А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )

Кіріспе
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Ресейдің Түркістан өлкесін жаулап алуы
Басқыншылық қарсаңындағы ортаазиялық хандықтар мен Қазақстанның оңтүстік өңірінің әлеуметтік.экономикалық және саяси жағдайы
Жаулап алынған аймақтағы әкімшілік.территориялық шаралар
Отаршылдыққа қарсы ұлт.азаттық көтерілістер
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс және оның нәтижесі (1837.1847)
Жанқожа Нұрмұхаммедұлы және Есет Көтібарұлы бастаған көтерілістер
Орынбор ведомоствосына қарасты қазақ даласында Арал теңізі мен Сыр өңірінде болған халықтық қозғалыстардың себебі мен тарихи сипаты
Патша өкіметінің қазақтардың азаттық қозғалысын басудағы саясаты
Зерттеу тақырыбының өзектілігіне тоқталсақ, тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстан тарихы КСРО тарихының құрамдас бір бөлігі болып, Қазақстан тарихшылары «орталықтағы» зерттеушілер негіздеген концепциялар мен қорытындыларға бас шұлғып, оларды қайталап, қоштап отыруға мәжбүр болды. Сондықтан да қазақстан тарихының деректану-мұрағаттану салалары дербес дами алмады. Ұзақ уақыт одақтық көлемдегі тарихтың бір бөлігі саналып келді. Бұл отандық тарихшыларды көптеген мәселелер бойынша «орталықтың» зерттеушілерінің қорытындылары мен тұжырымдарын қайталап отыруға, мақұлдауға мәжбүр еткізді. Бүгінде аз зерттелген немесе идеологиялық штамптың шеңберінде қалған мұрағаттарды зерттеуге зор қызығушылық туып отыр. Соның бірі ретінде ХІХ ғасырдың 40-70 жылдарындағы Қазақстан тарихының дереккөзі - А. Серебренниковтың «Түркістан өлкесі және оның жаулап алу тарихының материалдар жинағы» атты мұрағаты болып табылады.
Патшалық Ресейдің отарлау саясаты Қазақстан тарихнамасының маңызды мәселелерінің бірі екендігінде дау жоқ. Бұл мәселе бірқатар себептер мен қажеттіліктерден туындалып отыр. Атап айтқанда: Қазақстан Республикасының қоғамдық-саяси дамуының қажеттілігінен; обьективті түрде баян ететін жаңаша тарихнамалық–деректемелік факттердің негізіндегі деректану мен мұрағаттану ғылымының дамуының қисынынан; отандық жаңа тарихи танымды кеңейту. Еліміздің тұңғыш президенті Н. Назарбаев «мемлекетік саясатымыздың басты шарттарымыздың бірі өздігімізді тануда жатыр, қазақ тарихын ескірген идеологияның құрсауынан және автономиялық әлемге тұндырудан шығару қажет» (Тарих толқынында кітабы. - 1999. -23 б.) деп атап көрсетті.
Тарихи мұрағатты тереңірек зерттеу мен талдау арқылы «қазақтардың Ресей бодандығына өту тарихының» обьективті көрінісін анықтауға көз жеткізуге болады. Қазақстан тарихының деректік қорын молайтуға септігі тиеді. Қазақстан Республикасымен іргелес жатқан елдер ғана емес, сондай-ақ шалғайда орналасқан мемлекеттер халқымыздың өткен тарихын білуге айырықша көңіл бөліп отырған тұста әдейі бұрмаланған мәселелерді қалпына келтіру өте қажет. Түркістан өлкесінің отар елге айналу мәселесі тек ғылыми ғана емес саяси маңыздылығы зор іс.
А. Г. Серебренниковтың: “Түркiстан өлкесiн басып алуға байланысты әскери iс- қимылдарды зерттеу және тарихын құрастыру сөзсiз маңызы зор iс‚ оның тек теориялық мәнi ғана емес‚практикалық мәнi де аса маңызды” деп жазуы мұрағаттың мән-маңызын айғақтайды. ХIХ-ғасырдың 40-70 жылдарында Ресей және Түркістан өлкесінде елеулі оқиғалар орын алды. Алайда‚ бұл өңiрдiң тағдырын түбегейлi өзгерткен бұл кезеңнiң зерттелуiнде әлi де ала-құлалық ұшырасады. Серебренников мұрағаты осы кезеңінің тарихи-деректемелік және тарихнамалық шынайы ой-пікірлерді қалыптастыруда елеулі ықпал етеді.
        
        Б Е К І Т Е М І Н
БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы
Шығыстану институты
директоры, т. ғ. д. , ... ... М. ... ... 2006 ж.
БҒМ Р. Б. ... ... ... институтының шығыстық
деректану, Шығыс халықтарының тарихы мен ... ... 2006 ... ... ... ... 6 ... Әбусейітова М. Қ. т. ғ. д., профессор.
Мәжіліс хатшысы:. Нұрманова А. Ш. т. ғ. ... ... К. Л. т. ғ. д., ... ... Ш. ... т. ғ. д.; ... С. ҒК т. ғ. к.; ... Ю. Г. ҒК; Мұрат Қ. ҒҚ,
ғылыми хатшы; Ибраева А. КҒҚ; Несіпбаева Ж. КҒҚ, т. ғ. к.; ... Б. С. ... ... БжҒМ Р. Б. ... ... ... ... Шығыстық
деректану, Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті бөлімінің ізденушісі Б.
С. Айтаевтың «А. Г. Серебренников мұрағаты, ... ... ... ... ... ... дерек көзі ретінде (1840-1870 жж.)» атты
07.00.09 – Тарихнама, деректану және тарихи зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... кандидаты
дәрежесіне ұсыну үшін талқылау.
Төрайым, тарих ғылымдарының докторы, профессор ... М. Қ. : ... ... ат. Шығыстану институтының ... ... ... ... мен ... бөліміне ізденуші Б. С. Айтаевтың «А. Г.
Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің ... ... ... тарихи дерек көзі ретінде (1840-1870жж. )» атты 07.00.09 ... ... және ... ... ... ... ... диссертациялық жұмысын тарих ғылымының кандидаты дәрежесіне
ұсыну үшін талқылауға түсіп отыр. Диссертациялық тақырып 14. 04. 2004 ... ... ... ... жетекшісі - тарих
ғылымдарының докторы, профессор К. Л. ... ... ... әлем ... ... ... ... жұмыс
ҚР Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы ... ... ... ... ... сай ... ... нәтижелері 2 халықаралық және 2 ... ... ... 5 ... мақалада жарияланған. Диссертациялық
жұмысқа ғылыми жетекші-тарих ... ... ... К. ... оң ... бар. Диссертациялық жұмыс рецензенттері т. ғ. д.,
профессор М. Қ. Әбусейітованың, Б. Б. Аязбаевтың жазбаша түрде берілген ... бар. ... ... ... ... баяндау үшін ізденуші Б. С.
Айтаевқа береміз.
Айтаев Б. С. : ... ... ... отырған тақырыбым «А. Г.
Серебренников ... ... ... ... ... ... ... дерек көзі (1840-1870 жж. )» деп аталатын деректанулық
зерттеу. Жұмыстың құрылымы ... 3 ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғанға дейін
Қазақстан тарихы КСРО тарихының құрамдас бір ... ... ... ... ... ... концепциялар мен
қорытындыларға бас шұлғып, оларды қайталап, қоштап отыруға мәжбүр ... да ... ... ... салалары дербес дами
алмады. Ұзақ уақыт одақтық көлемдегі тарихтың бір ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша «орталықтың»
зерттеушілерінің ... мен ... ... ... ... ... Бүгінде аз зерттелген немесе идеологиялық
штамптың шеңберінде қалған мұрағаттарды ... зор ... ... ... бірі ретінде ХІХ ғасырдың 40-70 жылдарындағы ... ... - А. ... ... ... және оның
жаулап алу тарихының материалдар жинағы» атты мұрағаты болып ... ... ... саясаты Қазақстан тарихнамасының маңызды
мәселелерінің бірі екендігінде дау жоқ. Бұл ... ... ... мен
қажеттіліктерден туындалып отыр. Атап айтқанда: ... ... ... ... ... ... баян ... жаңаша
тарихнамалық–деректемелік факттердің негізіндегі деректану мен мұрағаттану
ғылымының дамуының қисынынан; отандық жаңа ... ... ... ... ... Н. ... ... саясатымыздың басты
шарттарымыздың бірі өздігімізді тануда ... ... ... ... ... және ... әлемге тұндырудан шығару қажет»
(Тарих толқынында кітабы. - 1999. -23 б.) деп атап көрсетті.
Тарихи мұрағатты тереңірек зерттеу мен ... ... ... ... өту ... ... ... анықтауға көз жеткізуге
болады. Қазақстан тарихының ... ... ... ... тиеді.
Қазақстан Республикасымен іргелес жатқан елдер ғана ... ... ... ... ... ... тарихын білуге айырықша
көңіл бөліп отырған тұста әдейі бұрмаланған мәселелерді ... ... ... ... өлкесінің отар елге айналу мәселесі тек ғылыми ғана емес
саяси маңыздылығы зор іс.
А. Г. ... ... ... басып алуға байланысты
әскери iс- қимылдарды зерттеу және тарихын құрастыру сөзсiз маңызы зор ... тек ... мәнi ғана ... мәнi де аса маңызды” деп
жазуы мұрағаттың мән-маңызын айғақтайды. ... 40-70 ... және ... өлкесінде елеулі оқиғалар орын алды. Алайда‚ бұл
өңiрдiң тағдырын түбегейлi өзгерткен бұл кезеңнiң ... әлi де ... ... ... ... осы ... тарихи-деректемелік
және тарихнамалық шынайы ой-пікірлерді қалыптастыруда елеулі ықпал етеді.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ... ... ... қоры
жөнiнде алғашқы пiкiр В. Д. Городицкийдiң «Библиография Туркестана»
еңбегінде айтылған. Ал‚ ... ... ... таратқан В. В. Бартольд
болды. В. В. Бартольд 1916 жылғы ... ... ... есебiнде
айтқан. Кейiннен 1920 жылы Ташкентке тағы да оралып‚ өзiнiң “Еуропа мен
Ресейдегi шығыс ... ... ... еңбегiнде қорға аса бағалы тарихи
дереккөзі ретінде баға ... Оның ... ... да ... ... ... айтқан. Серебренников мұрағаты жөнiнде тиянақты пiкiр айтып
баға берген Е. Н. Кушева едi. Ол ... ... ... болса да құрастырушылар құжаттардың мазмұны мен
мәндiлiгiне қол ... ... бұл ... оның ... бағасын
көтередi” деп көрсетедi. Серебренниковтiң мұрағатына талдау жасап‚баға
беруде Е. Н. ... ... ... ... Дегенмен‚ Е. Н. Кушева
қордың баспадан жарияланған ... ... ... бiлдiрген. Белгiлi
тарихшы Е. Бекмаханов «Әскери министр А. Н. Куропаткиннiң қозғау салуымен
Түркiстан өлкесiн ... алу ... ... ... ... ... құжатты
материалдардың 14 томдығы анағұрлым iрi жарияланым саналады” деді Н. А.
Халфин. «Ресейдiң ... ... ... ... ... Азия
елдерiнiң тарихына байланысты Серебренниковтiң мұрағаты аз зерттелген дерек
көзi ретiнде атап көрсетедi. Өзбек ... Л. Р. ... ... ... және оның ... азия ... алатын орны»
атты кандидаттық диссертация жұмысын жасады. Орыс-хиуа, орыс-бұхара, орыс-
қоқан қатынасы және патша өкіметінің ... Азия ... ... Б. А. ) ... алуға қатысты тарихи деректерді талдады. «Ресейдің
жаулап алу жорықтарының басты мақсаты Орталық Азия ... ... ... деп ... ... тарихшылар қор деректерінің жекелеген істерін пайдаланды. (Р.
Бекназаров «Юг Казахстана в составе Кокандского ханства и его присоединение
к ... - А. , 1969. – 324 – с., М. С. ... ... ... ... пол. ХІХ в., А: ... , ... Ж. Историография завоевания
Туркестана Россией ХІХ-ХХ вв. -Ташкент. , 2001-156с, Жолдасов Б. ХІХ ... ... ... ішкі және сыртқы жағдайы., монография А.,
2003. -223 б А. Исмаилов., Страницы истории Южного Казахстана ... ): А: ... С. ... ... ... ... ... ХХ в. - Туркестан., 1992-180с. , С. Мәшімбаев, Патшалық ... ... -А, 1994. - 136б ... Г. ... Қазақстанның
әлеуметтік-саяси жағдайы (ХІХ ғ. 60 жылдарына дейін):т. ғ. к. дәрежесін алу
үшін жасалған диссертация. -А:, 1998-127б., ... С. ... ... қазақ тарихы журналы 2006 . №1, 60-б). Серебренниковтің
өзі қордың алғы сөзіне былай деп өте дұрыс баға ... ... ... от ... ... тех лиц, ... будут пользоваться
современным материалом и тех специальных требований, с ... эти ... ... к ним».
«Серебренников 15 мұрағатты қарастырып, 8200 астам аса ... ... Қор ... ... этнографиялық, этнологиялық,
географиялық, тарихи-экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... А. Исмаилов.
Қор материалдарының деректерін зерттеушілер Өзбекстан тарихы‚ Қазақстан
тарихы‚ Қырғызстан тарихы, Түркменстан тарихы, ... ... ... ... тарихының бес томдығының үшiншi томының
тоғызыншы және оныншы тарауларында мұрағат материалдары ... ... ... ... ... жерін отарлауы тақырыбын зерттеудің
саяси, ғылыми-танымдық маңыздылығын ... ... ... А. Г. ... ... және оны басып алу тарихының материалдар жинағы» атты ... ... ... 74 томдық №715 Қоры зерттеу жұмысының
негізгі дереккөзін құрады. Қордың баспадан ... ... томы ... ... ... 14 ... жинақталған 40 шақты
томы Ә. Навои атындағы Ташкент ... ... ... ... ... ... ... сақтаулы. Алматыдағы орталық ғылыми
кітапхананың сирек кездесетін кітаптар қорында 1915 жылы ... ... ... ... 4 ... ... ... сақталған. Зерттеу
нысанын Ә. Науаи атындағы кітапханадағы ... М. И., ... В. ... И. В., ... М. Н., ... Н. И., ... В. Д, Бартольд В.
В., ... И. В., ... Н., ... М. А. т.б.) және ... ... ... кітапхананың (Абаза К. К., Юдин М., Павлов Н.,
Бларамберг И. Ф, Добросмыслов А, ... И. В., ... т. б) ... қорында сақталған жазба деректер, Өзбекстан ... ... ... ( Мирзаева Л. Р, Алымбаев Ж., ... ... ... Ж.) және ... ... ... ... Е., Сайфулмаликова С. С., Зиманов С. З., ... К. ... А. И., ... Н. Э., Дилмухамедов Е. Д., Ерофеева И. В.,
Мықтыбаева Ж. Қ., ... Г. Б. т.б) мен ... ... Қазақ Ұлттық
универсиетінің кітапханасындағы (Бекназаров Р., ... К. ... Г. Т., ... С. М., ... С., Әбенов Д. Қ., Көккев Ә. ... ... ... қор ... ... диссертациялар
мен авторефераттар және басқа да монографиялар, мақалалар мен еңбектер
құрады.
Қазақстан Республикасы Орталық ... ... ... ... және ... ... ... – N 4 қор, Сібір казактары
шекаралық басқармасы - N 374 қор ... Бұл ... ... ... ... ... оңтүстігі үшін күресі және
отарлау саясаты жөніндегі деректер Серебренников қорындағы ... ... ... ... ... ӨРОММ № 715 қордан
61 іс қарастырылды. 1986 жылы 6 ... № 1с ... ... 12 ... ... құпия сақтау қорға өтікізілген. Олар: №№ 28, 11, 18, 40,
29, 31, 33, 35, 38, 39-в, 51, ... ... мен ... мұрағатын жаңа методологиялық тұрғыдан пайымдау ерекше
маңызға ие. Аса ... ... ... баға беру және зерттеу iсi ... ... ... ... қиын ... ... осы ... жоспарына сәйкес тек кейбiр арнайы мәселелерге Қазақ ... ... ... ... төмендегiше мiндеттердi қойдық. :
1. Мұрағаттың мазмұны мен ондағы деректердің пайда болу заңдылықтарын
зерттеу. ... ... ... алу ... ... ... ... жағдайға қатысты
деректердің әлеуметтік табиғаты мен ондағы субективтіліктің ара қатынасын
талдау. ... ... алу ... дайындығы және басып алу барысы,
басып ... ... ... шараларының салдарын
талдау. Қазақтардың Ресеймен және көршiлес елдермен сауда-экономикалық
қатынасына қатысты ... ... мен ... ... баға
беру.
2. Азаттық көтерлiстердiң шығу себептері мен ... ... ... ... ... деректердің шынтуайтылығын салыстырмалы
түрде қарастыру және тарихи құндылығына көз жеткізу.
3. Патша өкiметiнiң қазақтардың азаттық козғалысын басу ... ... ... ... ... ... Қор ... деректану саласы бойынша зерттелуінің
өзі бірегей жаңалық болып ... ... ... жағы сол ... ... ... ... тарихына қатысты мол
мағлұматтар жинақталған. Серебренников алғы сөзiнде ... ... ... ... ... болды. Бұл зерттеушілердің жұмысын
едеуір дәрежеде жеңілдетеді. ... ... ... ... ... Азия мен ... қалаларындағы
мұрағаттарынан жинақталған. Қор деректерінің басым бөлігі саяси, әскери-
шенеуніктердің жазбалары, шағымдары, хаттары мен ... ... ... ... ... ... сонда‚ ол әр-
түрлi мазмұндағы әскери, тарихи‚ дипломатиялық‚ географиялық, статистикалық
орасан көп материалдарды топтастырған. Осы бай ... ... осы ... аз ... отыр. Осы уақытқа дейiн Серебренников қоры патша
өкiметiнiң Орталық Азия ... мен ... ... алу тарихына және
орыс-орталық азия хандықтары және ... ... ... ... жинағы ретінде қарастырылып келген. ... ... ... ... ... ешбір мұрағатында кездеспейді.
Диссертациялық жұмысты жазу ... ... ... ... ... бірқатар қор деректері пайдаланылды. Айталық,
Қазақстанның оңтүстігі мен ... үшін ... ... және хиуа ... шиеленісі, сонымен қатар отарлық саясатқа қарсы қазақтардың әр
кезеңдердегі ... және ... ... ... ... ... ... Қор материалдарын қарастыруда бірден көзге
түсетін нәрсе патша өкіметінің отаршылдық саясатының әртүрлі себептермен
ақталуы мен ... ... қиын ... ... да ... сыни ... ... ресейдің басып алу жорықтарының қарсаңындағы қазақтардың саяси,
әлеуметтік-экономикалық жағдайы және қазақтардың ... және Хиуа ... ... тарихи шындық тұрғысынан қарастырылды. Өйткені ... ... ... ... қалғандығы», «көшпелі өмірдің
өркениетті өмір ... ... ... ... қырқысулар мен
барымталардың тыйылмауы ... ... ... ... жүйе ... ... қорғануға
қабілетсіз» деген т. б тұжырымдарының басып алудың сылтауларын көрсеткендей
әсер қалдырады. Сонымен ... ... ... сұлтандары мен билері
орыстың отаршыл саясатына қарсы хиуа мен қоқандықтардың ... ... ... ... ... мен хиуа үстемдігіне қарсы күрескенін
айқындадық. Қазақтың ... ... мен ... ... бодандығына өтуге
үндеу үшін орыс үкіметі «пәрелеуге» арнайы қаржы бөлінген екен және ... ... оны ... ... туралы деректер отарлаудың ... ... ... ... ... ... қазақтар мен орыс
боданындағы қазақтар арасындағы шиеленістердің ... мен ... ... жасалды.
Қазақ-орыс сауда экономикалық байланыстары орыстардың отарлау мүддесі
тұрғысынан көрініс тапқанына көзіміз жетті. Жаңа басқару Ережесіне сәйкес
жүргізілген ... ... ... қарсы жекелеген өңірлердегі
наразылықтар және оны енгізудің барысы мен нәтижесі талданды.
Сұлтан Кенесарының ... ... ... ... белгілі деректерді
қор материалдары жан-жақты толықтырады. Кенесарының ... ... ... ... қайшылықтары, сонымен қатар ... Хиуа ханы және ... ... ... қатынасының тарихи мәні
мен нәтижесіне назар аударылды.
Жанқожа Нұрмұхаммедов пен Есет ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бұрынғы зерттелген ... ... ... ... ... ... жөніндегі концепцияның өмір шындығына
қайшы екендігін және қор ... ... ... орыс
«жазалаушы отрядтарының» шабуылдары салдарынан ... етек ... мен ... абсалюттік санының шегерілуі, халықты жер-суынан айыруы,
дәстүрлі қоғамның тоқырауға ұшырауы, ... ... ... ... ... ... ... ахуалының күрделенуі, өмір
сүру кеңістігінің тарылып, қазақ халқының рухани өміріне, тілі мен дініне
әсері зор ... ... ... ... ... ... өз
жері үшін күресінің орыс әкімшілігіне ғана емес, қоныс тепкен ... мен ... ... ... ... ... ... қоғамына
енгізіле бастаған жаңа ережені қолдаған, жаңа қоғамда шен-шекпен ... ... ... ... де ... ... ... экономикалық мазмұнын көрсетуге бағытталды.
Зерттеу жұмысының хронологиясы. Диссертацияның хронологиялық шеңбері А.
Г. Серебренниковтің жинаған деректеріне сәйкес ХІХ ... 40-70 ... ... Төңкеріске дейінгі және кеңес өкіметі тұсындағы ... ... ... ... ... қарастырған еңбектерге шолу жасалды.
Зерттеу жұмысының методологиялық және әдістемелік ... ... ... ... тарихи сананың қазіргі заманға
сай ... ... Бұл ... ... құбылыстар мен
оқиғаларды, процестерді таптық көзқарас тұрғысынан түсіндіретін маркстік-
лениндік методологиянының ... ... бас ... ... ... жеке адам құқығын дәріптейтін «тарих-адамның іс-
әрекеті» принипін басты принцип етіп ұстанған жаңа әдістемеге негізделген.
Қорды зерттеу методологиясы обьективтілік, ... ... ... ... негізделіп қарастырылып «құжат-тарихи білімнің
бірден-бір қайнар ... ... ... жоқ ... жоқ» ... О. М. Медушевская., М. Қ. ... ... ... мен ... тек ... ... сыни ой-елегінен
өткен соң ғана дұрыс нәтиже көрсетеді» деп зерттеу ... ... ... ... ... ... ескере отырып
репрезантивтік талдау жасауда «дерек пен шындықтың» байланысы мәселесіне
басты назар аударылды. ... ... ... және нақты қолданбалық тәсілдерін пайдалану әдістері қолданылды. Нақты
факті мен материалдарды зерделеу ғылыми зерттеудің талдау және ... ... ... ... ... ... ... негізінде
жүргізілді. Мұрағат деректерін талдау және басқа мұрағат және тарихи
деректермен салыстыру ... ... ... дәлелдеу тәсілі қолданылды.
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар. ХІХ ғасырдың 40-70 жылдардағы мерзімді
қамтитын А. Г. Серебренников ... ... ... ... ... ... ... мына мәселелер қорғауға ұсынылады:
- А. Г. Серебреников мұрағаты, ХІХ ғасырдың 40-70 жылдардағы ... ... ... А. Г. Серебренников мұрағаты, патша өкіметінің ХІХ ... ... ... азаттық қозғалыстарын басу саясатының дерек көзі
- А. Г. Серебренников мұрағаты, қазақ ... ... ... көзі
- Қоқан хандығындағы қыпшақтардың саяси одағы: орнауы, дамуы және күйреуіне
деректанулық, этнографиялық ... ... ... ... Орал және ... патшалық Ресейдің
отарлық саясатына қарсы қозғалыстар.
- А. Г. Серебренников мұрағаты, ХІХ ... 50-70 ... Іле ... орыс-қытай дау-дамайының дереккөзі ретінде
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми журналдарында бес мақала
жарияланды. ... ... ... 4 конференцияда
баяндалды. Жұмыс «Отырар» университетінің әлем ... ... ... ... ... ... 3 тараудан, қорытындыдан
және пайдаланылған деректер мен әдебиеттер ... ... ... МАЗМҰНЫ
Диссертацияның «Ресейдің Түркістан өлкесін жаулап алуы» деп ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік өңірінің әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайы»
атты тармағында ... ... ... а) патшалық Ресейдің
басқыншылығы қарсаңындағы Қазақстанның оңтүстік ... ... және ... жағдайға талдау жасау. ә) Қоқан ... және оған ... ... ереуілдері туралы деректерді талдау
б) Хиуа хандығының Арал және Каспий өңіріндегі антиресейлік ... ... өңір үшін ... ... ... ... «бұратана» халықтардың «артта қалушылық» ... ... ... ... ... ... қайталанып
отырады. Революцияға дейінгі орыс тарихнамасы (Л. Мейер, Л. Ф. Костенко, ... т.б.) ... ... ... ... ... көрсетіп орыстың отарлық саясатын ақтады. Серебренников қорындағы
деректер ресми мәліметтер ... ... ... ... ... шаруашылығы мен саудасына менсімбеушілікпен қарай
отырып, оны ресейдің заңдылықтарына сәйкестендіруге, бақылау ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен би-болыстар арқылы іске ... ... аса ... көз ... Қазақтардың көшпелі өмір сүру ... ... деп ... ... ... ... қазақ даласындағы дерлік барлық орыс
бекіністерінің салыну тарихы енген. Орыс ... ... мен ... ... беттеуі қоқан мен хиуа билеушілерін қатты алаңдатқан. Тек
олардың ғана емес ... ... ... ... ... ... ... Ықпал етуге бағытталған екі держава арасындағы бәсеке,
әсіресе орыстардың батылдау қимылдауына түрткі болғандай. ... ... ... ... орыс ... ... жылдардан бастап патша өкіметі хиуаға жорыққа дайындалды.
Серебренниковтiң ... ... ... 1839 ... Перовскийдің
Хиуаға жорығының сәтсіздігінің салдары Түркiстан өлкесiн басып алу ... ... ... ... ... ... даласы арқылы Сырдария
өзені және Арал теңiзiне дейiнгi ... ... ... қауiпсiздiгi үшiн»
деген сылтаумен ... ... ... ... Сонымен қатар‚ патша
өкiметiнің отарлау саясатына қарсы “жабайы” қазақтардың ... ... ... ... Орыс ... жылжуына көшпелі қазақтардың
Кенесары бастаған көтерілісінің басты ... ... ... ... батыс
Сібір генерал-губернаторы П. Д. Горчаковтың ... ... ... Даладағы рулық-тайпалық одақтардың және хандықтардың iшкi ... ... мән ... ... ... Түркiстан өлкесiне басып
кiрудi кешеуiлдеткенімен ХIХ-ғасырдың 50-жылдарының басынан бастап Ақмешіт
және ... да ... ... ... жорықтың алғашқы әрекеттері
жасалды. Ағылшындармен бәсеке орыстың басып алу саясатын жеделдете түскенiн
мұрағат материалдары жан-жақты айқындайды. Бұл ... ... ... дипломатиялық миссияларға қатысты құжаттар мен ... ... ... ... ... ... мен қоқандықтар арасында ХІХ ғасырдың
50 жылдары мен 60 жылдардың басында шиеленісінің күшейгеніне көз жеткізуге
болады. 1858 жылғы Әулиеата мен ... ... ... ... ... барынша «шынайылығын» көрсетуге тырысқанымен оның
нәтижесіне баға бергені ... ... ... Оны ... ... ... ... енбей қалған болу керек. Себебі, ол көтерілістердің
нәтижесі басқаша өрбіген ... ... ... негізгі
талабы Ташкент бегінің орнына Түркістан бегін қою, Әулиеата қазақтарының
басты талабы әділетсіз ... ... ... қор ... ... наразылықты жалпыхалықтық сипатта көрсетуге тырысушылық
байқалады. 1850 жылғы Тойшыбек қамалындағы және 1860 жылы ... ... ... ... ... ... ... мен билер мен
батырлар және ... ... 1850 ... ... ... ... ... сұлтандары Али Әділов, Құдайменді, ... ... ... және ... Тойшыбек Қасаболатұлы, Диқанбай, Тілеуберген
т. б ... мен ... ... ... күрескендігі жөнінде
деректер кездеседі. Бұдан шығатын қорытынды орыстардың «қоқан езгісінен
азат етуші» ретінде өзін ... ... ... ... келе ... ... керек.
Ресейдің Түркістан өңіріне жасаған жорықтары Серебренников қорындағы
неғұрлым кең көрініс тапқан, әрі ... ... ... ... ... ... басып алу барысындағы әскери қимылда
бiздiң әскери күштiң даңқты жеңiстерi жөнiнде армиямыз басын жоғары көтерiп
мақтаныш ... ... ... ... ... ... деп әр ... сөзіне жазады.
Қорда тенденциялық бағыттағы басып алушылардың атымен ... ... да ... Орыс ... ... тұрғындар
“Ерекше алғыс және қуанышпен қарсы алды” ... ... ... бойы
феодалдық езгiде және феодалдық ... ... ... ... ... елдi ... ерекше қуанышпен қарсы ... деп ... ... “азат етушi” сипатындағы асыра сiлтеу екенiн байқау қиын емес.
Қазақтың орыс ... ... ... ... ... ... ... сұрағанын жасыруға да болмас. Орыс зерттеуінің
сараптамасы ... ... «осы ... ... «өз ... ... ... Орыстар осыдан «өркениетті миссияны» жүзеге
асырғанына сендіріп бақты. Шын ... ... орыс ... ... ... тарихнамасындағы жиі ауызға алатын себептер;ішкі саяси жағдай, өзара
қырқысу соғыстары, руаралық күрестер (барымта) т. б. ... ... ... ... ... И. И. ... М. А. Терентьев, М. Галкин, А.
Е. Алекторовтар ... ... ... ... ... болмауының нәтижесінде өзара бақталастық пен ... ... етек ... ... ... патша өкіметінің шекаралық
бастықтарына, губерния басшыларына шағымдануының жиілеуі орыс бодандығына
өтуін тездетті» деген ... да ... ... осы ... патша
өкіметінің қазақ даласын отарлауға себеп бола алды ма ? деген сұрақ туады.
Патша өкіметі Түркістан өлкесінің ... ... алу ... ... 30 ... аяғынан 50 жылдарының басына дейін талқылағандығын
байқадық. Аталған мәселеге қатысты ... ... ... ... ... ... ... және Орынбор және батыс Сібір генерал-
губернаторларының қатысуымен ... ... ... ... істер
министрі К. В. Нессельроде, әскери министр А. И. Чернышов, Орынбор ... В. А. ... ... ... генерал-губернаторы П. Д.
Горчаковтың арасындағы хаттардың мәтіндері негізінен жорықты ұйымдастыру,
әскер құрамы, қолбасшылар ... ... ... мен ... т. ... қатысты өрбіп отырды. Бұған ... ... ... әсер қалдырады. Серебренниковтiң құжаттар ... ... ... және ... да ... ... салыстыра
қарастыратын деректер кездеседі. Соның бірі “Записка о сношениях России с
Хивинским ханством и о ... ... ... ... ... Хивинско
их относительно России” деп аталған жәдігерде ... ... ... ... ... ... деректер бар. Мәселе мұнда хиуа-орыс
қатынасы жәйлі емес орыстардың хиуаға қарсы жорықтың ... ... ... ... жағалауын басып алу туралы екендігін қор материалдарын
қарастыру барысында көз ... ... ... ... ... ... жасаған екен, ал Хиуа ханының бұл әрекетке ... ... ... ... 1717 жылы Петр І ... ... ... жөніндегі мәлімет кеңірек көрсетілген. Бековичтiң Хиуаға 5
мыңдық әскермен келу ... ... ... ... Каспий маңында
картографиялық ғылыми зерттеу жұмысын жүргізу үшін жіберілді» дейді. Хиуа
ханы Бековичтiң әскерiн ... ... ... ... ... ... түседі. Л. С. Бергтің «История исследования Туркмении» атты
кітабында «1718 жылы ... ... А. ... (шын ... Гирей Мурза. Л. С. Берг) отряды Петерборға оралды» деп жазады.
Осындай мәліметті А. ... та өз ... ... ... ... ... ... войско Бековича и уничтожил его» делінген.
Қордағы деректерді пайдалана ... С. ... да ... ... жж ... Бекович-Черкасский 2300 адаммен Хиуаға
аттанады, бірақ жорық ... ... ... деп ... ... теңізі
кеңінен зерттеле бастаған соң Хиуаға жорық та кеңінен талқылана бастағанын
көрсетеді. Ресейдiң бұл әрекетiн «Хиуамен ... ... - ... орнату
үшiн жасалған едi» деп айту қисынға келмейдi. Кезiнде Хиуа ханы ... Петр I-ге ... ... ... ... ... ... атап өткен
жөн. «Хиуа ханы ортаазиялық хандықтармен сауда байланысына кедергi келтiрiп
отыр» деген айыптаулармен қараланды Кейіннен Перовский 1839 жылы ... ... бірі ... ... жіберген кегін қайтару»деп
атаған. Веригин “Ресейдiң сауда қатынасының сәттiлiгi Хиуа ханының құлқына
байланысты” деп ... ... ... Каспий теңiзi мен құрылықта
тонаушылыққа үндеп отыр‚ ол патша үкiметiнiң iс-әрекетiне ызаларын ... ... ... ... ... әскери министр Чернышев
Астрахань генерал-губернаторына мынадай мәлiмдеме ... ... ... ... ... Хиуа ханы хат түрiнде түркмен мен
адайлардың Каспий маңындағы рубасыларына орыс өнеркәсiпшiлерiне ... ... ... Оларға сыйлықтар көрсетудi уәде етуде”.
Перовский Хиуаны «жазалаудың» қажеттігіне қатаң тұрып алды. Ол Ұлы ... ... ... және орыс елшілерінің өлтірілуіне қатысты кек алуды
ұсынды. Қорда 1839 жылғы сәтсіз аяқталған Хиуаға ... ... ... Ф. ... ... ... ... енуі» еңбегінде Перовскийдің
жорығының мақсатын анық көрсетіп берген. Ол сол ... ақ ... ... ... ... ... ... ашық айтты. Қазақ тарихының батыс
тарихнамасындағы ... ... ... ... ... ... ... батыс елдері де жете бақылағандығын дәлелдеп берді.
Қоқан мен Бұхара, Хиуа мен Бұхара арасындағы алауыздықтар мен ... ... ... ... жорықты бастауға қолайлы сәт
туғызды. Қырым соғысы патша үкіметін біраз есеңгіретіп ... да ... ... ... ... етті. Бларамберг Перовскийдің нұсқауымен
1852 жылы Ақмешітке жорық жасап Қоқанның күшін байқап көрді. Шабуыл ... ... ... халық пен Петербордың сенімінен ... ... ... 1853 жылы ... ... ... Ақмешіт
қамалын алды. «Ақмешітті қорғаушылар ерлікпен шайқасты» деп жазды ... ... ... ... ... мен ... арасындағы кикілжіңді
орыс үкіметі өз пайдасына пайдаланып отырған. Екі жақтың дауларына араласа
отырып қоқандықтардың Шу өңіріндегі ... ... ... және ... ... билігін жоюдың сан қырлы жоспарлары ... ... 1851 жылы ... ... ... ... Шу өзенінің арғы жағына қуылды. Қоқандықтармен бірге қазақтың
бірнеше сұлтандары мен билері де өз ... ... ... көшіп
өтті. Қопал бекінісінің қорғаныс қабілеті күшейтілді. Патша өкіметі ... ... ... мен ... да ... сыйлықтар мен шен-
шекпен үлестірді. Олардың ішінде «күдікті», ... ... мен ... болды. Сұлтан Рүстем Абылайхановтың кандидатурасы «Кенесарының жақтасы
және қоқандықтарға ... ... ... бұл ... құр ... ... ... айырылғысы келмей жаңа жорыққа бірнеше жыл
дайындалды. ... пен ... би ... мен Әулиеата, Меркі
аудандарынан сарттың бектері Наманган мен Әндіжан т. б ... ... ... ... ... он екі мыңдай жасақ құрып Әулиеатаға
шоғырланып Верныйға жорық жасады. Көптеген қазақ сұлтандары мен билері ... осы ... ... ... ... кідіртпей бастауды
талап етіп жатқаны туралы тыңшылардың мәліметтері Колпаковскийге ... ... ... ... ... және Жиеренғайырдағы шайқаста
қоқандықтар айтарлықтай шайқасты қыздыра алмай кері шегінуге мәжбүр болған.
Нәтижеде орыс отрядының қолбасшысы Циммерман қоқандықтардың ... ... ... алды.
Бұхара мен Қоқан өзара келісімге келе алмайтына ... ... ... ... 1864 жылы ... және Орынбор жақтан жорық бастаған. Қорда
Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Ташкент қалаларының басып алынуы ... ... ... ... ... теңізін игеру мен оның мәртебесі туралы мәселе
1869-1870 жылдары қызу талқыланды. Торғай мен Орал облысындағы ... ... ... 1870 ... жаңа ... қарсы қанды
ереуілдерге тікелей Хиуа ханының ықпалы бар деп ... ... ... ... ... басылған соң Хиуаға жорық жасалды.
Ресейдің Түркістан өңіріне ... ... ... жұмысының
нәтижесі «Қазақстан Ресейге өз еркімен қосылды» - делініп келген, сырттан
таңылған дәстүрлі көзқарастың ... қате ... ... ... ... ... Ресей империясы қарудың күшімен
жаулап алғандығы нақтылана түсті.
ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... патшалық
Ресей тарапынан жаулап алынуы қазақ даласында орнаған отарлық жүйенің
екінші ... ... ... ... аймақтағы әкімшілік-территориялық шаралар» деп аталатын
үшінші тақырыпта патша өкіметінің әкімшілік-территориялық ... ... ... дейінгі орыс тарихнамасы талданды. 1867-1868
жылдардағы әкімшілік басқару ... ... ... ... ... өмірде күн кешкен халықтың әлеуметтік тұрмысына едеуір өзгеріс
әкелді. Қор деректерін талдай отыра ... ... ... бойынша
түсінік қазақ басқарушы топтары мен орыс билеушілері арасындағы екі ... ... ... ... сұлтандары жайылымдық жерлердің
шектелуіне қарсы болған және ... ... бойы ... ... арқылы сот ісін жүргізуді және ... ... ... милиция қызметінің жергілікті басқарушыларға беруді талап еткен.
Патша ... бұл ... ұлы жүз ... Ресейге толық
бағындырылғанынан кейін, әсіресе Ташкент қаласының алынғанынан соң ... анық көз ... ... ... қазақ билері мен сұлтандары
әкімшілік-территориялық бөліністің әділетті жүргізілуін талап етіп, үнемі
ескерту мен өз ... ... ... ... жылдары Жетісу
өңірінде жүргізілген әкімшілік құрылымдар барысында ... ... ... ығыстыруы мен таласы жиі болып отырған. Гасфорт
«далаға ... пен ... ... жұмысы даланың орталық бөлігінде
ерекше ұқыптылықпен жүргізлуі тиіс» деп ... ... ... ... ... тез ... Бұл ... тез игеріп орыс
билігін орнатуда аса көп еңбек сіңірген. «Жетісу ... ... ... ... астық өндірмегені үшін ығыстырылды» деп
көрсетеді. Сонымен қатар, генерал ... ... ... ... құру ... поселкілерінің дамуына септігі ... ... ... ... ... Анненков Таврия губерниясындағы
меконистердің колониясын құру тәжірибесінен мысал келтіріп, ... ... ... ... ауыл ... ... негіз
болған деп сендірген. Гернгутерлерге арналған колония минералды суға ... ... яғни Биен ... ... ... постына құруды
ұсынады. «Бұл жерде ... ... ... болып, ауру әскерлер мен
тұрғындарға ... ... ... ... ... ... ... мен отставкіге шыққан солдаттарға Семей мен Қопал арасындағы
үлкен сауда жолы бойына ... ... ... ... ... басқару Ережесін енгізуде линияның Омбы аумағында, Барнаул,
Колывак, Бииск қалаларының ауданында көшіп жүрген 16107 ... ... ... ... ... Бұл ... ... Сібір казак
әскерінің пайдасына салық төлеп келген. Оларды ... ... ... деп ... ... ... 50 ... астам қазақтың басқа
руларынан қатынас үзіліп, алшақта қалып өмір ... ... Олар ... тарапынан 1848 жылы Сібір қазақтарының басқару туралы
ережеге сәйкес жатжерлік тұрғындар ... ... ... ... Енді олар Ертістің жағасына көшіру ұйғарылып, Семейге бағынышты
приказ құруды ұсынған. Шөл ... ішкі ... ... шекараның
анықталмағандығы линия қазақтары мен жатжерліктердің арасындағы бақылаудың
әлсіздігінен көрінген. Дегенмен, әкімшілік-территориялық құрылымды ... ... ... ... ... ... ... материалдарында патша өкіметінің жаулап ... ... ... ... ... ... ... көптеп
кездеседі. Әсіресе шекара мәселелері, саяси-әкімшілік басқару, ... т. б ... ... ... ... жерін Ресейге қосу
аяқталды. Патша өкіметі әскери-отаршылдық жүйе құрды. Түрістан ... ... ... ... ... ... ала отырып
қазақтардың өз мемлекетілігін қалпына келтіруе ұмытылысын ... ... ... ... ... 40-70 ... Қазақстанның Ресеймен және көршілес
елдермен қарым-қатынасы» атты екінші тараудың «қазақтардың қоқан, хиуа ... ... ... атты бірінші тармағы қорда ... ... аз ... және ... емес ... ... ... құрайды. Қазақ-қоқан, қазақ-хиуа, қазақ-бұхара қатынасына
қатысты тарихи ... ... бірі ... қоры ... ... ... қор ... елдің мүддесі тұрғысынан құрастырылғанын
ескере отырып тақырыпқа қатысты ... әрі ... ... ... және орта ... ықпалынан айырылған Хиуа Ресейге дұшпандық
пиғылда болғаны анық. Өз кезегінде Ресей Хиуа хандығын жоюды ... ... ... ... жорық ұйымдастырды. Жорық қазақ даласы арқылы ... ... ... ... қазақ тайпаларының Хиуаға
наразы және одақтас ... ... ... бөлінгенін айтады. Қарсы рулар
жорыққа түйелерін берген, ал Хиуаның шылауында ... ... ... «опасыздық» жасап отырған екен. «Хиуалықтар қазақ ... ... ... ... орыс ... ... ... бастап отыр» деген деректер көп-ақ. Перовский «қазақтарды орыс
билігіндегі жерлерден көшуге үндеуде және ... ... ... ... орыс ... қазақтарға жасап отырған
озбырлығына қарсы сот және ... ... ... ... танытып
отырмын» деп мойындап Нессельродеге мәлімет берді. Хиуаның қазақтарға саяси
және діни ... зор ... және ... ... ... ... орны зор болғандығына көз жеткізуге ... ... ... мен ... деп ... ... Қорда Есет, Әзберген,
Тойшыбек, Диқанбай т. б батырлар және сұлтандар Илекей, Жанғазы, ... ... ... ... т. б ... ... және ... қатынасы туралы
деректер кездеседі. Бұл кісілер туралы ... ... ... ... ... кезігеді. «Қазақтардың Хиуа мен Қоқанның
езгісіне төзбеді» деген тұжырым асыра ... ... ... ... ... ... хиуалықтар мен қоқандықтар жағында бірігіп күрескен
қазақ сұлтандары мен билерінің аты қорда жиі ... ... ... ... ... Пішпек, Шымкент
қалалары ірі сауда орталықтары саналды. Сауда ... және ... ... ... ... алушы орыс генералдары Циммерман, Черняев,
Веревкин аталған қалалар ... ... оның ... ... ... ... деректеріне сәйкес Жанқожа батырдың хиуа мен қоқан билігіне қарсы
әрекеті және 1858 жылғы Әулиеата, ... ... ... ... қыпшақтардың 1853-1854, 1873-1875 жылдардағы көтерілістері туралы
деректер ғылыми айналымға ене қоймаған секілді. Қыпшақтар туралы ... 1845 ... 1870 ... ... ... ... жиі ... Қыпшақтардың ықпалы қоқанның Құдияр, Саид пен ... ... зор ... байқадық. Қоқан ханы тағына тартыста бірнеше рет
қайта иленіп отырған Құдиярдың және ... ... ... ... зор
болған. Қыпшақ билері Мұсылманқұлдың және оның ... ... ... Қанағаттың аты жиі аталады. Қоқандағы қыпшақтардың үстемдігі өз
алдына зерттеуді күтіп ... ... ... ... ... ... ... қоқандықтардың Жетісу өңіріне Ақмешіт, Шымкент, Түркістан
қалаларына жасаған жорығы мен қорғауда ... ... ... қазақ
билері мен сұлтандары туралы мәліметтер кездеседі.
Қазақ-Бұхара қатынасына қатысты материалдар мардымсыз. ... ... ... Түркістан, Әулиеата және Ташкентті тартып алған соң
бұхаралықтармен шиелінісі күшейді. Бұхара ... ... ... ... ... орыс әскерін қууды көздеді. Сырдария өзенінің Шыназ
бен Өржар маңында бұхаралықтардың 40 ... ... ... орыс
әскерін қатты алаңдатты. Өржардағы шайқастан кейін бұхаралықтар Самарқантқа
кеткен. Арыс ... ... ... ауылдарына бұхаралықтар бірнеше рет
шабуыл жасап отырған. Шардара қамалында ... ... пен ... ... алу үшін ... ... көрініс тапқан.
Серебреников орыс әскерінің «триумфалды ... аса мән ... ... ... ... ... және ... қатынасына
қатысты материалдарға ... ... ... Қорды
құрастырушылардың бұл мәселе айтарлықтай қызықтыра қоймағаны ... ... ... ... ... жете ... ... анық көз жеткiзуге болады. Серебренниковтiң ... ... аса ... ие емес” деп көрсеткен көптеген құжаттарға белгi қою
бүгiнгi таңда маңызды дерек көзiне айналып отыр.
Одан басқа этнографиялық ... ... ... мен ... туралы да деректер баршылық. Оларды аралас некеден пайда болған
«күдікті» халықтар қатарына ... ... ... мен орыс ... ... ХІХ ... 50 жылдарында мәселе көтеріліп, кейіннен 1867-
68 жылдары жаңа Ереже енгізгеннен ... ... өз ... ... ... ... ... едәуір деңгейде бұрын жарияланған деректерге
толықтырулар енгізіп, ... ... ... ... Түркістан
халықтарының өзара қатынасына қатысты көзқарасын білдірген жаңа бағытта
зерттеу жұмысын жүргізуге негіз бола алады.
Қазақтардың ... ... ... ... материалдары бекіністер салу, казак қоныстарын құру, өзен,
теңіз флоттарын құру ... ... ... ... ... ... ... Төңкеріске дейінгі орыс әскери тарихшылары (А. И. Макшеев,
А. Белявский, П. Н. Небольсин, К. К. ... ... ... өлкедегі
сауда-экономикалық жағдайын «реттеуді» ... алу ... ... ... кезеңде де аталған тақырыпта (М. К. Рожкова, Н. Г.
Апполова, Х. А. ... т. б ... ... ... ... ... ... сауда қатынасының екі ... ... ... Орынбор мен Сібір ведомоствосындағы қазақ руларымен
болған қатынас, ... Хиуа және ... ... ... ... болған қатынас. Екіншісі Хиуа немесе Қоқан ... ... ... ... ... кейінгі кезеңде Ресейдің ішкі саудасы
ретінде қарастырылған және ... ... ... Айталық, салық саясаты
мен оның тарифтері, сауда қатынастары, теңіз, өзен саудасы т. б.
Арал теңізі мен оған ... Сыр мен Аму ... кеме ... ... бұрыннан арманы болған. Орыс саудасы үшін бұл өзендер ... ... ... ... Арал теңізін орыстар алғашқы
ашушылармыз деп көрсеткен. 1847-1848 және ... ... Арал ... ... бірнеше рет жасаған экспедициялардан соң «шөлдегі орыс
флоты» орнады. Балық аулауға аса мән берілді.
Салықтың нормасы мен кеден ... ... ... ... отырған. Орыс
саудагерлерінен алынатын салық пен қытай саудагерлерінен алынатын салықта
айырма болды. Бұл ... ... ... ... ... соң ... ... қытайлықтармен патша өкіметі атынан ... ... тиіс ... Одан басқа, Сібір ведомоствосындағы
қазақтарға ясак салығы 1832 жылмен ... 23274 ... ... ... ... ... ... мал өнімдерін өндіруге арналған ... бай ... ... тиіс деп жоспарлайды. Қазақтардың көрші
ордалықтармен және ... Азия ... ... ... ... ... есептегенде 1 миллионан артық рубль айналады деп топшылайды
Долгоруков. Қазақтар малдарын үйір-үйірімен Сібір линиясы ... ... ... ... ... ... Оның айналымы табыс көзі екені
анықталып, бұл табыстан патша ... ... ... ... Қазақтар ұнды, металдан жасалған бұйымды, матаны т. б ... ... ... ... отырған.
Астық өндіру шаруашылығына қатысты ісшаралардың реті кеңінен берілген.
Ақмола, Көкбекті, Қарқаралы және Көкшетау, Баянауыл ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер бар.
Диірмендер салу, ұн мен астық саудасы жәрмеңкелерде қызу жүрді.
Гасфорттың бірқатар мәліметтерінде алтын кен ... және жаңа ... ... ... ... 1849 жылы 2 пұт ... ... Ол
жылына бір пұтқа артып отырған. Алтын мен түсті метал іздеуге құқық беретін
билет алуға көптеген өтініштер ... ... ... мен ... өңірі,
Тарбағатай тауының етектері түсті металға бай екендігі ... ... және оның ... ... ... ... жасақтары және
басқа бақылаушы органдардың қызметі ұйымдастырылып күшейтілген. Қауіптің
Қытай ... ... ... жиі ... ... ... ... бес керуен жолының бағыттары мен тұрақтары
көрсетіледі.
ХІХ ғасырдың алпысыншы жылдары пошта байланысының қызметі құру жұмысы
қызу жүрді. Ембі, Орал және ... ... ... ... пен Верныйға
дейін 30 шақты пошта станциялары іске қосылды.
Орынбор мен батыс ... ... ... ... ... деректері кездеседі. Кейбір құжаттарда «Орталық ... ... ... ... ... ... өкіметі даладағы сауда
қатынасының ретсіз қалыптасқанын жиі тілге тиек етеді. ... ... ... ... ... қиын емес. .
Мұрағат көп уақыт мерзімін қамтығандықтан басқа тарихи деректерді
толықтыруда үлкен мәнге ие.
«Отаршылдыққа ... ... ... деп ... үшінші
тараудың «Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс және оның ... ... деп ... ... тармағында мынадай мәселелер қарастырылды:
Көтерілістің шығу себептеріне орыс әскери ... ... ... ... Кенесары Қасымұлының патша өкіметімен, көрші хандықтармен
қатынасы және оның қазақ мемлекетілігін ... ... ... ... ... бастаған ұлт-азаттық көтеріліске қатысты тың деректерді
ғылыми айналымға қосу және қорытындылар жасау;
Ресейдің Қазақстанды отарлауы және оған ... ... ... ... ... жаңа заман тарихындағы әр-түрлі пікірлер ... ... ... ... ... империясының көтерілісті басу тарихын нақты көрсеткендей.
Кенесары көтерілісін басу жұмысына ... ... ... І ... ... ... саяси-әскери басқарушы өкілдері әскери министр А.
Чернышов, вице-канцлер Нессельроде, батыс Сібір ... П. ... ... ... В. А. ... мен (1833-1842 жж.
мен 1851-1857 жж.) В. А. ... ... жж ... ... атау қажет. Одан басқа, патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... Карбышев,
Эссен, Ерофеев, Нюхалов, Абакумовтың мәліметтерінде көтерілістің тарихи
мәні мен ... ... және ... ... мен тарихи сипатталған
мол мағлұмат бар. Ресейдің Түркістан өлкесіне ішкерілей еніп ... ... ... үшін ... басу қаншалықты қиындық тудырғанын
қордағы мәліметтерден байқау қиын емес. Жалпы қордағы ... ... ... ... мен ... басып алу соғысының өзінде ... ... ... басқарушы топтарының елеңдеткен мағлұматтар
сирек.
Горчаков пен «тілалғыш» аға сұлтандар ... ... ... ... ... ... ... етіп көрсетуден жалықпады. «Бүлікті»
басуда Сібір үкіметімен ауыз ... ... ... көмегі болған.
Ташкент беклярбегі Кенесарыға және оның ... өз ... ... ... тұрақтауға уәде берген секілді. Бірақ оның екіжүзділігі мен
опасыздығының арқасында Кенесарының ... ... ... ... ... ... ... да сұлтандар Қоқанда өлтірілді. Осыдан кейін Кенесары Қоқанға
кек қайтаруды жоспарлап, ... ... ... ... іздеген. «Ұлы
Императорға кешірім жасауды» сұрап Орынбор линиясына ... ... ... ... ... Перовскиймен бір уақыт ымыраға келе алды.
1841 жылы қыркүйекте Кенесары хан титулын алған соң оқиғалар басқаша
өрбиді. Қоқандықтардан кек ... сәті ... ... қимылдарының барысын
қордағы мәліметтер көрсетеді. Кенесары Қоқанға қарсы Бұхара әмірімен одақ
құруға әрекет ... ... ... өрбігеніне алаңдаған Перовский
Кенесарыны «уәдесінде тұрмады» деп айыптады. Кенесары Перовскийге ... ... ... ... ... ... Ол ... үш хатымен және жуық арада өзі де келетінін жеткізеді. ... ... ... тұтқынға алды. Орынбор ведомоствосына көшіп-
қонуға қарсылық ... соң ... өз ... Сібір линиясына
қарасты Шу өңірінде тұрақтауды көздеді. ... ... ... Сібір
линиясының иелігіне көшіруге және 35 жылға дейін Ұлытау мен кіші ... ... ... ... ... қарсы болды. Бұнымен
қоймай патшаға хан атанған ... ... және ... ... ... ... ... әскери қосындары Кенесары көтерілісіне қатысты
руларды аяусыз ... ... ... бодан болуға мәжбүрлген.
Осындай істерді атқаруда белсенді көрінген орыстың әскерилері мен сұлтандар
марапатталып отырды. Өз ... ... да орыс ... ... ... сұлтандары мен билерін жазалап отырған. Қыс ... ... ... ... ... ... ... паналауға
мәжбүр болған.
Қазақ қоғамының екіге жарылғаны анық байқалды. Орыс боданына өткен
руларға ... ... ... ... ... Оны ... ... тапсырысы да болды, оның ... ... ... ... ... ... Ресей Императоры Горчаковқа Обручевпен өзара ... ... ... ... ... ... ... жоюды
тапсырады. Бұл атақ әперер іс генерал Вишневскийге тапсырылды. 1846 жылдың
24 маусымындағы Горчаковтың министрге ... ... аға ... орда ... жиналысқа шақырған. Оған генерал Вишневский де келуі
тиіс болатын. Бірақ Вишневскийдің кешігуі ... ... өтуі ... ... ... ... ... сұлтандар Ғали (Әли болу керек Б. А. )
мен Хакимге патша ... ... ... ... олардың орыс
бодандығына өтуі тиіс болған. Қаратау тауларында үлкен орда ... ... ... ... қалу ... ... ... кедергі болған.
Кенесарының өткен қыста қырғыздармен ... ... ... ... ... Ғали жиын өткізуді жоспарлаған ... ... ... ... ... ... ... Аталған жиынды
орыстар шебер пайдаланғысы келген. Кенесары сұлтан Ғалидің 500 түтін үйін
өзімен бірге көшіріп ... Іле ... оң ... ... ... ... 10 мың ... қысты өткізуге бел байлаған. ... ... ... ... ... ... көздеген. Горчаков «Кенесары
Жетісу қазақтарын өзіне бағындарса қауіп ... деп ... ... ... ... ... ... салуды тапсырған. Патша өкіметі
Кенесарының Қытайлықтарды не қарақырғыздардың арасына өтіп кеіп одақ ... де ... ... Кенесарының қарақырғыздармен орнамаған одағы
екі жақтың қақтығысын туғызды. 1847 жылы 12 ... ... ... ... басталып, 1000 нан астам үй талқандалды. Қырғыздардың Арман
би (Орман би болу ... ) ... ... ... ... 500 қолы ... өзі тұтқындалды. Кенесары қалған күшімен
бірнеше сұлтандарды біріктіріп үйсіндер мен дулаттардың ... ... ... ... пен Нюхалов отрядтары жібермей шашыратып
жіберді.
Орман би түнде шабуылға көшіп Кенесары мен екі ... 15 ... ... Үш ... соң ... би ... ... кеседі. Қалған
сұлтандардың қолы кесіліп, тірідей отқа күйдірілді. Сарыүйсін руының ... ... пен би Сары ... ... қайғылы өлімі туралы
көрсетпелерінде айтылды. Наурызбай, Құдайменді, Көшек сұлтандардың ... ... ... ... де ... ... қатар Кенесары
ұрпақтары Ахмет, Тайшық, Жафар, Сыздық сұлтандар туралы деректер кездеседі.
Үшінші тараудың «Жанқожа Нұрмұхаммедұлы және Есет ... ... атты ... ... ... ведомоствосына қарасты қазақ
даласында Арал теңізі мен Сыр өңірінде болған ... ... мен ... ... анықтауға арналды. Е. Көтібаров пен Ж.
Нұрмұхамедұлы бастаған ереуілдер жөнінде бірқатар тың ... ... ... Есет пен ... ... ... сипатын ашуға
көмектеседі. Деректер негізінен орыс-хиуа қатынасының ... ... ... Есет пен оның ... ... «шәйкілік әрекеті» жиі ... ... ... Кенесары
қозғалысындай Ресейдің жоғары әскери басқарушыларының назарына жиі іліге
қоймаса да «бүлікшіл» дейтін атаққа ие ... ... ... ... ... ... бастықтары мен қазақтың басқарушы сұлтандары
мен билерінің, отряд командирлерінің мәліметтерінен кезіктірдік.
«Жанқожа мен Есет бірігіп патша ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер кездеседі. Есет пен
Жанқожаның патша өкіметіне қарсы бірігіп күрескені туралы деректер ... Есет ... Хиуа ... ... ... ... ... мен Арал бойына салына бастаған орыс бекіністеріне ... ... Бұл ... құжаттарда едеуір деңгейде көрініс тапқан.
Жанқожа 1856 ... ... ... ... құрамында есаул қызметінде
хиуалықтармен дәлірек айтқанда хиуа мен ... ... ... ... ... ... Тек ... жылдар аралығында патша
өкіметінің отарлық саясатына қарсылық көрсетті. Жанғазы, Илекей (Ирмұхамед)
сұлтандар мен Есет Жанқожаның ... ... ... ... ... тонап
отырғаны жәйлі деректер бар. ... Арал ... ... ... ... сұрап отырған. Ерофеевтің ... ғана ... ... ... ... отырғаны жәйлі деректер тиянақты.
Есеттің хиуалықтармен тығыз байланыста болған және орыс билігіне қарсы
хиуалықтардың жағында әрекет еткеніне көз жеткіздік. Есет жар ... ... ... Хиуа ханы орыс ... ... қоймаған. Одан басқа Илекей,
Жанғазы, Жафар, Сыздық сұлтандар ... ... ... ... кем ... ... сұлтан туралы қоқандықтардың Созақ
қамалы бегі болғаннан бастап Ақбұлақ шайқасы, Ташкентті қорғауда кейіннен
Бұхара ... ... ... ... ... болған орыс-бұхара
шайқасы туралы деректерде сонсоң Қашғар билеушісі ... ... ... ... ... ... Бұдан патша өкіметі Кенесары
ұрпақтарын еш назарынан тыс қалдырмаған деген ... ... ... Сібір ведомоствосы билігіндегі қазақ ... ... ... тұтқынға түсіп жер аударылды. Ахмет, Тайшық, Қошқарбай сұлтандар
туралы алғашқы деректер орыстардың ... ... ... алуы ... Кейіннен Қанағаттың Верныйға жасаған жорығы кезінде ... пен ... орыс ... ... Түркістан қамалын алуға қатысқан
екен.
Зерттеу жұмысы Есет пен ... ... ... болған соң екеуінің
әрекетін қордағы деректер сәйкес екі бөліп қарауды ... ... жылы ... бара жатқан орыс миссиясының жетекшісі флюгель-
адьютант, полковник Игнатьев ... хат ... ... Ембі ... ... ... қасында Есет келіп арнайы жолығып қалып, патша
өкіметіне қызметке өтуге ... ... ... ... ... ... сұрайды. Орыс миссиясын Үстірттің Шаған өзені маңында бірнеше
күн қонақ етіп күтеді. Бейбіт ... ... және ... ... бірнеше
қазақтар бодандыққа өтетінін айтады. Ембі бекінісінде түркмен ... ... ... қабылдауға келген Катенинмен Игнатьев жолығып
Есетке ... ... ... ... ... соң Есет ... ... уезд
бастығының кіші көмекші болып ... ... Ол ... деректер Хиуаға
жорыққа дейінгі кезеңде кездесіп отырады. Есеттің беделі мен қайраткерлігін
патша өкіметі қазақтардың ... ... ... келген. Әсіресе,
1868 жылы жаңа ережеге қарсы ... ... ... ... ... байқалады.
Кішкене шекті руының батыры Жанқожаның шынында патша өкіметіне
қалтықсыз қызмет етті ... ... ... ... шынайлығына сәйкес
келмейді. Оны патша өкіметіне қалтықсыз қызмет ... ... пен ... ... т. б ... ... ... біртүрлі өзгешеліктің
бар екені анық. Патша өкіметі Жанқожаның ... мен ... ... ... ... зор ... ... ғана емес хиуалықтар
да көз жекізген. Бұл турасында бұлтартпас деректер ... Оған ... ... 300 ... ... ақша ... ... Обручев 25 қарашада
Нессельродеге Раим бекінісі маңындағы ... және ... ... қарулы қақтығыста ерлік көрсеткен бірқатар қазақтарды
марапатауға ұсынып, Жанқожаға есаул шенін беру туралы ұсыныс айтады.
Есет батырдың ... ... ... ... аты ... ... Оның қазақтың рубасылары мен молдалары ... ... ... байқау қиын емес. Өзі Кенесары көтерілісіне қатысқан,
оған патша өкіметі кешірім жасап, хорунжий шені мен 500 ... ... ... де ... ... дұшпандық пиғылын тоқтатпай сұлтан
Жанғазы мен Жанқожа батырды жарастыруды көздеген ... Оның ... ... ... жыл ... ... ... тарихының бес томдығының үшінші томында “Арал өңірі
қазақтарының ХІХ ... Хиуа ... мен ... қарсы ұлт-азаттық
күресі” тақырыбында “Есет Көтібаров ... ... ... Жанқожаға
талай рет көмек көрсетті” деп жазады. Арал өңірі қазақтарының орыс билігіне
қарсы Хиуа ханы ... ... ... 1858 жылға дейін Хиуа ханының
езгісіне қарсы ... ... ... ... ... ... Керісінше Жанқожаның көзін құртып Хиуа ханына алып бару үшін
Есет, Илекей, Жанғазы сұлтандардың бірнеше жыл бойына аңдығаны және ... ... ... ... кісі ... себеп болған оқиғалар көп.
“1847-1848 жылдарда ... ... ... ... ... хиуа
мен қоқан жаулап алушыларына қарсы ... ... ... ... мен ... ... ... деген дерек қордағы деректерге ... ... ... патша өкіметіне қарсы көтерілісі Есет батыр
бастаған ... ... ... яғни ... өз ... ... өткен кезеңімен тұспа-тұс келеді. Жанқожа мен Есет ... ... ... бар ... мәселеде деректер біріңғай емес.
Бұл жерде «Есет пен Жанқожа көтерлістері болған аймақтың ... ... ... ... ... ... үшін ... батыр күш біріктіріп, тізе қосты» деген тұжырым нақты бола ... ... ... өкіметінің қазақтардың азаттық қозғалысын
басудағы саясаты» атты ... ... ... ... ... ... қыры мен сыры әшкереленді. Орынбор және Батыс Сібір
әскери әкімшілігі «бүлікшілерді» басуда және ... ... адал ... аға ... мен ... ... мен ... жүйелі
марапаттаулар жасап, шенін көтеріп отырған. Патша ... ... да ... ... ... ... күш көрсету немесе алдап-арбау ... ... ... анық көз ... ... ... тарихшылар
патша өкіметінің отаршылдық саясатын «жұмсартып», қайғылы ... ... ... яғни ... ... прогрессивті мәнін
көрсетуге көңіл бөлді. Түркістан ... ... ... жүзеге асырған
әскери-саяси топтардың өз «қаламынан» ... ... ... ... ... енді.
Серебренниковтің қор материалдары “бүлiкшiлдік”‚ “жыртқыштық” ... ... ... “жабайылық” деп басқа тайпаларды өз
дегендеріне көндiруге баса ... ... ... ... ... ... ... түрлi айла-тәсiлдерi қолданылды. Қазақ
сұлтандарының орыс бодандығына өтуi туралы кейбiр талаптарын опасыздықпен
орындамай тастаған. Казактардың ереженi өрескел ... ... ... мен ... дөрекiлiктерi туралы қазақ сұлтандарының
шағымдануы қордың бірнеше ... ... ... ... деген гриф қоюға себеп болған сияқты.
Өз еркімен «қосылуынан» гөрі, қосып алу саясатын жүргізгеніне толық көз
жеткізуге болады. Патша ... ... ... ... ... ... кейбір сұлтандар Ресей заңдары атынан сөйлей
бастаған. Оларды шебер пайдаланды. Әсіресе, ... ... ... олар ... рөл ... ... өкіметі атынан сыйлықтар мен шен-
шекпен алып, жергілікті атқарушы билік өкілдеріне айналды.
1850 жылы ... ... ... ... орыс ... ... ... кінәлілер ретінде Жетісу өңірінің
белгілі сұлтандары Али мен ... ... және ... да ... ... ... ... көтерілісін басуда патша
өкіметіне көмектесіп ... ... ... ... ауыз-
жаласуға барды деп күдіктенді. Нессельроде Али мен Қамбарды және ... ... ... ... тартуға болмайтынын «егер оларды соттауға
барсақ, Үлкен орда ... ... ... туып ... ... шақырды. 1851 жылы Карбышев пен Гутьковский отрядтарының арнайы
ұйымдастырлған жорықтары нәтижесінде қоқандықтар Шу ... ары ... орыс ... ... ... ... ... бүліктің алдын-алу үшін қазақ даласын әкімшілік
шектеу арқылы ... ... ... Көшпелі тайпаларды біртіндеп отырықшы
өмірге көшіру, сұлтандар мен билердің билігін шектеуге, ресейдің ... ... ... ... тұжырымдары мен жоспарлар жасады. Гасфорт
тәуелсіз байжігіт руының қазақтары мен линиядағы қазақтардың және ... мен ... ... ... ... өзіндік жоспарын
жасады. Әлім рулары мен адайлар арасындағы ... ... ... ... ... сиез өткізу секілді әдістерін қолданған. Бұл әр
генерал-губернатордың тұсында өзінше талқыланып кейінен ... ... ... ... енді.
Патша өкіметі Кенесары ұрпақтарын үнемі бақылауда ... ... ... туралы өтінішке Гасфорт «сұлтан Жафар шәйкілерімен барымта
жасап жатқан сәтте тұқындалды. Ол бірнеше рет Сібір ... ... қана ... қазақтарды өз тарапына иландыру, яғни ... бар» ... ... туыстары “жыртқыштық” әрекеттерін тоқтатса
және оны бейбіт, достық пиғылымен дәлелдесе ... оның ... ... хат ... ... жылы Сібір далалық бекіністерде екі ... мың ... ... ... ... ... мен “бүлігін” басуда ерікті
казактардың көмегі ... ... ... ... ... ... қызметіне бекініс бастықтары мүдделі болған .
Крыжановский «қазіргі таңда қазақтар шаңырақ пұлын үш ... ... Заң ... Уәли мен ... ... ұрпақтарының отбасынан ғана
алынбай отыр», «әр шаңырақтың табысына қарай белгілеу қажет, үш рубль ... ... ... ... ... ... ... алауыздықтар пен
наразылықтар хан тұқымының ... ... ... ... ... ... Сондықтан да алдымен солардың беделі мен ықпалын жоюды
осындай әдістермен жүргізіп отырды. Сол кезеңдегі қазақ ... ... ... ... ... А. К. Гейнс «шаңырақ пұл мен зекет салығын
жинауда және оның мөлшерін көтеруде ... ... ... мен ... да мән беру ... ... көрсеткен.
Милютин Құлжадағы орыс консулының ақпарына сәйкес қазақтардың Қытай
тарапына қарай ... ... ... ... ... қатысқан қазақтарды патша өкіметінің бодандығынан шығарып
тастауды және заңсыз миграцияға қалайда тосқауыл қоюды тапсырды.
Әскери ... бас ... ... граф ... ... немесе
дүнгендердің орыс шекарасы аймағындағы жерлерге жасала ... ... ... тосқауыл қойылып, жойып жіберу жөнінде тапсырма берді. «Мұсылман
мемлекетін құру мақсатындағы ... ... ... мен ... ... ... байланысы бар. Дүнгендер мақсатына
жеткен жағдайда олар міндетті түрде Қашғарды қосып алады. ... ... ... ... алу да ... ... ... сөзінің
дәлелі ретінде «Қашғар басқарушысының Бұхара әмірімен байланысы бар» ... ... ... ... ... ... ұмтылысына тосқауыл
қоюда шешуші роль атқарды.
Қордағы 1869-1870 жылдардағы Торғай, Орал ... мен ... ... ... ... ... ... тапқан. Каспий
теңізін игеру мәселесі бұрыннан сөз ... ... ... ... ... ... ... үшін патша өкіметі шешуші қадамдарға бел буды. ... ... ... ... ... 1869 ... Торғай мен Орал
өңіріндегі наразылықтар Каспий маңындағы қазақтардың да 1870 жылы ереуілге
шығуына ... ... ... ... облысына жаңа ереже біртіндеп
енгізіле бастаған. Оралға генерал Веревкиннің ... ... ... жаңа ... қабылдауға ниет білдірген. Бағынбаған қазақтар Ембі
өзені мен ... ... ... ... жаңа тәртіпке қарсы ереуілге
дайындалған. Торғай мен Орал өңірінде ереуілді ұйымдастырушылар ретінде
Молда Даут Асауов, ... ... ... ... аты ... ... ... Рукинді жаңа құрылған Маңғыстау приставтығына
басшы етіп ... Оған ... ... жаңа ... мен жаңа шаңырақ
салығын енгізу және келесі жылдың салығын тезде ... ... ... ... «Иса ... ... Рукинді қалған
әскерімен қолға түсірді». Иса Тіленбайұлы ереуіл ... бірі ... ... бар. Ол ... приставының бастығы Рукиннің жазалаушы
отрядын талқандап, өзін Хиуаға өткізіп жіберген. «Гурьев пен Ембі ... ... ... ... ... ... ... Мұрағат
деректерін оқи келе патша өкіметі қосымша күш келіп жеткенше ереуілдің
аймағы кеңейіп кетпеуі үшін ... ... ... ... ... мән
берді. Ықпалды билерді өз жағына тарту және ... ... ... салу ... жүзеге асыру қажет деп есептеді полковник Ломакин. Патша
өкіметі адайлар мен шөмішті-табындардың тоқуларын ... ... ... дайындық жұмыстарын да қатар бастап жіберді.
Әскери министр Милютиннің «Каспий теңізінің ... ... ... атты қорға енген баяндамасында алдымен адайларды
бағындырған соң хиуаға ... ... ... Хиуа өкіметінен
Рукиннің отрядын талқандауға қатысқан «қылмыскерлерді» беруді талап ... ... орыс ... 1869 ... ... ... түпкілікті орныға бастағанын және хиуаға жорықтан бұрын
адайлардың наразылығын басу ... ... зор ... көрсетеді.
Адайлар мен шөмішті-табындардың наразы тобы шоғырланған Ембі ... ... ... ... орыс билігін қарудың күшімен орнатуға ... ... ... ... ... ... бұхара, хиуа
немесе түркмен даласынан ауып келе ... ... ... ... ... «қарақшы шәйкілер» хиуада шоғырланған, ол жаққа жол ашық әрі
емін-еркін қозғалып жатыр. Сондықтан да Орынбордың батысы мен оңтүстігінде
келешекте ... ... ... ... ... 1868 жылғы жаңа ережені
шығыс ... ... ... ... ақ ... Ал ... бөлігінде
толқу туды. Себебі, қазақтардың жазғы және ... ... мен ... ... тыс жерде. Қазақтар үшін күн көрісі жоқ ... ... ... ... мен ... ... алу ... толқуларға бірден тоқтау салады немесе біздің бақылауымзға өтеді»
деп көрсетті полковник Глуховский.
Қашқар билеушісі Яқұббек қазақ пен ... ... ... ... орыс ... азат ... шақырған прокламация таратқан. Оның 8500
қолмен Ыстықкөлге басып кіру ниеті болған. Қазақтар арасында орыс билігіне
қарсы үгіт жүргізіп ... ... ... ... ... жөнінде Қопал уездінің бастығы Колпаковкийге жеткізеді. ... ... ... ... сұлтаны Тезек Нұралин де алған. Ол
алғашқыда көксу мен қарабұлақтағы орыс ... ... ... ... қолдау көрсету мақсатында болыс билерін шақырған ... ол орыс ... ... ... ... ... Жетісу
өңірінің беделді билері Тілахмет пен Мұратәлі елді ереуілге ... ... пен ... ... ... ... Олар Яқұббекке
қосылып патша өкіметінің билігінен Жетісуды босату үшін қарулы көтеріліске
үндеген. Яқұббек 1868 ... ... ... ... Хотан мен Жаркент
қалалары арқылы ... ... ... ... өз ... ... мен Қопалдағы орыс әскерін әбден састырған. Суан мен ... ... ... мен ... ... жаңа ... білдіріп және сұлтан Тезектің билігінен бас тартып
Іленің сол ... ... ... Нұрдаулет, Мұратәлі мен Жанқараш
билер қазақтар мен қырғыздарды орыс билігіне ... ... ... ... ... ... Тілахмет пен Нұрдәлетті «бүлікшілдікте»
айыптап Верныйда абақтыға жабады. Қор ... ... ... тығыз
байланыста болғандығын көрсетеді. Сонымен қатар, Жетісудағы патша ... Т. Д. ... ... жыл ... әрекеті алаңдатты. «Ол
қашғарлықтарды орыстарға қарсы айдап салып отырған. Ислам дінінің ықпалымен
орыстарға ... ... отын ... ... деп көрсетеді Меңдіқұлова.
Қордағы деректерде Форсайттың Ибрагим эфенди деген лақап атпен Яқұббектің
резиденциясында жүргені ... ... ... зерттеуінде
ағылшындар 1873 жылы қашғардан шығып кетті делінсе, қордағы деректе 1875
жылы ағылшын ... ... ... ... етіп ... сөз ... орыс үкіметі Бадаулет Яқұббекпен бірнеше ... ... ... ... қалмақтар және қашғарлықтардың ... ... ... ... ... ... ... 1873-1875 жылдардағы құжаттарда Қоқан хандығының шығысында бұрқ
еткен қырғыздар мен қыпшақтардың Пулатты хан ету үшін ... ... ... ... ... ... ... Көтерілістің орталығы
Әндіжан болған. Генерал Троицки бастаған отряд қыпшақтар мен ... ... ... қойып тыңдағандарыңызға рахмет!
СҰРАҚТАР:
Әбусеиітова М. Қ. : А. Г. Серебренников мұрағаты құжаттарын басқа қор
құжаттарымен ... ... Б. С.: Иә, ... кіріспе бөлімінде айтып кеткенімдей, ҚРОММ
дағы Орынбор шекара комиссиясы және Орынбор казактары бастығы – N 4 ... ... ... ... - N 374 қор ... Бұл
қорлардағы Ресей империясының Қоқан хандығымен Қазақстанның оңтүстігі үшін
күресі және отарлау ... ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Әбусеиітова М. Қ.: Алматы қаласына байланысты мәліметтер бар ... ... Анри ... ... ... ... ... Б. С.: Алматы бекінісі туралы дерек болу ... Оның 1854 ... ... емес пе. Мен ... ... басып алынған Әулиета,
Түркістан, Шымкент, Ташкент қалалары туралы мәліметтермен таныстым.
Ал Анре Мозер туралы дерекке көзім ... Қ.: ... ... қатынастары туралы мәлімет бар ма?
Айтаев Б. С.: Орыс-ауған қатынасы туралы деректер бар.
Әбусеиітова М. Қ.: Мәшһүр-Жүсіп Көпеевтің соңғы кезде шыққан ... ... ... ба?, ... ... ... дұрыс
болар.
Айтаев Б. С.: Соңғы биыл жарық көрген Павлодар мемлекеттік университеті
дайындаған кітап қолыма тимепті. Егер сіз бере ... ... ... ... алайын.
Нұрманова А. Ш.: Көтерілістер туралы материалдарда діни жағдай туралы
мәлімет, пәтуалар бар ... Б. С.: Бар, ... Хиуа ... орыс билігінің хиуа жеріне
кірмесін деген туралы дін басыларынан талап еткен дұғалары кездеседі. Одан
басқа қоқандықтар мен ... ... ... ... шақырған
үндеулер көптеп кездеседі.
Ибраева А. : Сізден басқа бұрында бұл қормен кімдер жұмыс істеген?
Айтаев Б. С.: ... ... ... және ... еңбектері
туралы кіріспе бөлімде және жұмыстың тақырыптарында айтып кеткенмін. Қазақ,
өзбек, қырғыз, тәжік тарихшылары ... ... ... өз ... ... ... қарастырған. Қазақтың белгілі тарихшысы Е.
Бекмахановтың баспадан шыққан қор деректерін ... ... ... Ә
Науаи атындағы сирек кездесетін ... ... ... ... М. Қ.: Тағы да ... бар ма? ... ... тиянақты жауап берді. Енді диссертацияны талдау тәртібі бойынша,
сөз ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы,
профессор К. Л. Есмағамбетовке береміз.
Есмағамбетов К. Л.: ... ... ... ... ... ... принциптері негізделіп, бұрмалаушылыққа ұшырап келген, не ... ... ... ... ... көңіл бөлінуде. Бұл
жағдай бірінішіден, тарих ғылымына танымдық және әлеуметтік функцияларына
байланысты ... ... ... ... алып, өткенімізді ұлттық
құндылықтар тұрғысынан пайымдаудан ... ... ... ... Басқаша сөзбен айтқанда, отандық тарихнаманың ... ... ... ... ... процесті қасаң материалистік шеңберде зерделеу
нәтижесі болып табылатын, яғни уақыт сынынан өтпеген тарихи түсініктерді
қайта ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын зерттеуде біршама іргелі еңбектер жарқы
көргенмен, оның ... ... ... ... шындық
тұрғысынан зерделеніп бітті деуге болмайды. Бұл жағдайды, ... ... ... ... Н. Ә. ... та бірнеше мәрте атап
өтті. Республикадағы тарих ғылымының дамуындағы ең қауіпті ... ... ... жаңа мифтерді қалыптастыру, оны ғылыми ізденістің
«жемісі» ... ... ... болып отыр. Орталық Азия республикаларының
гуманитарлық ғылымындағы мұндай «дүмшелікті» Америка Құрама штаттарындағы
Колгейт ... ... ... Олкот та байқап, ... ... 12 аңыз ... мақала жазған болатын.
Мұннан шығатын қорытынды тарихымызды ғылыми негізде дамыту «үй ... ... ... ... аса ... проблема екендігін
мойындау болып табылады.
Дағдарысты жағдайдан шығаратын басты тетіктердің бірі ... ... ... барынша күшейту екендігі белгілі, оны дүние жүзі елдерінің
ғылыми тәжірибесі дәлелдейді. ... ... ... ... 07. 00. 09. ... ... «А. Г. Серебренников мұрағаты,
Патшалық Ресейдің Түркістан ... ... ... тарихи дерек көзі
ретінде (1840-1870жж. )» деген тақырыпта тарих ... ... алу үшін ... ... осы ... ... ... танымдық, әлеуметтік функцияларына, қоғамдық сұранысқа жауап
береді.
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі ... ... ... ... ... ... артуынан, бұрыннан ... ... жаңа ... ... пайымдаудан, соны жазба
деректерді ғылымыи ... ... ... ... үшін ... ... де, одан ... уақытта да қалыптасқан құжаттық
материалдардың ғылыми құндылығын ... ... ... ... обьективтік шындық негізде қалыптастыру ... ... ... әкеліп тірейді. Зерттеу нысаны ретінде алынып
отырған тақырыптың ғылыми жаңалығына тоқталатын болсақ, ... ... ... ... А. Г. ... қоры ... ... тиіп-қашып қарастырылғанымен, Қазақстан тарихының дереккөзі
ретінде арнайы зерттелінбегендігін, бұрынғы кеңестік ... де, ... ... да қолға алынбағандығын сіздердің назарларыңызға алғаш
ұсынылып отырғанын айтуымыз керек.
Кезінде көрнекті ... Е. ... ... ... құжаттардың ғылыми маңыздылығына ерекше атаған еді. Тарихшылар
зерттеу нысандарына орай мұрағат мағлұматтарын пайдаланып ... ... О. Н. ... Б. В. ... И. В. ... Ж. Қасымбаев, Р.
Бекназаров, У. Х. Шалекенов, Н. А. Халфин т.б. бар. ... ... ... ... ... деректік құндылығына тоқталмады. Дегенмен, А.
Г. Серебренников мұрағатындағы тарихи, географиялық, ... ден ... өзі бұл ... ... ... ғылыми
маңыздылығын танытады.
А. Г. Серебренников мұрағатын арнайы деректанулық ізденіс ... ... екі ... ... ... жөн. ... Л. ... еңбегі. Автор 1963 жылы «А. Г. Серебренниковтың
«Түркістан жинағы» және оның ... ... үшін ... ... ... ... ... Алайда, Л. Мирзаева Қазақстанға
қатысты материалдарды мүлдем қарастырмады, тек ... ... ғана ... Оған қоса ... ... ... мағлұматтарға көбірек көңіл бөлген. Екнші назар аударарлық
зерттеу - Е. Н. Кушеваның «Орталық Азия тарихы ... ... ... ... ... ... ... көрді. Е. Н. Кушеваның бұл еңбегінде
қордың баспадан ... 14 томы ... ғана ... ... ... ... талдауы қанағаттанарлықсыз болса да құрастырушылар
құжаттардың мазмұны мен мәнділігіне қол ... бұл ... оның ... арттыра түседі» деп көрсетті. Автордың бұл пікірімен әбден келісуге
болады, бірақ оның сөз етіп ... ... ... 14 ... ... А. ... мұрағатындағы сан алуан тақырыптар бойынша жинақталған әскери-
тарихи, дипломатиялық, статистикалық материалдардың ... ... ... Осы ... ... ... Н. А. ... « Орталық Азия
елдерінің тарихына байланысты Серебренниковтың мұрағаты аз ... ... ... ... ... Н. А. ... ... в Средней
Азии (1857-1868). М. , 1960. с. 3). Н. А. Халфиннің 60 - ... ... ... бері ... ... жөніндегі тарихнамалық ахуал өзгерген
жоқ, яғни Кушева мен Мирзаеваның еңбектері осы ... ... ... ... ... қомақты үлес болғанымен, ондағы мағлұматтардың
ғылыми құндылығы, тарихнамалық маңызын түгендеп берді ... ... осы ... ... ондағы қазақстандық материалдар зерттеушілер
назарына тыс қалып келеді.
Б. Айтаевтың диссертациясы ... ... осы ... ... ... ... шеңбері, баяндау, талдау принциптері
мұрағатта жинақталған материалдарға орай негізделген. Жұмыста Ресейдің
Түркістан өңіріне жасаған ... ... ... ... ... шаралар, қазақтардың Орта Азия хандықтарымен, ... ... ... ... Қасымұлы, Жанқожа Нұрмұхаммедов, Есет
Көтібарұлы бастаған, ... ... да ... ... ... ... ... басып-жаншу саясаты жөніндегі тақырыптар
бойынша А. Г. ... ... ... ... ... ... басқа дереккөздерімен салыстырыла отырып талданған. Осы арқылы ... ... ... ... ... ... орны анықталған. Мұрағат ... ... ... ... тыс ... ... оның орына зерттеу
нысаны көлеңкеде қалып ... әсер ... ... ... бұл
диссертациялық жұмыстың кемшілігі емес, жетістігі ретінде қабылдануы тиіс
деп ойлаймын.
Диссертант мұрағат материалдарын жүйелі мен ... ... ... сипаттама беруде қырар жұмыс жүргізген. Оған
мына жағдайларды еске салсақ жетеді. Жинақ, 1839-1876 жылдары ... ... ... ... ... ... 30 том болу керек екен. Жинақты
түптеп құрастырушылар осы ... ... ... ғана ... ... тиым ... деген гриф қойылады. Мұрағат
материалдары ... ... ... ... 20 – ... Ұлы ... ... көшіп-қону барысында біршама бөлігі зақымдалады. Одан
бергі уақытта Өзбекстан ... ... ... 18, 28, 29, 21, 33, 35, 38 ... ... режиміне ауыстырды. Мұның барлығы А. Г. Серебренников
қорының жарияланған бөлігін түпнұсқамен салыстыра ... ... ... бұл ... да ... ... ... қабілеттілігін таныта
білген. Жалпы алғанда жұмыс дербестігімен, тұжырымдарының ... ... ... ... негізделгендігімен ерекшеленеді. Жоғарыда
көрсетілген жағдайларды ескере ... Б. ... ... және ... ... мамандығы бойынша «А. Г. Серебренников
мұрағаты-патшалық Ресейдің отарлау саясатын зерттеудің дереккөзі (ХІХ ғ. ... жж)» ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін
дайындаған жұмысын Р. Б. Сүлейменов атындағы ... ... ... ашық ... ... Қ. ... ... Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану
институының шығыстық деректану, Шығыс ... ... мен ... ... ... ... Б. С. ... «А. Г. Серебренников
мұрағаты, Патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи
дерек көзі ... ... жж.)» ... жұмысын оқып шыққан
ғылыми қызметкер Б. Б. Аязбаевқа сөз береміз.
Аязбаев Б. Б.: ... ... ... үш ... ... ... жалпы көлемі 184 бет, соңында 172-184 ... ... ... тізімі. Ізденуші Айтаев Бақадыр Сатыбалдыұлының
“А. Г. Серебренников мұрағаты, Патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау
саясатының тарихи ... көзі ... ... )” атты ... ... тәуелсіз ғылыми және айтарлықтай қолданылымдық міндеттердің ... ... ... ... табылады. Зерттеудің өзектілігі бұрын-соңды
тарих ғылымының зерттеу ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының үлкен бір кешеніне тарихнамалық, деректанулық
шолу жасап, оларды пайдалану методологиясы мен ... ... әлі ... нысанына ілікпеген мәселелердің кешенін ... ... ... мәнге ие. Бұлай ... ... ... А. Г. Серебренников қорында еңбектеніп, бұрын соңды ғылымда
пайдаланылмаған құжаттарды мазмұнына ... ... ... ... қорды жинаушылардың, Патшалық Ресей әскери – басшылық топ
өкілдері екендігін назардан тыс қалдырмай қазіргі ... ... ... келе ... ... сыни-деректанулық зерттеу тәсілдерін
қолдана білген. Диссертацияда баяндалған ғылыми нәтижелер мен тұжырымдарды
ізденушінің ... жеке ... ... мен ... қол ... ... көрінісі ретінде бағалауға болады.
Жүргізілген зерттеу нәтижелерінің негізділігі дәрежесін диссертациялық
ізденіс жұмыстары барысында қарастырылып отырған кезең мен тақырып ... ... ... ... ... тұжырымдары анықтайды.
Олардың жаңалығы мен практикалық маңыздылығы мәселесіне келетін болсақ,
осындай деректанулық шолу жұмыстарының негізінен, аталмыш мәселе ... осы ... ... ... ... ... мәселелер мен зерттеу
аясынан тыс қалған құжаттарды ғылыми айналымға ... ... ... ... А. Г. ... топтастырған әртүрлі мазмұндағы
әскери-тарихи, дипломатиялық, статистикалық материалдарын ғылыми ... Осы ... ... патша үкіметінің Орталық Азия мен Қазақстанды
басып алу тарихы мен ... ... ... ... ... сипаттайтын маңызды және көлемді материалдар жинағы екендігіне
көз ... ... Б. ... ... ... саясатын зерттеуге
арналған жұмыстарға тарихнамалық шолу ... бір ... А. ... мұрағатындағы құжаттарға деректанушылық көзқараспен қарап,
қойылып отырған зерттеу ... тыс ... келе ... ... құжаттарды ғылыми айналымға енгізіп, ендігі жерде ... ... ... ... ашуға үлес қосқан.
Диссертациялық жұмыстың аталуы мен мазмұны ізденіп отырған 07.00.09 –
тарихнама, деректану және тарихи ... ... ... толық сәйкес
келеді.
Ізденуші Айтаев Бақадыр Сатыбалдыұлының “А. Г. ... ... ... ... ... ... ... тарихи дерек көзі
ретінде (1840-1870 жж.)” атты зерттеу ... ... ... ... айта келіп, кейбір ескерту-пікірімізді айта кетсек:
1. Диссертацияның ... ... әлі де ... ... құп
болар еді, себебі, біріншіден, ізденушінің бөлімде айтылған
кейбір пікірі сөзбе-сөз қайталанады. Мысалы: 5-беттегі ... ... 33-37 ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы» және «Зерттеудің ғылыми
жаңалығы» атты аталуы ұқсас екі ... ... ... ... қате ... ... Жұмыстың техникалық орындалуы, әлі де Комитеттің талаптарына
толық сай ... ... ...... рет саны парақтың ортасында болуы тиіс. Жұмыста
бет саны бір бетте екі ... ... ... жұмыстың
мазмұнында тарау және бөлімдердің бет сандарын дұрыс қоймаған.
3. Диссертациялық жұмысты компьютерде теру ... ... ... де ... ... (оларды диссертация
бойы түзетіп, белгілеп өттік), сонымен қатар бір ... ... бойы әр ... ... ... фактісі де
кездесіп тұрады, мысалы: «Навои», «Ә. Науаи»(7б. ), “. . .
орыс үкіметінің. . . ” ... ... ... ... жөн болар дегіміз келеді, келесі бір жәйт “. . ... . . ”, ... ... ... . . ”(2б. ... ... ... . .», «Тәуелсіздік алғаннан
кейін. . . » деген сияқты үндестікті сақтаса дұрыс болар еді.
Осы айтылған ескертпелерді ... жөн ... еді ... ... С. ... тарих ғылымында ғылыми айналымға толық енбеген XIX
ғасырдағы Патшалық Ресейдің ... ... ... ... А. ... мұрағатындағы ғылыми айналымға енбеген құжаттар негізінде
тарих ... ... ... алу үшін 07.00.09 – ... және тарихи зерттеу әдістері мамандығы бойынша дайындаған “А. Г.
Серебренников мұрағаты, ... ... ... ... отарлау
саясатының тарихи дерек көзі ретінде (1840-1870 ... атты ... ... ... ... деп санаймын.
Айтаев Б. С.: Б. Аязбаевтың пікірінде келтірген сын-ескертпелері орынды
деп ... ... ... ... ... қайталануы
абайсызда қайталанып кеткендіктен алып тастаймын. ... ... ... атты ... бір ... ... Жұмыстың техникалық
орындалуына, граматикалық қателерге және басқа да көрсетілген ескертпелерді
түзеймін. ... сай ... уәде ... М. Қ.: ... ... ізденуші Б. С. Айтаевтың
диссертациялық жұмысында үлкен ғылыми мәселе ... ... ... ... жүргізілген. Мәжіліске қатысушыларға диссертациялық
жұмысты ... ... ... үшін алғысымды білдіремін. Ғылыми
жетекшісі мен рецензент атап кеткендей ... ... ... ғылыми
деңгейде орындалған, сондықтан Б. С. Айтаевтың «А. Г. ... ... ... Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи
дерек көзі ретінде ...... 07.00.09 – ... ... тарихи зерттеу әдістері мамандығы бойынша ... ... ... ... ... ... ... үшін талқылаудан өтіп,
Шығыстану институтының диссертациялық кеңесіне ұсынылсын. Б. С. Айтаевтың
«А. Г. Серебренников мұрағаты, Патшалық ... ... ... ... ... дерек көзі ретінде (1840-1870 жж.)» атты, 07.00.09 ... ... және ... ... ... ... ... диссертациялық жұмысын талқылау негізінде төмендегі қорытындыны
қабылдауды ұсынамыз.
БҒМ Р. Б. Сүлейменов ... ... ... ... Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті бөлімінің ізденуші Б. С.
Айтаевтың «А. Г. Серебренников ... ... ... ... ... ... ... дерек көзі ретінде (1840-1870жж. )» атты
07. 00. 09 – Тарихнама, деректану және тарихи ... ... ... дайындалған диссертациялық жұмысын талқылау негізінде қабылдаған
ҚОРЫТЫНДЫСЫ
Тақырыптың маңыздылығы мен өзектілігі – ... аз ... ... ... шеңберінде қалып тарихи ... ... ... жаңаша көзқараспен қазақ тарихында ... ... ... ... ... ... оны ... ізденушінің нақты жеке
үлесі. Қор құжаттарының деректану саласы бойынша зерттелуінің өзі ... ... ... ... бір ... ... ... деректану-
мұрағаттану саласының отандық тәжірибесін дербес ... ірі ... ... ... ... құрастырылған қордың деректері ХІХ
ғасырдың 40-70 ... ... ... екінші кезеңін көрсетіп,
патшалық Ресейдің батыс елдерінен кем түспейтін отарлау саясатын жүргізгені
айқындалды. Оның себептері ... ... ... ... ... және ... өзіне тән белгілері мен ерекшеліктері көрсетілді.
Қазақ даласын ... ... ... құру ... қайшылықтарға патша өкіметінің жүргізген шараларының ... ғ. 40-70 ... ... ... халықтармен қарым-қатынасына
қатысты деректердің сыртқы ерекшеліктері мен ... ... ... ... пен ... байланысы мәселесіне назар аударылды.
Қор деректеріне сәйкес қазақтардың Ресеймен сауда-экономикалық
байланыстары «туземдік» ... ... ... ... ... жүргізудегі тұрпайы әдіс секілді менсінбеушілік характері
айқындалып, «орыс саудасының ... ... ... ... Каспий мен Аралда, Сырдария мен Амударияда өзен мен теңіз флоттарын
құруға және оны ... ... ... жәйі ... Ресейдің басып алу жорықтарына қарсы қазақтардың азаттық
қозғалыстарына отаршыл ... ... ... мен басу ... ... ... ... қозғалыстардың басшыларынан басқа
бірқатар «ереуілдер» мен «бүліктердің» ... мен ... ... ... ... жаңа ... айқындалып, нақты тақырыптар
негізінде зерттеушілерге ұсынылды.
Отан тарихының деректанулық саласына қосқан сүбелі теориялық, танымдық
– практикалық үлес болып табылады.
Диссертацияда ... ... ... ... ... және ... дәрежесі.
Нәтиже №1. ХІХ ғ. 40-70 жж. Түркістан өлкесін отарлау ... ... ... тарихының деректану бағыттары және А. Г.
Серебренниковтің мұрағат құжаттарының пайда болуы мен ... ... ... ... ... №2. Әскери-тарихи, статистикалық, дипломатиялық, географиялық
жазба деректерді талдау арқылы дәйектелген.
Нәтиже №3. Қазақстанның отарлануы нәтижесінде ... ... ... ... жаңа ... ... айқындаған.
Нәтиже №4. Ғылыми айналымда пайдаланылмаған немесе белгілі ... ... ... ... қарай топтасыра отырып, сыни-
деректанулық зерттеу тәсілдерін қолданған. Зерттеу нысанына ... жеке ... ... ... талдау жасап ендігі жерде
зерттелуін күтіп отырған мәселелерді байланыстыра дәлелдеуінде.
Диссертацияда тұжырымдалған ... ... ... жаңалық дәрежесі.
Нәтиже №1. Жаңашылығы айтарлықтай жоғары болып ... ... ... ... А. Г. ... мұрағаты, деректанулық тұрғыдан арнайы
зерттеліп ғылыми айналымға еніп отыр.
Нәтиже №2. Бұл да жаңа болып табылады. Патшалық ... ... ... алу ... және ... саясаты жөніндегі тарихи-
деректік мағлұматтар тақырып мәселесі негізінде жүйелі пайдаланылған.
Нәтиже №3. Жаңа болып ... ... ... ... және ... ... тәсілдерін пайдалану әдістеріне
тарихи ойдың бүгінгі даму деңгейі негізінде баға берілген.
Нәтиже №4. Жаңа деп ... ... ... ... ... ... ... «өз еркімен орыс боданына өтуге
өтініш білдірді» ұғымдарына жан-жақты тың тұжырымдар жасалған.
Ішкі бірлігінің және ... ... ... ... мәселені,
теориялық және қолданбалы міндетті шешуге бағытталғандығының бағалануы.
Деректанулық ізденіс отарлаудың «прогресшілдік» тұжырымының тарихи
шындыққа ... ... ... ... ... ... Ол Қазақстан тарихының өзекті мәселелеріне төңкеріске дейінгі орыс
тарихнамасы мен ... ... ... ... ... ... және бағалау негізіндегі тәуелсіздік ауасымен туындаған
тұжырымдары мен тұғырнамалық көзқарастарынан көрінеді. ... ... ... ... ... ... өзекті проблеманы, әдіснамалық
және қолданбалы міндеттерді шешуге бағытталғанын ... ... ... ... ... екінші кезеңі
айқындалған Серебренников мұрағатының ХІХ ғасырдың 40-70 жылдардағы
Қазақстанның ... ... ... ... қоры ... Азаттық қозғалыстарды басу саясаты және отаршылдарға қарсы
қазақтардың көрші халықтармен біріге жүргізген күрестегі қатынасына ... ... ... шешу ... ... ... да оны алда
қойған мақсаттары мен міндеттері ... ... ... ... ... деп бағалауға болады.
Зерттеу нәтижелері ХІХ ғасырдың орта шені мен ... ... ... және отар ел ... қалыптасуы проблемалары ғылыми
тұрғыдан тануға ... ... ... ... ... жеткілікті толықтығына
растама.
Мақалалары:
1. А. Г. Серебренников мұрағаты, Кенесары Қасымұлы ... ... көзі ... // ... тоғысындағы Қазақстанның ғылым, білім
және рухани даму мәселелері» атты ... ... 10 жыл ... арналған халықаралық ғылыми – практикалық
конференция материалдары. І-том - Шымкент – 2004ж. 7-8 ... - ... А. Г. ... ... ... ... басқыншылығы
қарсаңындағы Қазақстанның оңтүстігінің саяси, әлеуметтік-экономикалық
жағдайы туралы дереккөз // Ш. Уәлихановтың 170 ... ... ... ... ... ... халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Алматы. – 2005 ж. – 88-92-
бб.
3. А. Г. ... ... ... ... және ... ... Әл-Фраби атындағы Қазақ ұлттық университетінің хабаршысы. ... 2004 ж. - № 3. – 12-29 ... ... Ресеймен сауда-экономикалық байланыстарын зерттеудің дерек
көзі // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. -Алматы –
2006ж. - ... А. Г. ... ... Хиуа ... ... көзі ... тарихы. - Алматы - 2005ж. - №3.
6. А. Г. ... ... ... ... және ... бастаған көтерлістердің дерек көзі ретінде // М. Сапарбаев
атындағы Оңтүстік Қазақстан Гуманитарлық институында ... ... ... мен Білім» атты халықаралық ғылыми ... -3 том ... -2006ж. -232-236 б. ... А. Г. ... ... патшалық Ресейдің Түркістан өлкесіне
жасаған жорықтары және жаулап алынған аймақтағы әкімшілік-территориялық
шаралар туралы // Ізденіс ... ... ... ... №2.
8. А. Г. Серебренников мұрағатының қазақ тарихнамасындағы алатын ... // Қ. А. ... ... ... ... ... ... бүкіл әлем тарихы кафедрасының құрылғанына 40 жыл
толуына орай ... ... беру ... ... ... өзекті
мәселелері» атты аумақтық ғылыми-практикалық конференция материалдары.
-Шымкент. -2005. 17. 12. , ... А. Г. ... ... ... ... ... (1840-
1842 жж шеңберінде)// Қазақ тарихы. -Алматы. -200. . жыл. № ____ бб
Зерттеудің Диссертациялық кеңес мамандығына сәйкестігі.
Диссертацияның ... мен әр ... ... мазмұны 07. 00. 09-
Тарихнама, деректану және тарихи зерттелу әдістері мамандығына толық ... және ҚР ... және ... министрлігінің Р. Б. Сүлейменов атындағы
Шығыстану институты ... 55.40.30 ... ... ... берілген мамандықтар қатарына жатады. Жұмыстың ... ... А. Г. ... мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесі
отарлаудың дерек көзі ... ХІХ ... 40 ... мен 70 ... ... ... тарихының мәселелері бойынша қазіргі уақытқа
дейінгі жарық көрген ғылыми зерттеу еңбектеріне терең деректанулық тұрғыдан
талдау ... ... ... ... тарихнама,
деректану және тарихи зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... бере алатындай дәрежеде орындалған.
Диссертация бойынша көрсетілген кемшіліктер
1. Диссертация мәтіні ... ... ... пайымдаулары мен
талдауларында ойларының қайталануы кездесіп тұрады.
2. Жұмыстың техникалық орындалуы, әлі де ЖАҚ-тың талаптарына ... ... ... ... ... теру барысында техникалық қателер
де кездеседі.
Диссертацияның қойылатын талаптарға сәйкестігі.
Тарих ғылымдарының кандидаты ... ... алу үшін ... ... ... ... патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау
саясатының дерек көзі ... (ХІХ ... 40-70 жж. ... ... Б. С. ... диссертациялық жұмысы дербес ғылыми
зерттеу болып табылады және өзінің құрылымы мен мазмұны бойынша 07.00.09 ... ... және ... зерттеу әдістері мамандығы шифріне толық
сай жазылған.
Зерттеудің қорытынды бағасы.
Диссертациялық жұмыс ғылыми білікті еңбек болып табылады және 07. ...... ... және ... ... ... мамандығы бойынша
тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін беруге лайық.
Қорытынды бір ... ... ... Б. С. ... «А. Г. ... ... ... Ресейдің
Түркістан өлкесін отарлау саясатының дерек көзі ретінде» (ХІХ ғасырдың 40-
70жж.) атты, 07.00.09 – Тарихнама, деректану және ... ... ... ... дайындалған диссертациялық жұмысын ҚР Білім және Ғылым
саласындағы қадағалау және ... ... ... қойылатын талаптарына толық жауап беретін, толыққанды,
аяқталған, дербес жазылған ... ... деп ... БҒМ Р. Б. ... ... ... институтының шығыстық
деректану, Шығыс халықтарының тарихы мен мәдениеті ... ... ... «А. Г. ... ... ... Түркістан өлкесін отарлау саясатының дерек көзі
ретінде» (ХІХ ғасырдың 40-70 жж.)» атты, 07.00.09 – ... және ... ... ... мамандығы бойынша
дайындалған диссертациялық жұмысын талқылау негізінде ... ... Б. С. ... «А. Г. ... ... патшалық Ресейдің
Түркістан өлкесін отарлау саясатының дерек көзі ретінде» (ХІХ
ғасырдың 40-70 жж.)» атты ... ... 07.00.09 ... ... және ... ... әдістері мамандығы
бойынша тарих ғылымының кандидаты ғылыми ... ... ... ... ... институтының диссертациялық кеңесінің алдында Айтаев Б.
С «А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық ... ... ... ... ... көзі ... (ХІХ ғасырдың 40-70
жж.)» атты, 07.00.09 – Тарихнама, деректану және тарихи зерттеу
әдістері ... ... ... ... ... ғылыми атағын
іздену үшін дайындалған диссертациялық жұмысын қорғауға қабылдауы
сұралсын.
Мәжіліс төрайымы
Шығыстық деректану, Шығыс халықтарының
тарихы мен ... ... т. ғ. д., ... ... М. Қ.
Мәжіліс хатшысы ... А. Ш.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары Қасымұлының көтерілісі21 бет
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
1840 – 1860 ж Франция13 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
«австро-венгрия монархиясы (1870-1914)»15 бет
«ВКТ Строитель» ЖШС-ндегі жүргізіліп отырған кадрлық саясатының ерекшеліктерін зерттеу және оны жетілдіру бойынша іс-шаралар жүйесінің әзірлемесін ұсыну62 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь