Сын есім компонентті фразеологизмдер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4
1 Фразеологизмдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8
1.1 Сын есімдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.12
1.2 Фразеологизмдердің сөз табына қатысы ... ... ... ... ... ... ... ...12.13
1.3 Фразеологиялық тіркестердің мағына белгісі ... ... ... ... ... ..13.19
1.4 Есімді фразеологиялық тіркестердің күрделі сөздерден айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19.26
2. Сын есім компонентті фразеологизмдердің тақырыптық . мағыналық топтары
Сын есім компонентті фразеологизмдерді мағыналық топқа жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27.29
Сапалық сын есім компонентті фразеологизмдер түр . түсті білдіретін фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29.44
Сапалық мағынаны білдіретін фразеологизмдер ... ... ... ... 44.45
Көлемі мен аумағын білдіретін фразеологизмдер ... ... ... ...45.46
Дәмі мен ісін білдіретін фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ...46.48
Қатыстық сын есім компонентті фразеологизмдер ... ... ... .48.50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50.52
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53.54
Тіл мен халық – біртұтас. Тіліне қарай ұлтын тану – ежелгі дағды. Ұлттық ерекшеліктің бастысы да тіл. Халқымыздың ұлттық санасын, сапалық белгілерін айқындай түсетін неше алуан әдет – ғұрып, салт – сана, мінез – құлық, қасиет – қалыбы тілдік танымында тікелей көрініс тапқан. Өмірдің барлық саласын қамтитын ішкі мазмұн байлығымен көзге түсетін, тілімзге бейнеліде мәнерлі рең үстейтін, күрделі құрылым – құрылысы бар фрозеологизімдер – ана тіліміздің өзіндік ерекшеліктерін көрсететін тұлғалар. Олар тіл элементтері ішінде өзінің ұлттық нақышы мен көзге түседі.
Фразеологизмдер сөйлеу тілінде де, жазу тілінде де көп қолданылатын құрылыс материалы. Фразеологиялық тіркестер қай – қайсысы болмасын бәрі де алғаш халықтың сөйлеу тілі негізінде қолданылған. Сондықтан олар өмірдің барлық саласын қамтып, ішкі мазмұны жағынан өте бай болады.
Зеріттеудің өзектілігі. Қазақ халқының даналығын, дүниетаным - көзқарасын тілінде түйінге сыйғыза білген, сөзді үнеммен дәл де нақты қолдануды дағды еткен. Осы орайда өзінің оброздылығымен, эксперементті – эмоционалды бояуы мен көзге түсетін фразеологизмдерді қолданып ұрпақтан – ұрпаққа мұра еткен. Тіл – ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық құбылыс халық тілінің басқа эксперменттерімен байланысты біте қайнасып келе жатқан фразеологизмдерді оқып, танымайынша тіл байлығын, тіл ерекшелігін толық түсіну мүмкін емес.
Қазақ тілінде есім мағыналы фразеологизмдер, оның ішінде сын есім компонентті фрозеологизмдер тілімізде түрлі мақсатта қолданылады, бірақ олар өз алдына зерттеу нысаны болған емес. Сын есім компонентті фразеологизмдердің морфологиялық құрлысын, синтаксистік қызметін, семантикалық категориясын анықтап, мағыналық жағынан топтастыру, яғни олардың табиғатын ашу бүгінгі күн талабы болып отыр. Жұмысымыздың өзекті мәселесі осыдан келіп шығады.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..............................3-4
1 ... Сын ... ... сөз ... ... Фразеологиялық тіркестердің мағына белгісі......................13-19
1.4 Есімді ... ... ... ... Сын есім ... ... тақырыптық – мағыналық
топтары
1. Сын есім ... ... ... ... ... сын есім компонентті фразеологизмдер түр – түсті білдіретін
фразеологизмдер...................................................29-
44
3. Сапалық мағынаны білдіретін фразеологизмдер................44-45
4. ... мен ... ... фразеологизмдер...............45-46
5. Дәмі мен ісін ... ... сын есім ... фразеологизмдер.............48-50
Қорытынды...................................................................
...................50-52
Пайдаланылған
әдебиеттер.............................................................53-
54
Кіріспе
Тіл мен халық – біртұтас. Тіліне қарай ұлтын тану – ... ... ... ... да тіл. ... ... ... сапалық
белгілерін айқындай түсетін неше алуан әдет – ғұрып, салт – сана, мінез ... ...... тілдік танымында тікелей көрініс тапқан. Өмірдің
барлық ... ... ішкі ... байлығымен көзге түсетін, ... ... рең ... күрделі құрылым – құрылысы бар
фрозеологизімдер – ана ... ... ... көрсететін
тұлғалар. Олар тіл элементтері ... ... ... ... мен ... ... ... де, жазу тілінде де көп қолданылатын
құрылыс материалы. Фразеологиялық тіркестер қай – ... ... бәрі ... халықтың сөйлеу тілі негізінде қолданылған. Сондықтан олар өмірдің
барлық саласын ... ішкі ... ... өте бай ... өзектілігі. Қазақ халқының даналығын, ... ... ... ... сыйғыза білген, сөзді үнеммен дәл де нақты
қолдануды дағды еткен. Осы орайда ... ... ...
эмоционалды бояуы мен көзге түсетін фразеологизмдерді қолданып ұрпақтан –
ұрпаққа мұра еткен. Тіл – ... ... ... мұрасы, ұлттық құбылыс
халық тілінің басқа эксперменттерімен байланысты біте ... келе ... ... ... тіл байлығын, тіл ерекшелігін толық
түсіну мүмкін емес.
Қазақ тілінде есім мағыналы фразеологизмдер, оның ішінде сын ... ... ... ... мақсатта қолданылады, бірақ
олар өз алдына ... ... ... ... Сын есім ... ... құрлысын, синтаксистік қызметін,
семантикалық ... ... ... ... ... яғни
олардың табиғатын ашу бүгінгі күн талабы болып отыр. Жұмысымыздың ... ... ... ... ... – қазақ тіліндегі сын есім ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Сын есім ... ... ... ... ашу
мақсатында зерттеу жұмысы алдына төмендегідей міндеттер қояды:
• Фразеологизмдерді мағына белгісі жағынан ... ... ... ... ... айыру мәселесін саралау;
• Сын есім компонентті фрозеологизмдерді лексика ... ... әр ... топқа сипаттама беру.
Зерттеу материялдары. І. Кеңесбаевтің «Қазақ тілінің фрозеологиялық
сөздігінен» (1977), он ... ... ... ... сөздігінен» (1974-
1986), сондай – ақ көркем әдебиет пен халық ауыз ... ... сөз ... ... ... қазақ тіліндегі сын есім компонентті
фразеологизмдердің жеке ... ... ... ... ... ... талданды
• Көп мағыналылық, синоним, антоним категориялары ажыратылды
• Мағыналық – тақырыптық тұрғыдан топтастырылды
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
Қазақ тіліндегі сын есім ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді сөз тобына
қатысты жіктеп, олардың ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерін қазақ тіл білімінің лексикология ... ... ... ... ... ... ... болады.
Зерттудің әдістері. Зерттеу барысында алға ... ... ... шешу үшін ... ... ... ... яғни жұмыста
сипаттамалы әдіс, семантикалық – структуралық әдіс пайдаланылды. Бұл әдіс
бойынша сын есім компонентті ... ... ... ... ... және ... ... Қазақ тіл білімінің
К. Аханов, С. Аманжолов, Х. Қожахметова, І. Кеңесбаев, С. ... ... Б. ... Г. ... сынды ғалымдарының ғылыми еңбектері мен
тұжырымдары басшылыққа ашылды.
Зерттеудің құрылысы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... тұрады. Сілтеме көрсетілген, пайдаланылған әдебиеттер мен
мысалдар алынған көркем шығармалар тізімі ... ... ... тіл ... ... ... ... тұрғыдан
зерттеу ХХ ғасырдың ортасынан баталып, бүгінгі күнге дейін зерттеушілер
назарына ілігіп, зерттеу обьектісіне айналып, әлі ... ... ... зерттеулерді шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болды:
- ХХ ғасырдың ортасы мен 60 ... ...... фразеологиясын
теориялық жағынан зерттеудің алғашқы кезеңі.
- 60 – 70 жылдар – қазақ ... ... ... ... фразеологизмдер жайы.
- ХХ ғасырдың соңғы он жылы – фразеологизмдерді, этнолингвистикалық,
этномәдени тұрғыдан зерттеу және ... ... ... бері ... ... ... әр ... мақалалар көлемінен шығып, диссертциялық зерттеулер обьектісіне
айналды. Қазақ фразеологиясын тілдік тұрғыдан ... ... ... тіл білімін қалыптастырудағы аса көрнекті тілші ғалымдар дені түгел
назар аударды. Фразеологизмдердің теориялық – практикалық ... ... Ғ. ... Н. ... С. ... К. Аханов, Р.
Сәрсенбаев және кейінгі буын ... А. ... Қ. ... ... С. Сәтенова т.б. фразеологизмдердің тақырыптық – мағыналық
топтарын, синтаксистік қызметін арнайы зерттеп, ... ... ... пән ... ... туралы ой тастап, түркі
тілдес халықтар тіл ... осы ... ... ... тууына игі
әсер еткен, қазақ фразеологиясының мәселесімен ... ... ... сол ... ... ... І. ... болды. Академик І.
Кеңесбаев фразеологизмдерді танып ... ... ... ... ... тиянақтылығы сияқты «үш белгіге немесе үш критерийге
сүйене, яғни табан трей отырып, бүкіл қазақ тілі құрамындағы ... ... үлен ... ... Оның ...... түйдектер,
екіншісі – фразеологиялық тіркестер деп аталады. Фразеологиялық тіркестер
өз ... ... ... а) ... ... ә) ... ... деп
тұжырымдады.(1.591)
С. Аманжолов фразеологизмдерді зерттеуді қолға алу керектілігін атап
өтті, ...... ... және ... ... ... ... жайлы айтып өтеді. (2.53-59)
Н. Сауранбаев фразеологияға не жатады дегенге көңіл ... ... ... ... (1954 ж) ... ... енгізген Ғ.
Мұсабаев та фразеологиялық ерекшеліктерге көп көңіл бөлген. К. ... мен ... ... фразеологиялық тіркестер құрамында
қарастырып, өзінің «Тіл біліміне кіріспе» атты (3.22) жоғары оқу орындарына
арналған оқу құралының ... ... ... тілі ... ... Виноградовтың классификациясы бойынша жіктеу берсе, Р. Сәрсенбаев «Мақал
– мәтелдер мен ... ... ... ... ... тұрақтылығы
мен эвфониялық құбылыста қолдану сипатына байланысты, осы сипаттар арқылы
бұларды фразеологиялық единицалар тобына қосып ... деп атап ... ... ... бір ... ... мақал – мәтелдердің тілік
ерекшеліктеріне тоқталады». ... ... ... ... ... 60 – жылдары
ғалымдар фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер бір ме, олраға не ... ... ... Р.Сәрсенбаевтың «қазақ мақал – мәтелдерінің лексика –
стелистикалық ерекшеліктері» атты кандидаттық ... ... ... тұрақты сөз тіркестерінің бір типі жөнінде» ... ... ... аударған. Осы жылдарда жеке авторлар шығармаларындағы
фразеологизмдердің қолдануына да көңіл аударып, сөз ... ... ... ... қарай топтады. Ә. Болғанбаевтың «қазақ
тіліндегі алғыс және қарғыс мәнді тұрақты сөз ... М. ... ... ... тіркестер» мақалалры мен осы
жылдары қорғалған Х.Қожахметовтың ... ... ... ... ... «Абай жолы» роман –
эпопеясындағы тұрақты сөз тіркестері» кандидаттық диссертациялары ... ... ... еді.
Жетпісінші жылдарда фразеологизмдерді өзге құбылыстардан айыру
жөнінде А.Байтелиев кандидаттық ... ... , ... ... А.Елешова қазақ фразеологизмдерін классификациялау мәселесіне
көңіл аударды. Осы кезеңде қазақ ... өзге ... ... өзге ... ... ... тіліне аударғандағы
фразеологизмнің берілуі жайлі тілші ғалымдар назарын ... ... ... ... ... ... І.Кеңесбаевтың көп жылдық еңбегінің нәтижесі он мыңнан аса
фрозаны қамтыған «қазақ тілінің ... ... ... ...... фразеологиясын жан – жақты зерттеу кезеңі. 80 –
жылдар ... ... ... заңды жалғасы болды. ... өзге ... ... тіркестермен салыстыра зерттеу,
аударма мәселесі жайында кандидаттық диссертациялар қорғалды.
Ж.Қонақбаева антоним ... ... ... ... салыстыра зерттесе, Д.Алтайбаева фразеологизмдердің аудармадағы
біргу жолдарына (калькалау ... дәл ... ... ... ... қазақ фразеологиясын зерттеуде М.М.Копаленко мен
З.Д.Попованың жаңа әдісін ... ... ... ... ... ... пен ... ғылыми еңбектерінде
фразеологизмдердің семантикалық табиғатына талдау жасағанда сол әдіс ... ... және ... ... ... әдісі
қолданылған.
Осы кезеңде қазақ және орыс ... ... ... ... – Орысша фразеологиялық сөздік» жасалды.
Бұл кезеңдегі тағы бір ерекшелік – тұрақты тіркестің тарихи қалпын
зерттеуге ... ... ... ... Жалайридің «Жами-ат-
тауарих» атты шығармасындағы тұрақты тіркестер» (5.) еңбегі – ... ... ... ... ... ... 90 – жылдардан бастап
бүгінгі күнге дейін ... ... Бұл ... тіл білімінің осы
саласында жан – ... әрі өте көп ... ... ... ... көңіл аударылып, олардың шығу төркініне
талдау жасалды. Фразеологизмдердің этимологиясы мен жасалу көздерімен тығыз
байланыста жатқан ... және ...... ... он ... академик Ә.Қайдаров пен оның шәкірттерінің еңбектерінде
көрініс табады.
С.Сәтенова қазақ тілінде мал шаруашылығана байланысты ... ... ... зерттесе, Ш.Сейітова өсімдікке ... ... ... ... ... ал ... – сенімге байланысты тұрақты тіркестерге талдау жасайды. Б.Қызбаева
соматикалық етістік фразеологизмдерді зерттейді.
Фразеологизмдердің тұлғалық ... мен ... ... ...
зерттеу – қазақ фразеологизмдеррін ұлттық тіл табиғатын ашуға ... ... ... ... ... С.Сәтенованың «Қос тағанды
фразеологизмдердің тілдік поэтикалық ... ... ... ...... аспектілері» докторлық диссертацияларын
атауға болады.
Уақытында орыс ғалымдары А.А.Шахматов, Ф.Ф.Фортунатов, А.А.Потебня
тұрақты сөз тіркестерін синтаксистік тұрғыдан зерттеп, ... ... ... ... ... және оның ... тұрақты тіркестерді,
олардың сыңарларын сематикалық және грамматикалық белгілері жағынан зерттеу
проблемаларын қойды (6.173-174.) Академик А.А.Шахматов ... ... ... ... атты ... ... кездесетін құрамындағы
сөздер бір – бірінен ажырамай тұтас күйінде ... ... ... тек ... үшін ... ... үшін де аса маңызды деген
пікір айтады.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... Олар мынандай бағыттар: фразеологизмдердің басқа
құбылыстардан айырмашылығы, фразеологиялық мағынаның ... ... ... фразеологизм және синонимия, фразеологизмнің ... ... жеке ... қолдануы т.б.
1.1 Сын есімдердің зерттелуі
Қазақ тіл білімінде сын есімдер жеке – жеке ... ... ... оқу ... ... ... айтылғаны белгілі.
Осы уақытқа дейін қазақ тіл білімінде сын есімдердің сөз табы ретінде
алатын орны, шырай категориясы, ... ... ... ... ... ... ... қабілітіне біршама көңіл
бөлінді.
Жалпы сын есім категориясының зерттелуі ХІХ ... ... ... де сын есім жеке ... ... Сын ... ... ...... тілінің жалпы грамматиаксы» еңбегінен бастау
керек. Профессор Н.К.Дмитриев сын есімнің морфологиялық ... сөз ... ... сын ... ... ... негізгі және туынды деп бөлген.
Қазақ тіліндегі сын есімді алғаш сөз еткендердің бірі – ... сын ... жан – ... ... оның ... жеке ... дұрыс пікір айтады, мәселен, сын есімді ол өз алды сөз табы деп,
оның ... ... ... ... ... ... тоқтайды.
(7.91)
Қазақ тіліндегі сын есімді сөз еткенде өз алдына тоқтауды ... - ... ... ... сын ... ... ... жазған еңбегі. Бұл қазақ тіл білімі мәселесінде сын есімнің ең
бір ... ... ... сөз еткен еңбек. Автор мұнда тек шырайды ғана
түсіндіріп қоймай, сонымен қатар сын ... ... ... де ... ... ... ... байланысты сөздердің мағынасы
өзгеретін сияқты жұрнақтар да бірден пайда болмаған, бұлар да ... ... ... ... грамматикалық құрлымының ерекшеліктеріне лайық
болғанына тоқталып, туынды сын есім ... ... ... ... ... ... сын есімді жеке сөз табы деуімізге екі
түрлі дәлелі бар екендігі, бірі – сын ... ... ... бұл ... ... ... ... керекті белгі екендігін, екіншісі – сын ... ... ... ... ... ... ... сын
есімнің өз алдына сөз табы екеніне бұдан басқа да бірнеше дәлел келтіреді.
Мәселен, жоғарыда аталған еңбекте сын есімде төрт ... ... ... ... мағынасының болуы;
2) Шырай жұрнағының -рақ, -рек, - ті жалғай алуы;
3) Зат есімге тән ...... ... ... ... анықтауыш мүше қызметін атқаруын, егер осы төрт түрлі
белгісі бір жерде түйісіп ... онда сын есім ... егер ... ... онда сын есім ... сын есімге ... осы ... ... (8.10)
1945 жылы Қазақ ССР академиясының Тіл мен әдебиет институты дайындап
берген қазақ тілінің жоғарғы оқу орындарына арналған кітабі ... ... да сын есім өз ... сөз табы ... қаралады. Оның сын есім
тарауын жазған А.Ысқақов қазақ тіліндегі сын ... ... ... оны дұрыс түсіндірген.
Кейінгі шыққан «Қазіргі қазақ ... ... ... де
А.Ысқақов сол көзқарасты ұстанады. Ғалым сын ... ... ... ... ... құрлымына, жасалу жолдарына, шырай
категориясына тоқталады.
Ахмеди Ысқақовтың «қазіргі қазақ тілі» морфология ... ... ... ... үлкен жетістік. Алғаш рет жүйелі түрде сөз таптарына
тән сөз тудырушы ... ... ... ... мағыналары бөлек сипатталады. (9)
Сын есім туралы жазылған келесі бір еңбек – Ж.Шакеновтың ... ... сын есім ... атты ... ... сын есім
мәселесінде айтылған бұрын – соңды ... ... ... ... ... тіліндегі сын еісм категориясын белгілі жүйеге түсіріп айту
мақсаты көзделген.
Автор түркі тіліндегі сын есім категориясының ... ... ... ... Түркі тілінде сын есім категориясының ХІХ ғасырдан
бастап зерттеліп келе ... ... Яғни ... ... ... И.А.Батманов, Н.П.Дыренкова, А.Н.Кононов,
Н.А.Баскаков, Н.К.Дмитриев, т.б. ғалымдар еңбектерінде ... ... ... ... ... қайшылықтарға сын көзбен
қарайды. (10.28)
Автор сын есімді категория ретінде ... оның ... ... табы ... беретін мағынасы, грамматикалық категориялары, сөйлемде
атқаратын қызыметі жағынан жекелеген сөздердің лексика – ... ... Сын ... ... ... ... сипатын білдіру
2) Сын есімнің морфологиялық белгісі – шырай формаларымен өзгеруі
3) Сын есім зат есім мен ... ... ... ... атқарады
Ж.Шакенов сын есімнің шырайларына, жасалу жолдарын көрсетеді.
Синтаксистік қызыметін талдайды. Тіпті сын ... ... ... сөз ... жайында сөз етеді.
Қазақ тілін зерттеуші ғалымдар А.Байтұрсынов пен Қ.Жұбановтан бастап,
тіл білімімен айналысқан ғалымдардың бәрі ... әр ... ... сын
есімдердің мағынасын, басқа сөз табына жасалуы, сапалық және қатыстық сыны
туралы сөз ... 1936 ж ... ... ... ... ... ... онда сөздің жалпы құрылысы әңгіме болады. Сөз ... ... ... ... түбір, туынды негіз ... ... ... «-қы, -кі, -ғы, -гі» ... ертетін күн, жаз, жыл, ... ... ... жалғанса, сын есімденеді. (11.151) Автор сөздің сыртқы мен
ішкі ... ... мән ... ... тұлғасының өзгеруі ішкі мағынасының
да өзгеруіне әкелетінін түсіндіреді.
Профессор ... сын ... ... ... ... ... ... (көк, күрең, жаман, кіші) және қатыстық сын (кешегі, блалы). Қатыстық
сыны жұрнақтар ... ... сөз ... ... ... сын есімдер зат
есімнен, сын есімнен, сан есімнен, сөз тудырушы қосымшалар арқылы ... ... ... Зат ... сын есім тудырушы жұрнақтар: -лы, -лі,
-ды, -ді, -сыз, -сіз, -шыл, -шіл. Сын есімнен сын есім ... ... -шіл ... ... (12.61)
Профессор Н.Сауранбаев сын есімді өнер сыны, сыр сыны, қатыстық сыны,
салыстырмалы сыны деп төрке ... Сыр ... ... сөздерді жатқызады,
қатыстық снына заттың текін, мекендік – ... ... ... ... білдіретін туынды сын есімді, ал өнер сынына ... ... ... ... ... ... салыстырмалы сынына –дай, -дей,
-тай, тей ... ... ... ... сын есімдерді топтастырады.
(13.93)
Сонымен сын есімнің өз алдына сөз тобы ... ... тілі ... ... тудырған емес. Бірақ бұдан сын есімнің барлық мәселесінің
барлық сыры ... ... онда сөз ... ... ... деп түсінуге
болмайды. Сондай мәселенің бірі, сын есімнің фразеологиялық ... ... ... ... сөз табына қатысы
Фразеологиялық тіркестердің мағына белгілеріне тоқталмас бұрын,
фразеологизмдердің сөз табына ... ... бір – екі ауыз сөз ... сөз ... ... жүйелеу жайлы пікірлер тілді
зерттеушілер тарапынан айтылып жүр. Бұл мәселе ... ... ... ... ... мәселен Кеңесбаев І. (1977), Қайдаров А., Жайсақова Р. (1979),
Болғанбаев Ә. (1988), Қожахметова Х. (1972), ... Г. (1993) ... ... ... бір сөз ... ... ... тиек
етеді.
І.Кеңесбаев фразеологизмдерді сөз таптарының ... ... ... ... ғана ... ... ... сөйлем ішінде басқа сөздермен байланысқа түсіп, өз
мәнін нақтыландыратындығын, ... бір ... ... ал ... ... бір сөз ... қатысты екендігін Х.Қожахыметова еңбектерінде
атап көрсетті. /15.26/
Фразеологизмдерді сөз ... ... ... ... ... да ... ... оларды топтастыруда қазақ тілшілері бір – бірімен алшақ
кете қоймады.
Ә.Болғанбаев «фразеологизмдерді етістік ... ... ... ... ... ... ... үстеу
мағыналы фразеологизмдер» деп төрт топқа ... /16,11/ ... бір сөз ... жатқызу мәселесінде компоненттер құрамының беретін
мағынасына, морфологиялық ... ... ... ... бөлу
керектігін айта келіп Г.Смағұлова алты топқа бөледі: 1. Етістік мағыналы
фразеологизмдер. 2. Есім ... ... 3. ... мағыналы
фразеологизмдер. 4. одағай тұлғалы фрозеологизмдер. 5. Әр ... ... ... ... 6. ... дағдысына
қолданылатын. /17.25-26/
Фразеологизмдерді белгілі бір сөз табына жіктеуде бұрын – соңды
айитылған ... ... ... ... ... ... 1. ... мәнді фрозеологизмдер. 2. Есімді фразеологизмдер. ... ... ... 4. ... сөз ... ... ... сөз табына жіктеу арқылы оның ішкі мазмұны ...... ... ... түсуге болады.
Фразеологизмдер сөйлемде басқа сөздермен байланысу процесінде ... «сөз ... ... ... ... ... сай ... атқарады. Мысалы: «көк ми» /милау/ «адам»
сөзімен бірге келіп, оның ... ... ... ... тұр. Енді
фразеологиялық тіркестердің мағына белгісіне тоқталып өтсек.
1.3 Фразеологиялық тіркестердің мағына ... ... ... сөз және ... қатар синтаксистік саланың
басты единицасы сөз тіркестері – міне ... сын ... ... ... оның ... ... анықтауға
көмектеседі.Есімді фразеологизмдердің мағынасы жеке өзіне тән, тұтас мағына
да, құраушы сыңарлардың мағынасымен және сөздердің тіркесу қабілеті ... ... ... Осы ... ... ... олармен
кейбір белгілерімен жақындасса, енді бір белгілерімен олардан алшақтайды.
Есімді ... мен ... ... қызыметі, мағыанлық
байланыстары /синонимне, көп мағыналық ... т.б./ ... ... ... арақатыстылық белгілі мөлшерде шектеулі болып
келеді. Сөздердің функциональдық ... ...... ... жан ... ... бір ... қолдану процесінде морфема қызметін екінші
жағынан коммуникативтік единица, яғни ... ... ... ... ... көп ... ... икемділігі тіл құрлысында
орталық тұлға болуын да. ... ... ... сол, ... біріншіден, құраушы сыңарлар мағынасымен тікелей немесе жанамалай
байланыста болады, мысалы: қалың ой, ірі қара, қызыл көз, қиғаш қас ... үшін ... ... топастырылады, екі сыңардың мағынасы
бүтін мағынамен тоғысады. Мұндай ... бір ... ... ... қалыптасады. Сыңарлардың жеке мағыналарының , тура
немесе астарлы мағыналарының тоғысуы үлкен қызмет атқарады. Екіншіден, ... ... ... бар ... ... ... ... бөлшектенбей тұтас күйінде ұғынылады, мысалы: қара
дүрсін – нақты ... қара жаяу – ... тірі ...... ... адам.
Мұнда да бүтін тіркестің мағынасы сөз тіркесінің астарлы түрде ұғынылатын
ішкі түсінігімен байланысып жатыр.
Тіркесті ... сөз – ... ... мағыналарын
фразеологиялық тіркес құрамында өрістетіп барып дацын қолданылатын тұтас
тұлғаның құрамды бөлігіне айналады. ... ... ... суық су, ... ... тамақ т.б. тілдің лексика – семантикалық жүйесінде төмендегі
факторларға сүйенеді: 1) ... ... осы ... тек осы ... ... ... мағынасында кездесуі, оның тұрақты бір қасиетін
көрсету; 2) ... ... ... ... ... ... ...
үлгі көлемінде сөздердің лексикалық байланыста боолуы; 3) тілдік жүйеде
синтаксистік /анықталушы, анықтаушы/ ... ... ... 4) ... көлемінде мағыналары өзара тіркес құрауға қабілетті болуы.
Қайсібір тілдік тұлға болмасын барлық уақытта структуралық ... Кез ... сала оған тән ... ... ... ... және ... арасындағы болатын қатынастар жиынтығынан
тұрады. ... ... ... ... ... ... бола бермейді,
мысалы, кейбір компоненттердің мағынасы осындай: ұзын құлақ - ... ...... дала. Есімді фразеологиялық тіркестердің компоненттері жалғыз –
жарым /бір ғана сөзбен немесе бірнеше/ сөзбен «су» сөзі ... ... ... ал «судай» сөзі жаңа, «сары» сөзі «уайым» сөздерімен ... ... ... ... ... ... ... тек сол фразеологиялық тіркес ... ғана ... , ол ... ... ... ... тән қасиет емес, ол
мағынаға ... ... ие ... ... ... ... бермейді.
Есімді фразеологизмдердің табиғаты осындай, құраушы сыңарлар тек белгілі
бір есімді фразеологиялық ... ... ғана ... ... ... мүлдем ұшыраспайды. Мысалы, ну орман, шырт ұйқы, ... ... ... т.б. ... бірге, бұл сөздер бірен – саран сөздермен
ғана тіркеседі. Сөздерді мағынасына байланыссыз бір – бірімен ... ... ... ... ... ... ... мағынаға ие болғандығынан келіп
фразеологиялық тіркес жасамайды екен, ... бұл ... ... ... құрамын да ие болады, өйткені фразеологиялық тіркес
мағынасы фразеологиялық ерекше /лексикалық ... ... ... ... ғана ... ... ие/. Фразеологиялық тіркес гамматикалық
байланысқа, лексикалық ... ... ... ... ерекше
байланысы Сын есім компонетті фразеологизмдер: қызыл иек, қызыл іңір, қысыр
сөз сияқы есімді ... ... ... сыңарлар талғаусыз
қатар тұрып тіркес құрау түркі тілдерінің елеулі ерекшелгі.
Фразеологиялық тіркестердің құрамды бөліктері арасындағы синтаксисік
тұтастық та ... ... ... ... ... байланысының
тұтастығы мен тұрақты ауыс мағынасы оның сөйлемде бір ғана мүше қызметін
атқаруына ықпал жасайды. Бұл ... ... ... ... ... арасында болатын ішкі фразеологиялық байланыс,
сыңарлардың ... бір – ... ... тәуелділігі, осы фразеологиялық
құрам үшін бір – біріне қажеттілігі.
Фразеологиялық байланыстың мәні фразеологиялық тіркес құрылысы ... ... ... ... ... сыңарлары толық мағынаға
ие, яғни мұнда тұтастық пен мағына бірлігі бар фразеологиялық байланыстың
өзі осы емес ... ... ... «сөз ... ... ... ... ал «даяр күйінде қайталану» астарлы
мағынаның болуына ... ... ... ... ... сыңарларсыз және олардың мағынасынсыз тұтас астарлы мағына да,
бүтін құрам да жоқ.
Мынадай ... ... ... ... аш ... бел,
буынсыз жер-әлсіз жур, ауыр сөз-зілді сөз т.б. бір ... ... ... ... келсек, бұлардың бір сыңыры өзінің
тура ... ... ... жаңа мағынада тұрып қолданылған. Сыңардың
біреуінің лексикалық мағынасы келтірінді ... ... ... Мұнда бүкіл тұтас тіркестің ... ... ... сөздердің мағынасымен байланысты, олардың мағынасынан ... ... ... ... ... ... ... онда олардың фразеологиялық екендігін де, тіркес екендігін де
айыра ... Бұл ... ... пен ... ... ... дербестігін екеуі бірдуй тодық жоғалтпай, ал
грамматикалық ... ... ... ... ие ... – эксперессивті қызмет те бар.
Фразеологиялық тіркестердің мағыналық құрылымы өзіне лексикалық
синоним ... ... ... ... ... толық сәйкес келмейді.
Тұтас мағына фразеологиялық тіркестердің сыңарларының толық түрде туынды
мағынаға өтуімен қалыптасады, яғни ... ... ... ... келтірінді
мағынаға өткен мағыналары бар сыңардан тұратын фразеологиялық ... ... ... ... ... ... дербес
мағыналарының әлсіреуімен қатар араларындағы синтаксистік қатынастары да
әлсіреп, көмескіленеді.
Енді бір есімді ... ... ... бір ... тура
мағынасында болады да, екіншісі келтірінді мағынада келеді ... ... осы ... түседі. Осындай сыңарларының тура
мағынасының өзгеруін, келтірінді ... ... ... ... негізге
алып отыру қажет. Фразеологиялық тіркестердің жартылай я толық ... ... ... қажетті белгісі. Фразеологиялық тіркестер
өздерін құраушы сыңарлардың семантикасымен /бұл семантикалық ... ... ... көрінгенімен де/ тығыз байланысты тұлғалар. ... ... ... ... ... ... тура ... келтірінді, туынды мағынада белгілі болуы,
фразеологиялық тіркестердің ... ... ... тұрғысынан, белгілі
дәрежеде дербес мағыналары әлсіреп ... ... ... яғни ... ... ... ... кейбір түрінің номинативті қызметімен
қатар эмоциальды және стилистикалық бояуы, ... ... ... ... ... ... астарлы, оброзды мағанада, енді
біреулерінің ... ... ... мәнді сыңарлары» тұрғысынан
фразеологиялық мағынада қолданылады, белгілі болады. Тілде тіркескен ... ... ... ... ... есімді сөз
тіркестеріне өте жақын бір түрі тіркестер –тізбектер, мысалы : ... ... бел, ... бел, пісте мұрын, ьтдай дала, айдай әлем т.б. Тіркескен
дайын күйінде ... ... бір ... бірнеше сөздермен ғана теіркесінде
белгілі болу – осы ... ... ... ... ... бар ... немесе осыған орай жаңадан ... ... ... ... бір даму кезеңінле өздері ұйымдасқан үлгі
– нұсқа көріністерін сырттай сақтап тұрғанымен /мысалы, салыстырсақ : асқар
тау – биік тау/ ... ... ... тіркестердің құрамдарының
тұрақтылығын сақтаған, қалыптасқан даяр құрылысқа ... ... ... тәуелділікте де, барлық жағынан дайын, тұтас мағыналылығын ... ... ... ... сол – ... мүшелері негізінде туатын
мағына. Сондықтан да фразеологиялық тіркестен көрінетін ... ие ... осы ... мағынасы басқа бір сөздің мағынасымен
тұрақты астарласып, тек сол сөздердің қатарында анық ... Жеке ... ... және т.б. мағыналарда ... ... ... келесі тіркесетін сөздермен тұрақты құрамын
өзгертпей қалыптасып ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Есімді фразеологиялық тіркестерге, әсіресе, сын есім компонентті
фразеологизмдерге тән қасиет – ... ... ... ... тек ... бір сөздермен ғана тіркесіп қолданылады да, тілдегі
көптеген сөздермен ... ... ... ... тән ... ... пен ... бірлігі. Олар семантикалық тұтастықтағы тұқлға
ретінде қарым – атынас жасауда, ... ... ... ... ... даяр ... ... қолданылады. Сыңарлары бүтіннің бөлшектері
ретінде бірлесе келіп, бір бүтін мағынаны білдіреді. Құрамдағы сыңарлардың
әрқайсысы әр басқа ... ... ... ... келіп біртұтас, бір бүтін
мағынаны білдіреді, мысылы: сұр жылан – жауыз, сұр бойдақ- үйленбеген, сары
табан- көніккен. Сыңарлардың ... ... ... жасайды дегенде, олардың
мағыналарынан тікелей тіркестің біртұтас мағынасы туады ... сөз ... ... ... мен ... жатады, астарлы мағыналы сыңарлар
бір бүтін мағынаның көрніуіне ... ... ... аш ... – аш өзек,
сары дала – мидай жазық, дәмді пікір – ... ... ... тар жол ... мол жол, ... бата – ... тілек т.б. бір мүшесі мағына ... ... ... ... мысалы: жуан сіңір, тұлдыр сөз, судай жорға
т.б.
Фразеологиялық тіркестердің мағынасы тілдік өлшем болып табылады,
өйткені ол ... ... ... ... ... ... блады.
Олар меншікті бекітілген және олардың обьктивті мән-мазмүны, міне ... ... ... және мағынасы да тұрақтылыққа ие, дайын қолданылуға
өте икемді. Демек сын есімді ... ... бір ... ... ... олар ... ... қатар эмоционольды экспресивті
қызмет атқарады.
Сөздердің өзара тіркесу ... әр ... ... сөз аз ... сөз көп ... ... сөз тек бір ... тіркеседі. Мысалы, сын
есім көбінесе зат ... ... де, ... ... ... ... тобы тек фразеологиялық тіркес құрамында жұмсалады. Осы
мағынасында олардың көмегімен басқа ... ... ... ... көк ми, сор ... тоң ... ... құрылысы мызғымайтын,
мағыналық тұтастығын берік сөздерден құралады. Анықтауыштық қатынастағы сын
есімдер мен зат есімдер тобы әр ... тоб ... ... ... ... сөз ... ... кеңірдек, құуыс кеуде, ұзын құлақ, жуан орта,
қара байлау, арам тер т.б. ... ... ... сыңарлардың бүтін
мағынада үлесінің жартылай да, толық та, болотыны ... ... ... көк жұлын- жүдеу, көк бармақ- олақ, қара табан- кедей т.б./
қатыссыз мағынада қалып, тек оның ... ғана ... да ... ... ... қоныш»- шаруа, сияқты тіркестің құрамын анықтап,
сыңарлар сөздерініңбастапқы ... ... ... ... ... қатынас та жойылған.
Бір фразеологиялық мағынаны білдіруде тек өзара тәуелді екі сыңар
ғана қатысады: сары кідір – орта ... ... ... кәрі тарлан – ысылған,
әккі, яғни осы мағынаны ... үшін бір ... ... ... ... сыңарлары арасындағы байланыс
фразеологиялану процесінде көмескіленіп, ... ... ... ... ... ... – бірте көнеріп көмескілене береді,
мағынаның тәуелділік үстем бола береді мысалы, бір сөз ... ... ... мағына жасайды. /ақ сүйек – феодал, ақ саусақ –
жұмысқа икемі жоқ, ақ ...... ... ақ жүрек - әділ ақ ниет – адал,
ақ көз – надан, ала ауыз – ынтымақсыз, ашық ауыз – ... сөз ... ... ... ... тұлғаның фразеологиялығы тек оның мағынасымен
ғана анықталмайды. Екі сыңардың екеуі де бірдей мағына ... ... ... , ... шаңырақ /мағына жасауға сыңарлар тікелей болмаса да жанамалай
қатысты болуы мүмкін немесе бүтіннің мағынасы ... ... ... ... жымдасып кетеді мүмкін, /тесік өкпе, ұсақ сөз, ... ала ... үсақ ... ашық ауыз т.б. ... сын есім ... ... немесе атаушы қызметпен қатар, эмоциональды
және стилистикалық ... ... ... ... ... мағынаның пайда болуына дәстүрлі ... ... ... ... мол. Образға негізделген көрініс тіл арқылы жарыққа
шыққанда, ондаған ұлттың қабылдау, қазақы дұниетанымен, ... ... ... Фразеологиялық мағынаға тірек, негіз болатын нәрсе
–адамдардың күнделікті өмірінде көріп жұрген ... ... ... ... туындайтын жағыдалар түрлі ...... ... әсер етіп ... Есімді фразеалогиялық тіркестердің күрделі ... ... ... ...... ... орамдар және
авторлардың афоримзмдер, күрделі сөздердің тобы ... ... ... ішкі ... жағынан өте бай келеді. Мұндай орамдар адамдардың ой –
сезімін ара қатынасын, танымын білдіреді. Дайын қолданылатын мұндай ... ... ... орамдардың бәрі бірдей фразеологиялық тіркестерге
шектес единицалардың көпшілігі күрделі сөдер: сасық күзен, сарыбауыр, ... ... ... ... ақ аю, ақ ... асау ат, ашық ... ... жылы бөлме, бұйра шаш т.б. болады.
Күрделі сөдер түбір мен түбірдің ... ... мен ... я ... ... ... қосарлануынан, немесе тіркесінен құралады. Мысалы
сары май, кәрі жілік, боз торғай, ала қарға т.б. ... ... ... мен ... ... және май, кәрі және ... ... сөз бен фразеалогиялық тіркестердің жігін ажырату қиындығы ... ... ... екі ... тұратын бір ғана мағынаға ие дайын
тіркестер ... ... ... ... ... ... айыру өте қыйын өйткені тек жазыу ережелері бойынша ... ... ... ... ... де, ... да әр түрлі
берілген, фразеологиялық тіркестермен араластырлған ... ... ... сыңарларының ажыратылып жазылуы да біркелкі емес.
Күрделі сөздерде ... ... ... ... бар, қалыптасқан
сөздер ретінде жұмсалады. Бір ғана ұғымның атауын, яғни мағыналық бірлігі
сөйлемде бір ғана мүше болатындығы құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... тіркестермен, соның ішінде
есімді фразеологиялық ... ... ... мен ... келіп
араластырылғанымен күрделі сөздерге тән айырықша ... ... ... және ... тіркестерден түпкілікті ажыратады әр тілдің
өзіндік даму заңдылқтары бар. Даму кезеңдерінде сөздердің тіркесіп келуінен
жасалған сөз ... ... ... та, ... ... ... оның ... бөлшектенбейтін бүтін сөзге айналуы
мүмкін. Олар сөйлеу процесінде жасалмай, қалыптасқан, даяр ... ал ... ... ... тен ... себепті. Күрделі
сөздер семантикалық тұтастыққа жеткен, сыңарлар бүтінің ... ... ... бір ... ... жасайды. Осыған орай күрделі ... бір ғана ... ... Қара ... ... ... қарақұйрық/ ақ/, ащы ішек, суық торғай т.б. ... ... ... ... ... ... бір атау ретінде ... ... ... бояу да ... ... те жоқ. Күрделі
сөздер термин сөздерге жақын. Яғни терминдер ретінде белгілі ал ... ... ... ...... қызметте
қолданылмайды, таза наминативті қызмет дара мағыналылық – ... ... ... қасиет. Кәдімгі тұрақты тіркестер күрделі сөздерге ... ... ... ... ... бәрі бірдей
фразеологиялық тіркес емес.
Құрылыстың сыңарларының арасындағы ішкі ... ... және ... ... атаудың өзіндің шыққан
тегі – сөз тіркесімен сырттай ұқсастығы әр ... ... ... тіркестерге ұқсастығы міне ... ... ... әрбір сыңары жеке қолданылғанда білдіретін мағынасынан, мағыналық
дербестігінен айырылып қалптасуы немесе бір ... ... ... ... ... ... айырылып, келесі сөзге мүше қызметне
өтуімен қалыптасуы, немесе әрбір сөз өз алдына дербес ... ... ... бір ғана ... өтіуі синтаксистік жақтан
мүшеленбеуі – оның семотикалық жақтан да ... ... ... ... қызметіне өтуіне байлансты жалпы алғанда сөздердің
табиғаты өте ... де, оның ... ... ... ... өтіп кетіуі, бірнеше қызмет атқаруға икемділгінен, бір ... ... ... қасиеттерін қайсыбір сөздермен кеміп
сақтамауынан мысалы: боз – сын ... ал «боз ... ... сөздердің
құрамында сын есім бола алмайды.
Күрделі сөздердің өзі шығу тегі, жасалу жолы ... бір ... ... ... егер ... сөз ... екі сөздің тіркесі
түрінде басқа, олардың бір тұтас ... ... ... ... ... ... лексикалану процесінің нәтижесі лексикалық тұлғаларды
береді яғни ... ... ... ... ... лексикалану
процесі өте өнімді амал. Мысалы, сөз тіркестері сөз ... ... ... ... ... олар ... ... сөз
жеткіліксіз болған жағдайда онымен тең ... ... Бүл амал ... ... ... жолы немесе синтаксистік түрі алғашында сөз
тіркестерімен аталып ... ... ... ... ... ... ... /сарыбақ, қара торғайт.б. айрылып, бүтіндей сөз
тіркестерімен лексикаланған ... ... ... сөз ... /18, 26-
28/ күрделі сөдер сөз тіркесінің лексикалануы ... ... ... ... ... ... ... бар күрделі сөздердің үлгісімен
де жасала ... тілі ... ... ... ауыл шаруашылғына, соның ішінде
мал шаруашылғына байланысты сөздерге бай сөзді өмір шындығы туғызады өмір
шындығынан ... ... ... ... өсіріп, байытып отырады. Сөздердің
бірігіп ... ... тіл ... ... ... ... заң ... біріккен кіріккен, құрама т.б. сөздердің бәрі бірдей жүйелі жазу
принциптеріне ие бола ... ... ... ... қалыптасып кеткен,
яғни әркім әртүрлі қолданады, әртүрлі жазады. Бір тектес құбылстардың, бір
сөздердің әртүрлі ... ... ... ... бір-бірне ешбір
айырмашылығы жоқ сөздердің сан-саққа жүгіруі, ... ... ... ... күрделі сөз делініп, енді біреуінің тіркес деп беріліп
қалыптасуында ешқандай ... ... жоқ. ... ... ... бірі ... ... және бөлек жазылуында жатыр. Мысалы:
бір түсінікті ... ... ... ең үлкен тобын құрайтындары
бөлек жазылып жүрген: көк жөтел, көк ... ала ... суық ... ... тәрізді күрделі сөдер. Сондай-ақ күрделі сөздер: кәріқыз, кәрі жілік,
алаөкпе, алабас, ала шағыр, көк бауыр, көк бас, көк ... ... ... ... сары ... сарыбас, сарыбауыр, сары
күшік/өсімдік аттары/ сарысу, сарыбуын, ақшелек, көкжөтел, сарытамақ деген
көптеген күрделі сөздердің құрлымындағы ... ... ... ... бір ... ... танылған. Бұлар сияқты қүрделі – құрама
сөздердің таптарын тілде өте көп.
Тілде сөз тіркесі сөздер сияқты атаулық қызмет ... ... ... мен ұғымдарға ат беріп оларды ... ... ... осы ... ... ... ... барлығы бірей сөдердің жәй
сынтаксистік тіркесі емесолардың қайсыбірі өзара синтаксистік ... ... ... ... ... жағынан тұтас бір бүтін
единца ретінде қалптасқан /күрделі сөздер / ... сөз – сөз ... ... сөздермен жай дара сөз ретінде қатынаста ... ... яғни жәй сөз ... қызмет атқарады, мысалы: көк бауыр, ... т.б. ... ... ... ие болады да, оны ... ... ... ... кетеді. Кейбір күрделі сөздердің сыңарларын
мағынасын сақтайды ал ... ... ... ... мағынасын сақтағанмен де сақтамағанмен де және мағынасынан
айрылып, дербестігін жойғанмен де күрделі сөз ... бір ... ... атауы күйінде қалады.
Заттар мен құбылыстар атауы тілде былай тұрған кезде, оларға ... ... ... ... сезімтал белгісі негізінде аталады мысалы: қара
торғай, боз торғай – түр – ... ... ит ... ит ... ит тікен, -
итке ұқсас, иттің қасиеттеріне сай келетін белгілеріне қарай т.б. ... ... ... ... ... ... бір ... екінші
түрін айыру мақсатында т.б. тіркестірлген ... ... ... анықтауыш және анықталғыш қызметтерінен айырлған да, күрделі сөзге
айналған.
Күрделі сөздердің құрлымындағы ... ... не ... не
толықтай, не пысықтай алмайды, ал компоненттер, тарихы жағынан тіркесіу
жүйесі мен ... ... ... саны ... ... ... ... болғанымен, біртұтас лексика – морфологиялық тұлға
ретінде құрамын, сөйлемде де, еркін тіркестерде бір күрделі мүше, ... ... ... ... ... не ... оны құраушы
сыңарлар өздерінің дербес семантикалық көп қырлылығын және ... ... Олар өзне тән ... ... тән ... ... жаңа сөздің /күрделі сөздің/ құрамында тұрып, сөз
тудыррушы негіздің бір бөлігі ғана қызметін ... ... ... ... ... негіз болады да, ол негізінде екі ... ... ... ... ... ... ... мағыналарынан барлық
уақытта туа бермейді ... ... ... ... ... ... мына күрделі сөздерде жоқ: бақабасбақа – бас, кемпірауыз – кемпір –
ауыз, бұзаубақ, ... т.б. ... ... ... да ... деп ... ... Себебі бұлардың әрқайсысы, біріншіден, тұтас бір
ұғымды білдіреді, екіншіден, құрамындағы сөз сыңарлары үнемі семантикалық
бірлікте жұмсалып, қызыметі ... ... ... ол ... ... да бір ұдай ... өзара ыңғайласа құрылып отырады.
Күрделі сөздер мен ... ... ... ұқсас
жақтарының көптігіне қарамастан семантикалық, грамматиакалық ... ... ... ... ... ... тұлғлар.
Күрделі сөздің лексикалық және грамматикалық белгілері негізінде , күрделі
сөздердің синтаксистік сөз ... және ... ... ... фразеологиялық тіркестер мен күрделі сөздердің
/ұқсастықтарынан/ қарамастан ... ... ... ... ... ... копонентті фразеологизмдерді босқа м тіркестерге ... ... ... өте ... ... ... құрамындағы сыңарлардың арасындағы
тәуелді байланста әр түрлі дәрежеде көрінеді. Екі сыңар бірін – бірі керек
етеді, ... ... яғни бір – ... ... ... икемсіз /сары табан, көк тұқым, ұзын құлақ, тесік өкпе, көк бақа,
сары ауыз, қуыс кеуде т.б./. Бірсыңардың ... ... ... келіп,
фразеологиялық бүтін мағына жасауда белгілі бір тура мағынадағы сыңармен
өзара тәуелді ... сары бай, ... сөз, арам ой ... ... фразеологиялық тіркестерге өте ұқсас күрделі
сөздер: көкбозат, көк дәрі, көк сағыз, ... ... қара ... ... көк ... қара ... қызыл арша, кәрә жілік, ақ шолақ, ақселеу,
ащшы ішек, сасық күзен т.б. ажыратыла тұлғанану ... ... ... ... басқа көмекші өлшемденр қажет. Мысалы: қоңыр
дауыс, қоңыр үн, аш қары, аш өзек т.б. ... бар ... ... ... жаңа сөз жасаудың бірден – бір өнімді - ... ... ... ... ... тіркестер: арам ой, арам
пиғыл, көк өрім, тесік өкпе, қара таяқ, көк ... т.б. ... ... ... құрамындағы сыңарлары бірдей немесе бір – бірімен ... сай ... ... арам ой, арам питғыл/, бұл өз ... ... ... те, олардың әр ... ... ... ол ... ... ... өте сәйкес болсын/ тән.
Күрделі сөздердің топтары мен ... ... ... ... болған, уақыт оза келе, мысалы: сасық күзен, көксау, ақбайпақ
сияқты топтар тікелей атау ... ... ... ... ... бір
категориясына, күрделі сөз категориясына өткен ал ... бір ... ... ... астарлы атау болғаны хақ.
Қазір мұндай күрделі сөздерге жарыса қолданылатын сөз немесе күрделі
сөз де жоқ. Ал есімді фразеологиялық ... ... ... ... сөздер
кездесіп отырады. Аталған күрделі сөздер тобы номинативті атау ... ... ... ... жойылған.
Есімді фразеологиялық тіркестің мағынасын, оның құрлымы мен ... ... анық ... ... ... ... ... тіркестің құрамымен тікелей немесе жанамалай байланыста
туады, мысалы: жуан жұдырық - өктем, ез адам – ... көк ...... ... ... ... эмоциональды және стилистикалық бояуы,
образдылық қасиет пен ... ... те бар. ... ... ... бітұтас мағынасы сыңардың немесе сыңарлардың
тура мағынасынан емес, керәісінше ... ... ... ... осы ... сөздердің біреуінің немесе тұтас құрамның
фразеологиялық сипат алуы ... ... ... ... дайын
қалыптасады.
Күрделі сөздер тұтасымен бір ғана ... ... – бір ... ... ... ұғынылады. Күрделі сөздер, мысалы: көксары, қара
торғай, қара сасыр т.б. наминативті немесе атаушы қызымет атқарады, ... бір – бір атау ... ... Яғни ... ... заттың
атауы ретінде тек қана номинативті қызмет ... ... ... ... тікелей атауы еммес.
Күрделі сөздер, белгілі бір сөз табына қатысты болады да, сол ... ... ... категорияларға толық өзгеріп түрленеді. ... ... ... ... бір сөз ... ... қасиеттер мен
ерекшеліктерді толық түрде қабылдай алуы мүмкін. Мысалы: тесік өкпе, көк
тұқыл, қара ... су ... көк ми, көк ... сары ... т.б. сын ... ... сын есімдерге арақатысты болып, осы сын ... ... ... мисыз, долы, көніккен/ тән шырай формаларын
қабылдайды. /19,75/
Есімді фразеологиялық тіркестердің бәрі бірдей тек бір ғана ... ... ... ... ... бірт категорияға сай толық
өзгеріп түрлену есімді ... ... ... ... тән ... ... тіркестің сөйлеу процесіндегі басты қызыметінің
бірі жеке сөздер сөз орамдары бере алмайтын ... ... ... ... ойды жеткізу.
Күрделі сөздерде, есімді фразеологиялық тіркестерде полисемиялық
қасиетіне ие ... ... ... ... ... көп ... өте ... фразеологиялық тіркестер өзара бір – бірімен синонимдес болып
келеді, жеке сөздер мен ... ... ... ... ... ... да түзе ... Семантиаклық, синонимдік қатар құрайтын есімді
фразеологиялық тіркестер, олардың бәріне қатысты ... ... ақ ... – ізгі ниет; сары табан – көк тұқыл; сүр ...... ұзын ...... сөз; қара кемік – көк шандыр; қара таяқ – қара
жаяу; көк ми – су ми; сары дала – ... дала т.б. ... ... өзара
синонимдік қатар түзе алмайды. Мысалы: ашамай сүйек – ... ... ... да ... сөз бола алмайды, боз торғай – торған ... ... тұп – тура «боз ... емес, ит емген, қап тесер т.б. тілде
бұларға мәндес келетін дара ... ... ... атаулар жоқ,
күрделі сөзде жоқ. Есімді фразеологиялық тіркестер – синонмидер – ... ... ... ... ... тән ... құрлым мен обфыразды
мағынад0ағы, бір – ... тек ... ... сай ... ... фразеологиялық тіркесте – антонимдер де ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар.
Синонимдес есімді фразеологиялық тіркестер әр басқа ... ... ... әртүрлі жақтан белгілесе, есімді фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... сапалық белгісі бар
тұлғалар. Бұлардың кез – ... ... бола ... ... ... ... есім ... мағыналастыға жағынан
/көк ми - мисыз/ антонимдік қатар құрайды: ақ ниет – қараниет; ... ... ... ішіп аяқ ... ... ... қара таяқ ... жуан сіңір – құр сүлдер; таза арық – ... ... ... ... ... ... ... сөздерге өзара антонимдік қатар
жасау тән есмес. Белгіленетін заттың бірден – бір ...... ... ... көк кептер, сары бауыр т.б. ... ... ... ... ... ... яғни фразеологиялық тіркестер мен күрделі
сөздерді бір – бірімен ажырату қыйындықтарынан құтылудың бір амалы ... ... ... ... табылады. Алайда орфография құрылыстарды
ажырату белгісінің бірі бола алмайды. Дегенмен екі ... ... ... ... ... т.б. ... ... қатысты, өсімдік, құрт
– құмырсқа т.б. аттары бірігіп жазылуға өте ... ... көк ... ... көк ... қара ... қарабұға, сары бауыр, т.б. құрамдағы күрделі
сөздерден ешбір айырмасы жоқ көптеген біртектес ... аты ... ие ... ... боз торғай, боз қырау, көк бауыр, алал қарға,
көп кекіре, ақ тікен т.б.
Есімді ... ... мен ... ... шыққан тегі –
сөз тіркестері. Тілдің даму барысанда әр ... ... ... ... процестері әсерінен тұрақты құрлыстардың
әр тобына өтуі ... ... ... сөз ... ... ... та, синтаксистік те жағынан тұтасып бір ... ... ... сөз ... ... ... тіркестер
фразеологизация процесінің жемісі.
Күрделі сөздер семантикалық тұрақтылығынан есімді фразеологиялық
тіркестің ... ... ... ... астарлы мағынасымен
қосылады ажыратылады. Белгілі бір даму ... ... ... мен ... ... үлгі бойынша қалыптасқан бірақ қазіргі кезеңде
есімді фразеологиялық ... ... жаңа ... ... тіркес
жасалмайды, олар дайын күйінде белгілі, ал күрделі ... ... ... сөздер тобы жасала береді.
2 Сын есім компонетті фразеологизмдердің атқырыптық мағыналық топтар
2.1 сын есім компонентті фразеологизмдерді мағыналық топқа жіктеу
Өмірдің барлық ... ... ішкі ... ... өте бай ... тілімізге бейнелі және мәнерлі рең бертін, өзіндік құрылысы мен
белгі мағынасы болатын фразеологизмдер көптеп ... ... ... де, жазу ... де көп ... ... Фразеологиялық тіркестер қай қайсысы болмасын бәрі де
алғаш ... ... тілі ... ... ... олар ... ... қамтып, ішкі мазмұны жағынан өте бай болады.
Тіл құбылыстарының ішіндегі ең күрделі, ең қиыны сөз. Сөз ... ... де ... тіл сөз арқылы барлық қоғамға да ... Осы ең ... ең қиын ... ... сөздің мағынасын тіл
білімінде семасиология ғылымы зеттейді. (20,29)
Бәрімізге белгілі ,этнолингвистика ғылымы тіл ... ... ... ... сол ... ... ... тілді қалыптасы,
оның қат – қабат қойнауларында сақталып кележатқан көненің көзінде сыры ... ... ... ... Тіл тұла бойы ... тұрған тарих
деген сөздің мағынасын сонда ғана ... ... ... ... мол хабардар ететін сөздер мен сөзтірекестері молынан ұшырасады.
Бірақ олардың бәрі ... ...... ... да, бәрі ... ... айқын бола бермеуі мүмкін.
Лексиканың басқа салалары сияқты, сын есім ... ... ... ғасырлар бойы дамып, қалыптасып, көпшілік
қауымға бірдей түсінікті құбылыс қатарына жаталы. Жалпы сын ... ... ... ... ... болады. Бұл
топтарға кіретін фразеологизмдер тұрмыс - салтқа, дүние танымға байланысты
мағыналық комплекске ие ... бір ... ар ... ... ... ғана ... көптеген ұғым, фактілер бар. Сын есім
компонентті фразеологизмдерді топтастыру мақсатында ғана ... ... тіл ... ... ... ... мағына – мазмұнына тоқталып
өтпекшіміз.
Бұл жұмыста тіл білімінде қолданылып ... сын есім ... ... бір ... ... ... зерттеуді
негізге алаотырып, фразеологизмдерге байланысты сын ... ... ... ... ... бір ... қарай,
материялыды бірнеше тақырыпқа бөліп зерттеуді жөн көрдік. Сын ... ... ... ... ... не ... саралап көрсетуге септігін тигізеді.
Фразеологизмдерді әр компоненттің беретін ... ... ... ... ... шартты түрда сөз табына қарай жіктеледі.
Фразеологизмдерді сөз табына жіктеу ... оның ішкі ... мен ... ... ... ... ... болады.
Сын есім компонентті фразеологизмдердің табиғатын, сипатын ашуда
біздің ше алдымен, сын ... ... ...... ... ... ескеруіміз қажет.
Ахмеди Ысқақов «Қазірі қазақ тілі. морфология»еңбегінде сын есімдерді
заттың әр алуан сыр – ... мен ... ... де, ... ... арқылы да білдіреді. Осындай жалпы сипаттармен байланысты, сын
есімдер семантикалық мағыналары мен ... ... ... және ... сын деп аталатын екі саклағы бөлінетіндігін айтып
өткен. Олай ... сын есім ... ... сапалық сын есім
компонентті фразеологизмдер және ... сын есім ... деп ... ... және түркі тіл білімінде лексикаға қатысты зерттеу еңбектерінде
халықтық терминдерлді белгілі бір тақырыптар ... ... ... ... ... әр түрлі терминдер қолданылып келеді мысалы,
А.Шамшатова ... ... ... ... Т.Ходжанбердиев
«Сөздердің тақырыпқа жіктелуі», И.Абдувалиев «Лексикалық – ... ал ... ... ... ... зерттеген Т.Байжанов
«Тақырыптық топтар» деген атауларды пайдаланады.
Осы еңбектердің бәрін қарап жинақтай келгенде, қазақ ... сын ... ... ... ... топтарға бөліп
қарастыруға болады:
1 Сапалық сын есім компонентті фразеологизмдер
2 Түр – түсті ... ... ... ... ... ... Көлемі мен аумағын білдіретін фразеологизмдер
5 Дәмі мен иісін білдіретін фразеологизмдер
6 Қатыстық сын есім ... ... ... сын есім ... фрозеологизмдер
Түр-түсті білдіретін фразеологизмдер
Тіліміздеігі тұрақты тіркестердің біразы сын есімдердің қатысуымен
жасалған.
Сын есім ... ... ... ... мағынасынан гөрі, ауыспалы (метафоралық, ... яғни ... ... ... ... ... ... қарасын ажырату» - осы мәндес фразеологиялық тіркес. Ал енді: «көздіс
ағы мен қарасындай» ... ... де ... түсін айтып тұрған жоқ,
мәселе бұл ... ... ... бөліп қарауға әсте болмайды, ең жақын екі
адам жайында болып отыр.
Сондай-ақ, тіліміздегі «көз» деген сөзді алып, оған ... ... ... теліп, қара көз, ақ көз, көк көз, ... көз ... ... көрейік. Бір қарағанда осындағы түр-түс атаулары көздің немесе түрлі
іреңін анықтап тұған сияқты. Қара көз көк ... ... бары рас. ... көз бен ... көз ... дәл осылай деп айта алмаймыз. Дегенмен көздің
осы төрт түрі де ... ... ... ... ... ... ... мәселен, қара көз тіркесі көзі қара адамдарға айтылып,
қазақ ұғымында, әсіресе әйелдер қауымына ... ... ... тіркесті енді өзіміздің қара көз ғой деп ... ол ... ... емес, қазаққа тәндәгі, өз ... ... ... осы сияқты көк көз, қазақ арасында да көк көздер болат ұрса да,
орыс халқының ... мең ... Ал ... әдетте көзін ақ шел басқан
адамдарды айтуы мүмкін. Бірақ бұл ... ақ көз ... ... ... да, ол ... нар ... ... қайсар» адамдарды
білдіреді. Көзі ауырудан қызарып жүретін ... ел ... ... ... деп айтуы ықтимал. Бірақ бұл тіркес фразеологиялық мәнде жиі
қолданады: қызыл көз немесе қызыл ... пәле ... біз ... ... кір ... ... үстінен арыз айтып, жамандап жүретін пәқор
адамды» көз алдымызға елестетеміз.
Сонымен төрт ... ... ... ауыс ... арқылы фразеология
дәрежесіне көтерлуі мене ... ... ... ... Ал енді ... қатысты осы төрт тіркесті түр – түс ... ... ... келтіріп көрейік көз қараю, көзі көгеру, көзі ағару
көзі қызару. Бұл тіркестердің ... ... ... жоғарда кетірілген
қара көз, көк көз, ақ көз және ... ... ... сәйкестігі,
қатыстығы жоқ олай дейтін себебіміз көздің қараюы, көгеруі, ... ... ... ... емес бұл ... кезкелген (қой көзден дже,
бота көзден де) ... ... ... ... бір ... ... ... түр-түстен жасалған етістіктер
көз қатысқан фразеологиялық тіркеске қандай ауыс мағыналар үстеп түр ... ... Бұл ... ... ... екі ... мағына артады: біріншіден,
көз кейде шаршап – шалдығудан көзге ... ... ... майда
істен кітап оқудан немесе ашығып жүдеуден қараюы мүмкін де, екішіден ол
адамының бір нәрседен ... ... ... айла – амалы, тағаты таусылғанда
қараюы мүмкі ондай қалге душар болған адам әдетте тәуекелге бой ұрады. Бұл
мағыналардың ... де ауыс ... көзі ... көзін көгерту
фразеологизмі де осы тәрізді мұндайда көздің тұсын өзгерту ... ұғым ... ... ... – «көп құтырып, қыйнау, тәбәсін аузына келтіру,
зарықтыру, мүсәпір ету» мұның мәні «көзіне көк ... ... бір ... тлінде қөзін ағарту джеген тіркес сиректеу қолданылады. Оның
мәні: «ақ» ... ... игі ... ...... ... кенелу, бақытты болу» кей жерлерде көзі ағару керісіше, «құдайын
танымау» мағынасында жұмсалады. Ал енді көзі ... ... ... ... бұл ... де негізгі мағынасынан мүлдем алшақ жатқан ауыс
мағына байқалады: «бір нәрсеге әуестік сезімін ойатып қызықтыру» ... ала ... ... ... алмай, іштей талпыну.
Байқап қарасақ, түр – түс атауларын етістікке айландырып та ... ... ... ... ... түсурнге болады екен.
Сондықтанда бұл тәрізді ... сөз ... ... ... ... портрет жасауда, табиғат құбылыстьарын алатын
орны ерекше зор.
Бұл саладағы фразеологизмдердің тағы бір ... олар о ... бір ... ... ... байланысты қалыптаса дами келе қолданыс
аясын кеңейте түседі тіптті мүлдем қатысы жоқ басқа заттар мен құбылыстарға
да ауысып, тілдің ... ... ... паш етіп ... ... саятшылары мен құс бегілері лексиконда Алтайдың ақ иығы деоген тіркес
бар қыран бүркіттің қауырсын қанаттарына ... қалт ... ... ... мән ... отыраты саятшы қауым бұл тіркес арқылы алтай өлкесін
мекен дейтін екі ... ұшар ... екі ақ ... бар текті бүркітті
атап отыр. Бұл - өз алдына мәселе, халықтың даналылығы мен ... ... ... ... да ... ... тұр. Ақ иық ... ендігі
жерде өзінің өнерімен, ақындығымен, сал – серілігімен де ... ... ... ... теңейді: арқаның ақ иығы Ахан сері, ... ... ... алып ... ... ... ... өлікті мейлінше қадірлеп, бар кәдесін жасап қойды.
Ақ ауыз қылды ... ... ... аузындағысын білдірмей, жырып
алып кетті.
Ақ бата 1 біреудің болашағна тағдырына деген жақсы тіліе, ізгі ... ... ... 2 көне ... ... береке – бірлігі ынтымаққа келген
уәделі байламы.
Ақ безер де көк безер болды ант – су ішті ... ... ... ... (көңіл, ниет) таза, адал ойдағы адам; арамдығы ... ... қара жоқ, ақ ... Тым ... дос ... ыңғайласты(Абай)
Ақ болып кетті Ақ болып тартылып кетті Малдан сүт шықпады, суалып
кетті.
Ақ боран Ақ ... ... Көз ... деп, желдете жауған қар.
Ақ бөкеннің таңындай Күн шалмаған аппақ, ақ күмістей. ... ақ ... ... ... ... ... өлім ... 1Тағыдырдың дегенімен болған тура қаза 2Кей
уақыт ауырмай-сыздамай, бірден қайтыс болған адам туралы да айтылады.
Ақ білек 1Сұлу ... ... ... қашатын мырза-жора.
Ақ дегені алғыс, Қара дегені қарғыс Ақ ... қара ... ... ... ... ... айтқаны екі болмайтын. Бұл
фразеологизмде ақ пен қара ... ... ... ... ... ақ- ... ... қара-«айыпты, күнәлі» деген мәнде айтылып
түр.
Ақ дидар 1Сүу, келбетті, ақ-құба, өң, жүз ... ... адал ... етек (ақ етек ... ... 1Адал кісі, арамдығы жоқ жан 2адал
көрінетін, адал көрінгісі ... ... ... ... ашық ... жаулық Әйел, жұбай, қатын.
Ақ жауын үзаққа созылып майдалап жауатын жаңбыр.
Ақ жем Ақ жем болды (қылды, етті) ... суға ... ет 2су ... кеткен 3 арам тер болды.
Ақ жерден қара болды Босқа күйді жазықсыз жапа шекті
Ақ жол Ақыйқат әділ жол, адал ... жол Емі ... ескі ... ер жігітке оқ түссе, денеде ... оқты ... үшін ... кісі ... ... үш ... аттатаын
әдет болған егер ол әйел қүнасіз(өзге ерекке көзі ... ... ... кері ... ... ұғым ... ... дәрііз құры тек адалдығымен шипагер
болғандықтан әйелдер дің \бұл емін «ақ жол емі деп ... ... ... ... ... үнемі жолы болатын адам ... ... ... ... ... жуып, арулап көмді Ақ орап қоиды Өлікті ардақтап ... ... ... сары уыз 1Ана ... ... ... ... жүрек 1Ақ,Адал көңіл 2Белсенді, адал көрінгісі келетін ... иық 1мұз ... ... ... ... асыл ... ... асыл адам,
Ар жігіт
Ақ иық болды Мезі болды, қажыды, жауыр болды.
Ақ иіліп сынбайды Қасиетті, адал адам, жаладан мерт болмайды
Ақ ... ... ... ... ... киді 2Ақ қардың астында қалды
Ақ кигізге көтерді көне. Ақ кйгізге орап қан сайлады
Ақ көбік қылды Терле-тепшітті
Ақ көз Надан, оқымаған, ... ... ... әр ... ... ақ ... көз ерлік көзсіз батырлық, жалтақсыз қимыл
Ақ көйлег диал ақ көңіл, аңқылдақ адал ниетті
Ақ көкірек ашық жан, мейірімді, адал ниет, ізгі ... ... ... ... ... Ұшып қонған, жеңілтек, шыжбалақ кісі туралы
айтылады
Ақ күн ... ... ... қас ... ... ... ... жақсылыққа болсын деген ұғымда
айтылады
Ақ құба, бидай өңді, сұлу өңді сымбатты ... ... ... ... ... көңіл ашар шай секілді Сапасы жақсы, хош иісті шайдай көңіл
жадырататын кісі «Ақ құйрық кәміл шай» делініп те айтылады. Бұл ... ... ... бар ... сөз ... ... мамілелі сөзіде, ақын
мұны антек, өзге ұғымда келісімі бар әңгіме ретінде қолдана ... да, ... ... ... неке Ақ ... ... Адал жар некесі
Ақ орда 1Киіз үй2Ерте кезде ... иесі ... үйді де ... ... отау ... Үлкен ақ үй дайындатты
Ақ пен қара дұрыс-бұрысы, жөнімен қисығы
Ақ пен қызыл арасында Күн ... ... ... сазандай бұлқынды Сылаң қақты
Ақ сайтаны үстады Ашу –ызасы келді арқасы қызды деген ... ... қара ... ... кәрі-жас,
Ақ сақалды, сарі тісті бол! Алғыс Көп жаса
Ақ саңдақ жүйірік жолы боп озып жүрген саңлақ жүйірік, ақын т.б.
Ақ саусақ 1Ешқашан ... ... қара ... істемейтін кісі 2слу
келіншек, қалын іске апармайтын, өзін күтіп жүретін ... ... ... Сапы мен ... ірі екі ... қару. өлген жоқ Амангелді
алі тірі әнекій ілулі тұр ақ семсері(Жамбыл)
Ақ сирақ жұт малды тігерге тұяқ қалдырмай түгел қырып ... ... ... ... ай деген мағынадағы тілек 2жақсылық ... ... ... Ақ сұңқар құс 1Қыран құс Ер-азамат баламасы. Ақ сұңқар құс
дабысты дұшпаннан алған ... ... ... деген сөз «Ел құлағы елу
ғой»; Есітті ... ... ... ... ... Ақ ... сүт берді Ақ сүтін емізді, Ана сүтін беріп өсірді
Ақ сүт итұман Боз ... ақ ... ... тұман
Ақ сүті ұрсын қарғыс. Ананың қарғысы тисін, сүті атсын
Сүтін ... ... ... ... ата-анасының ізгі тілегінорындады
Ақсүтін кешті Ризалығын берді ақ сүтін кешсін анамыз, разы ... ... ... ... Назаланды, алқанын теріс жәйіп аналық қарғысын
айтты
Ақтабан Мал-мүліксіз, сорлы Жүріңіздер ауылға, кедейім көрсін ақтабан
(Қамбарбатыр)
Ақтабан болды. ... ... ... ауғын болды. өзге жаққа
басқан(Жаугершіліке ұшрап, жұтаңдықтан шұбырған) ел туралы айтылып тұр
Ақтамақ1 Қыздың ... слу ... ... ... ... ... ... қағып жұрсе ақырын. Кәшат бөрік, ақтамақ, қара қасты слу
қыздың ... ең ... ... ... ... не, не ... ... тағам(Шғ.қаз.)
Ақтеріні қара тері қылды. Көбіне бірді-бірге ... ... ... ... ... ... іш. Кісі түшкіргенде қалжың әзіл-ысқақ ретінде
айтылған тілек
Ақ түйенің қарыны жарылды. Қарық болып қалды; ит басына іркіт төгілді
Ақ тілеу адал ... ... ізгі ... ... құдай, сауапқа жаз! Жалбарына айтылар тілек рақым ете көр, істеген
ісің қайрлы тисін
Ақ үйек мал. Адал мал, құтты мал
Ақ ұстінен қара ... ... ... ... шелегі түскендей ақтарылды 1 Тасыла, өмешегі езіле ... ... 2 ... ... ... ... ... Ақ шелек шалғыр қарғыс. Түйе малын айтылады
Ақ шалаң тарта құлаң иектенді. Рауандап атқан таң
Алауыз 1Бірлігі жоқ, ынтымақсыз, ... ... ... ... ... ... ... сол үшін алтыбақан алауыз(Абай) 2Өсек-аяң
ғайбат сөз
Алааяқ сұм, қу, ... ... ... болды Арыздасты, дұрдараз болды ынтымақтан кетті
Ала бөтен, Ала бөек Елден ерекше, өзгеше
Ала жылан аш бақа Ала көз ... ... ... жібін аттамады Қианат жасамады, сұнанақтық істемеді, армадққа
бармады
Ала арқан жіп кесісті Ат кекілін ... бір жола ... ... ... ... күңгір шақ
Ала көбең орташ, құба төбел
Алакөз қылды Араз, қырғи қабақ болған адамдар ... ... ... атты(қарады) Іштей жек көріп тікшие қарады, жақтырмады,
жаратпады, ұнатпады
Ала көңіл1 Арам ниет ... ... ... ойы ... жұмысқа бөлінген ойы алаң кісі туралы
айтылады 2 Жұртты бөле қарайтын кісі туралы айтылады
Ала ... ... ... ... көрді
Алакүлік келгір! Қарғыс. Алақүлік түйеде болатын ауырудың түрі
Ала қалжың, ақтай күлкі Әз-шыны аралас ақ жарылған күлкі
Ала қанат қар Ақ ... жер, қара ала- құла ... ... ... ... аш ... ортаға сал, төгіп сал барыңды аяма деген
ясияқты ұғымды береді
Ала қозыдай бөлінді Жік – жік ... ... ... түсті
Ала қозыдай құлпырады Көздің жауын алап, жәйнәй түседі
Ала қол Алалаушы біреудің райына қарай әділетсіздік жасаушы, ыңғайды
бағып пайдакүнемдік істеуші, ала ... ... ... ... мағынада
айтылады
Ала құйын 1 ұйтқып соққан боран 2Жеңілтек мінезді, ұшып – қонған адам
туралы айтылады
Ала ... ... ... ... өсіре еліре сөйледі
Ала тайдай бүлдірді 1 лаң, бүлік салды, атыстырып – шабыстырды, астан
– кестең шықты 2 қатты ... ... ... Бөрі тигендей қылды
Ала ұстады алалады, әділ қарамады
Ала шабыр аралық, туыстығы шамалы ағайындар ... ... ... шолақ болды қар ерй бастады, жер ала тартты
Аппақ қудай боп – боз ... ... ... бір ... қан ... ... жұп ... толық, етшеңді, көрікті, балғын
Ешкімнің ала жібін аттамады жан баласына қиянат жасамады, бұрауын
алмады
Боз
Боз ала таң елең – алаң таң ... ешек ... ... ... түк ... сауып алды
Бөз жаңбыр ақ жауын бөз күйік бор бас қолынан ештеңе ... ... ... ақ сары, бас шалды бөз қасқа сойды мал ... ... ... ... ... ... қырау
Боз өкпе жасық қойнынан безі түскен бос
Көк
Көйлек көк, тамақ тоқ не ішіп, не ... ... ... ... айыл долы 1 ... ұрсқақ 2 күші ерен
Көк ала алуан түсті әр қилы әр ... ала ... ... ... ... батыр киінген киімді қастарлеп
айтып ... ала ... көк ала ... ... қан жоса - ... ұрып – ... ала мылжың көк ауыз көк мылжың Ез малта, көпірме бөспе сөз кісі
туралы айтылады
Көк аяз борсып көгерген ... шикі көк бақа 1 ... арық ... ... етері жоқ арық ет
Көк байлады 1 шыңға шалшық өсті 2 ... ... ... ... 1 өте ... ... асқақ мағынасында 2 ашуы қатты, көк долы
мағынасында
Көк есек көмпіс жан істің құлы ... қол ... ... ... ... жоқ ертеңі мен ісі жоқ (ертеңгі сауда – сауда, кешкі сауда
- қуға), «көк есектің саудасы ... ... ... фразеололар: өмір –
сауда, оның ертесі жақсы, - дегенді меңзейді»
Көк етікті бұ ... ... ... ... ... деген мағынада к
Көк жалқау нағыз ерінше шабан аяқ
Көк жамбас 1 үсті сатала, тым жүдеу ... 2 қрық ... ... 3
берекесі кеткен төсек тартып жатып қалған дәрменсіз қарт
Көк жасық 1 аса жылаң қарағы жоқ арақ ет ... ... тұр 2 ... арзымайтын
Көк желке қара 1 құс шүйде жалғасқан сырт мойын 2 тіс қаққан төзімді

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Фразеологизмдердің зерттелуі49 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Ағылшын тіліндегі сын есім туралы жалпы түсінік19 бет
Ағылшын-қазақ тілдеріндегі есімдіктер және орын алмастырушы сөздер61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь