Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ

КІРІСПЕ
5
1 ЕТІСТІКТІҢ ШАҚ КАТЕГОРИЯСЫНЫҢ ТІЛДІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ
7
1.1 Функционалды.семантикалық өріс концепциясының теориялық негіздері
7
1.2 Шақтық локалдылық / шақтық бейлокалдылық категориясының семантикалық аспектісі
12
1.3 Шақтық локалдылық / шақтық бейлокалдылық функционалды.семантикалық категориясы

26
2 AҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚAЗAҚ ТІЛДЕРІНДЕГІ КЕЛЕР ШAҚТЫҢ ҚОЛДAНЫС AЯСЫ
34
2.1 Келер шақтың парадигмасы және келер шақ тұлғаларының тілдік функциялары
34
2.2 Aғылшын тіліндегі келер шaқтың aтқaрaтын қызметі 39

ҚОРЫТЫНДЫ
49

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
51
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Функционалды грамматиканың негізгі принципі – тілдік бірліктердің қолданылуындағы мағыналық, мазмұндық жағын, яғни қызметін басшылыққа алып, әртүрлі тіл деңгейіндегі тілдік бірліктерді қарым-қатынас процесімен, сөйлеу жағдаятымен тікелей байланыста қарастыру. Бұл зерттеу әдісінде тілдік категориялардың ішкі мағынасын жан-жақты ашып көрсетуде дәстүрлі лингвистиканың әдіс-тәсілдері де қолданыстан тыс қалмайды. Себебі кез келген тіл белгілі бір лексикалық, грамматикалық парадигмаға түскен тұтастық болып табылады. Біз жұмысымызда функционалды-семантикалық өріс теориясының негізгі зерттеу нысаны болып танылатын екі бағытты («тұлғадан → мағынаға қарайғы» және «мағынадан → тұлғаға қарайғы») да қоса пайдалана отырып, шақтық локалдылық / шақтық бейлокалдылық (ары қарай шақтық локалдылық / шақтық бейлокалдылық) категориясын білдіретін түрлі тіл деңгейіндегі бірліктердің тілдік жүйедегі қызметі мен сөйлеу жағдаятындағы жұмсалымдық әлеуеті қарастырылады.
Шақтық локалдылық / шақтық бейлокалдылық қазақ тілінде бұған дейін тұтас функционалды-семантикалық категория ретінде арнайы зерттеу нысаны болмаған. Зерттеу барысында теориялық мәселелерге байланысты Э. Кошмидер, Н.А. Козинцева, Ш. Балли, В.В. Виноградов, А.М. Пешковский, А.Б. Шапиро, Г.В. Гак, Г.В. Колшанский, М.В. Ляпон, Г.А. Золотова, М.А. Шелякин, Н.Ю. Шведова, Т.П. Ломтев, М.Г. Грепль, М.Б. Будильцева, Г.А. Эслон, А.В. Бондарко, Н.Е. Петров, В.Н. Бондаренко, Л.А. Бирюлин, Т.И. Дешериева және т.б. ғалымдардың еңбектерін басшылыққа алдық. Қазақ тіл білімінде шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясына қатысты зерттеу жұмыстары болмағанымен, функционалды грамматика теориясына қатысты А. Байтұрсынұлы, Ы. Маманов, Н.Т. Сауранбаев, И. Ұйықбаев, З.Қ. Ахметжанова, Е.Н. Жанпейісов, Қ. Рысалды, Б. Шалабаев, Б. Қапалбеков еңбектерінің алатын орны ерекше. Осы орайда жас зерттеушілер О. Жұбаева, М. Жолшаева, А. Жаңабекова, С. Құлмановтардың еңбектерін атап өткен жөн.
Тілдің маңызды қызметтерінің бірі саналатын коммуникация мен танымдық әрекет сөйлеуде айқын көрінетіндіктен, тіліміздегі функционалды-семантикалық өрістерді функционалды грамматика тұрғысынан тіл және сөйлеу деңгейінде қарастыру қажеттігі туындап отыр. Бұл орайда локалдылық семантикасын коммуникативтік-прагматикалық аспектіде зерттеу өзекті мәселердің бірі болып есептеледі.
Жұмыстың мaқсaты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мaқсaты aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ формaлaрының семaнтикaсын қaрaстырып, ұқсaстықтaры мен aйырмaшылықтaрын aтaп көрсету.
Негізгі мaқсaттaн төмендегідей міндеттер туындaйды:
– әлемдік тіл біліміндегі, түркологиядaғы етістіктің келер шaқ кaтегориясының тaрихымен, бүгінгі жaй-күйімен бaйлaныстырa отырып, етістіктің келер шaқ кaтегориясының қaзaқ тіл біліміндегі дaмуын ғылыми тұрғыдaн aйқындaу;
1 Жанпейісов Е. Қызметтік грамматиканың бастау ұғымдары // ҚР БжҒМ мен ҰҒА Хабарлары. Филология сериясы. – Алматы, 2003. − № 3. – 41-50 б.
2 Ахметжанова З.К. Функциональные-семантические поля русского и казахского языков. – Алматы: Наука, 1989. − 108 б.
3 Рысалды Қ. Сын дәрежесі категориясы: функционалды-коммуникативтік табиғаты (қазақ және неміс тілдері негізінде): филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2007. − 54 б.
4 Құнанбаева С.С. Темпоральные отношения в казахском художественном тексте: автореф. ... доктара филол. наук. – Алматы, 1991. − 50 б.
5 Әбдіғалиева Т. Қазіргі қазақ тіліндегі болымдылық-болымсыздықтың мағынасы мен қызметі. – Алматы: Білім, 1996. − 160 б.
6 Шалабай Б. Қолданымдық грамматика туралы // Қазақ грамматикасының өзекті мәселелері. – Алматы, 2007. – 54-74 б.
7 Салқынбай А. Функционалды грамматиканың негізгі түсініктері туралы // әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. – Алматы, 2001. – № 42. – 26-29 б.
8 Нуртазина Б.М. Из опыта функционально-коммуникативного описания семантики таксиса // Функциональная лингвистика: состояния и перспективы. – Алматы, 2003. – 129-137 б.
9 Қапалбеков Б. Грамматикалық және семантикалық к атегориялардың тілдегі көрінісі // ҚР БжҒМ ҰҒА Хабарлары . – Алматы, 2004. – № 1. – 59-63 б.
10 Құлманов С. Қазақ тіліндегі мүмкіндік модалділігінің функционалды-семантикалық өрісі: филол.ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2004. – 35 б.
11 Жолшаева М. Қазақ тіліндегі аспектуалды семантиканың берілу жайында // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тілтаным. – Алматы, 2005. − № 1. − 88 б.
12 Жұбаева О. Қ.Жұбановтың қазақ тіліндегі шақ категориясын танудағы ұстанымдары // Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері. проф. Қ.Жұбановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конф. материалдары. – Алматы, 2009. – 124 б.
13 Жаңабекова А. Құрылымдық және функционалды грамматиканың зерттеу бағыты мен зерттеу әдістері // А. Байтұрсынұлы және қазақ филологиясының мәселелері атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2003. – 141-144 б.
14 Жаңабекова А. Грамматикалық және семантикалық шақ категорияларының арақатынасы // Академик Р.Сыздықтың 80-жылдық мерейтойына арналған халықаралық конфер. материалдары. – Алматы, 2004. – 141-144 б.
15 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, 1992. – 448 б.
16 Кемеңгерұлы Қ. Оқу құралы. І кітап. − Ташкент, 1928; ІІ кітап. – Алматы, 1929. – 410-418 б.
17 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. – 362 б.
18 Жұбаева О. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңдегі функционалды-грамматика көріністері // Тілтаным журналы. – Алматы, 2009. – № 2. – 75 б.
19 Жолшаева М. Функционалды-семантикалық өріс ұғымы // Академик Р.Сыздықтың 80-жылдық мерейтойына арналған халықаралық конфер.материалдары. – Алматы, 2004. – 147-149 б.
20 Есперсен О. Философия грамматики. − Москва, 1958. – 45 б.
21 Қапалбеков Б. Жұмсалымдық мағыналық өріс – ұғымдық категориялардың ұлт тіліндегі көрінісі // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. − Алматы, 2004. – № 5. – 52-62 б.
22 Гулыга Е.В., Шендельс Е.И. Грамматико-лексическое поля в современном немецком языке. −Москва, 1969. – 152 б.
23 Бондарко А.В. Грамматическая категория и контекст. – Ленинград: Наука, 1970. – 114 б.
24 Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. –Алматы, 2005. –388 б.
25 Бондарко А.В. Принципы функциональной грамматики и вопросы аспектологии. − Ленинград, 1983. − 140 б.
26 Ф. де Соссюр. Курсы общей лингвистики // Труды по языкознанию. −Москва, 1977, – 216-220 б.
27 Жолшаева М. Қазақ тіліндегі қайталану қимылының мазмұндық типтері // ҚР БҒМ ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – 2005. – № 5-6 (153-154). – 38-47б .
28 Шмелева Т.В. Смысловая организация предложения и проблема. − Москва, 1988. − 78 б.
29 Актуальные проблемы русского синтаксиса. −Москва, 1984. – 30 б.
30 Бондарко А.В. Теория значения в системе функциональной грамматики (на материале русского языка). − Москва, 2002. –135 б.
31 Тураева А.Т. Қазақ тіліндегі белгілілік/белгісіздіктің функционалды-семантикалық категориясы: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2008. – 258 б.
32 Сартанов Т.Б. Теория морфологической категории. – СПб.: Наука, 1992. – 304 б.
33 Шпис А.А .Теория функциональной грамматики. – Москва: УРСС, 2003. – 348 б.
34 Жаңабекова А. Темпоралдық категориясының бастау ұғымдары // Қазақ грамматикасының өзекті мәселелері. – Алматы, 2007. −356 б.
35 Кошмидер Э. Очерк науки о видах польского глагола. − Ленинград, 1961. – 20 б.
36 Шилов А. Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. − Ленинград, 1987. – 568 б.
37 Булыгина Т.А., Шмелев А.Д. Пространственно-временная локализация как суперкатегория предложения // Вопросы языкознания. − Москва, 1989. –
№ 3. – 5-25 б.
38 Теория функциональной грамматики: Локативность. Бытийность. Посессивность. Обусловность. – СПб., 1996. – 373 б.
39 Булыгина Т.А. Семантические типы предикатов. – Москва, 1982. – 37 б.
40 Васильев Л.М. Семантические классы глаголов чувства, мысли и речи. // Очерки по семантике русского глагола. − Уфа, 1971. – 380 б.
41 Иванов И.П. Вид и время в современном английском языке. –Ленинград, 1961. – 77 б.
42 Смирнов И.А. Типы временной нелокализованности действия врусском языке // Теория функциональной грамматики: Субъектность. Объектность.коммуникативная перспектива высказывания. Определенность/неопределенность. – СПб., 1992. – 35 б.
43 Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы, 2007. −490 б.
44 Козинцева Н.А. Временная локализованность / нелокализованность действия и ее связи с аспектуальными, модальными и таксисными значениями. −Ленинград, 1991. – 472 б.
45 Бондарко А.В. О грамматике функционально-семантических полей // Изв. АН СССР сер. Лит. и яз. – 1984. – Т. 43. – № 6. – 843 б.
46 Бондарко А.В. Замечания об отношениях недифференцированного типа // Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. − Ленинград, 1987. – 150-157 б.
47 Бондарко А.В. Грамматическое значение и смысл. −Ленинград, 1978. – 45 б.
48 Смирнов И.Н. Ситуации вневременности в современном русском языке // Функциональный анализ грамматических форм и конструкций. − Ленинград, 1988. –128 б.
49 Смирнов И.Н. О зависимости семантики нелокализованности действия во времени от степени генерализации субъекта (на материале русского языка) // Лингвистические исследования . Грамматические категории в разносистемных языках. − Москва, 1985. – 18 б.
50 Полянский С.М. Одновременность/разновременность и другие типы таксисных отношений // Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. −Ленинград, 1987. –
35 б.
        
        МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ |5 |
|1 ... ШАҚ ... ... ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ | |
| | |7 ... ... өріс ... ... ... | |
| | |7 ... ... локалдылық / шақтық бейлокалдылық категориясының | |
| ... ... |12 ... ... локалдылық / шақтық бейлокалдылық функционалды-семантикалық | |
| |категориясы |26 |
|2 ... ЖӘНЕ ҚAЗAҚ ... ... ... ... AЯСЫ | |
| | |34 ... ... шақтың парадигмасы және келер шақ тұлғаларының тілдік | |
| ... |34 ... ... ... ... ... ... |39 |
| | | |
| ... |49 |
| | | |
| ... ... ... |51 ... ... ... Функционалды грамматиканың негізгі
принципі – тілдік бірліктердің қолданылуындағы мағыналық, мазмұндық ... ... ... ... ... тіл ... тілдік бірліктерді
қарым-қатынас процесімен, сөйлеу жағдаятымен тікелей ... ... ... ... ... ... ішкі ... жан-жақты ашып
көрсетуде дәстүрлі лингвистиканың әдіс-тәсілдері де ... ... ... кез келген тіл белгілі бір ... ... ... ... ... ... Біз жұмысымызда функционалды-
семантикалық өріс теориясының негізгі зерттеу нысаны болып ... ... ...... ... және ... → тұлғаға қарайғы»)
да қоса пайдалана отырып, шақтық локалдылық / шақтық ... ... ... ... / шақтық бейлокалдылық) категориясын білдіретін
түрлі тіл деңгейіндегі бірліктердің тілдік жүйедегі ... мен ... ... ... ... ... / шақтық бейлокалдылық қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... зерттеу нысаны
болмаған. Зерттеу барысында теориялық мәселелерге байланысты Э. Кошмидер,
Н.А. Козинцева, Ш. Балли, В.В. Виноградов, А.М. Пешковский, А.Б. ... Гак, Г.В. ... М.В. ... Г.А. ... ... ... Т.П. Ломтев, М.Г. Грепль, М.Б. Будильцева, Г.А. Эслон, ... Н.Е. ... В.Н. ... Л.А. ... Т.И. Дешериева және
т.б. ғалымдардың еңбектерін басшылыққа алдық. Қазақ тіл білімінде шақтық
локалдылық/шақтық бейлокалдылық ... ... ... ... ... грамматика теориясына қатысты А. Байтұрсынұлы,
Ы. Маманов, Н.Т. Сауранбаев, ... ... ... Б. Шалабаев, Б. Қапалбеков еңбектерінің алатын
орны ерекше. Осы орайда жас зерттеушілер ... ... ... ... атап ... жөн.
Тілдің маңызды қызметтерінің бірі саналатын коммуникация мен танымдық
әрекет сөйлеуде айқын ... ... ... өрістерді функционалды грамматика тұрғысынан тіл және сөйлеу
деңгейінде қарастыру қажеттігі туындап отыр. Бұл ... ... ... ... зерттеу өзекті
мәселердің бірі болып есептеледі.
Жұмыстың мaқсaты мен міндеттері. Зерттеу ... ... ... және
қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ формaлaрының семaнтикaсын қaрaстырып,
ұқсaстықтaры мен ... aтaп ... ... төмендегідей міндеттер туындaйды:
– әлемдік тіл біліміндегі, түркологиядaғы етістіктің келер шaқ
кaтегориясының ... ... ... ... отырып,
етістіктің келер шaқ кaтегориясының қaзaқ тіл біліміндегі дaмуын ғылыми
тұрғыдaн ... ... ... шaқ кaтегориясының өзіндік топтaрғa бөлу бaрысындa
болғaн бaғыттaрды, олaрдың идеясын aнықтaу.
– шaқ ... ... өзге сөз ... ... әрі ... ең ... ... кaтегория екенін
aнықтaу;
– ағылшын және қaзaқ тілдеріндегі шaқ кaтегориясын сaлыстырмaлы түрде
көрсету.
Зерттеу объектісі – aғылшын және қaзaқ ... шaқ ... ... нысaны – aғылшын және қaзaқ ... шaқ ... ... ... ... бaрысындa біз төмендегі әдістерді қолдaндық:
сипaттaу, тaлдaу әдісі және сaлыстырмaлы-типологиялық ... ... ... ... ... ... және ... мaңыздылығы. Зерттеу
жұмысы нәтижелерін жоғaры оқу орындaрындa оқытылaтын – тіл ... ... ... және ... сaлaлaрының теориялық курстaрын оқытудa қолдaнуғa болaды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық ... ... екі ... ... ... ... ... ЕТІСТІКТІҢ ШАҚ КАТЕГОРИЯСЫНЫҢ ТІЛДІК ЖҮЙЕДЕГІ ОРНЫ
1.1 Функционалды-семантикалық өріс концепциясының теориялық ...... ... ... ... ... ... бір
адам өзі үшін ғана қолданбайды, басқа адамға өзінің ойын білдіру, жеткізу
үшін ... Тіл – ... сана ... ... өмір ... ... әдеби тілі күн санап дамып ... ... ... ... күшейтіп, кедей жерін байыта түсті. Осындай ... ... ... ... ... грамматикалық категориялардың қайсысы
болса да дамып, бір ... ... Сол ... ... ... ... ... түрлі тіл деңгейі
тұрғысынан зерттеу қазіргі таңда тіл білімінде, оның ... ... ... ең ... әрі маңызды мәселе болып табылады.
Қазақ тіл білімі қай бағыттағы ... ... ... ... ... ... Бұл орайда этнолигвистика, лингвомәдениеттану салалары
бойынша Ә.Т. Қайдар, ... ... ... ... Б. Шалабай еңбектерін атауға болады. Тілдің жүйелі-
құрылымдық жағы А. Ысқақов, ... ... ... Р. Әмір,
Н. Оралбаева, Ө. Айтбаев, М. Серғалиев, Ш. Сарыбаев, М. Оразов, К. Хұсайын,
Т. Сайрамбаев, Ә. Жүнісбек, Б. Қалиев, Н. Уәли, Б. Сағындықов, ... ... ... З.К. ... ... ... Қ. Рысалды, З. Ерназарова, Қ. Есенова, Д. Әлкебаева
зерттеулерінде функционалды, ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде ең актуалды
проблемалардың бірі − тілдік ... ... ... зерттеу.
Мұның өзі функционалды грамматиканың негізін қалауға үлкен әсер етті.
Қазақ тілінің функционалды грамматикасының негізгі ұғымдарына профессор
Е.Н. Жанпейісов [1] ... ... ... ... ... береді.
З.К. Ахметжанова [2] тәуелдік, қимылдың өту сипаты, ... орыс тілі ... ... ... ... ... категориясы: функционалды-коммуникативтік табиғаты» атты
қазақ және неміс тілдері негізінде жазылған докторлық диссертациясын да [3]
қосуға ... тілі ... ... ... бағытта жүргізілген
С.С. Құнанбаеваның көркем мәтіндегі шақ ... ... өріс ... зерттеген докторлық диссертациясы [4],
Т. Абдығалиеваның болымдылық-болымсыздық категориясын ... ... ... ... докторлық диссертациясы [5],
Б. Шалабай [6], А. Салқынбай [7], Б.М. ... [8] ... де ... ... грамматикасының негізін қалауға және оның теориялық
қырларын дамыту мен ... ... өте зор. ... және ... ... ... ... [9], С. Құлмановтың ... ... ... ... ... ... ... [10], М. Жолшаеваның Қазақ тіліндегі аспектуалды семантиканы
форма және ... ... ... докторлық диссертациясын [11],
О. Жұбаеваның «Предикативті ... ... ... [12], ... ... және ... зерттеу бағыты мен зерттеу әдістері» ... ... атап ... жөн ... А. ... ... Қ. ... т.б. қазақтың ғұлама
ғалымдары қазақ сөздерінің қолданымдық ерекшеліктерін білмеді деу тіл
ғылымына ... ... ... ... еді. ... ... ... қосымша, сөйлем) қолданымдық (функционалдық) ерекшеліктерін ... ... ... ... ... тілдік жіктемелерінен байқауға
болады. Бұл мәселе «Функционалды грамматиканың тілтанымдық негіздемелері»
т.б. тақырыптарда арнайы ... ... деп ... [14, 141].
Функционалды грамматика мәселелері орыс тіл білімінде ХХ ғасырдың
екінші жартысында ғана ... ... ... зерттеу нысаны болды. Алайда ХХ
ғасырдың басында ұлттық тіл білімі ... ... ... ... функционалды грамматиканың көптеген мәселелерін терең зерделеп,
түсінгені ... ... ... ... ... ... жүрген атауларды қолданбағанымен, ... ... ... ... ... категория,
өріс, семантикалық ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы [15], Қ. Кемеңгерұлы ... ... [17] ... ... ... ғылым жетістіктерімен сәйкес
келуі, бір жағынан, ХХ ғасырдың басында ұлттық тіл білімінің қаншалықты
құлаштап алға ... ... ... ... ... ... ... дамуының қаншалықты тежелгенін де танытса керек [18, 75].
Шақтық ... ... ... бұрын қазақ тіл білімінде арнайы
ешкім зерттеген жоқ, арнайы терминологиялық жүйеге ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынлынан, Қ. Кемеңгерұлыдан,
Қ. Жұбанов т.б. ғалымдардың еңбектерінен көруге болады. Олардың шақтарды
тануда ұқсастықтар мен біраз ... ... «Қ. ... ... ... бұл көрсеткіштердің біраз ерекшеліктері бар.
Мәселен, келіп еді, келген еді деген тіркестерде келу ... ... ... ... ал ... еді, келуші еді десек, келу ... бір ... ... рет, ... ... ... ... айналған амал-әрекетті
білдіріп тұр» [18, 124]. Әсіресе өткен шақты тануда ... ... ... ... ... ... ... өз көзімен көргендей етіп
жеткізуін ... ... ... ... ... қана айтып отырғанын, сол
сияқты қимылдың бұрынғы кезде бірнеше рет ... яғни ... ... екенін т.с.с. ескеріп, соған байланысты өткен ... ... ат ... ... ... ... ... формалдық) грамматикада орныққан түсінік бойынша, тіл ... ... бір ... ... ... ... ... тұратын тұтастық болса, осы деңгейлердің өзі тілдік бірліктер
парадигмасының жиынтығы ... ... ... бұл ... ... ... ... көрсете алатын тұжырым деп ... [19, ... адам ... ... ... ең маңызды құралы – тіл
қызметке, яғни динамикаға түскенде ғана ... ... ... ... ... ... ... номинативтік мағынасы мен атқаратын
қызметінің үстіне «қосымша» ... ... Бұл ... ... т.б. ... ... ... үнемдеу, трансформация т.б.
тәсілдер арқылы, ал грамматикада негізінен жалпы грамматикалану процесі
арқылы іске ... ... ... да бұл ... бәрі ... өзара әрекеттесуінің ... ... ... ... ... Осындай әркеттестікті ашып көрсету
үшін О.Есперсен кез келген тілдік құбылысты не ... не ... ... ... ... мен ішкі мағынасы жағынан қарастыруды ... ... біз (Т → М) ... бір форманы қарастырамыз да, одан кейін
оның мағынасын немесе қызметін анықтаймыз; ... ... (М → Т) ... немесе қызметтен шығамыз да, оларды білдіретін ... [20, 56]. Бұл әдіс тіл ... ... ... ... ... ... ұғымының тіл білімі салаларында
қолданылуын қарастыра отырып, оны былай ... ... 1) ... функциясын айқындау мақсатында оларды қолдана отырып қол
жеткізетін нәтижеге қарайғы бағытта зерттеу; 2) ... тіл ... ... өзара әрекеттесе отырып жұмсалуынан осы формалардан
туындайтын мағынаны айқындау, яғни «мағынадан құралдарға ... ... 3) осы екі ... ... ... ... ... көрсететін тілдік бірліктерді бір тұтастыққа, «өріске»
жинақтау мақсаты қойылды [21, 62].
Е.В. ... мен Е.И. ... ... ... белгілері ретінде
мыналарды атайды: 1) өріс жүйелі қатынастар арқылы бір-бірімен байланысқан
әртүрлі тіл ... ... ... болып табылады; 2) өрісті
құрайтын ... тіл ... ... ... да бір ... ... болады; 3) өрістің ортақ мағынасы біреу ғана болмайды, ол бір-
біріне қарама-қарсы ең ... екі ... ... 4) өріс ... және
тік кесінді түрінде көрсетуге болатын күрделі құрылымға ие болады. Өрістің
көлденең кесіндісі ... оның ... ... – микроөрістер, ал
өрістің тік кесіндісі бойында оны құрайтын ... ... ... [22, 10].
Өріс − белгілі бір ... ... ... ... ... орай ... ... келетін грамматикалық және
лексика-грамматикалық, сондай-ақ әртүрлі аралас ... ... ... ... ... бір түрі алғаш А.А. Хадеева-Быкова ұсынып,
кейін А.В. ... ... ... ... негізінде
дамытқан болып табылады. «Функционалды-семантикалық өріс» ұғымына ғалым
мынадай ... ... ... өріс – ... ... және ... ... бір ғана
семантикалық аясына жататын лексикалық, ... ... ... ... құрылатын екіжақты (мазмұндық-тұлғалық)
бірлестік» [23, 115]. Яғни ... өріс ... ... ... бір ... категорияны білдіретін тілдік
бірліктердің мағына ортақтығына (инварианттылығына) орай тұтастық ретінде
қарастырып, сол ... ... ... ... ... ... (лат. Functio − орындау орыс. функциональная
грамматика) – грамматикалық құрылыстағы тіл бірліктерінің ... және ... ... ... етіп зерттейтін грамматика
түрі. Функционалды грамматика әр тілдің әртүрлі деңгейлеріне ... ... ... ... ... бәрі де семантикалық
қызметінің ортақтығы ... ... тіл ... ... қарастырылады [24, 389]. Функционалды грамматиканың негізгі
мақсаты − ... ... ... адам санасында қалыптасқан ойдың
мәнін берудегі грамматикалық ... ... ... деңгейлер
бірліктерімен тығыз қарым-қатынастағы қызметінің заңдылықтарын зерделеп
сипаттау. Тілдің ... ... ... бір-бірімен өзара қарым-
қатынасы жалпы тілдік ұғымдық категориялар негізінде болады. ... ... ... ... дұрыс. Мәселен, орыс тіл білімінде
тілді ... ... ... ... Ф.И. Буслаев,
К.С. Аксаков, Н.П. Некрасов, А.А. Потебня, И.А. Бодуэн де ... және ... ... кездестіруге болады.
Орыс сөздерінің грамматикалық тұлғасын ... ... ... ... ... Ал ... ... функционалды
грамматиканың теориялық тірегі Л.В. Щерба, И.И. Мещанинов, С.Д. Кацнельсон
еңбектерінің негізінде қаланды деуге болады [25, ... ... ... өріс (ФСӨ)
семантикалық категория, ... ... ... жасалады. ФСӨ
теориясы орыс ғалымы ... ... ... ... ... «Функционалды-семантикалық өріс» – ... ... ... лексика-грамматикалық әрі сөз тудырушы, сөз
түрлендіруші лексемалардың екіжақты қырынан ... ... ... ... ... ... бір семантикалық ортада көрініс ... өріс – ... ... негізінде
әртүрлі деңгейдегі әрекеттес тілдік құралдардың функцияларының ортақтығына
байланысты қалыптасқан жүйе [24, ... ... бір ... бар ... ... анықталып, алғашқыда тек
лексикология, кейін тілдің барлық саласында қолданыс тапты. Соның негізінде
лексикалық ... ... ... ... өріс,
синтаксистік өріс, реляциялық өріс, функционалды-семантикалық өріс сияқты
тағы да басқа көптеген терминдер қалыптасқан [11, ... ... ары ... ... ... ... бойынша,
белгілі бір мазмұнды жеткізуге қатысатын түрлі тіл деңгейіне ... ... деп ... өріс ... деңгейаралық құбылыс
ретінде сипатталады. Өйткені мұнда ... ... ... ... ... тіл ... ... семантикалық
функцияның ортақтығы негізінде бір өріс аясына жинақталады [25, 145]. Мұнда
тілдік бірліктердің функциясының басты рөл ... ... ... деп ... ... ... өзінің зерттеулерінде имплицитті түрде ... да) ... ... ... де ... ... категорияларды семантикадан формаға ... ... ... етіс ... жайлы құрылымдық грамматикада әдетте
оның өзгелік етіс, ортақ етіс, өздік етіс, ... ... етіс ... түрі сөз ... «Тіл – ... бұл сан ... көп. «Етістікте он
түрлі етіс бар: 1) ... ... 2) салт ... 3) ... ... 4) ... 5) ... етіс,
6) беделді етіс, 7) ырықсыз етіс, 8) шығыс етіс, 9) дүркінді ... ... ... [1, ... ... грамматикадағы «функция в потенциальном аспекте»,
«функция в результативном аспекте» дегендер бұрындар айтылған мына ... ... ... ... тіл − әрі сөйлеу құралы, әрі оның нәтижесі
[1, 44]. «Язык является не только собранием слов, но и дел. Язык есть ... ... [26, 43]. «Сөз – ... ... жұмсасаң бұзады, түзеуге
жұмсасаң түзейді». «Тіл − адамның адамдық белгісінің бірі, қаруының ... ойын өзі үшін ... Өзге үшін ... [15, 342]. Біз бұл жерде
А. Байтұрсынұлы еңбектерінде кездесетін функционалды грамматикаға ... ... ... ғана атап ... Олар жеке-жеке өз алдына
арнайы зерттеу объектісі болуға әбден лайық.
Демек функционалды-семантикалық өріс ... ... ... ... және ... ... ... нәтижесінде ұйымдасатын семантикалық категория болып
табылады деген қорытынды шығады.
Функционалды грамматиканың жүйесін тануда әрі зерттеуде ... мен оның ... ... ... ... Бұл ... негізін мына үштіктен көреміз: ... ... өріс ... категориялды жағдаят (КЖ)». ФСӨ пен
КЖ шеңберіндегі түрлі грамматикалық тіл ... мен ... әрі ... ... ... жүйесі аты аталған
грамматиканың функционалдылық табиғатын кеңейте түседі.
СК
ФГ
ФСӨ
КЖ
1-сурет
ФГ − функционалды грамматика
СК − семантикалық категория
ФСӨ − ... ...... ... + ФСӨ + КЖ > ФГ
ФСӨ − СК ның ... ... ... локалдылық/шақтық бейлокалдылық категориясының семантикалық
аспектісі
Сөйленімде іске асып жатқан кез келген ... ... бір ... және белгілі бір орында, яғни ... ... ... ... ... бір уақыт бойындағы өту сипаты оның ... ... ... немесе қозғалыстың өтуі уақытпен сипатталады.
Қимылдың уақыт сызығында нақты өту орнының болу / ... ... ... ... шақтық/жалпы шақтық (временная локализованность/
нелокализованность) категориясы бар. Ол ... ... ... ... / ... жағынан сипаттайды. Мұндағы нақты шақтық уақыт
сызығында ... орны бар ... ... – жеке ... жағдаятты, ал
жалпы шақтық нақты ақиқат шындықтың жалпыланған, дерексіз ... ... ... ... ... білдіреді. Соңғы
жағдайда жалпы шақтықтың уақыт сызығындағы орнын дәл ... ... [27, 38]. Бұл ... ... грамматикалық, лексикалық
мағынасын шақ категориясы салмағымен өлшей аламыз. Шақ формасы ... ... ... ... белсене қызмет
етеді. Осы шақ формасы нақты ... ... кең ... ... Сол ... ... ... да, келер шақтағы да нақты жағдайдың
функционалдық мағынасын ... ... ... қарама-
қарсылық ұғымын ажыратуда етістіктің түрлері мен шақ категориясы үлкен
мүмкіндік туғызады.
«Временная локализация – это ... ... ... на ... где ... ... ... момент речи» [28, 78]. «Пространственная
локализация – ... в ... ... ... ... ... ... в указаниях типа «здесь/не здесь» [29, 30].
Шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықты семантикалық категория ретінде
тану үшін ... ... ... ... тіл ... ... тұрпат межесі ретінде қарау керек, сол ... өзі ... ... ... ... Белгілі бір ой
жалаң бір грамматикалық ... ғана ... ... ... ... арқылы жұмсалатындығын ескерсек, семантикалық категорияны белгілі
бір семантикалық функцияларды атқару үшін өзара әрекеттес болуға қабілетті
әртүрлі тілдік ... ... деп ... ... Басқаша айтқанда,
«семантикалық категория – түрлі тілдік құралдармен берілетін ой мазмұны
жүйесінде көрінетін ... мен ... [30, 135]. ... ... категориялардың бірі − ... ... ...... ... ... ... бір қимылдың нақты
бір шаққа шоғырлануы, өту шегінің, орнының анықтығы және жалпылық ... ... ... ... барлық шаққа бірдей ұдайы түрде, ... ... ... ... Ал ... белгілі бір шаққа
шоғырлануы немесе ұдайы түрде барлық ... ... ... алуы ... ... ... тіл деңгейіне жататын құралдардың топтамасы локалдылықтың
функционалды-семантикалық өрісін құрайды. Бұл ... ... ... сөз табы, субъекті мен объекті және қимылдың нақтылығы мен
жалпылығын танытатын лексикалық бірліктер құрайды. ... қыл ... ... дыбыс үй ішін кернеп барады. Қос ордаға сыймай, ... жол ... өкси ... ... толқып аңырайды (М. Мағауин)
(жалпылыққа құрылған ... ... ауыр ... ... әлденеше рет
оянатын; тіпті, басына барып отырады. Кейде селк етіп, көзін ашып ... өлі ... ... ... күйі аз ... ... ... Кейде бастырылып, сандырақтайды (М. Мағауин) (жалпылыққа құрылған).
Алдымен салдың ... өнер ... Ат ... әр ... ойын ... Аяқтарына сырық байлап жаяу жарысып, өтірік-шынды күресіп,
қыран-топан күлкіге батырады. Би билейді. Ән ... ... ... ... ... ... сол ... ем жасауға
кірісті. Әлдеқайдан ұзындығы тура сынық ... ... ... ... суырды
(М. Мағауин) (нақтылық). Ертеңінде таң бозынан атқа мінді, суыт жүріспен,
екінті әлетінде межелі ... ... ... ... Осы
сөйленімдерде қимылдың белгілі бір ... ... және ... түрде
жалпылық сипат алуына қатысты тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... білдіретін етістікпен
қатысты қаралады. Етістіктің деңгейімен ғана ... ... ... ... ... ... арқылы да берілуі және ... ... ... созылыңқы қимыл -п барады аналитикалық форманты арқылы
дамып, күшею мағынасын ... Бұл ... ... өрши ... ... орын ... көреміз. Кернеу негізгі етістігі барады
көмекші етістігімен ... ... ... ішкі жан ... ... бара жатқан қобыз үнінің аянышты халге түсіретіндігін көрсететін ... тұр. ... ... ... ... ... ... тіркесе отырып, қимылдың дағдылы қалпын жалпы осы шаққа
негіздей ... ... ... білдіреді. Себебі бұл жердегі іс-әрекеттерді
жасаушы адам (субъекті) жоқ, тек жалпылық ұғымдағы адамзаттық емес, заттық
сипаттағы қимылдың орын алып ... ... ... ... ... ... ... біреу ғана, қимылдың нақты қашан болғандығы және
біреу емес, бірнеше ... ... ... ... болады.
Айдаболдың әр түн сайын дұрыс ұйықтамайтындығы ... ... ... ... ... ... ... орын алуымен түсіндіреміз. Бір
түнде бір-ақ рет емес, әлденеше рет оянатындығының да ... ... ... сөйленім жалпылыққа, соның ішінде үнемі, ұдайылық сипатқа
құрылған. Себебі, ... ... ... ... ғана ... Олар − өнер
көрсетуші салдың серіктері. Олардың біреуі би ... ... ән ... ... жаяу ... келесісі күлкіге батырып бар өнерлерін салып жүр.
Ыңғайлас, біртектес сипаттағы қимылдар бір ... ... ... қай ... ... болып жүзеге асатындығы анық көрініп тұрған жоқ.
Бұл жердегі қимыл тізбектеле бір ізбен жасалып жатқан жоқ. ... ... әр ... әр ... өздерінің білетін өнерлерін көрсетіп жүр. Ол
өнерлері (іс-әрекеттері) бір уақыт ... ғана ... әр ... ... ... ... екі ... нақтылыққа құрылған. Іс-әрекетті
жасаушы субъектілері анық әрі нақты қандай кәсіптің иесі екендігін ... ... Сол ... ... нақты мезгілді білдіріп ... ... ... ... ... ... ... дәрігердің өзінің ісіне көше бастағандығы нақты бір уақытты
қамтып тұр. Оны сөйленімнің мазмұнынан анық байқаймыз. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... грамматикадағы
белгілі бір деңгейге жататын тілдік құралдар ... ... одан ... деңгейге жататын тілдік құралдарды тұтастықта алып ... ... ... ... ... және көпнегізді деп бөлеміз.
Көпнегізді ФСӨ-лер өз ішінде құрылым жағынан екі топқа ... Бірі ... ... ... ... ... өріс ... құрылымындағы
орталық (ядро, негіз) бөлік пен шеткі (перифериялық) бөліктерін, жалпы өріс
құрамындағы ... ... ... анықтау қиын. Мысалы, белгілілік,
белгісіздік өрісі. Қазақ тілінде «белгілілік/белгісіздік ... ... ... ... ... мен жалпылау,
белгісіздік есімдіктері, ал шеткері ... ... ... ... көптік жалғаулары, синтаксистік құралдар құрайды» [31, 18]. Яғни
қазақ тіліндегі, сонымен қатар орыс тіліндегі де ... ФСӨ ... ... ... ... бір морфологиялық
категорияны негіз не өзек етіп ... Бұл ... ... ... ... әр ... жатқан, әрі белгілі бір грамматикалық
категорияның немесе топтың өзі емес, оның ... ... ... О/НО в ... ... ... ... тип поля, характеризующегося
сложной полицентрической структурой» [32, 187].
Екіншісі − ... ... ... ... ... «қатаң» (компактной)
құрылымды көпнегізді ... ... Бұл өріс ... ... ... ... ... қызметіндегі атау
септік формасында тұрған зат есімдер мен есімдіктер субъектілік ... ... ... Алайда септік бұл ФСӨ-лердің жалғыз орталық бөлігі
емес, осы субъектілік-объектілік ... ... ... да тілдік
құралдарды негіз етуі мүмкін. Екінші бір ... ... ... көпнегізді өріс бірнегізді өрістің екінші түріне жатқызылып,
кешенді (геторогенді) бірнегізді өріс (шақтық локалдылық) деп ... ... ... ... «Қатаң құрылымды көпнегізді өрістерді ядро
тұрақсыздығына ... ... ... ... қарау қажет. Өйткені
мұндай өрістердегі тілдік құралдар өрістің әртүрлі ... ... Олар өріс ... бір орталықтың бір-бірімен өзара әрекеттесіп,
байланыста болатын элементтері. Сондықтан мұндай өрістер орталық ... ... [33, ... ... / бейлокалдылық мағынаны анықтауға құрылған түрлі тіл
деңгейіндегі тілдік бірліктер жүйесі ... ... ... ... ... ... осы ... шақтық локалдылықтың функционалды-
самантикалық өрісін ... ... ... ... ... локалдылық
өрісінің де орталық компонентері болады. Ол орталықты білдіретін тілдік
бірліктер − субъекті мен ... ... / ... ... ... Олар: халық, адамзат, әркім кейбір, кезкелген, уақыт,
өмір, тарих. ... ... ... ... ... ... ... ет, әдісіңе ақылыңды жолдас ет және жалпылық
мәндегі белгісіз-жақтық синтаксистік құрылым: ... ... ... ойың болсын. Бейлокалдылықтың орталығына мынадай пысықтауыштарды
жатқызуға болады: ... ... ... жылда, жыл сайын. Шақтық
локалдылық ... ... ... ... ... ... категориялар
атауға болады, басқа ... ... ... ... ... ең негізгі әрі маңызды амал-тәсілдер ... Бұл ... ... ... ... / ... ... анықтауда үлкен сұранысқа ие.
Демек, көпнегізді ФСӨ-лер бір ғана грамматикалық орталықтан тұрмайды,
орталық болу қызметінде кемінде екі ... ... болу ... ... ... ... ... өрістерге ұқсас болып келеді. Ал босаң
құрылымды (орталықты) өріс ... ... ... ... ... өрістердің орталық бөлігі тұрақсыз, және олар ... ... ... жатады. Сонымен қатар макроөріс құрамындағы әрбір
өрістің ... ... ... мен шеткі ... ... ... ... ... ... өрістердің
бірнегізді өрістерге қарағанда көп екендігі айтылады. Бұл әр тілдің
табиғаты мен ... ... ... ... ... ... Ал
қазақ тіліндегі мұндай қорытынды тұжырымды функционалды бағытта ФСӨ-лер
толық ... ... ... ғана ... ... деп ... [13, 143].
ФСӨ болғаннан кейін оның ядросы (орталығы, негізгі өріс) мен перифериясы
(шеткері ... ... ... ... бір ... беруде өзіне тән тілдік
бірліктер болады, сонымен қоса сол ... ашып кең ... ... ... қосымша тілдік құралдар да болады [34, 293]. ... ... ... ... ... басты орталық − шақ көрсеткіштері
болса, ал оған ... ... ... ... ... тұрған басқа да
лексикалық бірліктер, синтаксистік құрылымдар ... ... ... ... арнайы грамматикалық формалар қатары болатын, ал
кейбір категорияларды білдіріп тұратын не арнайы грамматикалық формасы, ... ... ... сәттер де кездеседі. Бірақ өзінің мән-
мағынасын, қызметін ... ... ... және мәтінмен
біріге отырып әрі тығыз байланыса отырып атқара ... ... ... ... ... категориясын жатқызамыз. Қазақ
тілінде шақтық локалдылық/шақтық ... ... ... ... ... жоқ, бірақ осы ерекшелікті көрсететін басқа
да грамматикалық категориялар бар. Олар амалдың өту ... ... ... рай ... ... ... Тіл білімінде
моноорталық және полиорталық деген екі ұғым бар. ... ... ... ... ... ... ... категориялардың қатысуы міндетті емес. Негізгі ұғым пайда
болса, ол моноорталық болуы ... ... өзі ... әлсіз немесе
бәсең орталық деп және күшті немесе қатаң орталық болып жіктеледі. Күшті
(қатты) моноорталық дегеніміз − ... ... ... ... ... Яғни ол − грамматикалық категория. Егер сол ... ... ... онда ол − ... ... орталық болып
есептеледі. Шақтық локалдылық / ... ... ... ... ... одан да көп ... орта жоқ. Сол ... шақтық локалдылық өрісі
ФСӨ-тің полиорталықты типіне жатпайды. Шақтық ... ... ... ішкі ... құрылымы бар және бір-бірімен тығыз байланысты
әртүрлі деңгейдегі тілдік компоненттері жүйесінен тұратын ФСӨ-тің ... ... ... ... бір ... ... ... морфологиялық категориялар ФСӨ-лердің жалғыз грамматикалық
орталығы, грамматикалық негізі ... Ал ... ... орталықты
құрайтын бір тілдік жүйе бірліктері мен оның ... ... ... ... бірнеше (екі, үш, және одан да көп) ... ... жүйе мен ... әрқайсысының тілдік орталарының
бірлігінен тұрады. Демек бірнегізді ... ... ... ... ... көпнегізді өрістерде «жүйе-орта» құрылымының бірнешеуі (екі, үш
не одан да көп) ... ... ... деп ... өріс ... ал
орта сол өрістің қосалқы бөліктері (перифериясы), сөйлеу жағдаяттары,
контекст т.б. [13, 144].
Ал ... ... ... ... ... ... ... ФСӨ ішкі мазмұннан және соны ... ... ... ... ... ішкі ... семантикалық
категориялар (темпоралдылық, аспектуалдылық, персоналдылық т.б.) құраса,
сыртқы ... ... ... ... ... ... ішкі
мазмұнын оның мазмұн межесі, ал тілдік құралдар бірлігін оның ... ... ... ... ... ... ... басқа
семантикалық категориялардан ... ... ... байланысы, астас келу сипаттарына талдау жасалады, талдау
кезінде мағынадан ... ... ... ... ... анықтау кезінде, ең алдымен, мағынадан формаға қарайғы
зерттеу бағыты бойынша талдау ... ... шақ ... ... ... ... шақ ... білдірсе, шақтың семантикалық
категориясы сөйлеуден көрінетін әр деңгейге жататын тілдік құралдар ... өту ... ... ... ... бір ... форма
арқылы беріледі, екіншісінде әр деңгейге жататын ... ... ... ... [13, 144]. ... локалдылық семантикалық категориясы
сөйлеу жағдаятындағы қимылдың нақтылығын бір ... ... ... ... орнының анықтығын/жалпылығын, ұдайы шақтылығын, қайта қайталануын,
барлық ... ... ... сипаттайды.
Локалдылық / бейлокалдылық грамматикалық категория емес деп ... ... ... қойылған грамматикалық формаларды осы жүйеде
анықтасақ), ол − түрлі деңгейдегі амал-тәсілдер жүйесінің ... ... ... ... ... ... мен объектінің
конкреттік/жинақтық ұғымын білдіретін амал-тәсілдер ... ... ... кез ... ... ... өмір, тарих т.б.) және
сөйленімнің синтаксистік құрылымында ... ... ... ... субъекті мен қимыл-қозғалыс жинақты қызмет ... ... ... ет, ... ақылыңды жолдас ет. Мұндағы бастауыш
мүше сен жасырын тұр, әмбе көпшілікке ... ... ... сөз
болады, яғни субъекті жалпылық қызметте тұр, сонымен қоса жинақтық ... ... ... ... де ... ... ... өрісіннің функционалдық семантикасын
көрсетеміз: Түйедей ... ... ... ойың ... Бұл сөйлемде
бастауыш мүше жоқ, яғни ... ... ... ... ... бір ең маңызды сөйлем мүшесі – пысықтауыш: кейде, күнде,
ылғи, жыл ... күн ... ... ... Етістіктің мағыналық бір түрі
шақтық локалдылықтың басқа компоненттерінің арасында ... ... ... ең ... әрі маңызды амал-тәсілдер ... Бұл ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі қалпын білдіретін етістіктер. Бұл ұғымдағы
етістіктер адам немесе жанды-жансыз заттардың еш қозғалыссыз бір ... ... Бір ... ... ... ... алмай жатты
(Қ. Әбдіқадыров). Қасында не аяқ жағында көрпенің ... ... ... қайта-қайта қайталануды білдіретін көмекші етістіктер. Бұл
амал-әрекетер созылыңқылық сипатта емес, тез ... ... ... және еш ... бір ... ... мағына береді (кіру,
шығу, отыру, тұру): Қар ... тұр. ... ... оқып ... ... ... ... аңғартатын етістіктер. ... ... ұғым ... ... ... қимылды жүзеге
асыратын адамның бір қалыптағы ... ... Ол ... ... ... бар ... ... отыр.
Қимыл-әрекеттерді жол-жөнекей жүзеге асыратын етістіктер. Амал-
әрекеттің ... ... ... ... ... жасалу тәсілі жағынан
созылыңқы мағына беретіндігін көруге болады. Кітап оқи ... ... ... ... қалыптағы күйін аңғартатын етістіктер. Бұл
етістіктерден осы шақтық мағына беріп тұрғандығы және ... ... ... бейтараптық мағына көрінеді. Кітап оқып отыр.Түскі
асын ішіп отыр.
Қимыл-әрекеттің бір уақыт өсіне ... ... ... ... қатысты нақтылық мағынаны білдіреді. Кітап оқи отыр. Түс ауғанша
сен мына кітапты оқып отыр.
Жоғарыда сөз ... ... ... отырып, біз шақтық локалдылықты
арнайы грамматикалық формалар жүйесі бар ... бірі деп тани ... ... екеу, үшеу және одан да көп автономды орта ... ... ... ... ... өрісі ФСӨ-тің полиорталық типіне жатпайды. Шақтық
локалдылық өрісін арнайы күрделенген ішкі гетерогенді ... бар және ... ... ... ... деңгейдегі тілдік компоненттері жүйесінен
тұратын ФСӨ-тің моноорталық болып ... ... бір ... ... ... ... шақтық локалдылықты семантикалық категория
ретінде тану үшін оның құрамындағы семантикалық сыңарлардың оппозициялық
қатынаста болу ... атап ... ... локалдылық ұғымы
локалдылық / бейлокалдылық деп көрсетілген екі элементтің бір біріне қарама-
қарсы мағына білдіруімен түсіндіріледі. Яғни ... кез ... ... орын мен ... ... және ... кез келген емес,
дағдылы бір ғана уақытқа тәуелділігі, яғни ... ... ... ... ... өріс ... тіл ғылымына алғаш
поляк ғалымы Эрвин ... ... Ол бұл ... аса ... емес ... ... ... жағынан
талдап, нақты шақтық пен ұдайы шақтылықты өзара ... ... ... ... ... семантикалық ортасын анықтап берді.
Э. Кошмидердің айтуы бойынша, шақтық локалдылықтың ... ... ... алғанда, нақты фактілердің өзіндік өту орнының бір бағыттағы уақыт
бөлігімен байланысты болса, екінші қырынан, жалпы ... ... ... орны ... және ... ... бір ... бөлігіне тәуелсіз
екендігін көрсетеді [35, 9]. Қазақ ... бұл ... ... бір ... тұрақты грамматикалық формасы болмайды. ... бір ... ... ... емес екендігін мәтінге байланысты
анықтай аламыз, мәтінде нақты шақтылық пен ... ... ... ашылады: Сол майдың 15-күні күн еңкейе жылқы суға ... ... ... ... ... жылқыны қандырып шығарып жатыр (Ш.
Құдайбердиев). Сүйікті ер ... ... ... ... артыңнан бір ауыз сөз
айтып күлмес (Абай).
Локалдылық ұғымы бір бағыттағы, ассиметриялы түрде қайталанбайтын уақыт
бірлігін сипаттайды, мұнда сөз ... ... ... ... ... ... мен процестердің нақтылы орны мен олардың бір ... ... ... ... Ал ... ... ... шақтылық бірлігіндегі ойлау процестері, психологиялық және
эмоционалдық факторлар адам ... ... ... ... береді. Іс-әрекеттің белгілі бір шақтың бөлігіндегі локалдылықтың
семантикалық мағынасы жағынан мынандай уақыттың екі ... ... 1) ... белгі темпоралдылық категориясымен тығыз
байланысты екендігін аңғартады, белгілі бір уақыт бөлігіне іс-әрекеттің
тәуелділігі, сол ... ... ... анық ... ... ... бір ... тәуелді екендігі айқындалады; 2) ... ... ... ... де тығыз қатынаста
болады, яғни іс-әрекеттің өту ... ... ... және ... әсер ететіндігін көрсетеді. Нақты бір уақыттағы және ... ... өту ... ... ... ... тілінде функционалды грамматиканың негізін салушы А.В. Бондарконың
еңбегінде ұдайы шақтылықта ... ... үш түрі ... ... (простая повторяемость), дағдылы ... ... ... ... ... Осы ... емес ... етістіктің тиянақталмаған түріне сай келеді де,
локалды іс-әрекеттерге бір ыңғайланған және ... ... ... ... ... келеді [36, 217].
Тіл білімінің қай саласын алсақ та, ... жеке бір ... ... ... ... ... ... болады. Сол сияқты шақтық
локалдылық категориясының да басты назарға алатын екі негізгі аспектісі
бар: 1) ... ... бір ... осіндегі іс-әрекеттің орны мен
жағдайлардың анықтылығына және белгілі бір уақыт бөлігіне немесе ... ... ... 2) ... ... анық шегі жоқ ... әдет, уақыттан тыс іс-әрекеттер (вневременность), ұдайы шақтылық
(всевременность), барлық шаққа байланысты іс-қимылдың өту ... ... ... өтіп ... не келешекте орындалады немесе орындалды. Осы
көрсетілген қыры локалды іс-әрекеттер мен ... ... ... септігін тигізері анық.
Э. Кошмидердің шақтық локалдылықты ерекше бір ... ... ... ... ... ... берген концепциясы
оны тіл білімінде одан әрі ... ... өз ... ... ...... ... «Zeitstellenwert» және поляк
тіліндегі «Wortosc miejes cowa wczasie» терминінен өз ... ... және ... ... ... ... [35, ... грамматикада функционалды-семантикалық өріс ретінде
танылып жүрген ... ... ... ... осы ... іс-әрекеттің өту орнына, уақытына байланысты ... ... [37, 133], ... ... ... қатынас»
терминдері бірінің орнына бірі алмастырыла жұмсала береді. Одан ... ... ... ...... ... категориясын тілдік деңгейде
түсіндіретін семантикалық категория. Сонымен ... ... ... ... ... амал-тәсілдермен тығыз
байланыстылығы оны ФСӨ ретінде ... ... ... [38, 265].
Локативтіліктің ФСӨ-інде бір-біріне қарама-қарсы қойылатын бірнеше орталық
болмайды. Сол ... ... ... түріне жатқызылмайды,
сонымен қоса локативтілік өрісте бірыңғай ... ... ... ... жоқ, бар ... ... олар ... біртұтас
грамматикалық ядросы қызметін атқарушы еді. Бірақ әртүрлі деңгейдегі тілдік
амал-тәсілдер топтамасы локативтік қызметте ... рөл ... ... ... олар ... ... жүйе бола ... Локативтілік әдетте
моноорталықты ФСӨ қатарына жатады, ... ... ... [39, ... ... ... ... предикаттық және
пысықтауыштық қатынаспен байланысты болып келеді. Предикат ... ... ... түседі. Кеңістіктік қатынас локативтік ұғымы
негізінде сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ал бұл ... семантикалық категорияға, локативтік
өріске, «жалпы жағдайды» білдіретін ... ... бір ... ... пен бейлокалдылық категориясының семантикалық құрылымы
әртүрлі және бұл құрылым әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... шақтық локалдылықтың
функционалды-семантикалық өрісін тудырады. Тілдегі басқа да ... ... ... де ... ... ... тіл
құралдары қызметін бір ғана негізде қарастырады.
Сөйлемде етістіктің түрлерін ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі болып келетіндігіне баса назар аудартады [40, 41].
Етістіктің ... ... ... семантикасын
ажырататыны белгілі және екеуімен де оңай ... ... ... ... ... түрі тек қана локалдылыққа ғана қатысты қолданылады.
Бұл категориялардың ... ... ... ... тек қана ... ... емес, сонымен қоса шақ категориясы да өз қызметін көрсетеді.
Локалдылық / бейлокалдылық – әртүрлі деңгейдегі тілдік ... ... ... ... ... сыңарлар қатарына
субъекті мен объектінің нақтылық / ... ... ... ... топталып келетін субъекті: адам, жұртшылық, уақыт, өмір, ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымы: Құда
болмай, құл билігін сұра, құда ... соң құл да ... ... ... анық емес, жеке синтаксистік құрылым: Су сүзілмейді, сүйек
үзілмейді.
Локалдылық/бейлокалдылық ұғымын ... ... бар ... ... қоса ... ... де білдіреді. Олар «байқалатын» және
«байқалмайтын» (негізгі етістіктер мен ... ... ... ... ... ... жазды, сызды, сыпырды, сындырды т.б. ... ... ... локалдылықты білдіріп тұр, ал басқа ... ... ... ... ашық ... ... ... емес, бейлокалдылықты көрсетеді.
Қай тілді алып қарасақ та, ... ... ... ... бір ... ... сол ... арнайы формальды
грамматикалық ұғыммен қоса қамтылады. Бұл тұрғыдан қарастыру үшін ... ... ... ... ... ... іс-әрекет динамикалық
түрде дамыса, тілдегі прогрессивті (үдемелі) форманың негізгі қызметі бір
ғана іс әрекетке телулі ... Оны мына ... ... ... ... ... Мой брат ... колледж. Егер іс-әрекет нақ осы шаққа
тән, шектеулі болса (It is raining – идет дождь; I am reading – ... ... ... ... ... ... ... және ол жай ... ...... [41, 16]. Осы ... байқайтынымыз,
ағылшынның прогрессивті формасының категориялық жағдаяты белгілі бір шақта
қолданылатын нақты ... ... ... ... ... ... «нақты процестік ұғымды» білдіреді.
Локалдылық / бейлокалдылық семантикалық категориясын оппозиция ретінде
алып қарау бір-біріне ... ... ... ... ... бұл екі ... ең маңызды және негізгі рөл атқарады.
Кеңістіктік қатынас ... шақ ... ... ... ... бір түрі ... болып табылады, осы статусында ол белгілі
дәрежеде түрлі тілдік формаларға әсер етеді. ... ... ... ... қарағанда өте қарапайым және қабылдау да оңай. Кеңістіктік
қатынас айналадағы (ақиқат) дүние белгілермен тығыз ... ... ... бірізділікпен, жүйелілікпен және көңіл-күй, жағдайдың өзгеріп тұруымен
байланысты [38, 78]. Бұл кеңістіктік ... сол ... бір ... әсер етуі ... ... ... ... кедергісіз
тікелей қабылдай алады. Ал шақтық қатынасты сезіну үшін ... ... ... объектідегі көңіл-күйдің өзгеріп ... ... ... ... ... ... қатынастар (КҚ) көп тілдерде
бірінші орында тұрады. КҚ білдіретін амал-тәсілдер қайтадан өңделіп басқа
қатынастармен байланысқа түседі. Бұл ретте ... ... ... ... ... ... ... отырады: Кеңістік – уақыт (шақ) – себеп-
салдар. Мысалы қазақ тіліндегі бұл ... ... ... ... тіркесіп, -дан шығыс септігін қабылдай келе бұдан соң тіркесін
тудырады. Бұдан ... сен ... ... алып ... ...... шарттық мағына үстем, сонымен қоса ... ... ұғым ... тұр ... шақ). ... ... локативтілік мағынаны
білдіретін шылау сөздер, үстеу, есімдіктер, септік жалғаулары темпоралдық
және логикалық байланысқа ... ... ... қатынасты көрсетуде арнайы құралған амал-тәсілдер үлкен
орын ... ... ... осы ... ... ... ... атқарады. Басқа қырынан алғанда, бұл амалдар біріншілік
тәсіл болып кеңістіктік ұғымды білдіреді. Тілдік ассиметрияда тұрпат ... ... ... ... ... ... ... бұзылғандығы
көрініс табады. Кеңістіктік қатынасты білдіретін ... кей ... ... ... ... ашып ... ... тұрады, яғни өзінің
нақты түрдегі біріншілік қызметінен бөлек екіншілік қызмет атқарып кетеді.
Басқаша айтқанда, кеңістіктік емес қатынас модельдері ... ... ... жиі ... [38, 373].
Біз алдымен, кеңістіктік модельдердің біріншілік қызметін (сонымен қоса
біріншілік формасын), содан кейін екіншілік форманы және ... ... ... ... Кеңістіктік модельдердің
біріншілік формасы мен оның біріншілік қызметі ... ... ... құрайды, ал кеңістіктік ... ... ... ... ... ... Екіншілік қызметтегі
кеңістіктік ... ... ФСӨ ... ... Оны ... ... ... ... ... ... ... ... модель
екіншілік форма біріншілік қызмет екіншілік қызмет
2-сурет
Ең алдымен жалпыланған және ... ... ... ... Осы еңбегімізде жалпыланған ... ... ... ... ... асып жатқан үрдістер (процесс)
үш кезеңге бөлінеді: басталуы созылыңқылығы, аяқталуы. ... ... ... үйге ... (Ғ. Мүсірепов); Әйел қайнаған шәугіммен шай
құйып үйде отыр; Әйел қайнаған шәугіммен ... ... ... басталуы мен аяқталуы динамикалық үрдіс сипатында, ал осы
қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... негізгі оппозициясын динамикалық
(ауыспалылық) пен ... ... ... ... тең ... Ауыспалылықты қозғалыспен шатастыруға болмайды. Ауыспалылық
мағынасындағы етістіктер ... ... бір шегі бар ... ... ... етістіктер мен предикаттарды қосуға болады.
Мысалы: Бәтима ... ... (Ғ. ... ... ... ... Егер
субъект қимыл-қозғалысты ешқайда шығармай ... бір ... ... ... онда ол локалдылық қатынаста белгілі бір орын алады. ... ... ... деп ... ... Сәден шошқаларды сарайға
апарып, аяқтарын шеше бастады. Қазақ тілінде осы екі ... ... ... ... мен ... байланысты ажыратылады.
Ауыспалылық үрдістің семантикалық екі типін ... ... ... үрдістің жаңадан жүзеге асу кезеңі) және қашықтату ... ... ... ... ... ... қос ... адам болып
бір жерге түсті (Ғ. Мүсірепов). Бір жерге Біздің қос сегіз адам ... ... ... ... ... ... тәуелді, тәуелсіз қимыл-қозғалыстың
және тұрақтылық үрдістің айырмашылықтары көріне бастайды. Бірінші жағдайда,
яғни ауыспалылық үрдісте локалданған субъект айтылымдағы субъектімен ... ... яғни ол ... ... ... ... өзі қозғалады (бару,
отыру, жүру), ал екінші жағдайда ... ... тең ... яғни ... қатынас тәуелді сипат алады және осы локалдылық
қатынас басқа бір субстанцияның локалдылық сипаттағы бір құбылысқа әсер ... өз ... ... ... ... біреуді қолтығынан демеу,
біреуді отырғызу, біреуді апару. Тәуелсіз үрдістің грамматикалық көрсеткіші
салт ... ... ... ... болып табылады, яғни тура
толықтауышы локализатор ... ... ... ... Мал ... ... ... соң бірнеше жерге телефон соқты (М. Әуезов). ... ... ... ... тура толықтауышы локалданған объект
қызметін атқарады. Мысалы: Шөбі шүйгін жердің сауын сиырын ... ... ... әкеп ... ... ... ... (Ғ. Мүсірепов).
Жоғарыда айтылғандардың негізінде мына түрдегі қарама-қайшылықтағы
сипатты беріп ... а) ... ә) ... ... б) ... ... Енді ... қатынастарды схема түрінде берейік:
Локалдылық жағдаят
ауыспалылық
тұрақтылық
тәуелсіз ... ... ... ... ... ... шығу ... кіргізу ертіп шығару
Қазақ тілінде ауыспалылық / тұрақтылық және ... ... ... ... ... ... арқылы қарама-
қарсылық сипаты анық көрінеді. Функционалды аспектіде салт етістіктер мен
сабақты етістіктер ... ... ... ... ... ... қатынасты мына формуламен көрсетуге болады.
А + r + L мұндағы А – ... ... ; L – ... ... ... ... объект, r- кеңістіктік қатынас, бұл А мен L
объектілерін байланыстырады. Біз енді ... ... ... барлық мүмкін логикалық құрылымдарды санамалап бере аламыз [35,
77-84]. Жоғарыда көрсетілген үш элемент ( А; L; r ) пен қоса ... ... де ... жөн. Ол V – іс-әрекеттің, қозғалыстың орны.
Осы төрт ... ... ... тұрып та және бәрі бірігіп те
локалдылық қатынастың ... ... ... ... А + V + r + L.
Өз кезегінде іштей тағы төрт субмоделге бөлінеді:
а) жай ғана ... ... Алма ... ... отыр;
ә) жай ғана статикалық субмодель: Алма Астанада тұрады;
б) белсенді динамикалық субмодель: Алма Астанаға жіберілді;
в) белсенді ... ... Алма ... әлі де ... ... ашу осы ... төрт элементке тікелей байланысты.
Өзара тығыз байланысты бұл локалдылық қатынастың негізгі құрылымы мынадай
үш ... ... ... өзгеріске ұшырауы мүмкін: 1) синтагматикалық
ассиметрия, жалпы құрылымдағы семантикалық бір ... ... ... V – ... локалдылық құрылымда болуы, қатысуы міндетті
емес, ендігі мәселе тек қана r мен L ... ... 2) ... ... бір сөз ... ... r мен V; r мен L;
A мен V т.б. Бұл ... үлгілер жалпы және жеке түрдегі кеңістіктік
мағыналарды ажырату үшін керек; 3) жалпы түрдегі кеңістіктік ... ... өзі іске ... ... ... ... Осы үдерістердің өздеріне
тиесілі үш сатысы (кезеңі) болады: басталуы ... ... ... ... ... «Арман» кинотеатрына кірді;
Сания «Арман» кинотеатрында отыр;
Сания «Арман» кинотеатрынан шығып кетті.
Модель ұғымы локалдылық мағына мен ... ... ... ... жеке ... ... баяндауыштық, пысықтауыштық
қатынастарды анықтайды. Толыққанды модель ... ... ... ... ... = ... + ... зат + баяндауыш. Бұл модель
локалдылық ... ... анық ... ... ... Бұл өрістің
перифериясында басқа функционалды-семантикалық ... ... еніп ... ... ... локалдылық / бейлокалдылық категориясының семантикалық
варианттарының ... ... ... ... ... ... ... шақтық локалдылықтың функционалды-семантикалық өрісін
(ФСӨ) ... ... ... ... локалдылық/бейлокалдылық өрісі
өзінің түрлі деңгейдегі тілдік бірліктері негізінде функционалды қызметін
атқарады [42, 284].
Шақтық локалдылық ... ... ... ... ... ... ... тудыратын әдіс-тәсілдері шақтық бейлокалдылықтың
семантикасын ашады. Олар: үздіксіз қайталанатын етістіктер ... ... ... ... ... ... ... отыру,
бару), өткен шақтағы етістіктер (жүретін, келетін, айтатын).
Локалдылық/бейлокалдылық іс-әрекеттері кеңістікпен (пространство) тығыз
байланыста болады. ... ... ... ... анықталған және
нақтыланған кеңістік қатынас шарттарын қабылдауға бейім тұрады, бірақ
субъектілердің көптігі ... ... ... іс-әрекеттердің бір
уақытта әртүрлі орында жүзеге асып ... ... ... ... ... ... жігіттерді қолтықтап түсіріп аттарын жетелеп апарып
Есенейдің ақ үйлерін айналдыра байлап жатыр
(Ғ. ... ... – көп ... байланыстағы ФСӨ. Басқа өрістермен
қиылысуы әртүрлі және үдемелі ... ... ... ... тән.
Тілдік бірліктері жағынан бір-біріне қарама-қарсы қойылған Шақтық
локалдылы/бейлокалдылық арасындағы ... ... ... қамтиды.
Бұл зерттеу жұмысымыз қазақ тілді ... ... ... ... ... берілу жолдарын
талдауға арналған.
Шақтық локалдылы/бейлокалдылық семантикалық категориясы төменде
берілген семантикалық ... ... ... ... ... ... бір уақыт осіндегі іс-әрекет және сол іс-
әрекетінің орын тәртібінің анықтығы;
2) ... ... ... орын тәртібінің нақты әрі анық еместігі,
яғни жалпылық.
Сөйленімде берілетін шақтық локалдылық категориялдық ... ... ... ... ... семантикалық категориясының
мазмұндық құрылымының түрлі тіл ... ... ... ... түрлі тіл деңгейіндегі
тілдік бірліктер ... ... ... ... функционалды-
cемнтикалық өрісін жасайды. Басқа өрістерге ұқсамайтын бір ерекшелігі −
арнайы грамматикалық формалар жүйесінің ... ... ... − жан-
жақты, көпқырлы байланыстағы функционалды-семантикалық өріс. ... ... ... өрістермен тығыз байланыста қарастыра отырып, функционалды
табиғатын тани аламыз.
1.3 Шақтық локалдылық / шақтық бейлокалдылық ... – адам ... тыс, ... бар ... шындық. Шақтық ұғым адам
санасында бір істің, қимылдың, оқиғаның өтуімен байланысты сақталды.
Грамматикалық шақ категориясының ... ... ... ... ... ... нақты мезгілі емес, шақтық мағына білдіретін жеке
сөздер де емес, ... ... ... ... ... формалары. Шақ формалары істің, қимылдың нақтылы өту кезін
дәл көрсетпейді. Олардың шақтық мағынасы абстрактылы ... ... ... Сөйтіп, грамматикалық шақ формалары өздігінен қимылдың өту ... ... ... ... ... ... [43, ... локалдылық категориясы − функционалды
грамматикадаға предикативті негіздегі ... ... ... грамматикада семантикалық категория ... ұғым бар. ... ... ... ... кетейік: Шақтық локалдылықты семантикалық
категория ретінде таныту үшін ең алдымен бір-біріне ... ... ... ... ... ашып ... 1) қимыл белгілі бір
уақыт бойымен ... ... бір ... және ... ... сай ... ... кеңістікте өтіп жату қалпы анық байқалып тұрады; 2) жалпылық,
анық еместік, яғни шексіз қайталанылатын, дағдылы ... ... ... ... ... тысқары, ұдайы шақтылық), сонымен қатар, қимылды
жүзеге асырушы субъектілер мен қимылды нұсқаушы ... ... ... ... ... ... ... берілуін
көрейік: Айтан күйін тәмамдаған кезде екі кісі қаумалап көтеріп, үлкен ағаш
тегенелермен бес-алты жерден қымыз ... ... аяқ ... ... ... ... салығып келген Тоқсаба кешкілікте, оты
сөнген, ... ... ... ... ошақ ... ... ... бірінен соң бірін тартып, тұнжыраған қалпы ұзақ отыратын ... Рота ... ... Батыс-теріскей майданында төрт жыл
өмірін өткізді (І. Есенберлин).
Адамның қоршаған ортамен байланысты іс-әрекеттері шақтық бейлокалдылық
ұғымын беруде ... ... ... ... ... ... ... эмоционалдық факторлар объективті уақыт ұғымымен тығыз
байланыса отырып, ... ... ... ойлау үдерістері жүзеге асып
жатады. Аты аталған факторлар уақыт ... мен ... / ... ... ... әсер ... ... ұғымы
бірөлшемділік, уақыттың асимметриялы және ... ... ... Яғни ... ... және бір ... ... бағытталған
уақыт ішіндегі нақты орны бар қимыл-әрекеттердің және нақты ... ... ... ... ... деп ... ... іс-әрекет жүйелі / жүйесіз түрдегі үдерістер мен
құбылыстардың ... ... Ары ... ... ... ... және локалдылық пен ... ... ... талдауға түскендегі түрлі көрінісін талдауға арнаймыз.
Шақтық локалдылық / ... ... ...... қаралып
жатқан семантикалық категория. Шақ қимылдың өту мезгілін білдіріп ... ... ... ...... ... орын алуы белгілі
бір уақыт ... анық ... ... ... яғни ... нақты мезгілге
немесе кезеңге тәуелді сипат алады. Қимылдың өту ... ... ... өз ... орыс ... ... осы категория жайында талдау жүргізген. Э. Кошмидер поляк және
түрік тілдерінде шақтық локалдылық ... ... ... кетеді. Армян
тіліндегі материалдар арқылы Н.А. Козинцева [44] ... ... ... ... ... ... отырып зерттеу
жүргізеді. Э. Кошмидер [35] ... ... ... локалдылықты тілдік
белгісіне қарап оппозиция ретінде таниды. Өз ... жеке ... деп ... кетеді. Ол қарама-қайшы танылған тілдік фактілерге
сүйене ... 1) ... бір ... ... жеке орны бар ... ... шақтылық (вневременность) іс-қимылдар деп екіге бөлу арқылы бұл
категорияның табиғатын жақсылап түсіндіреді. Шақтық локалдылық ... ... ... таза ... ... ... жатады,
яғни санада беріледі. Функционалды грамматиканы зерттеу барысында «ұғымдық
категория» ... ... Ары ... зерттеу барысында осы
терминді функционалды-семантикалық категория деп түсінуіміз керек. Шақтық
локалдылық / ... ...... категория,
мазмұн межесімен қоса тұрпат межесі қатар жүреді.
Э. Кошмидер шақтық локалдылықты жеке өзін ғана алып қарамайды, шақтық
қатынас ... ... ... да ... ... ... локалдылық / шақтық бейлокалдылық қимыл-әрекеттерді зерттей
әрі түсіндіре отырып, ... ... ... ұғымды байланыстыра әрі сол
қимыл-әрекеттерге қатысты ұғым екенін баса айтады. ... ... ... ... қол ... немесе қабырғаға ілінген сағатты уақыт
бірлігін өлшеу үшін қолданамыз, ал Э. Кошмидердің ... ... ... ... уақыт өлшемін түзу уақыт сызығына сидырады. ... ... ... шеңберден шегі жоқ түзу сызыққа айналдырады.
Сағаттың әрбір тілігін кеңістіктің жеке бір ... ... ... – 1 сағ). ... ... ... ... көрсететін екі стрелка
нақты уақытты немесе ... бір ... ... ... ... ... ... “уақыт сызығында” бір бағыт бағдарын (стрелканы)
қолданамыз. Бұл уақыт өлшемін ... ... ... ... 1) ... ... оңға қарай бір түзудің бойымен қозғалса, сол қозғалыспен
субъектінің сана-сезімі ... осы ... ... өтіп ... іс-қимылы
қатар жүреді. 2) субъект өзінің осы шақтағы іс-қимылымен ешбір қозғалыссыз
бір орында тұрады, ал ... ... өз ... ... ... өтіп ... Демек уақыт (шақ) ұғымының басты әрі маңызды факторы –
қимыл-қозғалыс ұғымы. Ілгеріде сөз ... ... екі ... ... ... ... ... уақыт концепциясын ашуда
толық мүмкіндік береді. Э. Кошмидер ... and ... ... ... ... еңбектерінде шақтық локалдылық / шақтық
бейлокалдылық мәселесі жайлы сөз ... ... ... Ол өз
еңбектерінде шақтық локалдылық концепциясының мазмұнын былай көрсетеді: а)
шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ... ... ... ... ... ... ұғымын ұсынады; ә) бұл оппозицияның уақыт
өлшемімен өлшенетін басқа да ... ... ... ... анықтап көрсетеді. Кошмидер поляк және түрік
тілдеріндегі шақтық ... ... ... ... ... де осы ... орын алатындығын айтады.
Жұмыста Кошмидердің қолданған уақыт сызығы терминін біріншілік мағынада
ұғынамыз. Яғни ... ... түзу ... ... бірге қозғалатын
субъект жайлы болып тұр. Уақыт сызығын уақыт осі деп те ... ... ... ось бір бағыттағы уақыт ағымын нақты түрде бір түзу ... ... ... ... ... осіне қарағанда өткен шақтан келер
шаққа ... ... ... нақты бағытталған ұғымды бере алмайды.
Шақтық локалдылық / ... ... ... орыс ... ... көре аламыз [45, 178]. Ол шақтық локалдылық /
шақтық бейлокалдылық тың семантикалық ... ... ... ... ... ... құрайды дейді. Ол тек етістік, пысықтауыш
мүшеге байланысты емес, сонымен қатар жүйелі-тілдік деңгейаралық ... ... мен ... ... ... ... ... мәселесін функционалды грамматиканың бір зерттеу объектісі деп,
яғни соның негізін қалайтын функционалды өріс пен ... ... ... әрі сол ... ... [46, 378], ... ... шақтық локалдылықты ерекше бір семантикалық категория етіп
жеке бөліп алып қарайды.
А.В. Бондарко Э. Кошмидердің осыған қатысты ... ... ... ... ... ... кең ... түсіндіреді де, «ұдайы
шақтылық», «дағдылық» (узуалдық), «нақты қайталау» деп ... ... ... ... [47, ... ... қайталау. Нақты бір оқиғадағы іс-әрекеттің дағдылы емес шексіз
қайталануын ... Бұл ... ... ... ... бөлігінің
анық шегін көрсетеді, демек шақтық локалдылық ауқымды әрі кең көлемдегі
оқиғаға (жағдайға) ... ... ... ... ... ... ... немесе сана-сезім арқылы түйсінуден көрінеді. Яғни
ондағы басты белгі  субъектінің нақтылығы.
2. Дағдылық ... Бұл ... ... ... ... яғни жиі әрі ауық-ауық қайталануымен ерекшеленеді, нақтылық дағдылық
іс-әрекетіне тән емес, керісінше ... ... ... ... болып табылады. Ең маңызды белгісі сөйлеушінің тәжірбиесі
жалпылана түседі әрі қимылға қатысатын адамдар тобын анық көрсетеді. Демек
дағдылықтың ... ... ... белгісі, ондағы субъект нақты әрі
жалпылама түрде де жұмсалады.
3. Ұдайы шақтылық. Шақтық бейлокалдылықтың бұл ... ... ... ... қағида-ережелерге құрылған. Ондағы
жағдаяттар жоғары дәрежеде топтала қолданылады. Бұл жағдаяттағы сөйленімдер
«жалпы халыққа» ... ... Ал ... өз ойын ... білдіруші
есебінде анық көрінеді. Ұдайы шақтылықтың тілдегі көрінісін міндетті түрде
жалпыланған (топталған) субъектіден және объектіден ... ал ... ... ... ... топтала қолданылған қимылмен
ерекшеленеді.
Шақтық локалдылық / шақтық ... ... ... еңбегін [48, 87] атап көрсетуге болады. Негізгі ... ... етіп ... ... алады, бірақ ол өз ара бір-
бірімен байланысты семантикалық ерекше белгілерін негізге ала отырып, бүге-
шігесіне дейін сараптап ... ... ... ... және ... ... деген анықтама беріп кетеді. Шақтық
локалдылық жағдаятына біртұтас классификация жасайды. Оның айтуынша, шақтық
ұғымдағы ... ... ... ... локалдылықтың
семаниткалық мүмкінділігін анықтай аламыз ... ... ... ... ... бір ... кезеңі бар әрі ары қарай жалғаса бермейтін
өзінің шектеу нүктесіне жеткен, қимылдың жүзеге ... ... ... ... ... бір ... бар, бірақ әлі жүзеге асып бітпеген
әйтеуір бір уақыт кезеңінде жүзеге асуы ... ... ... ... және ... ... ... анықталған және сәл
айқын анықталған деп бөле ... ... ... ... ... екендігін баса айтып кетеді. Дефиниция (лат. анықтау) ... бір ... не сөз ... бейтаныс басқа терминнің (сөздің)
мағынасын ашу; зерттеу объектісіне мінездеме беру, пайымдау [24, 89].
И.Н. Смирнов шақтық ... ... ... ... ... ... шексіз қайталанылатын және жинақы ... ... [48, 135]. ... ... қимыл әрекет өз ішінде нақты
(нақты бір оқиға шеңберінде) және дағдылы қайталау деп бөледі. Ал ... ... ... ... ... жағдайы шеңберінде) және толымды
(ұдайы шақтағы оқиға шеңберінде) болып ... ... ... ... мен жинақы мәндегі субъект арасындағы байланыс ... ... ... ... ... атқарушы есебінде
түсінетіндігінде жатыр. Қимылды атқарушы субъектінің ... ... ... Яғни екі құрамды сөйлемдегі субъект рөлін атау ... әрі ... ... ... ... табылады [48, 134].
Әдеттегідей ... ... ... ... ... анық көрініс
табады. Субъектінің жалпылануы локалдылыққа тән емес. Жай, қарапайым іс-
әрекет жоғары деңгейдегі топтала ... ... ... қа ... ... адамның сана-сезімінде жалпылана көрініс табады, жалпылана
қолданылған субъект қимылдың топтала жүзеге асуына әсер ... ... ... ... ... және ... ... өзара қарама-қайшы тұстары категориялды жағдаяттағы сапалылық
(квалитативтілік) мәнінің орын болу/болмауымен тығыз байланыста ... ... ... ... бір кезеңде жүзеге асса, ондағы
субъектіге тигізер әсері жақсы ... Егер ... ... ... ұдайы түрде немесе әдеттегідей жүзеге асса, онда белгілі бір субъектіге
әсері күшті екендігі ... ... [49, 94]. ... ... ... ... сыңары ретінде квалитативтілік ... ... ... негізгі үш түрі арқылы (облигаторлі,
детерминді және жекелілік) түрліше орын ... ... ... ... ... тән емес. Себебі, дағдылы қайталаудағы қимылдар бір ... ... ... асады, бір негізгі оқиғаға және тікелей бақылауға
құрылады, ал сапалылық ұғымы көптік дәрежесіндегі жағдай шеңберінде ... бір ... ... бой ... Сондықтан квалитативтілік ұғымы
дағдылық пен ұдайылық жағдаяттарында көрінеді [49, 96]. Дағдылық ... ... ... ... ... ... ... дағдылық мәніндегі
жағдаят нақты субъекті мен субъектілер ... ... ала ... ... ... ... шақтылық жағдаяты нақты кезең мен белгілі ... ... гөрі ... қимылмен көрінеді, яғни жалпы адамзатқа
тән әрі өмір тәжірбиесінен өткен оқиғаларға (мақал-мәтел, қағида ... ... ... ... орыс ... ... сүйене
отырып, шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылық ... ... ... ... ... ... субъект ұғымы мен шақтық
локалдылық/шақтық бейлокалдылық арасындағы байланысты ... мен ... ... ... ... қимылмен қоса
квалитативтілікпен де тығыз байланысқа түсу арқылы предикаттардың бір
деңгейлік ... ... ... Ал ... ұғымы квалитативті
предикаттардан көрінеді [37, 52-53]. Олардың айтуы бойынша, ... ... ... ... ... ... ... қалыптағы
предикатты сөйленім локалдылық сипатта қаралады да, белгісіз анық ... ... ... белгілейтін барлық өлшеу құралдары
(интервал) локалдылық жайында түсінік береді. Армян тілі мен орыс ... ... ... ... / ... ... ... да зерттейді. Оның зерттеуі бойыша, шақтық локалдылық /
шақтық бейлокалдылық ... ... шақ ... ... атау ... ... сиркостанттармен сонымен
қатар, мекендік, мезгілдік ... ... мен ... ... ... [44, 152-162].
С.М. Полянский өз еңбегінде шақтық локалдылық / ... ... ... ... түрлі тілдік бірліктермен байланыста ... ... ... ... ... ... оның ішінде тек
қана етістікті ғана ... ... ... ... және ... әрі ... ... / дерексіз, нақты / жалпы, жекелік / көптік
сияқты бөліктерін тұтастай алып семантикалық құрылымына мән беру ... [50, 342]. Осы ... ... ... қарастыра отырып, шақтық
локалдылық / шақтық бейлокалдылық ... ... ... әрі басқа да
әртүрлі деңгейдегі тілдік бірліктермен біріге келе тығыз байланысады деуге
әбден болады.
Грамматикалық бірліктердің функционалдылығын ... ... ... ... ... ... ұғыну үшін әртүрлі деңгейдегі ... ... ... ... сөйленімдерді талдау
қажет. Грамматикалық бірліктер, ... ... ... өздерінің
жұмсалымдылығын ең бірінші санада қалыптасатындығын естен ... ... ... ... ... ... ... бағытта
зерттеу «тұлғадан ( қызметіне» қарай жүргізіледі. Яғни форманың мағынасы
мен атқаратын қызметінің ... ... ... Бұл ... де функционалды деуге болады, өйткені онда ... ... ... ... ... де, ... грамматикалық
зерттеулерге ұқсас келеді. «Мағынадан ( формаға» қарайғы бағыттағы
зерттеулер ... ... ... Мұндай функционалды
зерттеудің ұтымдылығын Қ. Рысалды оның тіл ... ... ... ... ... ұғымдық категориялар негізіндегі ... ... ... ... оның ... сипаты
мен сөйлеужүйесін шендестіре отырып зерделеуге әлеуетінің ... [41, 98]. ... ... функционалды грамматикада талданады.
Функционалды грамматика дәстүрлі грамматикамен ... ... ... ... ... ... ... талдауға
құрылған. Бірақ осы талдау шеңберімен шектеліп ... ... кең ... категориялар мен өрістерді талдайды, негізгі өзегі түрлі ... ... ... ... ...... ... семантикаға) қарайғы бағыт функционалды грамматиканы танытатын тілдік
тұлға есебінде әрі грамматикалық категория ... ғана тар ... Ал ...... ... ... ...
формаға) грамматика кең түрде әрі ұғымдық категорияның негізін қалаушы
бағыт деп ... [42, 26]. Тар ... ... ... шеткері аймағы есебінде функциядан → ... ...... ... ... ... ең ... орталық компоненті болып табылады. Ұғымдық категорияның тілдегі
қолданыс аясы ...... ... ... ... ... ... барысында кеңейе түседі, яғни функционалды
грамматикалық ... ... мен ... ... ... ... [43, ... қарастырып отырған басты әрі ең маңызды мәселесі − шақтық
локалдылық дефинициясын функционалды-семантикалық ... ... ... ... және ... ... ... алып бөліп қарастырады. Грамматикалық категориялар өз алдына ұғымдық
негізі бар ... ... ... ... ... ішкі ... ... мазмұнындағы тілдік бірліктердің жүйелі байланысымен де
сәйкес ... ... жоқ. ... категория оған қарағанда тілдік аясы
кең түрлі деңгейдегі тілдік бірліктерден бастау ... ... ... ... үйлесімі, мәнмәтін мен сөйлеу тілі
[44, 22]. Категориялық ұғым грамматикалық семантиканының негізгі өзегін
құраса, ал ... ... ... ... ... ... ... сөз түрлендіруші формалар де қалыптастырады.
Грамматикалық категорияның мазмұндық жағы ... ... ... дегенімен тығыз қарым-қатынасқа түсе алады. Грамматикалық
категория ... ... ... ... ... ... ... ақиқат дүниені санадағы тілдік көрінісін ... ... ...... ұғым. Кейбір ұғымдық категориялар мен
субкатегориялар грамматикалық категориялармен байланысқа ... ... ... және ... ... грамматикаланады.
Мысалы, модалділік категориясын алайық, етістіктің рай категориясымен
грамматикалық байланысқа түседі. Осы ... ... ... ... ... ... тигізері хақ. Предикативтілікті
сөйлемнің коммуникативтік бірлігі ретінде түсінеміз. ... ... ... ... жететін әрі айтылатын
пікір мазмұнының сөйленімнің негізі ... ... ... білдіреді
дейді. Предикативтілік сөйлеуші жайында әңгіме ме, жоқ әлде тыңдаушы ма,
немесе үшінші бір адам ... сөз ... отыр ма − соны ... ... ... ма, әлде ... бар ма ... қарастырады [34, 195].
Предикативтілік белгілі бір жағдайды, оқиғаны ... ... ... оның ... ... ... ... Сол себепті шақтық
локалдылық / шақтық ... ... ... астас тұстары, ортақ белгілері мол.
Шақтық локалдылық категориясы нақты ... мен ... ... ... құрамы астасып жататын басқа да ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеу мазмұны нақты бір тілде түрлі тілдік бірліктермен, кей
жағдайларда тілдік емес бірліктермен де ... ... [35, 324]. ... ... − алдын ала келісілген жағдайдағы ... ... ... ал ... ... ... ... сөйлеуші мен тыңдаушының белгілі
бір информацияны тыңдауы мен қабылдауынан туады. Әрі ... ... ... мен тәжірбиесі байқалатын жағдайларда сөйлеу жағдаяты
мәтін тілдік бірліктермен байланысқа түсу арқылы сөйлеу мазмұнын анықтауға
болады. ... ... ... көзі 1) мазмұн межесі мен тұрпат межесі
(план содержания, план выражения), 2) мәнмәтіндік ... 3) ... 4) ... ... ... ... ... мағыналық жағын
білдіреді, ол шындық ... ... тілі мен ... ... және ... ... өзара қарым-қатынасын, яғни
осындай тілдік бірліктер арқылы көрініс табады. Адамның ойлау жүйесіне,
тілден тыс ... ... ... ... ... ... ... межесінен тысқары шақтық локалдылық / шақтық
бейлокалдылық категориясының ... ... ... Бар ... бір ... жағдайға құрылғандықтан, шақтық локалдылық / шақтық
бейлокалдылық категориясы белгілі бір мәтінде, сөйленімде көрінетіндіктен
екі ... де ... алып ... Шақтық локалдылықты бейлокалдылық
сыңарынсыз бөлек алып қарастыра алмаймыз. ... жеке бір ... ... келмейді. Екеуінің ажырамас, мықты тығыз ... ... ... өзіндік орны бар, ... ... ... анықтай түседі. Шақтық локалдылықты семантикалық
категория ретінде таныту үшін тек шақ формалары қатыспайды, сонымен ... ... ... ... субъектінің нақты/жалпылық сипатын,
бір немесе бірнеше қимылдың жүзеге асуын көрсететін лексикалық көрсеткіштер
т.б. тілдік ... ... ... ЖӘНЕ ҚAЗAҚ ... ... ... ... AЯСЫ
2.1 Келер шақтың жүйелі-құрылымдық парадигмасы және келер шақ
тұлғаларының тілдік функциялары
Сөйлеу сәтінен кейін болған қимыл-әрекеттің өту мерзімін ... ... ... шақ деп ... ... шақ ... мағыналары мен
аффикстік құрамына қарай мынадай түрлерге ... ... ... ... келер шақ, ауыспалы келер шақ.
Болжалды келер шақ. Бұл келер шақ формасы алда ... ... ... оны ... түрінде айтады. Ол етістік түбіріне -ар, ... ... ... ... ... Бұл ... негізінен есімше
формалары болып табылады. Олар жіктеліп қолданыла келе, сөйлемде баяндауыш
қызметін атқарып, ... бір ... ... ... ашық ... қолданылады. Мысалы, Биыл ... ... ... бар ... ... (Ғ. Мүсірепов). Түпкі айылдың батқанын иесі білмес, ... ... -ар, -ер ... ... ... ... іс-әрекеттің мынадай
мағыналық реңктерін білдіреді.
а) алдағы уақыттағы сенімсіз болжалды мағынаны: Бай мен болыстар менің
кінәмді ауырлату үшін ... ... ... да мен ... деп ... ... Бір сорға бір сорды қосқанда ырыс туа ма екен? – деп ... - Өзі бір ... ... ... (Ғ. Мүсірепов).
ә) дағдылы, әдетке айналған қимыл-әрекетті: Тегі жаман тойда тонын
сұрар ... ... ... ... ... ... ... ұшар (Мақал).
-ады, -еді аффиксі -ар, -ер, -р келер шақ ... ... ... бір іс-әрекет екінші бір іс-әрекетпен салыстырылып, келешектегі
анық болатын іс-әрекетті білдіреді. Ал -ар, -ер -р ... ... ... ... ... ... ... ер өлер, екі батыр ... бірі өлер ... ... арық ... ... су ... Осы ... берілген мысалдарда -ады, -еді аффиксі мен -ар, -ер,
-р аффикстерінің ... ... ... қолданса, айтарлықтай мағыналық
өзгеріс болмайды. Бірақ, -ар, -ер, -р ... ... ... шақтық
мағынада жалпылық басым болады. Сондықтан мақал-мәтелдерде ... ... ... Ал -ады, -еді ... ... ... ... мағына үстейді. Мысалы, Көбікті қарда түлкі ойнар, ... ... ... ... Егер осы ... ... етістігін «ойнайды»
формасына ауыстырсақ, жалпылық мағына нақтылыққа айналар еді.
Болжалды келер шақтың болымсыз ... ... ... етістігінің және
-мас, -мес аффиксінің тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы, Өзіміз тірі болсақ,
Тешек сияқтыларда өшіміз кете ... ... ... ... иттер ауылды
айнала торып, бейсауат адамды маңайға ... емес ... ... шақ -мас, -мес ... ... формада келгенде өзінің болжалдық
мәнінен алшақтап, жалпылық нақтыланып, субъекті тарапынан ... ... ... ... шақ формалы етістікке «емес» ... ... ... ... ... да болжалдық мән солғындап, оның орнына
осы шақта болып жатқан іс-әрекетті баяндау негізгі мәнге ие ... ... -ер ... ... ... ... білдіреді:
− амал-әрекеттің болу мүмкіндігін шектейді;
− алда болатын іс-әрекеттің іске ... ... қана ... алда ... амал-әрекетке сөйлеуші не қимыл иесі тарапынан
күдіктілік, сенімсіздік мағына ... ... ... ... ... білдіреді;
− амал-әрекеттің іске асу-аспауын дәл, нақты көрсетпейді, жалпылық сема
басым;
− алда ... ... іске асу ... анық ... ... білдіреді;
− жалпы, бейтарап мән басым болғандықтан, көбінесе мақал-мәтелдерде жиі
қолданылады.
Осы аталған -ар, -ер, -р ... ... ... шексіздік
мәндерді білдіруі оның ... ... ... ... болжамдық
мағынасы доминаттық сипатқа ие болып, соған орай шақ жіктемесінде аталған
тұлға ... ... ... шақ ... ... ... – -ар, -ер, -р тұлғасының терминологиялық аталымы
| ... ... ... ... ... ... шақ |
| |шақ | | ... ... | + | | ... ... | + | | ... ... | | | + ... Қордабаев | | + | ... ... | + | | ... Маманов | + | | ... ... | + | | ... ... | + | | ... ... | + | | ... | | | ... ... | + | | ... | | | ... ... шақ. Сөйлеу сәтінен кейін болатын сөйлеушінің не ... сол ... ... ... ... шақ ... келер шақ деп
аталады. Мақсатты келер шақ етістік түбіріне -мақ, -мек аффиксінің жалғануы
арқылы жасалады. Мысалы, Көшпелі ел жайлауға ... ... ... ... ... ... иесі соған ере бермек, Игіліктің жүзінде осы ... ... ... бұл ... ... жеке ... шақтық
мағына білдіргенімен, көбінесе, «болған», «болады», «еді», «екен», «едім»
көмекші сөздерімен тіркесіп қолданылады. ... ... осы ... ... жаяулап, не қылса да осылай селбесіп еліне жетпек болды
(І. Жансүгіров). Ақыры осы раджпуттардың ... ... ... ... ... ... ... болды (Ә. Әлімжанов). Сұлтанның арт ... бас ... ... ... қонақтың жолын бөгемек еді, бірақ
Самар ... оны ... ... ... ... -мақ, -мек ... ... атауы ретінде де қолданылады.
Мысалы, Оның ... ... да осы ... ... ... керек
(І.Жансүгіров). Абай шығармаларында да -мақ, -мек аффиксі -у қимыл есімінің
орнына қолданылған. Мысалы, Олардың жоқ ... ... ... Адал ... ... ... жақпақ (Абай). Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас, Өтті,
елді, тағдыр жоқ қайта келмек ... Бұл ... ... ... ... ... ... үшін (Мәтел).
Бұл аффикс тек болымды етістіктерге ғана жалғанады. Ал болымсыз формасы
«емес» көмекші етістігінің қатысуы арқылы ... ... ... ... ... бұл ... көкірегінде «ақ бораны» бар адам
болмақ емес ... Не ... ... ол ... бір ... өзге ... емес (М. Әуезов).
Келер шақ мағынасында -мақшы, -мекші аффиксі де ... ... ... ... ... емес ... Жолдың ауыр болғандығына
қарамастан жақын аралықта Өзекке комиссия келмекші (І. Есенберлин). ... ... ... ... «екен», «еді», «болды», «болған» көмекші
етістіктерімен тіркесіп келе береді. ... -мақ, -мек пен ... ... ... ... ... бар.
А. Ысқақов мақсатты келер шақ формасы амал-әрекеттің алдағы уақытта
шүбәсіз, күдіксіз (қайткенде де) жүзеге асатынын және онда бір ... ... ... ... [33, 333]. ... бұл тұжырымынан -мақ, -мек
тұлғасының амал-әрекеттің анық жүзеге ... ... ... ... ... білдіретінін көруге болады. Мақсатты
келер шақ тұлғасының осы мағыналық реңкін Т. Қордабаев та жақсы ... ... ... шақ жіктемесінің басты семантикалық белгісі ретінде
алып, сенімді келер шақ деп ... Сол ... ... ... тұлғасын шақ жіктемесінде міндетті келер шақ деп берген. Демек, ... ... алда ... ... ... ғана ... оның міндетті
түрде болатынын, болу мүмкіндігін, сөйлеушінің амал-әректтің ... де ... ... -мақ, -мек ... ... функционалды
мағыналарды білдіреді:
− қимылдың, іс-әрекеттің келешекте мақсат етіле орындалатынын;
− амал-әрекеттің алдағы уақытта ... ... ... ... не ... ... ... орындалуына сенімділігін;
− амал-әрекеттің сөйлеу сәтінен кейін, алдағы уақытта болатынын;
− сөйлеушінің не қимыл ... сол ... ... ... ... қимылдың атауын т.б.
Осы аталған мағыналық сипатарына қарай ғалымдар -мақ, -мек ... ... ... атап ... ... ... ... шақ, ниет келер
шақ, сенімді келер шақ, міндетті келер шақ, тілекті ... шақ т.б. ... ... ... ... – -мақ, -мек ... ... аталымы
| |Мақсатты ... ... ... ... ... ... шақ ... шақ |шақ |шақ ... ... | + | | | ... ... | | + | | ... ... | | | | + ... ... | + | | | ... Маманов | | | + | ... ... | + | | | ... ... | + | | | ... грам. (1967)| + | | | ... ... (2002)| + | | | ... ... -мақ, -мек ... ... ... қарай
сенімді, ниет, міндетті сияқты түрлерін ... шақ ... ... ... және ... ... уәж болған мағыналарды көре
білгендіктерін байқауға болады. Сонымен қатар бұл тұлғаның мақсатты келер
шақ деп ... өте жиі ... ... ... ... де ... аталған. Біз осы жиілікті ұстанып, -мақ, -мек тұлғасын
мақсатты келер шақ деп атай ... бұл ... ... ... ... ... ... -мек мақсатты келер шақ тұлғасына шақ ... ... ... атау ... Өйткені оның мақсатты мағынасы болсын не
тілек, сенімділік мағыналары болсын сөйлеушінің не ... ... ... көзқарасынан туындайды. Екіншіден, бұл тұлға осындай модальдық
мәндерді білдіргенмен, неғайбыл ... рай ... ... Ал бұл ... ... ... шақты білдіруі басқа да
рай тұлғаларының жанама мағыналары сияқты екінші дәрежелі ... ... ... мағына семантикалық модальдылықтың абстракцияланып парадигмалық
сипаттағы рай категориясын ... ... ... ... ... ... рай) мағына білдіру сипатына көшкен, яғни бейтараптанып, ашық
рай ... ... ... білдіре бастаған да, мақсатты, болжалдық
келер шақ түрлерін жасаған. Ал ... ... шақ ... бұл атаулары
олардың модальдылық мағыналарына негізделгендігі даусыз.
Ы. Маманов мақсатты келер шақ түрін ниет келер шақ ... ... ниет ... шақ ... ... немесе қимыл иесінің сөйлеу кезінен
алдағы кезде бір ... ... ... ... ... ... ... бұл
форма сөйлеу кезінен кейін болатын қимылды ... ... ... қимылды орындау туралы ниетін, ойын білдіреді, яғни ... ... ... деп ... ... ... ... ниет
есімше еді, бол көмекші етістіктерімен тіркесіп ниет өткен шақ формасын да
жасайтынын айтады. Мысал Қапан ауылға қайтпақшы еді ... ... ... ... ... ... болғандығын көрсетсе, яғни келесі айда деген
тіркесті қоссақ (Қапан ауылған келесі айда ... еді), ... ... қимыл екендігі белгілі болады да, ниет келер шақ ретінде
қараймыз, ал егер ... ... ... ... ... ... былтыр
қайтпақшы еді), онда ниет өткен шақ формасы ретінде қабылдаймыз. Ғалым ниет
есімшенің еді, бол көмекші етістіктерімен тіркесуі арқылы ... ... ... еді, келмек болды) ашық рай ... ... шақ ... ... бұл ... ... ... иесінің сөйлеу кезінен бұрын, келешекте бір істі, қимылды орындауға
ниеттенгендігін, ойланғанын білдіретінін, ал қимылдың өзі келер ... ... ... де ... ... атап көрсетеді. Ы. Маманов бұл жерде
аталған формалардың модальдық мағыналарын негізгі ... да, ал ... ... ... ... ретінде қараған сияқты. Біздіңше, аталған
ниет келер шақ болсын немесе келер шақтық ... түрі ... ... модальдық мағынадан барып туындайтын шақтық мағыналар. Сонда, әсіресе,
келер шақ түрлері ... ... ... ... ... ... ... модальдық мағыналардан туындайтын екіншілік
мағыналар болып ... Бұл ... ... ... ... ... байланыстылығымен сабақтасып жатыр.
Келер шақтың бір мағыналық түрі ауыспалы келер шақ формасы -а, -е, ... ... ... ... ... жасалады. Мысалы: Кісінің денесі
түршігеді. Бірін-бірі ұрлана түртіп, ауыздарын ... ... ... ... ... ... саламын», – деді (Ж. Нәжімеденов, Ақ
шағыл). Ішімнен шыққа ... кем ... ... Ғалымдар
еңбектерінде келер шақтың -а, -е, -й тұлғасы мынадай ... ... – -а, -е, -й ... ... ... ... ... |Жалпы келер шақ |Сенімді келер шақ |
| |шақ | | ... ... | - | - | - ... ... | + | | ... ... ...| - | - | - ... Қордабаев | | | + ... ... | | + | ... Маманов | + | | ... ... | + | | ... ... | + | | ... грамм. (1967)| + | | ... ... (2002)| + | | ... ... отырғанымыздай, Қ. Жұбанов, ... ... бұл ... осы шақтың мағыналық құрамында
беріліп, келер шақ ... ... -а, -е, -й ... ... шақ
парадигмасында негізінен ауыспалы келер шақтың көрсеткіші делінген, бұл
академиялық грамматикаларда, ... ... ... ... ... ... ... шақ жіктемесіндегі ... ... ... ... және сенімді келер шақ түрлерімен байланысты туындап
отыр. А. Ысқақов жалпы ... ... шақ ... ... уақытта
шүбәсіз, анық жүзеге асатынын білдіреді дейді. Мысалы: Біз үлкендердің
тапсырмасын ... ... ... ... демалыста ауылдағы егін,
құрылыс жұмыстарына қатысамыз, ауыл еңбеккерлеріне жәрдемдесеміз [47, 332].
а, -е, -й тұлғасы мынадай ... ... ... ... ... уақытта шүбәсіз, анық жүзеге асатынын;
− сөйлеушінің не қимыл иесінің амал-әрекеттің орындалу-орындалмауына
сенімділігін.
Бұл сенімділік, анықтық ... ... -а, -е, -й ... ... -ар, -ер, -р болжалды түрімен мағыналық оппозиция жасайды, ... ... ... (сенімсіздік, жалпылық).
Бірақ бұл мағыналар ауыспалы келер шақты шақ жіктемесінде ... ... ... ... бола алмағандығы байқалады. Өйткені
-а, -е, й тұлғасының ... ... не осы ... ... ... тәуелді.
Осындай контекстік мәндік белгісінің басымдығына қарай бұл тұлғаны осы шақ
жіктемесінде де, келер шақ ... де ... ... ... ... қалған.
2.2 Aғылшын тіліндегі келер шaқтың aтқaрaтын қызметі
The Future Simple шағын салыстыру
Етістіктің бұл шағы ... ... мына ... қолданылады:
а) жақын арада болатын, қайталанатын немесе бір-ақ реет болатын іс –
әрекетті ... will have English lessons twice a week – ... ... екі ... тілі ... болмақ.
ә) әдетте жалпы келер шақ tomorrow – ертең, tonight – бүгін түнде, next
week (year) – келесі аптада (жылы), the day after tomorrow – ... ... these days – ... ... ... soon – ... in a week – бір
аптадан кейін, next week (month) – ... ... ... т.б. мезгіл
пысықтауыштарымен қолданылады.
She will come to see us next week – Ол ... ... ... ... –The Future Simple ... ... тілі шақ формасымен салыстыру
|Ағылшын тілі ... тілі ... тілі шақ ... ... I shall return to |1. Мен ... ... ... шақ |
|Moskow in a few days. ... ... ... | ... We shall not see him |2. Біз оны ... |Ауыспалы келер шақ ... Monday. ... ... | ... I shall write a letter|3. Мен хаты ... ... ... шақ ... ... | ... They are leaving for a|4. Олар ... |Мақсатты келер шақ ... ... ... ... | ... I shall be writing to |5. Мен оған ... ... келер шақ |
|him tomorrow. ... | ... Future ... ... ... ... іс әрекеттің келешекте белгілі бір уақытта басталып, сол
көрсетілген кезеңге дейін ... ... үшін мына ... ... at 5 ... – сағат 5-те, at that moment – сол
сәтте, at midnight – түн ортасында т.б. Бұл кезең былай ... ... дәл ... ... I shall be doing home tasks at 5 ... ... сағат 5-те үй тапсырмасын орындап жатамын. She will be reading
telexes and cables at 10 in the morning − Ол ... мен ... ... ... 10-да оқып ... ... ... іс – қимыл арқылы, бұл қимылды білдіретін етістік
жалпы осы шақта тұрады: ... She will be reаding telexes ... when the manager comes to the office – ... ... ... ... ... оқып отырар. Қазақ тілімен
салыстырғанда бұл келер шақпен сәйкес келеді.
3. Егер ... ... бір ... ... ... ... жүріп
жатса, етістік созылыңқы осы шақта қолданылады: Мысалы, She will be
reаding telexes and cables from 10 till 11 – Ол ... ... ... 10- нан 11-ге ... оқып ... Бұл қазақ
тіліндегі мақсатты келер шаққа сәйкес келуі мүмкін.
4. Егер болашақта істелетін іс-қимылдың жақын арада ... ... ... ... ... I shall be visiting ... − Мен ... оған ... шығамын. He will be leaving ... tonight – Ол ... ... ... жүрмекші (жоспарлы түрде).
Бұл сөйлем мақсатты келер шаққа сәйкес. We will be working tonight –
Біз бүгін түнде жұмыс істемекпіз. (Мақсатты ... шақ) We won’t ... – біз ... Бұл ... қазақ тіліндегі ауыспалы
келер шаққа сәйкес. Ағылшын тілінен аударғанда сөйлем мағынасына
қарай ... ... ... ... шақ және ауспалы келер шақ
формасында жасалуын төмендегі 5-кестеден байқай ... ... − The Future ... (Continious) шағын қазақ тілі ... ... тілі ... тілі ... тілі шақ ... ... I shall still be ... сағат бесте |Мақсатты келер шақ ... at five ... ... ... ... | ... If you come after |2. Егер сіз он ... ... келер шақ |
|eleven o’clock, I shall |кейін ... мен | ... sleeping ... ... | ... I shall be ... |3. Мен ... ... ... шақ ... my ... in May|айында дайындаламын | ... He will be meeting us |4. Ол ... ... |Мақсатты келер шақ |
|at the station ... ... | ... Future Perfect ... қолданылуы
1. Келешектегі болатын нәтижелі іс-әрекеттің белгілі бір ... ... ... а) егер ... ... іс-
әрекеттің іске асуы, нәтижесі белгілі уақыт арқылы ... ... ... ... ... ... We shall ... the rooms by
7 o’clock – Біз бөлмелерді сағат 7-ге ... ... ... ә) ... ... басқа бір болатын іс-әрекеттің басталуына дейін, нәтижелі
іске асса: We shall have cleaned the rooms when you come – ... ... ... ... ... Жалпы осы шақта тұрған, келешекте болатын басқа бір іс-әрекет ... ... ... before, met сөздермен келсе, Future
Perfect қолданылады: When we met next time, you’ll have produced ... model – ... ... ... жаңа ... шығарасыздар.
He will have sent a telegram to his family before goes ... London. – Ол ... ... ... ... барарда,
отбасына жеделхат жібереді. Егер бұл шақта already – әлдеқашан ... ... ... ... онда олар shall, will ... кейін келеді: By the end of the year we’ll already have
produced the new model – Осы ... ... ... біз жаңа модельді
шығара бастаймыз.
The Future Perfect шағындағы сөйлемдерді қазақ ... ... ... ... шақ және ... шақ ... ... мысалдарды
19 – кестеден көре аламыз.
6-кесте − The Future Perfect шағын қазақ тілі шақ формасымен ... тілі ... тілі ... тілі шақ ... ... I shall have |1. Сіз ... мен ... келер шақ |
|finished this work ... ... | ... you return. ... | ... They will have ... ... ... ... шақ |
|shipped the goods when |телеграммаңыз келісімен,| ... telegram arrives. ... тиеп ... ... You will have read |3. Бұл ... ... өткен шақ ... the ... ... сіз | ... ... of this ... оқыған | ... ... | ... Future Perfect ... ... ... шақ ... мынадай етістіктермен қолданылады:
to study – оқу, зерттеу, to work – жұмыс істеу, to travel – ... to write – ... to listen – ... to watch – ... байқау, to
read – оқу т.б.
When Anar gets her Diploma she will have been studying at the ... years – Анар ... ... Академияда 4 жыл оқиды. I shall have ... a bicycle for two hours when I meet you for the second time – ... ... рет ... екі сағат велосипед тебемін. We shall have
been working for a long time – Біз көп ... бойы ... ... шақ өте ... қолданылады, көбінесе ағылшын тілінде Future
Progressive пен Future Perfect ... ... ... ... ... шақтың сөйлемдерін аудару
кезінде, қазақ тіліндегі етістіктің келер шақ категориясына ... ... ... Егер ... ... ... ... көре
аласыздар.
7-кесте − The Future Perfect Progressive шағын қазақ тілі шақ ... тілі ... тілі ... тілі шақ ... ... shall begin to work|1. Мен ... |Мақсатты ... шақ ... ten ... in the |таңертеңгі онда | ... ... | ... When you return home|2. Сіз ... бесте үйге |Ауыспалы келер шақ |
|at five ... I ... мен жеті | ... have been ... ... ... ... seven hours. | | ... By the 1st of June, |3. 1994 жылы ... ... ... шақ ... he will have ... оның ... | ... at the factory ... 20жыл ... ... twenty years. | | ... ... ... (Rain) деп аталатын әңгімесінен мысалдар алып
келтірдік:
«Can you wonder that when we first went there our hearts sank? ... believe me when I tell you it was ... to find a single ... in any of the ... means we shall have to stay here for ten days at least».
«But I`m urgently needed a Apia», said Dr. ... can`t be helped. If no more cases develop on board, the ... be allowed to sail with white ... but all native traffic ... for three months».
«Is there a hotel here? » asked Mrs. Macphail.
«What shall we do then? »
«I`ve been talking to the ... There`s a trader along the ... has rooms that he rents, and my ... is that as soon as the ... up we should go along there and see what we can do. Don`t ... You`ve just got to be thankful if we get a bed to sleep on and ... over our heads».
«I`m not going to unpack more than we actually need», said ... you`ll take my advice you`ll get a needle and cotton and ... in to mend the mosquito net, she said, or you`ll not be able to get ... of sleep ... they be very bad? » asked Dr. ... is the season for them. When you`re asked to a party ... House at Apia you`ll notice that all the ladies are given ... to put their - their lower ... ... wish the rain would stop for a moment, » said Mrs. ... ... try to make the place ... with more heart if the sun ... if you wait for that, you`ll wait a long time. ... is about
the rainiest place in the Pacific. You see, the hills, and that bay, they
attract the water, and one expects rain at this time of year ... you give me a needle and cotton and I`ll mend that net of ... you go on with your ... Dinner`s at one. Dr. Macphail, you`d
better go down to the wharf and see that your heavy luggage has been put in
a dry place. You know what these natives are, they`re quite capable ... it where the rain will beat in on it all the ... trader was fat and smooth and quietly smiling. «Well, if you put ... that, Mr. Swan, I`ll see what I can do about it. I`ll talk to ... and if we think we can make a reduction we will».
«That`s the goods, » said Miss ... «Come right in and have a ... hooch. I`ve got some real good rye in that grip if you`ll bring ... Mr. Swan. You come along too, ... I don`t think I will, thank you, » he ... «I`m just ... to see that our luggage is all right».
«If you leave a mission in charge of a native ... no matter ... he seems, in course of time you`ll find he`s let abuses ... expect to have my work cut out for me. I shall act and I shall ... If the tree is rotten it shall be cut down and cast into ... two couples bade one another good night. Dr. and Mrs. Macphail ... alone. For two or three minutes they did not ... think I`ll go and fetch the cards, » the doctor said at last.
«I think I`ll go to him, » said Mrs. ... got up and went ... bitterly rue the day when she flouted Mr. ... she ... Davidson has a ... heart and no one who is in trouble has ... to I him without being ... but he has no mercy for sin, and
when his righteous wrath is excited he`s ... what will he do? » asked Mrs. ... don`t know, but I wouldn`t stand in that ... shoes for
anything in the world».
«I guess she`ll get her fine clothes spoilt, » said Mrs. Davidson ... bitter ... do you want to see her for, Alfred? » asked his ... my duty to see her. I won`t act till I`ve given her ... don`t know what she is. She`ll insult ... her insult me. Let her spit on me. She has an immortal soul, and ... do all that is in my power to save ... girl came back with the message.
«Miss Thompson`s compliments and as long as Rev. Davidson don`t come in
business hours she`ll be glad to see him any ... paused, and Dr. Macphail saw his eyes darken and his pale face ... and ... I shall take the whips with which the Lord Jesus drove the ... the money changers out of the Temple of the Most ... walked up and down the room. His mouth was close set, and his ... were ... is he going to do? » asked Mrs. Macphail.
«I don`t know» Mrs. Davidson took off her pince-nez and wiped ... he is on the Lord`s work I never ask him ... sighed a ... is the matter? ... wear himself out. He doesn`t know what it is to spare ... trader squirmed in his old ducks. He had found Miss Thompson ... customer.
«Oh, well, I daresay she`ll get out. I don`t suppose she wants to stay
here if she can`t have anyone ... nowhere she can go, only a native house, and no ... ... now, not now that the ... have got their knife in her».
She was spluttering with rage. There was a moment`s pause. Then ... drew forward a ... you be seated, Miss ... I`ve been hoping to have ... with ... poor low-life bastard».
Қазіргі таңда төл тіліміз бен ағылшын тілінің грамматика саласында
көптеген мәселелер әлі де зерттеуді ... ... ... ұлттық аудиторияда
шетел тілінің грамматикалық жағын ... ... ... ... ... ... шақ ... зерттеу жүргізу – лингвистика ғылымына ... ... шақ ... ... ... ... тіл білімінде, аударма
теориясында кейбір шешілмеген тұстарын ... ... ... ... ... ... қалай берілген, екі тілдегі шақ формалары
арасында белгілі ұқсастықтар мен ... ... ... ... байқалатын негізгі тұстарын, қандай тәсілдер арқылы аударылуын
білу және берілу жолдарын, қазақ тіл ... жаңа ... бірі ... грамматикалық қырларын ашып, оның ішінде күрделі сөз табы –
етістіктің шақ ... ... ... ... қарастыру зерттеу
еңбегіміздің негізгі мақсаты болып табылады.
Ағылшын тілі мен қазақ тілі ... ... да ... ... ... ... ... ағылшын тілі үнді еуропа тілдері
отбасына, қазақ тілі ... ... ... жатады. Типологиялық жағынан,
яғни туыстық жақындығына қарап емес, ... ... ... ... ағылшын тілі аналитикалық тілдерге, қазақ тілі
жалғамалы (агглюнативтік) тілдерге ... ... тіл ... ... ... немесе сөз түрлендірушілерді қабылдауға бейім
болмайды (ағылшын тілінде көмекші сөздер өте көп және екі ... ... ... ... мен ... кең таралған және олар
түбірдің үстіне бірінен соң бірі ... ... ... де сөз ... Әлгі қосымшалар бір мағыналы болады, ал түбір өз тәуелсіздігін
сақтайды, өзгермейді (көше-көшелер-көшелерге-көшелерімізге). Сондықтан, бұл
екі тіл ... ... гөрі ... көп. ... екі ... ... ... жоқ емес. Ағылшын тілінің грамматикасын меңгеруге
ана ... ... ... ... үшін екі тілдің грамматикалық жүйелерін
салыстыра отырып, олардың арасындағы ұқсастықтар мен ерекшеліктерді анықтау
керек. Соның ішінде, ағылшын тілі ... шақ ... мен ... ... баламаларына көңіл бөлінуі керек.
The Future Simple (Indefinite) Tense-ті қазақ ... ... ... ... болады. Ауыспалы немесе жалпы (анық) келер шақ – етістік
түбірге ... «-а», «-е», «-й» ... ... ... Мыс.: ... ... The Future Simple ... Tense is
used to talk ... about future beliefs, ... hopes ... There is usually a time ... There won’t be any ... Ертең сабақ болмайды.
Be going to do smth. құрылымын мақсатты немесе сенімді келер шақпен
салыстыруға болады. Мақсатты ... шақ ... ... «-мақ, -мек», «-бақ,
-бек», «-пақ, -пек» ... ... ... ... «жүрмек»,
«айтпақпын». Сенімді келер шақ – ғалы, гелі (отыр, жүр, жатыр). Be going to
do smth. is used: 1. for plans and ... After I finish ... going to travel all over ... ... ... мен
Еуропаға сяхатқа шықпақпын. 2. for prediction when we can see in ... ... that ... is going to happen. Look out! You’re ... drop the plates! ... ... ... ... Future ... in the Past – ... сөйлеп тұрған уақыттан
кейін, болашақта болатындығын  өткен шақ формасында беру. Осы себепті
басыңқы ... ... ... ... Future Indefinite  in the Past
бағыныңқы сөйлемде қолданылады.
The Future ... in the Past shall, will ... ... would көмекші етістігі  арқылы жасалады. I жақтың жекеше және көпше
түрінде should ... II және III  ... ... ... түрінде would 
етістігі келеді.
Сұраулы формасы  should, would етістігі арқылы жасалынады, ... ... ... ... ... ... кейін should, would етістігі арқылы
жасалынады, одан кейін  not шылауы тұрады.
Мезгіл үстеулері: ... soon, next day, next week,  next ... year, in a few days ... Future ... in the Past  ... іс-әрекет, қимылдың сөйлеп
тұрған уақыттан кейін, келер шақта болатындығын өткен шақ ... ... ... ... өткен шақта қолданылғанда, бағыныңқы
сөйлем келер шақта болады.
The Future ... in the Past  ... ... жолы ... созылыңқы
шақ сияқты жасалады, тек shall, will орнына should, would ... ... be ... шақ ... should be, would be және осы шақ ... ... арқылы жасалынады.
Сұраулы формасы бірінші көмекші should, would ... ... ... ... ... ... қойылады.
Болымсыз формасы бастауыштан кейін бірінші көмекші should, ... ... ... одан кейін  not шылауы тұрады.
Мезгіл үстеулері: at five ... at that moment, at noon, ... from five till six ... Future Perfect in the Past ... ... ... іс-әрекеттің
болатын нақты нәтижесін өткен шақта қолданылуы.
The Future Perfect  in the Past шағының ... жолы ... ... шақ
сияқты жасалады, тек shall, will орнына should, would ... және ... ... шақ ... should have, would have және ... шақ ... Participle) арқылы жасалынады.
Сұраулы формасы бірінші көмекші should, would ... ... ... ... ... алдына қойылады.
Болымсыз формасы бастауыштан кейін бірінші көмекші should, would
етістігі арқылы жасалынады, одан ... not ... ... ... by 5 ... by the first of July, by ... Future Perfect ... in the Past іс-әрекет қимылдың келер шақта
созылыңқы аяқталғанын өткен шақ формада білдіреді.
The Future Perfect Continuous in the Past шағының ... жолы ... ... шақ ... ... тек shall, will орнына should,
would қолданылады should have been , would have been және ... ... (Present ... ... ... ... бастауыштан кейін бірінші көмекші should, ... ... ... одан ... not ... ... ... for seven hours, for twenty years, for a long time
т.с.с.
Келер шақ арқылы болашақта орындалатын іс-әрекеттер мен ... ... ... ... ... келер шақ Future Tense (Future Simple Tense) ... Оның ... ... ... ... Tense, ... shall және will ... сөздері арқылы жасалады
(will+verb). Грамматикалық ережелерге сай “shall” сөзі тек бірінші жақта
жекеше және ... ... (I shall, We shall) ... ... ... ... ... you, he/she/it, they) “will” көмекші сөзі
қолданылады. Бірақ, қазіргі кездегі ... ... ... ... да ... қолданыла береді.
Мысалы:
I (or We) shall learn English ... ... біз) ... ... ... will come tomorrow – ... ертең келеді.
My grandfather will go to Astana – Менің атам Астанаға барады.
Болымсыз: Your mother will not (wil ... work on next week ... анаң ... ... ... істемейді.
Сұраулы: Will they call us? – Олар бізге телефон соға ма?
Present Simple арқылы келер шақтың ... осы шақ (Present Simple) ... ... ... ... ... осы шақ сөйлемінде міндетті түрде келер ... ... ... ... ... ... have an exam on next Friday – Келесі жұмада біздің емтиханымыз бар.
Sayat comes tomorrow – Саят ертең келеді.
The bus goes ...... ... кешке (түнде) жүреді.
Futere Tense сөйлемдері нақ осы шақ (Present Continuous) арқылы ... ... ... келер шақтың мезгіл үстеуі болу керек.
Мысалы:
I am visiting you tomorrow – Мен ертең сізге ... ... ... are you doing on next Sunday? – ... ... не ... to» тіркесі арқылы да келер шақ сөйлемдерін ... ... ... ... to be + going to + ... am going to have a test – Мен ... уақытта) тест тапсырғалы
жатырмын.
My brother is going to study Mechanical Engineering – Менің ағам машина
жасау мамандығын оқиды. Алдағы ... сол ... ... you going to do this work later? – Сен бұл ... ... ... ... The Future IndefiniteTense shall, will ... және ... ... ... ... Shall read – ... ... шәкіртке үйреніп жүрген тіл ұқсастықтарымен қатар айырмашылықтарын да
анықтауға ... Оның ... бұл ... барлығының жалпы теориялық
негіздері бір-біріне ұқсас. Мәселен, шетел тілдерінің қай-қайсысында да
фонетика, лексика,грамматика ... ... ... ... тілін
оқытудың негіздері» еңбегінде былай дейді: «Шетел тілін меңгеруде ана
тілінің ерекшелігін білу ... үшін жаңа ... ... ... үшін өте ... Тек қана ана ... ... отырып, кездесетін
қиындықтарды түсіну өте қажет. Шетел тілінде бір ... ... ... сабақта ана тілін қолданбауға болады, бірақ та ана тілі ... ... ... ... ... ... ... меңгеруде ана
тілі жақсы көмекші бола алады. Ал, егер сабақта ана ... ... ... ... ... ... меңгеруіне үлкен зиян келтіруі
мүмкін. Яғни сабақ тек шетел тілнде ғана ... ... ушін ... материалдардың саны көбейе түсіп, ал оқушының шетел ... ... ... ... адамдар арасындағы аса маңызды ... ... бір ... ойды ... ... ... құралы болу
арқылы ойлаумен, екінші жағынан, сол ... ... ... ... ... ... ... ойлаудың басты категорияларымен сәйкес
келіп жатады. Айталық, ұғым – логикалық категория. Ал тіл ... ... ... ұғым – ... ... алып қарастырады.
− келер шақ өрісінің орталық семантикалық бірлігі етістіктің ... ... (-ар, -ер, -р; -мас, -мес; -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, ... ... ... ал ... ... кейінгі қимыл-әрекеттің өту
мерзімін білдіретін лексикалық ... ... ... да ... микроөрістері сияқты негізінен үстеу сөз табына жататын сөздерден
тұрады және келер шақ өрісінің ... ... ... ... рай
(бұйрық, қалау, шартты) тұлғалары жатады;
− шақ категориясын функционалды бағытта зерттеу бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық зерттеулерінің
ғылыми нәтижесі. Себебі олар, міндетті түрде тілдік механизміне ғана емес,
тілдің қолданысына да көңіл ... ... ... ... зерттеуде мағынаны басты бағыт ретінде ұстану – ... ... ... ... ғана емес, жалпы тіл біліміне ортақ дүние, өйткені
функционалды грамматиканың негізінде ... ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы құрылымынан ... ... ... екі ... ... ... ... формадан мағынаға қарайғы
(Ф → М); екінші бағыт: ... ... ... (М → Ф); ... ... ... тіл ... оның бірліктері мен категорияларын
семасиологиялық және ... ... ... ... құрылымдық функция тіл жүйесіндегі әрбір тілдік бірліктің сөйлеудегі
қызметін тексерсе, ... ... ... бір ... берілген
семантикалық мағынаны анықтап, біртектес мағына беретін әрдеңгейлік тілдік
бірліктердің қызметін категориялық тұтастықта алып ... ... ... ... ... ... категория мен функционалды-семантикалық
өріс сөйлеушінің сөйлеу мүмкіндігінің ... ... ол ... ... ал ... ... категориялық жағдаят сипатында көрінеді;
потенциалдық функция тіл жүйесіне жатса, нәтижелік функция сөйлеу ... ... шақ ... мен семантикалық темпоралдылық
категориясының екеуінің де мазмұн межесі – ... өту ... ...... ... ... ... тұрпат межесі –
грамматикалық шақ көрсеткіштері болса, темпоралдылықтың тұрпат межесі –
қимылдың өту ... ... әр ... ... тілдік құралдар болып
табылады.
− темпоралдылық – актуалданған категориялардың межелі типіне жататын
векторлық категория; сөйлеу сәті – ... ... ... және ... ... ... нүктесі болып табылады; бастау нүкте – (точка
отсчета) шақ ... ... ... ... деп ... ... Осы ... нүкте арқылы шақ тілдік тұрғыдан өткен шақ,
осы шақ, келер шақ, сөйлеу жүйесінде болып өткен (предшествование), ... ... алда ... ... ... ... ... бөлінеді. Бастау нүкте – шақ түрлерінің анықтағышы, ол ... ... ... ... ... ... ... айтқанда ағылшын тіліндегі келер шақ формалары әдеби шығармада
сирек кездеседі, өйткені әдеби ... тек ... шақ ... ... жазылады. Тек қана төл сөздер келер шақта беріледі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Жанпейісов Е. Қызметтік грамматиканың бастау ұғымдары // ҚР БжҒМ ... ... ... ...... 2003. − № 3. – 41-50 ... ... З.К. Функциональные-семантические поля русского и
казахского языков. – Алматы: Наука, 1989. − 108 б.
3 ... Қ. Сын ... ... ... ... және неміс тілдері негізінде): филол. ғыл. докт. ...
автореф. – Алматы, 2007. − 54 ... ... С.С. ... ... в казахском художественном
тексте: автореф. ... доктара филол. наук. – ... 1991. − 50 ... ... Т. Қазіргі қазақ тіліндегі болымдылық-болымсыздықтың
мағынасы мен қызметі. – Алматы: Білім, 1996. − 160 б.
6 ... Б. ... ... ... // ... ... ... – Алматы, 2007. – 54-74 б.
7 Салқынбай А. Функционалды грамматиканың негізгі түсініктері туралы //
әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ...... 2001. – № 42. – 26-29 ... Нуртазина Б.М. Из опыта функционально-коммуникативного описания
семантики таксиса // Функциональная лингвистика: ... и ... ... 2003. – 129-137 ... ... Б. ... және ... к атегориялардың
тілдегі көрінісі // ҚР БжҒМ ҰҒА Хабарлары . – Алматы, 2004. – № 1. – ... ... С. ... ... ... ... функционалды-
семантикалық өрісі: филол.ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2004. – 35 б.
11 Жолшаева М. ... ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА Хабарлары. Тілтаным. – Алматы, 2005. − № 1. − 88 б.
12 Жұбаева О. Қ.Жұбановтың қазақ тіліндегі шақ ... ... // ... тіл білімінің өзекті мәселелері. проф. Қ.Жұбановтың
110 жылдығына арналған халықаралық ... ... ... ... 2009. – 124 б.
13 Жаңабекова А. Құрылымдық және ... ... ... мен зерттеу әдістері // А. Байтұрсынұлы және қазақ ... атты ... ... ... ...
Алматы, 2003. – 141-144 б.
14 Жаңабекова А. Грамматикалық және семантикалық шақ категорияларының
арақатынасы // ... ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2004. – 141-144 б.
15 Байтұрсынов А. Тіл ...... 1992. – 448 ... ... Қ. Оқу құралы. І кітап. − Ташкент, 1928; ІІ ... ... 1929. – 410-418 ... ... Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966. –
362 б.
18 Жұбаева О. Ұлттық тіл ... ... ... кезеңдегі
функционалды-грамматика көріністері // Тілтаным журналы. – Алматы, 2009. ... 2. – 75 ... ... М. ... өріс ұғымы // Академик
Р.Сыздықтың 80-жылдық мерейтойына арналған халықаралық конфер.материалдары.
– Алматы, 2004. – 147-149 ... ... О. ... ...... 1958. – 45 б.
21 Қапалбеков Б. Жұмсалымдық мағыналық өріс – ұғымдық ... ... ... // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. − ... – № 5. – 52-62 ... ... Е.В., ... Е.И. Грамматико-лексическое поля в современном
немецком языке. −Москва, 1969. – 152 б.
23 Бондарко А.В. Грамматическая категория и ...... 1970. – 114 ... Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің ... ... ... –388 ... ... А.В. Принципы функциональной грамматики и вопросы
аспектологии. − Ленинград, 1983. − 140 ... Ф. де ... ... ... лингвистики // Труды по языкознанию.
−Москва, 1977, – 216-220 б.
27 Жолшаева М. ... ... ... қимылының мазмұндық типтері //
ҚР БҒМ ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет ... – 2005. – № 5-6 ... ... .
28 ... Т.В. ... ... ... и проблема. − Москва,
1988. − 78 б.
29 Актуальные проблемы русского синтаксиса. −Москва, 1984. – 30 ... ... А.В. ... ... в ... ... ... материале русского языка). − Москва, 2002. –135 б.
31 Тураева А.Т. ... ... ... ... ... ... ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2008. –
258 б.
32 Сартанов Т.Б. Теория ... ... – СПб.: ... – 304 ... Шпис А.А ... ... грамматики. – Москва: УРСС, 2003. –
348 б.
34 Жаңабекова А. Темпоралдық категориясының бастау ұғымдары // ... ... ...... 2007. −356 б.
35 Кошмидер Э. Очерк науки о ... ... ...... – 20 ... ... А. ... функциональной грамматики: Введение.
Аспектуальность. Временная локализованность. Таксис. − ... 1987. ... ... ... Т.А., ... А.Д. ... локализация как
суперкатегория предложения // Вопросы языкознания. − Москва, 1989. –
№ 3. – 5-25 ... ... ... ... ... ... ... – СПб., 1996. – 373 б.
39 Булыгина Т.А. Семантические типы предикатов. – Москва, 1982. – 37 ... ... Л.М. ... классы глаголов чувства, мысли и речи.
// Очерки по семантике русского ... − Уфа, 1971. – 380 ... ... И.П. Вид и ... в ... ... языке. –Ленинград,
1961. – 77 б.
42 Смирнов И.А. Типы временной нелокализованности действия врусском
языке // ... ... ... ... ... ... – СПб., 1992. – 35 б.
43 Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы, 2007. −490 ... ... Н.А. ... ... / нелокализованность
действия и ее связи с аспектуальными, ... и ... ... 1991. – 472 ... Бондарко А.В. О грамматике функционально-семантических полей // ... СССР сер. Лит. и яз. – 1984. – Т. 43. – № 6. – 843 ... ... А.В. ... об ... ... типа //
Теория функциональной грамматики: Введение. Аспектуальность. ... ...... 1987. – 150-157 б.
47 Бондарко А.В. Грамматическое значение и смысл. −Ленинград, 1978. ... ... ... И.Н. ... ... в ... русском языке //
Функциональный анализ грамматических форм и конструкций. − Ленинград, ... ... ... И.Н. О зависимости семантики нелокализованности действия во
времени от степени генерализации субъекта (на материале русского языка) //
Лингвистические ... . ... ... в ...... 1985. – 18 ... Полянский С.М. Одновременность/разновременность и другие типы
таксисных отношений // Теория ... ... ... ... локализованность. Таксис. −Ленинград, 1987. –
35 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь