XIV-XV ғасырдағы Қазақстан

А) XIV.XV ғасырдағы Қазақстан
Ә) XIV ғасырдың 50.60 жылдарынан Ақ Орданы мекендеген тайпалар
Б) Ақ Орда мен Әбілқайыр хандығының бірігуі.
XIV-XV ғасырларда Қазақстан аумағының тұрғындарына байланысты
«қазақ» атауымен қатар деректемелерде басқа да: «өзбек», «өзбек-қазақ», «моңғолдар», «ноғайлар» ұғымдары да аталады. Бұл атаулар осы кезенде Қазақстан аумағында өмір сүрген Ақ Орда, Моғолстан, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы мемлекеттерінің тұрғындарына қатысты айтылады. Олар халықты емес, этносаяси қауымдастықты құрады. Тарихи-этнографиялық әдебиетте белгілі бір тарихи-этнографиялық аймақшебінде құрылған мемлекет тұрғынының этносаяси қауымдастық деп аталатынын білеміз.Қандай халық болса да, өзінің ұзаққа созылған қалыптасу жолында көбіне көп әр түрлі феодалдық мемлекеттер шеңберінде оқшауланып қалады да, басқа халықтар бөлшектерімен бірге өздерінің жекелеген құрамаларымен әр түрлі этносаяси қауымдастық құрайды. Көшпелі қоғам жағдайында мемлекеттердің шекаралары әдетте халық болып топтасып, сол мемлекеттердің шеңберінде уақытша этносаяси қауымдастық құрған рулардын, тайпалар мен өзге де этникалық бөлімшелердің көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашы-лығы кезіндегі этникалық қоныстануының өзгермелі шекараларьшен сәйкес келе бермеді. Пайда болып, жойылып кеткен мемлекеттер мен туыс тайпалардың этникалық орналасу шекараларының сәйкес келмеуі олардың этникалық жағынан жақындасуын қиындатты, өйткені саяси бөліну ежелден қалыптасқан шаруашылық, мәдени, этникалық байланыстардың сақталуы мен орнығуына кедергі жасады. Бұл жағдайдың қазақ халкы қалыптасуының соңғы кезеңінде де (XIII ғасырды айтпағанның езінде, ХІУ-ХУ ғасырларда) едәуір дәрежеде әсері болды. Ол әсіресе XV ғасырдың екінші жартысының аяғына қарай, кезінде жергілікті халықтың этникалық, мемлекеттік дамуында зор рөл атқарған мемлекеттер құлдырай бастап, қалыптасқан халықтардың барлық бөліктерінің мемлекет болып бірігуіне объективті қажеттігі пісіп-жетілген кезде ерекше айқын аңғарылды.
Қазақстан аумағында белгілі бір этносаяси қауымдастық қалыптасқан халықты түгел қамтымай, оның бір бөлігін ғана қамтығандықтан, қазақ халқының тарихы тек Ақ Ордамен және оның өзбек, өзбек-қазақ, сонан соң қазақ зтносаяси қауымдастығымен ғана байланысты емес. Қазақ халқын құраған тайпалардың бәрі Ақ Ордаға ғана кірген жоқ. Қазақтардың зтникалық тарихы Әбілқайыр хаңдығы мен оның көшпелі өзбектерінің этносаяси қауым-дастығымен де, Ноғай Ордасы мен оның этносаяси қауымдастығымен (қазақ, ноғай) де, ақырында Моғолстан мен оның этносаяси қауымдастығымен (мо ғолдар) де байланысты.
Этникалық бірлесу Моғолстанға қарағанда Ақ Ордада (және Әбілқайыр хандығьшда) жылдам жүрді. Ақ Ордадағы этникалық топтасу сырттай да, шьш мәнінде де Моғолстанға қарағанда неғұрлым айқын жүрді. Ол деректемелерде айкынырақ көрсетілген, өйткені мемлекеттердің біріншісіне — Ақ Ордаға негізінен алғанда қыпшақ одағының этникалық жағынан жақын рулары мен тайпалары негіз болса, екіншісі екі қауымдастық - қазақ (үйсін) және қырғыз кауымдастықтарының, ал кейде Шығыс Түркістанның ұйғыр халқын қоса, үш кауымдастықтың да саяси бірлестігіне негізделді.
        
        Жоспар:
А) XIV-XV ғасырдағы Қазақстан
Ә) XIV ғасырдың 50-60 жылдарынан Ақ Орданы ... ... Ақ Орда мен ... ... бірігуі.
XIV-XV ғасырларда Қазақстан аумағының тұрғындарына байланысты
«қазақ» ... ... ... ... да: ... «өзбек-қазақ»,
«моңғолдар», «ноғайлар» ұғымдары да аталады. Бұл атаулар осы кезенде
Қазақстан аумағында өмір ... Ақ ... ... ... ... Ордасы мемлекеттерінің тұрғындарына қатысты айтылады. Олар халықты
емес, этносаяси қауымдастықты құрады. ... ... бір ... ... ... ... тұрғынының
этносаяси қауымдастық деп аталатынын білеміз.Қандай халық болса да, ... ... ... ... ... көп әр түрлі феодалдық мемлекеттер
шеңберінде оқшауланып қалады да, ... ... ... ... ... құрамаларымен әр түрлі этносаяси қауымдастық ... ... ... ... ... ... халық болып
топтасып, сол мемлекеттердің шеңберінде уақытша этносаяси қауымдастық
құрған рулардын, тайпалар мен өзге де ... ... ... ... ... мал ... кезіндегі этникалық қоныстануының
өзгермелі шекараларьшен ... келе ... ... ... ... кеткен
мемлекеттер мен туыс тайпалардың этникалық ... ... ... ... ... жағынан жақындасуын қиындатты, өйткені саяси
бөліну ежелден қалыптасқан шаруашылық, ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... қазақ халкы
қалыптасуының соңғы кезеңінде де (XIII ғасырды ... ... ... ... ... ... болды. Ол әсіресе XV ғасырдың екінші
жартысының аяғына қарай, кезінде жергілікті ... ... ... зор рөл ... ... ... ... қалыптасқан
халықтардың барлық бөліктерінің мемлекет болып бірігуіне ... ... ... ... ... ... аумағында белгілі бір этносаяси қауымдастық ... ... ... оның бір бөлігін ғана қамтығандықтан, қазақ халқының тарихы
тек Ақ Ордамен және оның ... ... ... соң ... ... ғана ... ... Қазақ халқын құраған тайпалардың бәрі
Ақ Ордаға ғана кірген жоқ. Қазақтардың зтникалық тарихы Әбілқайыр ... оның ... ... ... ... де, ... ... оның этносаяси қауымдастығымен (қазақ, ноғай) де, ақырында Моғолстан
мен оның этносаяси қауымдастығымен (мо ғолдар) де байланысты.
Этникалық бірлесу ... ... Ақ ... (және Әбілқайыр
хандығьшда) жылдам жүрді. Ақ ... ... ... ... да, ... де Моғолстанға қарағанда неғұрлым айқын жүрді. Ол деректемелерде
айкынырақ көрсетілген, өйткені ... ... — Ақ ... ... ... ... ... жағынан жақын рулары мен
тайпалары негіз болса, екіншісі екі қауымдастық - қазақ ... және ... ал ... Шығыс Түркістанның ұйғыр халқын қоса, үш
кауымдастықтың да ... ... ... ... өзі бұл топтардың
этникалық дамуын қиындатты. ... бар ... ... ... деп ... ... зерттеушілер оны ... ... ... ... ... евді бірде халық деп санайды. Алайда осы
атаудың артында Жетісу қазақтары да, Тянь-Шань қырғыздары да жатыр, ... ... ... ғана емес, сонымен қатар Мұхаммед
Хайдардың қырғыздар да ... ... ... деп тікелей көрсетуі
дәлелдейді. Жәнібек пен Керей көшіп келгенге ... ... ... ... ... ... ... әкеп соқты: сол кезде казақ халқы мен
қазақ мемлекеттігінің даму ... Ақ ... ... рөл ... келтірілмейді, Моғолстан, бір жағынан, Қазақстанның орта ғасырлардағы
проблемаларының тарихнамасында әлі де тиісті ор-нын алған жоқ, ал ... ... ... ... жөнінен қазақтар әлі де әдебиетте осы
ауданға сырттан «көшіп келген» келімсектер деп саналып жүр, ... ... оны ... ... ... ... ... ізінен қалмайтын дәстүрлі қате пікір осыған байланысты. Шынына
келгевде, қаралған материалдың көрсеткендей, XIV—XV ... ... ... тарихтың бүкіл барысы Ақ Орданың, Әбілқайыр
хандығының ғана ... сәл ... ... Ұлы ... келіп
тірелетін тайпалар, әсіресе Жетісу ауданындағы халқының құрамдас ... ... да ... шаруашылық және әлеуметтік өмірімен
байланысты еді.
Қатар дамыған Ақ Орда мен ... ... ... мен ... ... алуы ... пайда болған қырық ру монғол ұлыстарының
халық ... ... ... ... ... бөлінуін XIV ғасырдың
өзінде-ақ қамтамасыз еткен еді. Олар өздерінің даму ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан аумағындағы
этникалық процестерді тездетті. Бірақ үш ... ... ... ... ықпал жасағаны анық, Қалыптасып жатқан қазақ халқының жекелеген
бөліктерінің саяси ... ... Ақ ... ... ... мемлекеттеріне
бөлшектеліп кетуі казақтардың этникалық тарихының барысына ... етті - ... ... ертедегі этникалық орталықтар аумақтарының табиғи-
география-лық жағынан окдіаулануы ... ... ... жүздерге
бөлінуін орнықтырды.
Ежелгі тарихи-этнографиялық аймақтар ...... және ... ... ... аймақта пайда болған Ақ Орда мен
Моғолстан XIV—XV ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... қалды. Бұл мемлекеттердің және қазақтардың
¥лы жүзі мен Орта жүзінің этникалық негізі белгілі бір ... ... ... белгілі бір жергілікті түрік ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жергілікті және
сырттан келген, туыс және туыстығы жоқ, ... және ... ... және
түріктенген (сіңісіп кеткен) тайпалар, ... және ... ... бойы ... берген. Мұның өзі Ақ Орда мен Моғолстанның ежелгі
Қазақстанның этнотарихи ... нақ ... ... аумағында пайда
болуының зандылығын, бұл феодалдық-көшпелілер мемлекеттерінің айқындаушы
этникалық негізі жергілікті түрік ... ... ... ... ... ұйытқысы мейлінше тұрақтылығымен
ерекшеленеді және Ақ Орда мен ... ... де ... ... жерінде
мекендеді. Мәселен, қыпшактар әрқашанда ертедегі және орта ғасырлардағы
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... бойы
қалыптасқан халықты құрушы негізі болып қала ... Олар ... ... ... ... ғана ... Алтын Орданың кең-
байтақ аумағында сонымен қатар XIV ғасырда Орда-Ежен мен Шайбани ұлыстарын
біріктірген Ақ ... да ... ... ... көшпелі өзбектер
мемлекеті делінетін Әбілқайыр хандығының тайпалары арасында да қыпшактар
аталады, ақырында, олар ... Орта ... ... ... болды. Шығыстың
барлық деректемелерінде орасан зор ... ... бойы ... ... ... деп ... да ... емес. Кейініректе Орта жүз
құрамында ... ... бәрі ... ... ... ... ... арасында да аталатын арғындар мен керейлер Батыйдың ... ... ... ... ибн Уәли ... ... ... бұйрақ, ойрат,
қарлық, қосшы, үйсін, минг, ... ... және ... деп ... ... ... қыпшақ аталатындарды нақ қыпшақ тайпасы ғана
деп санамай, бұл терминді қыпшақтар бас ... ... ... ... ... жинақтаушы мағынасында ұғыну керек деген ойды
қуаттайды.
Аталған тайпалар ... сан ... ... біріншіден,
оларды құраған бөліктердің, рулардың, тайпалардың автохтонды болғанын және
екіншіден, қазақ халқының қалыптасу ... ... ... ... қалыптасқан байланыстардың үзілуі түріндегі сыртқы кедергілердің
бәріне қарамастан) тұрақты, үздіксіз жүргенін ... ... ... оның ... ірі ... бірі - ... іс ... қалыптасқан халықтың этникалық орнықтылығы жатқаны-мен
түсіндіруге, ал ол халықтың ... Ақ ... ... көруге болады.
Феодалдық иеліктердің, ұлыстардың, жаңа мемлекеттік ... ... ... ең ... ... тұрақсыз болуы халықтың этникалық
қауымдастығы болмауының салдарынан емес, феодалдық мемлекеттің әлсіздігі,
феодалдық талас-тартыстар, ... ... ... ... ... әсіресе көшпелі қоғамдағы шаруашылық байланыстарының
жеткіліксіздігі салдарынан болған.
XXV ... ... ... ... - XV ... ... ... ұсақ ұлыстардың және Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы,
Қазақ ... Орта және Кіші ... ... ірілері саяси
бірлестіктерінің этникалық қүрамы іс жүзінде бірдей болды. Олардың құрамына
мәдени-тұрмыстық, тілі, шаруашылығы ... ... жоқ ... ... ... және түркіленген тайпалардың бөліктері белгілі бір мөлшерде
енген. ... ... ... ... жауласушы түрлі. Жошы ұрпақтары
бодандарының арасында рулық-тайпалық тегі бір әмірлер, ... ... ... ... басқа да өкілдері айтылады. Деректемелерде
қыпшақ, найман, қоңырат, қарлұқ, үйсін (уйшин), керей, маңғыт сияқты ... ... ... жиі ... Онша ... емес ... қият,
қосшы, отаршы, жат, шымбай, кенегес, дүрман, күрлеуіт, таңғүт, ұйғыр,
қытай, таймас, ... ... ... ... және басқалар сияқты
тайпалар мен ... ... да ... ... бәрі — Орта Азия мен
Қазақстанның түркі халықтарына ортақ, көшпелі «өзбек» тайпаларының ... ... ... ... ... ғасырлардағы буырқанған оқиғалар
(монғолдардың шапқыншылығы мен Жошы және ... ... ... талас-
тартыстар) Орта Азия-Қазақстан аймағының ... ... ... жіберген түркі және түркіленген тайпалар мен рулар.
ХІV ғасырдың 50-60-жылдарынан Ақ ... яғни ... ... ... ... ... қыпшақтардың орнына көбінесе өзбектер деп атала
бастады. Соңғы жылдардағы тарихи әдебиетте ол кезде, XIV және XV ғасырларда
өзбек атауының этноним ... ... ... ... Қыпшақтың жергілікті түркі
және сіңісіп кеткен монғол тайпаларын көрсететін ... ... ... ... ... әбден негізделген пікір анықталды. Бұл кезеңде
Шығыс ... ... ... ... ... болмағаны XVI ғасырдың
басындағы әр оқиғадан хабары ... ... ... ... ... ... Ол ... бағдарымен ғана емес, ... ... ... ... де ... «үш ... үш ... (таифе)
тобын өзбектерге жатқызған, олар: ... яғни ... ... ... ... тайпаларының бөлігі немесе ... және ... ... ... ... ... руларынан
басқа Еділден Сырдарияға дейінгі ұлан-байтақ далада көшіп ... ... ... ... деп ... ... авторы
маңғыттарды да - Ноғай Ордасы халқының Батыс Қазақстан аумағында мекендеген
және XV—XVI ғасырлар шебіңде ... ... ... мен ... ... ... ... үшін күресіне араласқан бөлігін де
өзбектерге ... ... ... бұл ... ... ... ноғай ретінде ұзақ уақыт бойы ... ... ал ... ... «ноғайлар мен қазақтардың екі туыс ... ... ... Ш. Ш. ... айтуынша, эпоста «алтын ғасыр»
ретінде жырланған). Зерттеушілер ноғай тайпаларының арасынан ... ... ... Орта ... ғана емес, қырғыздардың да
қүрамына енген он ... ... ... ... ... — найман, қыпшақ,
қоңырат, қаңлы, қытай, қатаған және басқалар.
Шын мәнінде ... ... ... ... ... ... ... ретінде Рузбихан Исфахани дала тұрғындарын
бұрынғысынша Шайбаниден тараған өзбек ханының ... деп ... ... ... ... осы үш тобынан қазактың екі жүзіне - Орта жүзі ... ... және ... ... ... ... бірге Мауараннахрға
барған және ол жаққа өзбек атауын әкеткен тайпалар мен рулар тобына ... ... ... ... ... ... Оны жақтаушылар
саны көп емес еді, Мұхаммед Шайбанидің Дешті ... ... ... ... ... ... ала алмағанын айтпағанның өзінде, оның
Сыр өңірі ... ... ұзақ ... бойы ... бермеген де нақ осы
жағдай болатын. Рузбихан ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, қазақтардың Үлы жүзі
ол қарастырған мәліметтерден тыс ... ... ... ... ... ... ешқашан қолданылмаған).
Жалпы алғанда Ақ Орда мен Әбілқайыр хандығының өзбектер деп ... ... ... ... ... ... қалыптасқан үжен
тармағы деп санауға болады. Осы ... ... ... ... XIV—XV ... ... ... өзбек-қазақ, қазақ деген жиынтық
этносаяси терминдердің ауысуы арқылы қазактар (қазақ) деген этникалық атау
анықталып, орнықты. Әулеттер өзгеріп, олардың ... Жошы ... бір ... мен ... көсемдері қолдаған өзіндік басқару бағытын
нығайтты, бірақ шын мәнінде Ақ Орда мен ... ... ... ... қазақ халқының мемлекеті болған еді. Оңтүстік-Шығыс Қазақстан
мен Моғолстан, Қырғызстандағы сияқты, бұл ... де ... ... болды; олардың әрқайсысы этникалық қауымдастықтың азды-көпті
бөлігін қамтыды. Бұл орайда халықтың бір ... ... ... ... жиі ... Бұл ... көшпелі және жартылай көшпелі
жағдайда оңай еді, мұның өзі ... іс ... ... ... ... ... жасайды. XV—XVI ғасырлар шебінде Шығыс
Дешті Қыпшақтайпалары мен руларының бір ... ... ... ... XVI ... орта ... ... және Сібір
хандыктары құлағаннан кейін) жекелеген ... ... ... 1514 ... ... ... жекелеген топтардың XVI ғасырдың 20—30-
жылдарында қайтып оралуы (олардың туған жерге қайтып оралуды қатты ... ... ... көп ... халықтың шағын бөлігін ғана ... ... ... ... ... ... қалып, XV ғасырдың екінші
жартысына қарай этносаяси тұрғыда әбден айқындалған еді.
Мас'уд бен ... ... ... ... ... ... Мырза
Мұхаммед Хайдардың, Махмұд бен Уәлидің және ... ... XV ... - XVI ... ... оқиғалар баяндалатын шығармалары Жошының әр
ұрпағынан тараған хандардың (Шайбани ұрпақтарының, Орда-Ежен, Тоқа-Темір
ұрпақтарының және ... ... ... Қыпшақ пен Түркістанның
деректемелерде бірде өзбектер, бірде ... ... ... ... ... оның ірі бөліктерінің бірі - Орта жүзде іс жүзінде халық
болып қалыптасқан бір ғана халқына ... ... ... ... туралы
мәліметтерге толыу. Егер XVI ғасырдың басындағы деректемелерде Шығыс ... ... ... ... атау ... сайын айқын қолданыла түсетін
болса, бұл халықтың сол кезге қарай ғана қалыптасқанын және «қазақтардың»
Жетісуға, ... ... ... ... ... ... ... деректемелерде Жәнібек пен Керейге еріп ... яғни ... ... ... да өзбектер, өзбек ... ... ... деп ... Шығыс Дешті Қыпшақ пен ... ... сол ... ... этникалық жағынан гөрі, саяси жағынан қазақтар
деп аталып кеткен ... ... ... жүргізудің Жошы ұрпақтарынан тараған
Ақ Орда хандарына көшкенін ғана ... ... ... хан
бодандарының Мұхаммед Шайбани өз ықпалын орнықтыра алмай-ақ қойған негізгі
бұқарасы кетіп қалмағандықтан, осы әулеттік ... ... де, ... Ақ Орда мен ... ... кезіндегіден өзгеріс болған жоқ.
Айырмашылығы сол ... ... ... ... ... болған
Жетісу халқынан сүйеніш тапқан хандардың жеңіп шығып, ... ... ... ғана болды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Дәрістер - Тарих88 бет
Жалпы психология213 бет
Түркістан аймағындағы сығанақ қаласының тарихы3 бет
Эволюциялық ілім3 бет
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы («Мұқаддимат әл Әдаб», XIV ғасыр)35 бет
III - XI ғасырлардағы индияда феодалдық қатынастардың қалыптаса бастауы46 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь