ХIX ғасыр орыс түркологтарының грамматикалық еңбектері, зерттеу объектілері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.

1. ХІХ ҒАСЫР ОРЫС ТҮРКОЛОГТАРЫНЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ, ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ
1.1 XIX ғасырдың екінші жартысындағы ғалымдардың еңбектеріндегі
метатілдің қалыптасуының қайнар көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Орыс түркологтарының морфологиялық зерттеулерінің негізгі принциптері
мен айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Орыс түркологтарының грамматикалық еңбектерінің негізгі
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4 Бірінші тарау бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2. XIX ҒАСЫР ОРЫС ТҮРКОЛОГТАРЫНЫҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
2.1 Сөз таптары мен топтастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Есім сөз таптарының берілу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Етістіктердің және оның категорияларының құрылымдық ерекшеліктерінің көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4 Көмекші сөздер мен одағай туралы көзқарас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5 Екінші тарау бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеудің өзектілігі. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы түркі тілін зерттеген ғалымдардың еңбектерін зерттеу қазақ тіл білімінің ғылыми танымын тереңірек ашып көрсетуге, грамматикалық еңбектердің бастау алар тұсына тағы да бір сыни ойлау тұрғысынан көз жіберуге мүмкіндік береді. Қазақ тілі грамматикасы, соның ішіндегі морфология саласының қалыптасуының ғылыми-теориялық негіздерін ашып көрсету, мүмкіндігінше, жан-жақты талдау жасау бұл мәселені ғылыми тұрғыдан зерттеп, табиғатын ашып көрсетуге жол ашады. Атап айтатын болсақ, ??№қазақ тіліндегі қосымшаларды тілдік материалға сәйкес бөліп қарауы, әлі де әртүрлі пікір қалыптастыруға негіз болып жүрген аффикстерге берген тұжырымды ойлары, етістіктің грамматикалық топтарына байланысты құнды пікірлері қазіргі қазақ тілінің грамматикасын қалыптастыруға қосқан құнды көзқарас, тұжырымдары деп санаймыз. Міне осы айтылғандар зерттеу нысанына алынып отырған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеу нысаны – Н.И. Ильминскийдің, М. Терентьевтің, П. М. Мелиоранскийдің, В.В. Катаринскийдің еңбектері
Зерттеу жұмысының мақсаттары мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты – ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы түркологтардың ғылыми танымы мен өзіндік көзқарастарын қазіргі таңдағы ғылыми ой-пікірлермен салыстыра отырып, түркітану іліміндегі, оның ішіндегі қазақ тіл біліміндегі орнын анықтау, қазақ тілі морфологиясының қалыптасуына сіңірген еңбектердің мәнін, ұстанған бағыты мен позициясын ашып көрсету, ғылыми мұраларына лайықты бағасын беру. Бұл мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді шешу алға қойылды:
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Қазақ тіл білімінің теориялық мәселелерінің ғылыми негізін қалыптастыруға өзіндік
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
Зерттеудің дереккөздері.
Зерттеу әдістері. Жұмысты жазу барысында сипаттама, талдау, жүйелеу, жинақтау, тарихи-салыстырмалы, статистикалық, қорыту әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі тараулары бойынша ғылыми жинақтар мен журналдарда мақала жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспе, екі бөлім, қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
1. Ө. Айтбайұлы. Қазақ сөзі. Алматы, «Рауан» 1997.
2. Григорьев В.В. О передаче звуков киргизского языка буквами русский
азбуки – Ученые записки Казанского университета, 1862.
3. В.В. Радлов. Средняя Зеравшанская долина. 1880.
4. В.В. Бартольд. К вопросу об изучении местных языков.–
Туркестанские ведомости, 1906, 26 апреля, № 63.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер.– Алматы: Ғылым, 1972.
6. Сыздықова Р. Ғ. Орыс ғалымдарының қазақ тілін зерттеуі // Қазақ ССР
ҒА хабарлары, филология сериясы, 1981, № 3, 7
7. Э. Н. Наджип. Казахский язык. В кн.: Младописьменные языки народов
СССР. Москва–Ленинград, 1959г.
8. І. Кеңесбаев. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Исследования по
казахскому языкознанию.., редкол. Ә. Т. Хайдаров. Алматы, 1987 ж.
14-32б.
9. І. Кеңесбаев «Основные вехи изучения языка казахского народа» 14-32б.
10. С. Е. Малов «Қазақ тілінің тарихы туралы» (Известия АН СССР, ОЛЯ,
1941, № 3) 97-101 б.
11. Р. Г. Сыздықова. Изучение казахского языка в дооктябрьский период
// Развития казахского советского языкознания. А-Ата, 1980 г.,13-31 стр.
12. Сыздықова Р. Ғ. Орыс ғалымдарының қазақ тілін зерттеуі // Қазақ ССР ҒА хабарлары, филология сериясы, 1981, № 3. 7-14 б.
13. С. Аманжолов «Вопросы диалектологии и истории казахского языка»
Алматы, «Санат», 1997 ж.
14. Аманжолов А. О разграничении именных частей речи в тюркских языках. В ст. «Тезисы научно-теоретической конференций, посвященной к 50-летию КазГУ им. С.М. Кирова». Алматы, 1985
15. Х. К. Жұбанов «Исследования по казахскому языку»,1966 ж.
16. Ш. Ш. Сарыбаев «Қазақ тіл білімі әдебиетінің библиографиялық
көрсеткіші», бірінші бөлім. Алматы «Ғылым», 1965 ж.
17. Н. А. Баскаков. Тюркские языки, Москва, 1960
18. Н. А. Баскаков. Введение в изучение тюркских языков. Москва,
1969, (издание второе,исправленное и дополненное), 35-55 стр.
19. Н. К. Дмитриев. Исследования по сравнительной
грамматике тюркских языков. ч.ІІ: Морфология, Москва 1956г.
20. Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России.
Дооктябрский период. Л. «Наука», 1982г.5-181 стр.
21. Н.Н. Пантусов. Материалы к изучению казак-киргизского наречия.
Казань, 1809-1904, выпуск 7.
22. С.Исаев. Қазақ тілін зерттеудегі алғашқы қадам. Қазақ әдебиеті,
10 февраль
23. Б. А. Абилкасымов. Н.И. Ильминский – первый исследователь
казахского языка. Советская тюркология. 1974г., № 3.
24. Искаков А. Принципы классификации слов по частям речи в
казахском языке. – Известия АН КазССР. Серия филологическая,
1976, № 4
25. А.И. Искаков. О классификации частей речи в казахском языке. Сб. «Вопросы изучения языков народов Средней Азии и Казахстан в свете учения И.В. Сталина о языке». Ташкент, 1952, стр. 117-134.
26. Исхаков Ф.Г. Лексико-грамматическая классификация слов или части речи в тюркских языках. Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков. (под общ. ред. Н.К. Дмитриева) ч. ІІ. Морфология. Москва. «Академия наук СССР» 1956 г.
27. Э.В. Севортян. «К проблеме частей речи тюркских языках. – Вопросы грамматического строя». Москва. 1955
28. Мелиоранский П. М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Спб., 1894, ч. 1, с. 4.
29. В.В. Катаринский.Грамматика киргизского языка.Фонетика, этимология, синтаксис.Оренбург, 1897 жыл, І бөлім, 3-б.
30. М. А. Терентьев (1837-1909) «Грамматика турецкая, персидская, киргизская и узбекская» Книга І, СПб, Санк-Петербург,1875 ж.
31. Н. А. Баскаков.Тюркские языки, Москва, 1960, Введение в изучение тюркских языков. Москва, 1969, издание второе, исправленное и дополненное
32. Н.И. Ильминский «Материалы к изучению киргизского (казахского) наречия» 1860 және 1861 жыл.
33. В.В.Катаринский. Грамматика киргизского языка. 1897 жыл. Орынбор.
34. Тихонов А.Н. Части речи – лексико-грамматические разряды слов.
В сб. «Вопросы теорий частей речи». Ленинград. 1965.
35. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологий тюркских языков. Изд. Ленинград. 1977
36. Каламова Н.А. К вопросу о переходности одних частей речи в другие. – «Русский язык в школе». 1961. № 5
37. Жирмунский В.М. Развитие категории частей речи в тюркских языках по сравнению с индоевропейским языком. Известия. АН СССР ОЛЯ. Том IV, Вып. 3-4, 1945, 111-125 стр.
38. Серебренников Б., Гаджиева Н. «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков». Баку. 1979
39. Убрятова Е.И. Задачи сравнительного изучения тюркских языков «Тюркологический сборник». Москва. «Наука» 1970. 69-79 стр.
40. Н. Созонтов. Записки по грамматике киргизского языка. Ташкент -1912
41. Архангельский Г.В. Грамматика казахского языка. Ташкент-1927
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
........................... 3-
1. ХІХ ҒАСЫР ОРЫС ТҮРКОЛОГТАРЫНЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ, ЗЕРТТЕУ
ОБЪЕКТІЛЕРІ
1.1 XIX ... ... ... ... ... ... қайнар ... Орыс ... ... ... ... ... Орыс ... грамматикалық еңбектерінің негізгі
ерекшеліктері...............................................................
...............................
1.4 ... ... ... XIX ... ОРЫС ... ... КӨЗҚАРАСТАРЫ
2.1 Сөз ... ... Есім сөз ... ... ... ... және оның ... құрылымдық ерекшеліктерінің
көрінісі
............................................................................
...............................
2.4 ... ... мен ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ......................................
Зерттеудің өзектілігі. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінің ғылыми танымын
тереңірек ашып көрсетуге, грамматикалық еңбектердің бастау алар тұсына тағы
да бір сыни ойлау ... көз ... ... ... ... тілі
грамматикасы, соның ішіндегі морфология саласының қалыптасуының ғылыми-
теориялық негіздерін ашып көрсету, ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеп, табиғатын ашып көрсетуге жол ашады.
Атап айтатын болсақ, ... ... ... тілдік материалға
сәйкес бөліп қарауы, әлі де әртүрлі пікір қалыптастыруға негіз болып ... ... ... ойлары, етістіктің грамматикалық топтарына
байланысты құнды ... ... ... тілінің грамматикасын
қалыптастыруға қосқан құнды көзқарас, тұжырымдары деп санаймыз. Міне осы
айтылғандар ... ... ... ... ... ... нысаны – Н.И. Ильминскийдің, М. Терентьевтің, П. ... В.В. ... ... ... мақсаттары мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты – ХІХ
ғасырдың ... ... ... ... ... мен өзіндік
көзқарастарын қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... оның ... ... тіл біліміндегі орнын анықтау,
қазақ тілі морфологиясының қалыптасуына сіңірген ... ... ... мен ... ашып ... ғылыми мұраларына лайықты
бағасын беру. Бұл мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді шешу ... ... ... жұмысының теориялық және практикалық маңызы. ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
Зерттеудің дереккөздері.
Зерттеу әдістері. Жұмысты жазу барысында сипаттама, талдау, ... ... ... ... ... қолданылды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі
тараулары бойынша ғылыми жинақтар мен ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Диссертация ... екі ... ... ... ... әдебиеттер тізімі берілді
КІРІСПЕ
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... ... зерделеу қазақ тіл білімі үшін қажет екені даусыз мәселе. Күні
бүгінге дейін қазақ тілін басқа ұлт ... ... ... кете ... ескерер болсақ, бұл мәселенің түп-төркінін түркі ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастау қажеттілігі
ескерілді. Себебі осы ... ... ... ... көңіл бөлініп, түркі
тілдер тобына жататын халықтардың мәдениеті, ... ... ... ... ... ... байланыс орнату үшін, т.б. себептерге
байланысты осы елдің тіліне қызығушылық туындады. Түркі тілдері тобының ... ... ... тілі де ... ... қала алмады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысы түркі тілін зерттеудің «алтын ғасыры»
деген атауға ие ... ... ... Орыс және Батыс Еуропа ғалымдары түркі
тілдерін тарихи, ғылыми зерттеуді осы кезеңде нақты ... ала ... ... қоластындағы шығыс халықтарын орыстандыру арқылы ... ... ... ... ... бір тілде сөйлету жолында
миссионерлік саясатты жүзеге асыруға бар ... ... ... Осы
әрекет орыс түркологтары арқылы жүзеге асырылды. Оларға үлкен ... өз ... ... ... ... оның ішінде орыс
грамматикасымен байланыстыра зерттеу басты нысанға алынды.
Халқымыздың ... ... ... ... араб жазуының әкелген
пайдасы шамалы екенін қазіргі көзі карақты азаматтардың барлығы біледі.
Араб ... ... шала ... ... ... елдің көзін ашпақ түгілі
саналарын шатастырумен болды. Араб жазуына байланысты кемшіліктерді ... ... ... ... П. М. ... дәл байқаған:
«Грамотность и писменность между киргизами развита очень мало. Для ... ... ... ... ... с давнего времени пользуются
их учителя – татары и бухарцы. ... они ... что их язык есть ... ... (за ... при этом ... ... даже и ... а османский, или джагатайский) язык и учать их ... свой ... ... ... ... из священного языка
арабского или персидского. ... ... ... ... - ... «муллы» к грамоте начинают писать уже действительно
«испорченным и нечистым» киргизским языком, который ... ... ... их ... ... [1, 4б.] ... ... жазуы басқыншылардың о баста елді билеудің бір ... ... ... ... Бұл ... ... да халықтың ... ... жазу емес ... [2, ... ... халқының небір асқан туындыларымен қазақ халқы осы жазу
арқылы таныс ... ... ... ... ... ... арқасында елге жеткізіп отырды. Қазақ зиялылары да осы араб
жазуын пайдаланды. ... араб ... сол ... ... сай келмеді. Яғни,
біздің дауысты ... ... ... ... ... бере ... дыбыстардың жазылуында да жүйе болған жоқ. Септік жалғаулары
бөлек, шылаулар ... ... ... ... ... ... қазақ жазуын реформалау
жөнінде мәселе көтеріле бастайды. (Қараңыз: Григорьев В.В. О ... ... ... буквами русский азбуки – Ученые записки Казанского
университета, 1862). Сол ... ... ... ... ... ... даласы газетінде» («Киргизская степная газета») тұңғыш рет ... ... ... мәселесіне арналған мақаласы басылып шығады.
Қазақ халқының ағартушы-педагогі Ы. Алтынсарин де бұл ... ... ... ... ... ... мен екі тілді сөздіктер
ХІХ ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Қазақтарға арналған бірінші
әліппе 1892 жылы ... ... ... Бұл оқулық қазақ мектептеріне
арналған. Хрестоматия сынды бірінші ... – Ы. ... 1879 ... ... «Қазақ хрестоматиясы». «Осы оқулықтың қатарына 1896 және
1899 жылдары Орынборда басылып шыққан Ы. Алтынсариннің «Махтубап» ... ... ... ... зерттеуші ғалым В. В. Катаринский араб-татар
алфавитінің жоғарыда келтірілген кемшіліктерін айта ... «... то ... ... ... ... ... с ... небольшим изменением и прибавлением»
[3,3] деп өз ... орыс ... ... ... ... ... көшу тек ... себептерге ғана қатысты емес, оның ар ... бір ... ... ... ... өзі ... ... үкіметінің тапсырмасымен орыс ғалымдарының келе ... ... ... ... ... ... ... Көптеген
еңбектер орысшаға аударылып, жарық көре бастады. Орыс оқымыстылары
қазақтарға орысша ... ... ... ... ХІХ ... ... орыс ... әлемдік шығыстану ғылымының алдыңғы сапынан
көрінді. Барлық түркі тілдері сол ... ... ... ғылыми-
зерттеу нысанына айналды. Түркі тілін, соның ішінде қазақ тілін зерттеуде
атақты орыс ... – Н. И. ... М. А. ... П. ... В. В. Катаринский, В. В. Радлов, Н. Н. ... В. ... В. В. ... С. Е. ... Н. ... ... және М.Н.
Бектемиров, қазақ халқының ағартушы ғалымы А. ... ... зор ... ... ғалымдар қазақ тіл білімінің лексикалық, грамматикалық және
фонетикалық құрылымын зерттеумен ... Осы ... ... ... рет қазақ тілі туралы мәселе көтеріле бастады. Ол
мәселе бекер ... еді. ... ... қазақ тілі «туыстас
түріктес елдермен салыстырғанда сөзге шешендіктерімен ... ... 70б.] ... ... үшін ... ... ... кеңістікте
тұрған оның көршілері – қазақтармен қарым-қатынас жасау бәрінен де маңызды
болды» ... ... орта ... ... ... зерттеу практикалық мақсатты
көздегенімен, А. Н. Кононовша айтқанда, [6] «орайы келіп ... ... ... ... да ... XVIII ... шығыс тілдерінің жеке үлгілері,
қазақ тілі лексикасы туралы жеке фактілер кездескенінімен, ең ... ... бірі ... ... ... ... (1822-1891)
«Материалы к изучению киргизского наречия» (1861 ж.) деп аталатын еңбегін
атап кету орынды ... еді. ... ... бабы мен ... ... ... яғни ... қол астына қараған аз халықтарды христиан
дініне енгізу ісіне белсене қатысқан, ... сол үшін ... ... білдіріп отырған Ильминский сол халықтардың арасында оқу-ағарту
ісін ... ... ... ... ... ұстанған» [7]
(Бізге дейін қазақ тілін зерттеуші орыс ғалымдары туралы материалдардың
жеткілікті ... ... ... өз ... ... ... қатысты XIX ғасырдағы орыс түркологтарының еңбектерін ғана
қарастырғанды жөн көрдік).
Н. И. ... ... ... шығыс тілімен айналысатын, татар
тілімен таныс адамдарға ... ... ... ... ... анықтама болғанымен, қазақ грамматикасы мен ... ... ... ғана ... ... да ... ... Бұл еңбек
үш бөлімнен тұрады: фонетика (часть звуковая), грамматика, сөздік. ... ... ... 30 ... (110-140 б.) тұрады. 140-
159 беттер сөздікке арналған.
Фонетика ... Н. И. ... ... ... мен ... ... ... сипаттаумен қатар, олардың дыбысталу
ерекшеліктеріне тоқталады.
Грамматика бөлімі екі тақырыптан: «Есім» мен «Етістіктен» ғана ... ... ... мен сөз ... ... ... ... форма) сипаттама беріледі. Етістер мен болымсыз формалар, ... ... ... ... ... ... ... тарауда
арнайы тоқталып өтеміз). Ильминскиийдің бұл атақты еңбегі өз кезінде қазақ
тілін үйренушілерге де, ... де ... ... болды. Оның
лексикалық материалдары негізінде М. А. ... В. В. ... ... ... ... зерттеуші оқымысты-ғалымдар өз еңбектерін жазды, сөздіктер
шығарды.
М. А. Терентьевтің (1837-1909) ... ... ... и узбекская» [8] деп аталатын еңбегін ... ... ... ... ... біз өз ... қарастыруды
жөн санадық. Бұл еңбекті түрколог-ғалым сол кездегі жазба тілі әлі бір ... ... ... ... ... ... Қазақ тілін
парсы, түрік, өзбек тілдерімен салыстыра зерттегендіктен, ғалым ... тілі мен ... ... араластырып жіберген деп П.М. Мелиоранскийдің
сынына ұшыраса, қазақ халқының түрколог ... С. ... ... ... мен көне ... тілінің жақындығын «кітаби тіл» деп П.М.
Мелиоранскийдің ... ... ... ... тілі ... ... тілі
грамматикасы Н. И. Ильминскийдің материалдары – қазақтармен сөйлесу
кезінде тәжірибеден ... ... ... ... Грамматикадан тек
морфология бөлімі ғана бар, фонетика бөлімі мүлдем жоқ. Тілдік материалдар
орыс алфавиті арқылы ... ... бұл ... ... ... қажетті
біраз материалдарды алуға болатынына көзіміз жетті. Қазақ халқына тән мақал-
мәтелдер молынан кездеседі. Сөзіміз ... ... үшін ... Дос егіз – ... ... ... қалау бергенше, бармақтай бақ
бер. ... ашуы ...... жаны ... ... ... қар жанар.
Көңіл кірі айтса кетер, көйлек кірі жуса кетер. ... ... – екі ... ... ... ... ... бірі – П. М. Мелиоранскийдің
(1868-1906) «Краткая грамматика казах-киргизского ... деп ... Бұл ... ... ... ... бағасын алды да. «Первый
выпуск этой ... ... ... ... ... ... быть названа
первой научной грамматикой современных тюркских языков, появляется в ... ... и ... ... и ... вторая часть вышедшая в
1897г., ... ... ... П. М. ... в ... ... основу грамматики не только казахского, но и многих других ... и по сей день ... ... ... ... [9, ... І. ... былай дейді: « «Краткая ... ... ... П. М. ... в двух ... (1894, 1897)
представляют собой ... ... в ... в ... в ... и грамматику казахского языка, и не ... ... ... [10, 15б.] ... тіл білімін зерттеуші ғалымдар А. Н. Кононов, Н.
А. Баскаков, С. Аманжолов, Р. Ғ. Сыздықова, т.б. өз ... ... ... ... ... ... бағалап отыр. Грамматика Петербург
университетінің шығыс тілдері факультетінде басылып ... ... ... ... ... ... ғана ... жаздым десе де, қазақ ... ... ... ... ... ... ... және басқа
еңбектердің алды болып табылады. Автор бұл ... ІІІ және ... сөз ... тоқталып, 8 топқа (зат есім, сын есім, есімдік,
етістік, сан есім, үстеу, ... ... ... ... ... ... (Автор еңбегінің кіріспесінде кейбір бөлімдердің
толық еместігін, әсіресе, сөзжасамды ... ... ... ... ... ... автор морфологияның соңында өз
алдына жеке бағыт етіп отыр. Демек ол сөзжасамды сол кезде-ақ бөлек ... етіп ... Түбі ... ... ой ... ... қазіргідей 7 септік бар берілген. Қысқасы, бұл ... ... ... ... орны ... ... ... балалары үшін орыс тілі оқулығын жасаған
(«Первоначальный учебник русского языка для киргиз»), тіліміздің зерттелу
тарихында ... ... ... (1846-1902) 1897 жылы
Орынборда құрастырған «Грамматика киргизского языка» атты еңбегін атап ... ... ... ... ... ... орыстарға арналған. Автор 1869
құрастырылған «Алтай тілінің грамматикасын» басшылыққа ... және ... ... ... к ... киргизского языка» еңбегі
негізінде және сұлтан ... ... ... ... көрген. Қолжазбасын
Петербург университетінің профессоры П.М.Мелиоранский оқып, грамматикалық
формалар мен күрделі сөйлемдерді ... ... ... деп ескерту жасап,
түзеткен. Еңбек туралы автор былай ... ... ... ... не
претендует ни на полноту, ни на ... ... в ... ... При ... ... в ней по ... будут исправлены все
недостатки, какие будут замечены и указаны следующими в этом деле лицами»,
- деп ... ... ... Шынында да, сол кездегі қазақ
тілінің белгілі бір ... ... әлі ... ... ... өзге ұлт өкілі екенін ескерер болсақ, бұл ... ... ... ... ... тіл үйренушілер үшін де, тіл
үйретушілер үшін де таптырмайтын құрал болғаны даусыз.
XIX ... ... ... ... ... қазіргі уақытта қандай
еңбектер бар және ол еңбектерде қазақ тіл білімі салалары ... ... ... ... ... болсақ, төңкеріске дейінгі қазақ тілінің зерттелуі
жайлы Қазақ ... ... ... ... СССР ... ... ежелгі еврей тілінің оқытушысы, татар мен араб
тілінің ... С. Е. ... ... ... тарихы туралы» ... ... ... ... мен көне ... ... кейінгі
зерттеушілерге жөн сілтеген. Ғалым Э. Н. Наджиптің [9, 73-90б.] мақаласында
қазақ тілін зерттеуші ... ... ... ... ... өз еңбегінде қазақ тілін зерттеу ХІХ ... ... ... және осы ... ... әдеби тілі де ... оның ... ... ... ... ... ойшылы Абай
Құнанбаев екендігін атап өтеді.
Қазақ тілін зерттеудегі еңбектердің ішінде академик А. Н. Кононовтың
еңбегін[6] атап кету ... ... ... ... ... зерттеу тарихына
арналған құнды дүние. Ғалым еңбегінде түрколог-ғалымдардың әрқайсысына
арнайы ... ... ... ... атап ... Әр
түркологтарға сипаттама беріп, ғалымдардың еңбектерінің ... ... де ... тыс ... ... ... вехи ... языка казахского народа» [12, 14-
32б.] атты ... ... ... ... ... және төңкерістен
кейінгі жалпы мәселелерін сөз етеді. Ол өз еңбегінде ... ... 250 ... оның ішінде қазақ тілінде – 60, орыс ... -190 ... ... сөздіктер, мақалалар, оқу құралдары шыққанын айтады. Қазақ тілін
зерттеудің ғылыми ... атап ... ... ... ... ... үш ... тоқталады:
1. Классификациялық жүйелеу тұрғысынан қазақ ... ... ... ... ... ... бір ... орны белгіленді;
2. Қазақ тілінің фонетика-грамматикалық нормалары қысқаша түрде
жазылып, екі тілді жеке сөздіктер құрастырылды;
3. Бай ауыз ... ... ... ... ... да ... ... Р. Г. Сыздықова[13, 13-32б.] мақаласында қазақ тілінің
лексикографиясына арнайы ... Осы ... ... ... мен ... туралы айтады. Қазақ тілін ... ... шолу ... өтеді де І. Кеңесбаевтың ... ... ... тіл ... ... ... тұңғыш рет қазақ тілі туралы лингвистикалық ілім пайда ... мен ... ... ... ... рет көп мөлшерде ана
тіліндегі лингвистикалық терминдер енгізілді;
- қазақ жазуы, ... мен ... ... күн тәртібіне
қойылып, шешімін тапты, - деген жолдарды ... ... ... ... ... орыс ... мен қазақ
лексикасындағы терминдердің қалыптасуы және ... ... де сөз ... ... [14] «Вопросы диалектологии и истории казахского языка»
(Алматы, ... 1997 ж.) атты ... ... ... осы ... тарихына тоқталып өтеді. Ғалымның зерттеу нысаны – ... ... ... осы ... ... сөз ... В. В. ... Н. И. Ильминскийдің, В.В. Катаринскийдің, М.А.
Терентьевтің, П. М. Мелиоранскийдің еңбектеріне баға беріп, ... ... ... ... ... ... мысалдармен береді.
Бұл ғалымдардан басқа Х. К. Жұбановтың «Исследования по казахскому
языку» [16] атты еңбегі, Ш. Ш. ... ... тіл ... ... ... [17] атты т.б, ғалымдар еңбегінен құнды-құнды
материалдармен танысуға болады.
Түркітанушы ғалым Н. А. ... екі ... де [15] тіл ... ... мен оның жеке ... ... ғылыми дүниелер.
Жоғарыдағы аттары аталған, аталмаған ғалымдардың еңбектерінде грамматика
мәселелері түпкілікті зерттелді деп айта ... ... ... ... қатысты төрт еңбекті зерттеу нысанасы етіп алдық.
1. Н. И. ... ... к ... киргизского (казахского)
наречия», 1860 және 1861 жыл ;
2. М.А. ... ... ... ... и киргизская,
узбекская» (Книга І, СПб, 1875 ж.);
3. П. М. Мелиоранский «Краткая грамматика ... ... ... ч. ... ... «Грамматика киргизского языка» Орынбор. 1897 ж.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Қазақ тілінің халықтық тіл ... ... ... тым ... да, оның ғылыми тұрғыда зерттелуі ХІХ ... ... ... Бұл ... ... арасынан шыққан көзі ашық, оқығандар өте аз
болғандықтан, қазақ тілін көрші орыс халқы ... ... ала ... себеп те жетерлік еді. Қазақ елі ежелден-ақ ... ... ... ... жері мен жер асты байлығы жөнінде таптырмайтын ең маңызды
көршілесі болды. Ол оңтүстікте – Орта Азия мен ... ... ... ... ... үстінде жатты. Ол туралы 1722 жылы І ... ... ... жоспарында стратегиялық тұрғыдан қазақ даласы азиялық бүкіл
елдер мен ... ... ашып ... ... – деп ... айтқан жоқ [12-
33]. Саяси-әлеуметтік, экономикалық мақсат үшін маңызы зор елдің ... мен ... ... мен әдебиетін, тілі мен дінін ғылыми
тұрғыдан зерттеу көптеген ғалымдарды ежелден ... басы ашық ... ... ... ... ... екі экспедиция (1744 және 1768
жылдары) қазақ халқының этнографиясын зерттеуге бар ... ... ... қазақ елін жан-жақты зерттеу қарқын ала бастады. Тіл білімі
ғалымдары да бұл мәселеден тысқары қала алмады. ... екі ... ... үшін «тіл – ең басты қару» еді. Әлі жазба әдеби тілі қалыптаспаған
елдің грамматикасын зерттеу орыс ... ... ... ... ... ... мәдени танымын түсіну үшін сол елдің ортасына ... ...... ... ... ... ... мен тарихын
қатар алып жүрулеріне тура келді. А.Н.Кононовша айтқанда: «... в одном лице
соединились арабист, ... ... – так были ... ... ... – что ... ... формирования
культуры и религии арабских, иранских, тюркских народов» [6. 5].
ХІХ ғасырдың орта шені мен ХХ ... бас ... ... ... В.В. Радлов, И.И. Гиганов, А.А. Троянский, М.А. Казембек, ... Х.Д. ... Б.А. ... О.И. ... А.О. ... ... В.В. ... П. С. Савельев, В.И.Вербицкий, Н.И. Ильминский,
М.А. Терентьев, П.М.Мелиоранский, В.В.Катаринский т.б. ... ... ... ... орынға ие болды.
Қазақ тіл білімі тарихында орыс түрколог ғалымдары: Н. И. ... ... ... В.В. Катаринскийдің алар орны ерекше.
Аталған ғалымдар қазақ тілін ... ... ... ат ... ... сара жол ... кетті, «...түркі тілдері жүйесінде қазақ
тілінің орнын анықтап беріп ... [10,15] ... рет ... ... ... бір ізге түсті. Енді зерттеу объектіміз болып
табылатын аталған 4 ғалымға жеке ... ... ... ...... діни академиясының
ірі өкілдерінің бірі, тілші-түрколог М.А. Казембек пен М.Г. Махмудовтың
шәкірті. Мұсылмандарға ... ... ... курс діни ... Патша өкіметінің қол астындағы мұсылман дінін ұстанатын
халықтарды христиан дініне ... ... ... ... Осы
мақсатпен Араб елінде екі жарым жыл жұмыс істеп ... 1854 жылы ... ... діни академия мен университетте шығыс тілдерінен сабақ
береді. 1858 жылы ... ... ... ... комиссиясында
аудармашы қызметін атқарады. Мұнда зерттеуші-ғалым В.В. ... ... ... ... тілін жетік меңгеруді мақсат етіп қояды.
Оның өтініші бойынша В.В. ... ... ... ... ... ... ... бітірген, қазақ тілін жетік білетін үш қазақ
жігітін жанына қосып береді. Солармен бірге Н.И. ... сол ... ... ... ... ... хаттарды қазақ тіліне аударады.
1859 жылы Н.И. Ильминский Ы. Алтынсаринмен танысады. Ыбырай ... ... ... ... да, ... а ... берік
болады. Ы. Алтынсарин қайтыс болған соң, Н.И. Ильминский оның ... ... және ... ... ... туралы өз
естеліктерін жарыққа шығарады (1891). Жазған материалдары ... ... ... ... ие. Н.И. ... ... ауылдарына барып, қазақ
халқының тұрмыс-тіршілігімен танысып, ел ... көзі ... ... ... қазақ тілі мен әдебиетіне, этнографиясына қатысты материалдар
жинаған. Мысалы, ертегіші Марабайдан «Ер ... ... ... ... ... шығарған. Бұдан өзге 1859 жылы Маңғышылаққа барғанда, 1860 жылы Бөкей
хандығында болғанда көптеген лингвистикалық материалдар жинаған. Ел ... ... ... интеллигенциясының ірі өкілдерінің бірі Ш.
Уәлихановпен де таныс болып, оны ... ... оның ... тілі ... мен ... ... ... біздің
нысанымыз болып отырған «Материалы к изучению киргизского (казахского)
наречия» (1860 және 1861 жыл) еңбегі өз ... ... тілі үшін ... ... дүние болып табылады. Бұл еңбекте фонетика-грамматика толық
қамтылмайды, «қысқа тәжірибе» ретінде ... ... ... ... ... ерекшеленетін формаларды ғана қарастырған. Өз ... есім ... ... ... ... етістіктердің жіктелуінде
татар тілінен аздаған айырмашылығы бар екенін байқаған. Етістіктердің ... мен ... мен ... ... ... ... ... тоқталып
кеткен.
Н.И. Ильминский өзінен кейін түркітану ғылымына «баға жетпес байлық»
қалдырып кетті. Оның ең ірі ...... ... мен «Қысас-әл-
анбиясын» жарыққа шығаруы еді. Мұнан кейін ғалымның В.И. Вербицкиймен ... діни ... (кей ... ... ... ... шындығында – Макарий Невский) бірлесіп, 1869 жылы Қазанда
құрастырған ... ... ... ... ... ... жазуға себепші болды. «Сонымен қатар оның қазақ тілі үшін ... ... ... бұл «Грамматиканың» негізгі объектілері болған телеут,
алтай, шор, тува тілдерінің фактілері кітаптың өн ... ... ... ... ... [7.11] 1870 жылы ... ... корреспондент мүшесі, 1881 жылы отандық шығыстану ілімінің
жетекшісі академик В.Р. ... ... ... академикке үміткер болып
тағайындалады, бірақ өз еркімен берілетін ... бас ... ... ... ... ... ... істеп жүрген В.В. Радловты ұсынады.
Н.И. Ильминский нағыз миссионер болғанымен, қазақ тіл ... ... орны бар ірі ... Қазақтың белгілі тілші-түркологы
Сәрсен Аманжолов оған: «Н.И. ... был ... ... но ... ... справедливым» деп лайықты баға береді [15,174 ]
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы түркі тілдерін ... ... ...... ... ... қазақ тіл білімінде
өз орны бар. Ғалым аталған университетті аяқтаған соң, патша үкіметінің
тапсырмасымен ... ... ... ... ... шығыс
тілдері оқу бөлімінің Түркістандағы штабына ... Осы ... ... ... турецкая, персидская и киргизская, узбекская» (Книга
І, СПб, 1875 ж.) атты еңбегін жарыққа шығарады.
Қазақ тілін зерттеушінің еңбегіндегі қазақ тіліне ... ... ... ... салыстырыла зерттеледі. Ғалым жоғарыда аталған еңбегінде
қазақ тілінің фонетика саласында дыбыстардың ... ... ... ... ... ... Грамматика саласына тереңдей кіріп,
сөз таптарын жүйелей отырып, ... сөз ... ішкі ... ... Етістік категорияларына арнайы тоқтап, жақ
бойынша, шақ бойынша жіктелуін ... ... Бұл ... ... ... ұшырағанына қарамастан, қазақ тілінің грамматикасына
қатысты көптеген материалдарды пайдалануға қажет құрал деп санаймыз.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... – Платон
Михайлович Мелиоранский (1868-1906) бар-жоғы 38 жыл өмір ... ... ... ... ... ... ... саласында
лингвистикалық бағыттың негізін қалаушы» [6. 167 стр.] ретінде тарихта аты
мәңгілік жазылып қалды.
Университетке түспей ... П.М. ... ... ... кеңесі бойынша өзінің болашақ мамандығы – түркі тілдерін таңдап
қояды. ... ... ... жылы – ... ... ... жылы
– қазақ тілімен, соңғы екі жыл «Қутадғу білікті» оқып, шағатай ... ... 1890 ж. ... ... ... ... ... қазақтарына барып, тіл үйреніп, материал жинап келеді де,
жинаған ... ... ... ... ... қазақ тілінен
тапсырады.
1894-1906 жылдары түрік-татар тілі кафедрасында шағатай, ... ... ... ... ... ... дәріс оқиды. 42 еңбегінің 20-
дан астамы ... ... ... қалған еңбектері лингвистика
саласына тиесілі екен. Оның түркология саласына қосқан үлесі өте мол, ... ... в ... ... атты магистрлік диссертациясы
(1899), «Араб филолог о монголском языке» – докторлық диссертациясы (1900),
«Слово о ... ... ... ... казак-киргизского языка»
(1894,1-часть,1897, 2- часть). Ғалымдардың соңғы аталған еңбегіне ... ... ... ... П.М. Мелиоранскийдің қазақ тіліне қосқан
қомақты үлесінің бірі – ... ... ... екіншісі – қазақ ауыз әдебиеті
үлгілерін жинап бастырды, өзіне дейінгі жазылған Н.И. Ильминский, М.А.
Терентьевтің ... тілі ... ... ... ... мен ... көрсетіп берді.
Ғалымның «Краткая грамматика казак-киргизского языка» (1894,ч.І,1897, ч.
ІІ) атты еңбегінде қазақ тілінің грамматикасын теориялық тұрғыдан сипаттап
беруі ... ... ... ... Бұл ... А.Н.Кононов былай
дейді: «... грамматика казахского языка, в которых, как в ... все ... ... ... ... ... его ... развития и предложены реальные пути их решения» [20.
13 стр.].
Ол сол кездің өзінде-ақ, қазақ халқының ауызекі сөйлеу тілі мен ... тіл ... ... ... бар ... басқа ғалымдарға қарағанда
ажырата білген. Ауызекі сөйлеу тілі мен кітаби ... тіл шығу тегі ... ... ... ... сол ... грамматиканы сипаттағанда
араластырмауды қатаң талап етіп қойған. Еңбегіндегі мысалдарды қай ... ( ... ... ... ... үндіеуропа тілдері)
сілтеме арқылы көрсетіп отырған. ... ана тілі мен ... ... көрсетіп отырған. «... беды в проведении таких параллелей, по
нашему мнению, нет, хотя при ... ... ... ... ... ... и ... языком лишены в с я к о г о значения. ... ... ... ... ... в ... ... подобных параллелей; говорить о всем том, чего нет в киргизском
языке, хотя бы сравнительно с ... ... ... (ч. ... стр.ІХ-Х). Мұндай типологиялық әдіске зерттеуші ... ... ... ... ... бұл ... ... қарсы.
Дегенмен, П.М. Мелиоранскийдің қазақ тілі грамматикасы көлемі жағынан
да, фонетика, ... ... ... толықтығы мен жүйелілігі
жағынан да, жаңа лингвистикалық ... ... мен ... ... жағынан да озық тұрған дүние.
Василий Владимирович Катаринский ... – Орта ... ... ... ... шәкірті. Қазақ лексикогрфиясына да,
қазақ грамматикасына да қосқан үлесі мол ғалым.
В.В. Катаринский ... ... ... ... «Краткий
киргизско-русский словарь» (Оренбург, 1895, 1898), ... ... ... ... ... ... А.Н. ... бірлесіп жасаған «Практические уроки русского языка
для киргизов» (Оренбург,1895, 2-е изд. ... ... ... ... 1897) және «Первоначальный учебник русского
языка для киргизов» (Казань,1909) т.б.танымал.
Қазақ тілі ... ... ... ... фонетика,
этимология (морфология), синтаксис салалары ... ... ... Еңбек өте қомақты, 200 бетке жуық. Морфология саласы бойынша ... ... ... ... ... ... мен жіктелулері,
етістіктің жасалу жолдары мен етістік ... ... ... ... ... ... зерттеуші-ғалымдардың қай-қайсысы болса да, қазақ тіл
білімінде өзіндік үні бар тұлғалар. ХІХ ... ... ... ... ... ... ... әрі қиын кезеңі болса да, талантты зерттеуші-
түркологтардың ... ... тіл ... ... мақсатта болмасын,
зерттеліп, бір жүйеге түсті. І Кеңесбаевша айтсақ: «... ... ... ... ... ... в ... ... робких,
но все-таки исторически важных начинаний по ... ... ... ХІХ ... ОРЫС ... ... ... ЗЕРТТЕУ
ОБЪЕКТІЛЕРІ
1.1 XIX ғасырдың екінші жартысындағы орыс ғалымдары еңбектеріндегі
метатілдің қалыптасуының қайнар көздері
Кез келген ... ... ... тән ... ... заңды
құбылыс. Тілдің табиғатын тану үшін оны бейнелейтін терминдер қажеттігі
қазіргі күні өзекті ... бірі ... ... ... тіл ... ... өріс алып келе жатқан этнолингвистика, психолингвистика,
когнитивтік лингвистика, ... ... ... ... ... осыған мысал бола алады. Бұл ғылымдардың өзара
тығыз байланыста болуы терминологиялық ... ... ... ... ... ұғымы туралы ғалымдар арасында түрлі
көзқарастар мен ... бар. Сол ... ... ... ... – бұл ... ... саласындағы ғылыми немесе
өндірістік-технологиялық ұғымның атауы болып табылатын және ... ... ... бар сөз ... сөздер тіркесі» [32,40] деп
берілсе, ... тіл ... ... мен ... көркемөнер мен қоғам
өмірінің алуан түрлі саласына байланысты қолданылатын, тұжырымды білдіретін
сөздер мен сөз тіркестері, атау сөз» [33] ... ... ... ... ... – түрлі ғылыми салада қолданылатын арнайы лексика. «Термин
арқылы ... ұғым ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
жұмыстарының, ізденістердің негізгі құралына айналады. Ғылыми ой-пікір
өзінің анықтығымен, дәлдігімен, нақтылығымен ... ... ... барлық саласында терминсіз қадам баса алмайсыз. Сөздердің ара-
жігін анықтап, оның ғылыми анықтамасын беру өте қиын ... ... ... ... қоғамдағы барлық саланы және ... ... ... проблемаларды шешу үшін де арнайы термин қажет. «...
Сондықтан ұғымдар ... тіл ... ... жабдықтайтын терминология
кез келген ғылым саласының қисындық ... ... ... деп ... бар. ... терминология дегеніміз ғылым тілі болып шығады» [2,9-
10].
Тіл білімі тарихындағы жеке кезеңдер ... ... ... ... ... түрде бастауы, қайнар көздері болады, болуы ... ХІХ ... ... ... ... тіл ... ... терминдері
қалыптаспай тұрып, қазақ тілін зерттеуші орыс ғалымдары қандай арналарға
сүйенді? Ғылыми терминдерді қайдан ... ... ... ... ... алды және нені алды? деген заңды сұрақ туады.
Ең алдымен «метатіл» дегеніміз не?» деген сұраққа жауап іздеп көрейік.
«Лингвистикалық түсіндірме сөздікте»: ... ... ...... ... бұл ... ... табиғи тілі «тіл-объект» ретінде
қабылданады, яғни зерттеу объектісі болады. ... ... ... ... ... ... ... Оның негізінде, бір
жағынан терминаралық қатынастар жатса, екінші жағынан – ... ... ... ... деген сипаттама берілсе, басқа сөздікте:
«Объект-тіл – логикалық ... ... ал ...... ... тіл. Логикалық ойлау осы объекті болатын тілдің құрылымы мен қарым-
қатынасын ... ... ... ... бере ... [22, 445] ... ... «Тілдің өзі нысан ретінде алынатын зерттеулерде тіл білімі
терминдері ... ... ... деп аталады» [21].
Сонымен «метатіл» қазіргі логика мен теориялық лингвистиканың негізгі
ұғымдарының бірі. Ол түрлі логика-математикалық, ... ... ... әр ... ... ... ... қарым-қатынасты және
қарастырылатын тілдер арасындағы қарым-қатынастарды пән ... ... ... тіл. ... – екінші тіл, яғни, объект-тілді мәнерлі
пайымдау үшін ... тіл. ... ... ... ... мен қасиеттері, басқа ... ... ... ... ... ... ... орыс аудиториясына арналған
қазақ тілі оқулығында орыс тілі ... де, ... тілі ... ... түркологтарының грамматикалық еңбектеріндегі қазақ тілі объект-тіл, ал
орыс тілі ... ... ... ... оны ... ... ... дұрыс жолы –
сөздіктер түзу ... ... ... ... [2,58]. ... ... саласының қаншалықты ілгері дамып отырғандығын көрсетеді
әрі әдеби тілдің қалыптасуына септігін тигізері ... ... ... ... ... ... әрі ... мақсатында
көптеген орысша-қазақша, қазақша-орысша сөздіктердің жарық көргенін
еңбегіміздің басында айттық. И. Букиннің, ... и ... ... ... ... ... словарь
турецко-татарских наречий с включением употребительнейших слов ... ... и с ... на ... ... Спб., 1869, т. І; 1871, т. ... ... (Оренбург,1894), «Русско-киргизский словарь
переводческой комиссии»(Оренбург,1900), В.В. ... ... ... ... 1895, 1898), ... ... 1899-1900), «Киргизско-русский словарь» (Оренбург,
1897), т.б. сөздіктерін ерекше ... ... ... ... бір мақаласында [7,8] Қазан төңкерісіне дейін қазақ лексикасына
қатысты қырыққа жуық орысша-қазақша сөздіктердің жарық көргендігін ... ... ... [14,31] соңында тізімін қоса береді. Аталған
сөздіктер күнделікті тұрмысқа қажетті, көрші ... ... ... ... үшін ... ... болғанымен, ғылыми сипатты мәнге
ие еңбектер болатын.
Н.И. Ильминскийдің 1861 жылғы еңбегінің 140-бетінен бастап ... ... ... ... көлемі жағынан болсын, сөз мағынасын
берілуімен ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл
сөздердің қайта қаралып, түзетулер мен өзгерістер енгізіліп 1897 және ... ... ... оның ... ... ... Н.И. Ильминскийдің
«Материалдарында» 1000-ға жуық сөздер мен сөз тіркестері көрсетілген.
Мысалы, ажу: бұзылу – ... ... ...... ... мол, көп – ... множество, обильное. Ауан-ауан – ауан су. Ауандай
балық жүзген су; дөт ... ...... ... екі ... есалаң
– не то чтобы дурак, но и не умен ... ... ілбу – ... ... с ноги на ... плестись (60-б.); ербе: ербекей – непоседа, то
встанет, то сядет, то за одно, то за другое ... ... ... ... одежда, халат, надетый на рубаху (59-б.); жайқау – ездить от аула ... ... в ... ... на ... лошади из фронтовства
(125); жола (жора-автор) – обычай (139-б.); жұда – ... ... ... ...... Той ... ... жұмалайды (141); зерең(зерек,
қырағы – автор) – прозорливый (143); көбдү – ящичек, в ... ... (194) т.б. ... ... ... ... болса да, орыс
тіліндегі баламасына қарап ... ... 1897 ... «Орысша-қазақша
сөздікте»: баз кешу – не надеяться (38-б), ... ... ... болу –
стараться за кого-либо, угождать кому-нибудь (32-б) деген фразеологизмдер
де кездесіп қалады.
Ал профессор П.М. ... ... ... ... сөздердің мағынасын ашып түсіндіруге ... ... ... «ас» ... ас – пища, кушанье, ас–вешать.Значит также «варить,
приготовлять (пищу)», потому что котел «вешается над ... ас – ... ... перейти через что» [1,88] деп «ас» сөзінің ... ... ... ... сөзі туралы – «слово, употребляющееся у киргизов
при обращении к важному ... ... [1,88]; ...... у ... о здоровье, здороваться, ?прощаться (88б.). (Бұл жерде ғалым
амандасу деген сөздің ... ... ... қоштасуға да жатқызып
жіберген); аруақ – арабское слово, первоначально «духи», особенно ... ... ...... ... ... (88б); уаликімесалам
– простонародная переделка арабского приветствия = и над вами мир! И ... (89б) деп ... ... Аталған еңбегінің 82-92-
беттерінде В.В. Радловтың [27,124-126] еңбегінен үзінділер алып, оны ... ... ... ... шыққандар да бар:
Сонда Тарғын сөйлейді, Тогда возговорить Таргын,
Сөйлегенде бүй дейді? ... что он ... ... О моя ... ... Ак ... да ... мұңдасым, О ты товарищь по несчастью, хотя ты и ... ... қой ... Ты, с ... у ... с ... (как ... ару сен едің! ... ... ты была ... ... ... ... сөздерді берген, зерттеуші бұл
сөздерді морфологиялық терминдер деп атап бермегенімен, біз морфологиялық
термин ретінде қабылдаймыз: сөз–слова, сіз–вы, ... бу – ... ... ... мен – я, ... мынау – этот, бугін – сегодня, бугінгі –
сегодняшний (90-92б.) т.б.
М.А. Терентьев өз ... [8,123] ... ... ... ... ... ... и потому у них множество терминов» дей келе, мал
шаруашылығына ... ... ... ... ... – баран,
айғырь – жеребец, атанъ тюйе – верблюдь, саулыкъ – ... біе – ...... ... не имевшея жеребят – байтал, кулунды біе –
имевшая одного ... Н.И. ... ... В.В. ... ерекшеліктері–реестрлік сөздерге этнографиялық,
филологиялық сипаттама беріледі.
Лексиколог-ғалым Р. Сыздықова ... ... ... былай дейді:
«Бұл сөздіктерді жасағандардың көпшілігі орыс ғалымдары мен ... өзге де ... ... ... ... ... ... алыбы»
В.В. Радлов, қазақ грамматикасын ғылым дүниесіне ... ... ... ... тілдерінің салыстырмалы сөздігін жасаған Л.З. Будагов,
орыс тілін қазақтарға үйретуде көп еңбек ... В.В. ... ... ... жақсы атын қалдырған А.Е. Алекторов, Россия
империясындағы біраз халықтардың тілдерінің сөздігін түзу ... ... ... ... И. Лаптев, Н.И. Золотницкий, Н.Н.
Пантусовтардың есімдеріне қарыздармыз» [7,9].
Осындай құндылығымен бұл ... сол ... ... ... ... ... тіпті экономикалық өміріне қатысты сөздерді
қамтып, қазіргі ... тілі ... ... ... бір ... астам
уақыттағы қайнар көзін танытатын материалдар болғандығымен құнды.
Н.И. Ильминский ... к ... ... ... атты
еңбегінде қазақ тілін солтүстік-түркі диалектілер тобына ... бір ... ... бір ... Орал өңірінің батыс
бөлігінен жинаған. Диалектолог-ғалым С. Аманжолов бұл материалдарды алшын
руына (баулы, әлімұлы, ... ... оңай ... ... Жинаған материалдарын Ильминский татар тілімен салыстырады да
ерекшеленетін тұстары бар екендігін көрсетеді. Шағатай тіліндегі кітаптарда
көне ... ... ... ... ... ... ... ежелгі
грамматикалық формалардың көп кездесетінін айтады. Орыс басқармасы кейбір
сөздерді айтуға, ескірген кейбір салт-дәстүрлерге тиым ... ... елі ел ... ... ... ... ұмыт бола бастаған
сөздердің халық арасында өте көп ... ... ... ... ... ... ... қаншама қиын-қыстау замандарда тілін, дінін, салт-
дәстүрін жоғалтпай, көздің қарашығындай ... ... ... ... өнер мен ... ... ... барлығы құмар келіп, мақал,
үлгілі сөз, ертегі, жыр, мақтау, толғау десе ішкен ... ... ... ... осы ауыз үлгілері балалайканың (домбыра-автор) сүйемелдеуімен
айтылатын болған. Таңды таңға ұрып айтысатын ... да ... ел ... ... ... орай, жазу үлгілері татар тіліне ... алып бара ... « ... во всей ... ... едва ли ... одна ... ... которое было бы написано чисто по-киргизский; к тому же ... ... не ... ... ... звуков, особенно
гласных. Даже записанные некоторые чисто киргизские памятники, сколько мне
случалось видеть, носят ... или ... ... следы татарского влияние»
[16, 109б.] дей келе, қазақ тілін араб-татар алфавитінен алшақтатудың түрлі
амал-тәсілдерін қолданады. Соның ең ... ... ... ... қалудың
бірден-бір жолы, орыс алфавитіне көшу ... ... ... ... алға ... Ғалым татар тілінің бойлап енуінен қазақ тілін
қазақтар ... ... ... ... ... ... да, өз
еңбегінде тек халық тілінен жиналған материалдарға ... ... ... қазақ тілімен айналысқысы келетін әрбір зерттеушінің назарын
түгелдей ... ... ... керек екендігін баса көрсетеді» [23,92].
Н.И. Ильминский еңбегінде зерттеу тілі ретінде Орынбордың біраз бөлігі
мен Орал даласының батыс ... ... ... тілдерін пайдаланған.
Сол кездегі халық тілінің лексикасымен таныс болу үшін ... ... ... ... ... ... еңбегін татар тілін білетін, шығыс тілдерімен ... ... ... ... тілі туралы жалпылама түсінік беру ғана
емес «... я надеюсь что, быть ... мой опыт даст ... к ... молодым
киргизам (қазақтарға-автор) получившим образования в русских учебных
заведениях к самостоятельному ... и ... ... ... и что ... общих усилии возникает со временем творение обширное, вполне достойное
своего предмета», болашақта қазақ арасынан шыққан ізденушілерге өз ... ... ... ... де ... тіл ... туралы жазылған тұңғыш еңбек әлі тілдік термин
қалыптаспағандығы былай тұрсын, қазақ жазуы жоқ ... ... ... Сонда
аталған еңбек әрине, сол тілді зерттеген ғалымның тілінде, орыс алфавиті
негізінде берілген. Демек ... – орыс ... ... оқу-ағарту ісіне үлкен мән ... орыс ... Н.И. ... ... ... [26] ... тілі ... орыс әліпбиі арқылы бергенін сынға алады. Араб-татар
алфавиті «қазақ тілінің дауысты дыбыстарын дәл бере ... ... ... известно, как горячо желал бы я, чтобы русская азбука заменила ... ... ... ними ... как много надежд
соединяю я с этою ... как ... ... ... была бы ... принести,
по моему мнению, и киргизам, и России» [26,81] дей ... ... ... ... ... енгізу үшін қазақ тілінің әліпбиін өзгеріссіз солай
қалдыру керек немесе жоқ дыбыстарға елеулі ... ... ... бұл ... ... ... ... көрінетіндей болмайтындай
жасалуы қажеттігін түсіндіреді. «... сочиняя свой русско-киргизский
алфавит, вы ... как ... ... ... ... о ... чтобы угодить на свою ученую ... ... лишь ... В этом ... вы достигли цели: ваш алфавит отчетлив в
высшей степени, ученая ... ... ... его ... Но если ... что он годен к употреблению дело киргизами, вы очень ошибаетесь:
усвоить его себе ... для них ... же ... как ... было бы для
якутов и осетин воспользоваться прекрасными учеными азбуками, придуманными
для них и О.Н. ... и ... [26,82] деп ... халықтарға жазуға
деген қажеттілік туғанда, өз төл дыбыстарын бірде болмаса бірде іздейтінін,
сондықтан орыс алфавитінде жоқ дыбыстардың орнына ... төл ... деп ... ... ... еңбегінде есімдіктердің мағыналық топтарының ішінде
«жіктеу есімдігінің тәуелдік жалғауы» деп ... рет ... ... ... ... ... от ... местоимеии:
для 1-го лица -м, -мыз, 2-го лица – ң, -ңыз, для 3-го – ы, ... ... ... к ... лицу, притяжание к многим лицам ... – лар, ... при этом ... ... именем и
притяжательным окончанием» дей келіп: әкеміз, әкеңіз, әкесі, әкелеріміз,
әкелерің, әкелеріңіз, әкелері деп ... ... ... бұл ... ғана емес, сұрау және сілтеу есімдіктеріне де жалғанады дейді.
Еңбегінің 128-ші бетінде көптік жалғау туралы айтып ... қай ... ... ... Мысалы,
үй жануарларына: жылқы, сыиыр, түйе, қой, ешкі;
ел аттары мен ру атауларына: қазақ, орыс, сарт, ногай, ... ... т.б. ... қолданылмайды. «Все такие слова не употребляются во множественном
форме, потому что выражают идею собирательную. И во ... ... ... ... нечто цельное, принимаемое за неразделимую группу
однородных ... ... мн. ... не ... ... көптік
форманың қолданылуын да дұрыс аңдап отыр. ... ... ... өзгерістерді де дұрыс байқаған: маған, саған, оған, бұган,
соған, ... ... ... ... ... ... ... Пралиев былай дейді:
«Незнакомые с языками кочевных народов полагают обыкновенно, что ... их ... быть ... скудень, однообразная природа, простота быта,
духовная малоразвитость обусловливают, по их ... и ... ... и ... в ... ... Очень
ошибаются думающие таким образом. В природе его окружающей, в ... ... он ... в ... ... к ним и так ... ... особенности, ускользающая от внимания человека цивилизованного и
каждая из этих ... ... ... ... существительных и
глаголов, о которых горожанин и понятия не ... [24, ... ... ... дала мен ... ... өзі ... сияқты. Халқымыздың небір өнер туындылары таза табиғат аясында
дүниеге келгенін ... ... Ал С.Е. ... былай дейді: «Среди причин,
породивших это ... ... и ... ... ... ... ширь ... степей, которые не мешают и не ... ... ... и ... ... друг с другом. Казахстан в отношении
языка не Алтай и не ... где, что ни ... или ... – то говор или
диалект, а то и отдельный самостоятельный язык» [11,97].
Екінші грамматикалық еңбектің авторы М.А. ... өз ... ... ең ... ... шығыс халықтарын батыс өркениетіне
таңу екенін ... ... бола ... ... тілдерін үйрететін мектептердің
бірінен соң бірі жабылып жатқанына таңданады. ... ... что ... тому – ... ... ... Это неверно:
будет спрос – будет и ... Если ... ... ...... ... ... здесь взгляд, разделяемый, к
сожелению, весьма многими» [8,1] деп ... ... ... ... ... – автор) шығыс тілдерінсіз-ақ көршілерімізбен ... ... ... ... ісі министрлігі қанша аудармашы сұрасақ та
тауып береді дейді. Өкінішке орай, соншама аудармашы табу ... ... ... жергілікті тұрғындарға (қазақтарға – автор) жүгінуге тура
келетінін ... М.А. ... ... ... ... ... ... үйрену үшін 1864 жылы әскери министрліктің ... ... ... департаменті жанындағы шығыс тілдері бөліміне өз еркімен
тыңдаушы болып оқуға түседі. Ол жерде шет ... ... ... ... ... ... ... үшін көмегі шамалы болғандықтан,
былай деп ... «это ... мне ... ... самому такой учебник,
который удовлетворял бы всем требованиям науки и в то же ... ... ... ... в ... нужды, без учителя» [8,2]. Демек,
автор ғылыми тұрғыдан сәйкес келетін оқулық жазбақ болған және оны ... ... ... материалдары мен өзінің тілдік танымының
кеңеюіне байланысты аталған ... тек он ... ... ғана ... ... одан әрі ... ... Фицмайердің, Ходзьконың,
отандық ғалымдардан О. И. Сенковскийдің (1800-1858) Мырза-Али Казембектің
(1802-1870) көмегіне жүгінгенін жазады.
Тағы бір мән ... ... ... ... ... ... ... казак (мүмкін қазақ) дивизонының қазақ лейтенантынан (аты-жөні
көрсетілмеген) қазақ тілін практикалық ... ... ... ... ... өз еңбегінде пайдаланғандығын жазады. Зерттеу тілі ретінде
автор Азияның көпшілік жеріне танымал ... ... ... тілі
үлгілерін қолданған. Аталған еңбек Н.И. Ильминскийдің материалдары бойынша
құрастырылған әрі ... ... ... ... пен Г. Ибрагимов қарап
шыққан.
Еңбегінде автор қазақ тілі мен ... ... ... ... өзара
жақын екенін дәлелдейді. Түрік немесе татар тілін ... адам ... ... оңай ... дейді де, қазақ тілін татар түбірлес, соның
ішінде шағатай (шағатай) тобына жатқызады.
М.А. ... ... ... ... ... басқа түркологтар сияқты орыс ... ... ... имя ... ... ... послелог,
местоимение, числительное, союзы, ... ... ... ... т.б. Сын есім ... « ... не ... ни в
числе, ни в падеже и ставится всегда прежде ... ... ... ... кызылъ урамалдарга» [8,126] деген пікірі әлі де
құнын жойған жоқ.
«Грамотность у киргизов не особенно развита, правила для ...... со ... ... ...... или без них),
а потому писать не трудно, если ... ... ... деп ... Әр
тілдің өзіне тән өзгешеліктері болатыны сияқты, қазақ тілінің де ... мына ... ... ... ... ... деп қырғыз тілі мен қазақ тілінің ара-жігін ажырата алмаған сияқты.
Автор еңбегінде түркі мен парсы тілдеріндегі кейбір сөздер ... ... ... ... ... ... й ... сөз басында өзгеріске ұшырауы: түрік ... ... ... ялъ-грива, йокъ-нет – татар тілінде: якши-
хороший, яманъ-дурной т.б сөздер, қазақ тілінде – джюзъ, ... ... ... ... ... Ч ... ш дыбысына ауысуы: ючъ-три-ушь
- ш дыбысының с дыбысына ауысуы: якши-джаксы
- м дыбысы б ... ... п ... ... душменъ-дуспанъ, птмишь-
джетписъ, алтмышъ-алпысъ;
Кейбір дыбыстардың сөз соңында түсіп қалуы: достъ-дос, растъ-рас. Мысалы:
сөйлем түрінде: Досъ ... ... ... – (дос ... ... ... автор Мнау ксы бай болур (түрік тіліне ұқсас), Буйдакның аклы икы
куз (татар тіліне ұқсас) деген мақалдарды келтіреді.
Бұл мысалдардан біз ... ... ... қазақ тілін жақсы
меңгермегендігін, болмаса сол кездегі жартылай татарланып ... ... кім ... ... ... ... ... солқылдақ болғандығынан
көреміз. Екінші жағынан, сол кезеңдегі оңтүстік бөлік ежелгі өзбек тіліне
тіліне тым жақын ... тағы бір көз ... ... ... С. ... ... ... «Однако мы должны констатировать, ... этой ... не ... не ... на современный казахский
литературный язык, но он отличается несколько даже от ... ... Нам ... что в этом ничего удивительного нет, так как южный
диалект за эти 70-80 лет уже претерпел некоторые ... ... ... ... 70 жыл ... ... ... оңтүстік диалектісі өзбек
тілінің солтүстік диалектісіне жақын болғандығын ... ... ... [3] ... ... ... [25] мен
Н.И. Ильминскийдің материалдары [19] бойынша ... және ... ... деуші орыстарға арналған. Қолжазбасын Петербург университетінің
профессоры П.М.Мелиоранский оқып, грамматикалық ... мен ... ... ... ... деп ... жасап, түзеткен.
Реценциясында П.М. Мелиоранский Орынбор өлкесі түркітанушы ғалымдардың
назарын аударатын жер ... ... ... ... ... ... және әр ... говорды осы жерден кездестіруге болатынын
жазады. Орынбор өлкесіндегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... «баражақ» деген формалар тек
батыс диалектісіне ғана тән. Сонымен В.В. ... ... ...... ... болған.
В.В. Катаринский «этимология» тарауында зат есім мен сын ... ... ... ... ... зат ... ... есімді, сан есімді, есімдікті, етістіктердің жасалуын, ... ... ... ... ... ... 24-ші ... сын есімнің зат есіммен тіркесуіне: қарамай, сары май, қара шекпен,
ақсүйек, ... зат есім мен зат ... ... бет ... шайсандық, от-
арба, от кеме, темір жол, тас көше, шыныаяқ, жел тиірмен, ат ... ... ... ... береді: «сединение двух существительных, при чем
первое из них ... ... его ... так что второе из них
для ... ... ... ... а ... как ... жылы ... халқының ағартушы-педагог ғалымы Ы. Алтынсарин ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин
Қазақстанның солтүстік-шығыс (қазіргі Қостанай ... ... ... «ол өз ... ... ... ... тілі Түркістанда немесе
батыс облыста емес, солтүстік-шығыс Қазақстанда ... жөн ... ... [15,190] ... ... түрколог-ғалым П.М. Мелиоранский өз
еңбегіндегі [1] ... ... ... ... етіп алуында мән
жатқан сияқты.
Еңбегінің алғысөзінде ол грамматика ... ... ... ... ... ана тілінің ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... Б.Т. ... алғысын
айтады.
Еңбегінің кіріспесінде «бізге (орыс зерттеушілеріне) бұл ұлт «қырғыз»
деген атпен таныс болса, олар өздерін «қазақпыз» деп ... ... ... халқының қоныстанған жерлері туралы түсінік бере кетуді жөн санайды.
Қазақтардың саны сол уақытта 2.400 мың ... ... ... ... қырғыздар (қазақтар-автор) үш жүзге бөлінеді. Оңтүстігін Үлкен
Орда (Ұлы жүз), солтүстігін – Орта жүз, ... – Кіші Орда ... ... ... Ішкі ... Бөкей Ордасы деп атайтын өлке шеттеп, өз
тілдерінде таза сөйлей алмай, кейбір салт-дәстүрлерін ұмытып қалған. Бөкей
ханның ... ... ... губерниясының шығыс бөлігіне хан ... де ... ... ... жер шалғайлығынан шеттеп қалады.
Ғалым:«По единогласному свидетельству всех исследователей киргизского языка
он принадлежит к ... ... ... ... ... ... то обстоятельство, что, несмотря на громадное пространство,
занимаемое киргизами (казахами) язык их даже в ... ... друг ... местах почти совершенно одинаков, – до такой степени, что ... ... на ... едва ли ... ... де, ... ... еңбегіне [3] берген рецензиясында қазақтардың қоныстанған
жерлеріне байланысты ... бар ... ... Бұл ... [15,191] ... де ... болады.
П.М. Мелиоранский «Краткая грамматика казак-киргизского языка» атты
аталған еңбегінде В.В. ... [27], Н.И. ... [19], ... [28], М.А. ... [8], араб ... ... ... қазақ
тілі үлгілерін [29] және Сібір мен Түркістан басылымдарынан ... ... ... ХІХ ... екінші жартысындағы қазақ тіл білімін зерттеген
ғалымдарымыз аталған ... ... ... ... ... ... ... Нақтылайтын болсақ, Н.И. Ильминский – Орынбор мен
Орал өңірінің батыс бөлігін, М.А. Терентьев – ... ... ... ... ... В.В. Катаринский – Орынбор өлкесі, батыс
диалектісін,
П.М. Мелиоранский – ... ... ... ... әр ғалым
белгілі бір заңдылықтарға сүйене отырып, ... ... әр ... ... емес.
Ал қазақ тілі осы кезеңде, тіпті Қазан ... ... ... ... ... тілі ... қара-қырғыз, қырғыз-қазақ, қырғыз-қайсақ деп
ассиметриялық атаққа ие болып жүрді. Қазақ ... ... ... ... тілі ... қосылған татар тілінде немесе кітаби
түрік жаргондарымен жарық ... Оны ... ... ... ел ... ... ... және шыққан кітаптардың таралымы жетпей жатты. Болмаса
олардың мазмұны бір сарындас – дін мен діни ... ... Бұл ... С.Е. ... та өз ... [11,97] ... А.Н. ... өз еңбегінде Қазан төңкерісіне дейінгі шығыс
тілдерін зерттеп жүрген ғалымдардың ішінде Санк-Петербург ... ... ... ... мен ... ... басқа батыс-
еуропалық ориенталистерге қарағанда, миссионерлік саясат ұстанбағанын,
патша үкіметінің колониялық ... ... ... атап ... ... В.В. ... ... И.А. Сенковский (1800-1858),
А.И. Мухлинский(1808-1877), А.Казембек (1802-1870), И.Н. ... ... В. В. ... ... декан, В.В. Радлов (1837-1918), П.М.
Мелиоранский (1868-1906), С.Е. Малов (1880-1957) т.б. - ... ... ... ... мекемелер жұмыс істеген. Бірақ қандай
көзқарасты жақтаса да, орыс ... ... ... жоғалтпай, Кононовша айтқанда: « ... ХІХ веке они имели
определенное – хотя и косвенное – отношение к ... [6,336] ... ... ХІХ ... ... ... орыс ... еңбегінде
қазіргідей әр ұғымға сай орныққан, әр ... ... ... ... жүйесі, реті әлі қалыптаспағандығын көреміз. Бұл кезеңде қазақ
тілі терминдерінің ... ... ... ... ... ... қиын емес. Дегенмен еңбектерінде ... ... ... ескерер болсақ, білім-ғылымға қатысты терминологияның алғашқы
нышандары осы кезден көріне бастады деуге болады.
Қазақ тіл ... ... ... «Тіл ... (сөз
жүйесі 1914, Қызылорда) еңбегінде алғаш рет жүйелі түрде, терминдік мәнде
қолданылды.
1.2 Орыс ... ... ... ... принциптері
мен айырмашылықтары
Қандай ғылым саласы болмасын, даму тарихында, әдетте жоқтан бар жасап,
тұтас қалпында дүниеге ... де, ... ... дами ... ... бір
ғасырдан астам уақыт бұрын жазылған еңбектерде қазақ тіл білімі ... ... тек үшке ... ... этимология, синтаксис.
Мысалы, «Алтай тілінің грамматикасы» [25,3]: ... ... ... ... В.В. ... ... де үш ... фонетика (3-12-бет), этимология (13-121-беттер) және синтаксис
(122-196-бетке дейін). П.М. Мелиоранскийдің, [6,336] ... ... де ... ... ... Н.И. ... ... [8] еңбектерінде фонетика-грамматика саласы ғана қамтылған.
Аталған грамматикалық еңбектерде кейде фонетика саласы ... ... ... енгізілсе, морфология «этимология» деп аталып, оған
синтаксистің кейбір ... де ... ... этимологиясы лингвистиканың басқа салалары сияқты
этимологиялық ... ... мен ... бір әдістеріне
сүйенеді. Барлық концепциялар, әдістер мен әдістемелер, принциптер ... ... ... ... ... әрі ... ғылыми
дәлелдемелерімен, сол немесе басқа тілдер мен тілдік топтардың лексикалық
құрылымының: сөздер мен олардың бөлшегінің шығу ... сөз ... және сөз ... ... параметрлері бойынша шешетін
терең теориялық негіздемелерімен тығыз ... ... ... ... ... ең ... әдіс – ... ортаға түсіп, ұзақ тілдік
тәжірибеден өткеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... жүрген ғалымдардың этимологиялық зерттеулеріне зер
салсақ, олардың зерттеу ... мен ... сан ... ... ... Нақты этимологиялық объектілері мен зерттейтін мақсаттарына
байланысты ... ... ... ... ... бар ... атап ... болады: дәстүрлі принцип, салыстырмалы-тарихи
принцип, салыстырмалы-типологиялық принцип.
Дәстүрлі принцип тілдің ерте кездегі жазу дағдысына негізделеді ... ... мен ... ... сақталады. Тілдің уақыт өткен сайын
өзгеріске ... ... ... ... ... даму ... дыбысталу
жағынан өзгеріске түскен сөздердің айтылуы мен жазылуында ... ... осы ... ... Бұл ... біздің зерттеу объектіміз
болып отырған ғалымдарымыздың қайсысы сүйенгендігін анықтайық.
Академик Р. Сыздықова өз ... ... ... «орыс
графикасы дәстүрлі («түркілік») орфографияны ұстамағандықтан, мұнда қазақ
тілінің дыбыс заңдарына ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән кейбір дыбыстарын таңбалайтын
қосымша әріптердің (ä,ö) қолданылғаны да септігін тигізді» [40,255] ... одан әрі ... ... ... ... ... -тың, -дан, -ден, -тан, -тен, -нан, -нен, -ны, -ды, -ты т.б.) ... сөз басында й дыбысы емес, ж ... ... ... ... дейді. Автормен жартылай келісуге болады. Н.И. Ильминский
өз еңбегінде сөз басындағы ж дыбысын өзгертпей ... ... ... ... ... жан, ... жүз, ... едім, жатыр, жүрүу
т.б. Ал М.А. Терентьевтің еңбегінде түрік немесе татар тілін білетін ... ... ... оңай ... ... Тек сөз ... ерекшеліктерге
көңіл аудару қажеттігін ескерткен. Мысалы, түрік тілінде: юзъ, ... ...... ... ... ... якши, яманъ, т.б. болып келсе, қазақ
тіліндегі айтылуы: джюзъ, джолъ, джялъ, джокъ, ... ... ... ... мен В.В. Катаринскийдің еңбектерінде ж ... ... ... сөз ... ... ж ... принцип. Түркі тілі ертеден бері бір-бірімен
салыстырыла зерттеліп келді. ... ... ... ... ... жақын, ұқсас екендігі ... ... ... зерттеудің бірнеше типтері айқындалған. Бұл типтерді
ғалым Е.И. ... [35,69] ... ... ... ... ... грамматикасын басқа тілді сипаттау үшін
қолданылатын салыстырмалы ... ... ... О.Н. ... Н.И. Ашмариннің[38], Н.Ф.
Катановтың [39] еңбектерін ... біз ... ... ... ... ... да ... болар едік.
2. Түркологияның кейбір проблемаларын жекелеген түркі тілдерін кең көлемде
салыстырмалы материалдар арқылы зерттейтін ... Оған ... ... және ... ... ... әзірбайжан,
башқұр, қырғыз, өзбек тілдеріндегі еңбектерді ... Ал біз ... ... ... ... тілін тар шеңберде, практикалық
мақсатта зерттегенін ескерер болсақ, бұл қатардан оларды көре ... ... ... ... мен ... ... салыстырмалы
және тарихи-салыстырмалы зерттеулер. Бұл топқа біз М.А. ... ... ... түрік, парсы, өзбек тілдерімен тарихи ұқсастық тауып, өз
еңбегінде ... ... Н.И. ... ... ... ... ... шор, тува тілдерінің фактілерін қазақ тілі
материалдарымен салыстырғанын, П.М. Мелиоранскийдің жоғарыда аталған 42
еңбегінің 20-сы ... 20-сі ... ... мысалға
келтіре аламыз.
4. Анықтама сипатындағы ... ... Turcicae ... 1959 және ... ... ... народов СССР»), Москва,
1966, т. ІІ).
Түркі тілдерінің құрылымдық ерекшеліктерін тануда Н.И. Ильминский, П.М.
Мелиоранский, В.В. ... М.А. ... А.Н. ... ... сынды түрколог ғалымдар өз ... ... ... оның ... орыс ... ... ... түркі тіл
біліміне үлес қосты. Оларға артылған міндет те зор ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсетіп беру
керек болды.
Бір тілдің ерекшеліктерін көрсету оны ... бір ... ... ... Қазақ тілінің ерекшеліктерін зерттеуші ғалымдар басқа түркі
тілдерімен, оның ішінде қазақ тіліне жақын, ... ... ... ... ... ... ... алтай тілдерінің грамматикасын пайдаланған.
Негізгі принциптері – орыс тілімен салыстыра отырып, ерекшеліктері мен
айырмашылықтарын ... ... ... орыс тілі ... ... ... ... тілі агглютинативті (жалғамалы) тілге жатады. Әрі орыс тілі мен
қазақ ... ... ... Қазақ тіл біліміндегі кейбір
ерекшеліктер орыс тілінде жоқ. Міне, осындай мәселелерге ... ... ... тірелген сияқты. Сөйтіп, қазақ тіліне ұқсас, жақын
тілдерді, атап айсақ: түрік, парсы, араб, ... ... ... ... ... етіп алса керек. Салыстырмалы принцип кей ... ... ... ... тән ... ашып ... шамасы жетпесе, кей тұстарда
түркі тілдерінің фактілерін араластырып жіберуге дейін жеткізген. Сөзіміз
дәлелді болу үшін мысалдарға ... ... ... 3-жақ ... – лар ... жалғанып(джазыбъ атырларъ, джаздыларъ, джазарларъ),
шартты райдың 3-жағында – джазсадылар [8, 145-146] ... ... ... ... ... тілі – ... ... араласып кеткен. ... ... ... ... ... ... ... джіибъ бериндеръ деген сөйлемді – сами ... ... деп ... 132]. ... көсемшенің –уп(-ып – автор) формасын
мынадай сөйлеммен береді. Бугиюнъ минъ туруп, ... ... ... ... ...... я рано встал, велел поставить
самоварь, ... три ... чаю и ... в ... [8,132]. ... ... – самоварь және правленье – қазақ тіліне әлі кіріге қоймаған ... ... ... ... ... анық ... Самоварь сөзін қазақ
халқы самаурын деп атағаны белгілі. Және қазақ стаканмен шай ішпеген.
Н.И. Ильминский болу етістігінің болымсыз формасына ... ... ...... как ... не ... не слышит деген
мысалдарды береді[19, 133]. Мұндағы қарамақсыған деген сөз қазіргі кезде
қолданыстан шығып ... ... ... [19,122] ... ... на ... – отрогах Устьюрта деген сөзді келтіреді. Мұндағы сөзді
біз сынықшы деп түсіндік.
Қазақ тілінің білгірі В.В. ... ... ... рай ... тійгеймин [3,104] деген мысалдарды, сомнительное ... рай – ... ... ... [3,107] ... ... де ... П.М. Мелиоранский өз еңбегін осман тілімен (гелді-
келді, гітті – кетті[1,23], ), парсы тілімен (ар бір – әр бір), ... ... ... ... [1,66]), араб ... ... ... [1,65]) салыстыра отырып, өзінің бірнеше тілді ... ... ... қана ... ... сөздердің басқа тілден
енуі туралы ғылыми сипаттама береді. «Арабская и ... ... ... ... язык ... путями: путем религиозной пропеведи и путем
торговых сношений. Некоторые из этих слов ... в ... ... их знает всякий киргиз, другие ... лишь ... да ... ... ... [1,70] дей ... ... парсы тілінен енген
сөздер қазақ тілінде ... ... ... ... түсіп
отыратынын жазады. Мысалы, кәпір, бейшере, байғуш т.б. сөздер.
Тарихи-салыстырмалы ...... ... ... ... ... ізденулердің басты талаптарына жауап беретін,
жекелеген тілдердің ішкі заңдылықтарын ... ... ... көрсететін
әдіске жатады.
Салыстырмалы типологиялық принцип.
Этимолог ғалымдар этимологиялық объектінің өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... қажет деп санайды.
Олар: фонетикалық, морфологиялық және семантикалық» [41,12]. Бұл ... ...... ...... бірде – принцип деп беріледі.
Барлық критерийлер ... ... ... ... ... ... ғана этимологияны толық немесе түгелімен ... Бұл ... ... ... бір шек жоқ. ... ... ... сүйенеді де, екеуі қосылып, кез ... ... ... ... анықтайды. Бірақ екеуінің
де өзіндік зерттеу ... ... ... ... ... барлық фонетикалық заңдылықтары
есепке алынады. Мысалы, сингормонизм, ассимиляция, ... т.б. ... ... ... ... ... жазылуы.
Біз 4 орыс түркологтарының еңбектеріне назар аударғанда, зерттеуші
ғалымдар осы принципті негізге алды немесе ... ... ... ... ... айта ... Таратып талдап көрейік.
Н.И. Ильминский еңбегінің фонетика бөлімінде дауысты, кейбір ... ... ... де, әріптердің (дыбыстардың – автор) бір-біріне
ықпалдасқанда түрлі өзгерістерге ұшырайтынын айтады [19,5]. ... ... ... ... м дыбысына ауысып отыруын да байқайды.
Мысалы, түйе-мүйе, жылқы-мылқы, құлұн-мұлұн. ... ... ... ... ... сыңары жеке қолданылмайтынын да көрсетеді: бала-шаға,
қатын-қалаш, қыз-қырқын, сыйыр-сыбыр, бұзау-торпақ, ... ... ... өз еңбегінде [15,180-182] аталған еңбектен 160
сөз бен сөз ... алып ... ... ... Орынбор губерниясы
қазақтарының тілдерінде көптеген фонетикалық ... ... ... ауысуына төмендегідей мысалдар келтіреді:
1. ұ//ы (пышық – пұшық; тыла бой – тұла бой);
2. а//ы ...... ... – жабағы; дабыс – дыбыс);
3. о//ұ (сұнар – сонар);
4. ұ//ү ...... қ//л ...... м//б ...... шубөк – шумөк);
7. п//б (байда – пайда);
8. п//қ (пұшқақ – ... п//м ...... кумө – ... т//д ... – тәспі);
11. д//ж (жұмалау – домалау) т.б.
С.Аманжолов берілген сөздерді диалекті тұрғысынан зерттесе ... ... анық ... ... еңбегінің 119-122-беттерін фонетикаға арнаған. «Буквы
(звуки – автор) разделяются на ... и ... В ... слове все буквы
должны быть либо твердая, либо ... – на этом ... и ... ... ... или мягкими, смотря по слову» [8,123] деп,
дауыстыларды ғана емес дауыссыздарды да ... ... ... ... на ... не существует определенного произношения: один
выговаривает мягче, другой ... ... ... ... ... в
середине слова. Так слова бызъ – мы, произносится и бызъ и ... ... ...... [8,120] деп дауысты дыбыстар жүйесінде бірізділік жоқ деп
алдыңғы айтқан болжамын жоққа шығарады. Татар тіліндегі в, ч ... ... ... ... ... ... дыбыстарының ауысуы: варъ – баръ; вирмекъ – бермекъ; вармакъ –
бармакъ
ч//ш ючъ – ушъ
ш//с якши – ... ...... ...... ...... т.б.
мысалдарынан фонетикалық заңдылықтардың сақталуы біркелкі еместігін
байқаймыз.
Қазақ тілін жақсы меңгерген ғалым В.В. ... ... ... ... ... Қазақ тілінің дауысты дыбыстары өзінің жұбымен
(яғни төрт ... ... не ... не ... дыбысталуы)
ерекшеленетінін орыс тілімен ... Ең ... ... ... ... ... ... Әрбір сөздің жуан, жіңішкелігіне қарай
жалғанатын приставкалар (қосымшалар – ... да ... ... ... береді: кси, ксиге, ксилерге, сөз, сөзге [3,4]. Қазақ
тіліндегі кейбір дыбыстардың түсіп қалуын ...... ойун – ... ... бреу), көмекші етістіктердің: турур – тур, отурур – ... ...... ... ... қалатынын да жақсы аңғарған. Екпін мәселесінде де
ғалымның тұщымды ... бар. ... ... екпінді өздеріне
түсіреді, тек болымсыз етістік (жазбадым) пен сұраулық шылауға (келинбе)
және етістіктің жіктік жалғауларына ... ... ... түспейді
дейді. Түркі тіл білімі саласын, оның ішінде қазақ тілін жақсы білетін В.В.
Катаринский фонетикалық принципті ... ... ... П.М. Мелиоранский
морфолог-ғалым А.Ысқақов тілдік жүйеден шығатын, тілдік жүйеге
негізделген принципке арқа сүйеуіміз ... ... ... екінші жартысынан бастау алған еңбектер қазақ тілінің күй-
қалпын, нормаларын танып-білуде жақсы материал ... ... ... ... ... ... соның ішінде қазақ тілін білетін
лингвистер: Н.И.Ильминский, А.В. Васильев, В.В. ... Н.Ф. ... ... ... қатысуымен шығарылғандығымен құнды.
Әсіресе, зерттеу объектіміз болып ... 4 ... ... тілінің
фонетикалық жүйесі мен грамматикалық тұлға-тәсілдерін тануда көп көмегін
тигізді. Осы
Пайдаланған еңбектер
1. Мелиоранский П. М.. ... ... ... языка»
Спб., 1894, ч. 1, с. 4.
2. Ө. Айтбайұлы. Қазақ сөзі. Алматы, «Рауан» 1997, 238-б.
3. В.В. ... ... ... ... ... ... ... 1897 жыл, І бөлім, 3-б.
4. В.В. Радлов. Средняя Зеравшанская долина. 1880, т.6, стр.70
5. В. В. ... К ... об ... ... ... ... ... 1906, 26 апреля, № 63.
6. Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в ... ... ... Р. Ғ. Орыс ... ... ... зерттеуі // Қазақ ССР
ҒА хабарлары, филология сериясы, 1981, № 3, 7-14б..
8. М. А. ... ... ... ... ... и
узбекская» Книга І, СПб, Санк-Петербург,1875 ж.
9. Э. Н. Наджип. Казахский язык. В кн.: Младописьменные ... ... ... 1959, стр.73-90
10. І. Кеңесбаев. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. ... ... ... ... Ә. Т. ... Алматы, 1987 ж.
15б.
11. С. Е. ... «К ... ... ... ... АН ... ОЛЯ,
1941, № 3
12. Масанов Э.Ф. Очерк истории этнографического изучения ... в ... ... 1966, ... І. Кеңесбаев «Основные вехи изучения языка казахского народа» 14-
32б.
14. Р. Г. Сыздықова. Изучение казахского языка в ... ... ... ... ... ... А-Ата, 1980 г., стр.
13-32.
15. С. Аманжолов «Вопросы диалектологии и истории ... ... ... 1997,. 606 ... Н. А. ... ... ... 1960, Введение в изучение
тюркских языков. Москва, 1969, ... ... ... ... Х. К. ... «Исследования по казахскому языку» 1966
18. Ш. Ш. Сарыбаев. «Қазақ тіл ... ... ... ... ... Алматы «Ғылым», 1965
19. Н.И. Ильминский «Материалы к изучению ... ... 1860 және 1861 ... А.Н. Кононов. «П.М. Мелиоранский и отечественная тюркология».
Тюркологический сборник. 1972 г.
21. Қ.М. Төреғұлқызы. Аударматану ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефераты. Алматы, 2006
22. ... ... / Под ред. И.Т. ... - 4-е ... 1981. - 445 ... ... ... бұдан жүз жыл бұрын жазылған грамматикасы».
Известия АН КазССР. Филология и искусство ... №3 ... ... ... ... ... к изучению киргизского наречия
Ильминского критика и библиография» Троицк, 10 ... 1862 ... ... ... ... ... ... языка (составлена членами Алтайской миссии),
Казань 1869, 364 ... В.В. ... «О ... ... ... ... ... русской
азбуки». Казанский университет, 1862.
27. В.В, Радлов Образцы народной дитературы тюркских племен, т. ... ... Г. Лютш ... ... И.Н. ... ... хрестоматия. «Записки Оренбургского Отдела
Императрского Русского Географического Общества» 1870,1875
30. Харузин. «Этнографическое Обозрение» 1891, № 2.
31. ... А., ... Е., ... ... ... ... 1998.
32. В.Н. Прохорова Актуальные проблемы современной русской лексикологии.
М., Изд-во МГУ, 1973.
33. І. Кеңесбаев., Т. Жанұзақов Тіл білімі ... ... ... Н. ... ... по ... ... языка. Ташкент, 1912.
35. Е.И. Убрятова. Задачи сравнительного ... ... ... сборник», Москва 1970.
36. А. Казембек, Общая грамматика турецко-татарского языка, Казань, 1846
37. O. Bơhtlingk Ueber die Sprache der Jakuten. ... ... Н.И. ... ... для исследования чубашского языка, Казань,
1898.
39. Н.Ф. Катанов. Опыт ... ... ... с ... ... отношений его к другим ... ... ... Р. ... ... ... ... тарихы. Алматы,1993, 319 бет.
41. Проблемы этимологии тюркских языков. Алматы, 1990.– 400 с.
42. Искаков А. Принципы ... слов по ... речи в ...... АН ... ... филологическая, 1976, № 4
Жұбанұлы Қ. Қазақ тілінің грамматикасы (1 бөлім). – Алматы, 1936.
Аманжолов С. ... тілі ... (1 ...... ... Н.И. Ильминскийдің «Материалы к изучению киргизского (казахского)
наречия» атты (1860 және 1861 жылғы) еңбегіндегі морфологияның ... ... ... ... қазақ тілінің өзіне тән
төмендегідей қиындықтары барын айтады.
- сын есім мен зат ... ... қара көз, ... ... екі зат есімнің тіркесуі: сабаяқ–саба аяқ, қазанғаб. Мұнда бірінші сөз
екіншісіне тәуелді болып тұр. Мұндай тіркестерді күрделі ... ... ... ... тұрғанынан болар.
- отағасы, коағасы, базарбасы сөздерін де күрделіге жатқызу себебі – ... ... ... ... ... ... ... базарбасыға деп
септелгенде тәуелденіп те тұрғанын (қосағасымыз) байқайды да, бір ... ... ... ... (біріккен сөздерге) жатқызады.
Есімдер кейде басқа сөздер арқылы, кейде ... ... ... ... шы, ші ... ... ... мал бағушыны, кейде тұрғыншыны, атақты
жерден келген келушіні де білдіреді дейді. Мысалы, ерші, жылқышы, қойшы,
бұзаушы, ... ... т. б. (Осы ... ... бізге түсініксіз шынығшы –
зимующий на чинке – отрогах Устьюрта ... ... ... лық (– дық, – тық) жұрнақтары:
1. дерексіз ұғымды, сапаны: жақсылық;
2. санды: бір көйлектік бөз;
3. ... ... ... ... ... көзелдрік, өмілдрік,
табалдрық. Соңғы сөзді жасалуы бірдей болған соң қоса салғаны ... – лы (– ды, – ты ) ... ... деп ... ... имеющий что) бір нәрсенің барын білдіреді дейді.
Мысалы, атты, түйелі, ағалы-інілі, апалы-сіңілі.
– Лау (– дау, ... ... сын ... жалғанып, кішірейту мағынасын
береді дейді: сарылау, жасылдау, үлкендеу. Егер сын ... одан ... ... онда да осы ... ... болатынын айтады.
Мысалы, акшылдау, қызғылдау, кешкінелеу.
– рақ, – рек ... ... ... ... ... ... - ... сын есімдер қайталанып келсе және бірінші буынның соңы – п дыбысына
аяқталса, онда ... ... ... сын ... жатқызуға болады
дейді. Мысалы, қап-қара, ап-ақ.
Егер есімдерге – шыл, –шақ, – шек ... ... ... сын ... ... дейді. Мысалы, тер-тершіл, кір-кіршіл, ұйқышыл.
– ке қосымшасы жалқы ... ... ... ... ... ... жасы кішілерге еркелету мағынасын береді ... ... ... ... ... ... буыны ғана қалатынын былай көрсетеді:
Бай Мухаммед – Байеке, Алжан (Әлжан) – Алеке (Әлеке). Мұндай ... ... ... жағы –ң ... ... ... күлкі-әжуа түрінде де
қолданылады: қазекең – твоя почтенейшие киргизы. Жасы ... ... ... атап, оған –жан сөзін қосақтайтын болған. Мысалы, Омар-жан.
Көтермелеу үшін батыр сөзін қосады дейді. Мысалы, Ашықпай батыр.
Сан есімдердің ... ... ... ... ... ... Есептік сан есімдердің өзешелігі тек дыбыстардың өзгеруінде, ... сан ... ... тән – ау, еу ... (жалғауы деп
көрсетеді) бар екенін және ол 7 санына ... ... ... ... сан ... – дан, – ден ... арқылы жасалып, кейде
қосарланып келеді дейді: бірден-бірден, кісі басына бес теңгеден ... ... сан ... ... ... және ¼ – ... бір, 3/5 – бестен үш.
Есімдіктердің мынандай түрлеріне ғана тоқталып өтеді. ... ... сен. ... есімдіктері: о (ол), бо (қысқа түрі – о), сол, осу. Осы
есімдіктерден жасалатын сілтеу есімдіктері: ол – ана, бо – ... сол ... – у ... анау, мунау, сонау.
Қазақ халқы «үлкенге – құрмет, ...... ... білгенін зерттеуші
де аңғарып, танымайтын адамдар үлкен-кішілігіне қарамай бір-біріне сіз, біз
деп құрмет тұтқан дейді. Сондықтан бұл екі сөз (біз, сіз) ... ... түрі деп ... да, ... – көпше түрдің І жағында, сендер,
сіздер ІІ жағында ... ... – м, ... (І жақ), – ң, – ңыз (ІІ жақ), –ы, – і, – сы, ... жақ) ... жіктік жалғауға жалғанып, бір заттың екінші бір затқа
тәуелді екенін білдіреді дейді. Яғни, ... ... бұл ... ... деп ... ... ... жалғау (притяжательное
окончание) деп дұрыс баға берген [16, 127б.]
Мысалы, көпше түрде – ... ... ... әкелеріміз, әкелерің,
әкелеріңіз, әкелері.
Зерттеуші бұл тәуелдік жалғаулары қазақ тілінде тек есімдерге ғана ... ... ... де ... ... ... ... онусы.
Көптік жалғау жалпы түркі тілінде – лар, – лер (– дар, –дер, –тар,
–тер) ... ... деп ... арқылы беріледі дейді де, орыс
тіліндегі сияқты жиі қолданылмайтынын айтады. Көптік формасы алдындағы ... ... ... ... сөзге жалғанбайды дейді. Мысалы, видел
своими глазами – өз көзіммен көрдім, обрезал ногти – ... ... ... тағы бір ерекшелігі – үй жануарларына, жануар-құстарға
жалғанбайтыны: жылқы, сыйыр, түйе, қой, ешкі, қаз, ... ... ... ... ... ел, ру ... қолданылған емес дейді.
Мысалы, қазақ, орыс, сарт, ноғай, естек (башқұрт), табын, абыз т.б. ... ... ... ... жинақтықты білдіргенде, бүтін сөздің
бөлшектеуге келмейтін бірыңғай топтарында, есімдер ... ... ... Есімдіктер кей жағдайда көптелмейді. Мысалы, ... жүз үй – нас ... ... анау кім – кто эти, ... – один из ... ... ... ғалым «Для выражения есть иногда
употребляется обороты составные из двух слов ... как ... ... ... ... ... ... білгілі – всем людям известно.
Повторение одного ... ... ... кісі ... аітыб жур – каждому
человеку рассказывает: аі аідың оту бар – каждый месяц ... ... ... для ... [ 16, 129б.]. ... ... ... ұғымды білдіретін
жерде көптік жалғауы жалғанбайды. Көптік формасы ... ... ... ... де жүретінін былай көрсетеді: Алжандар келе
жатыр – Алжан со спутниками едеть.
Есімдердің септелуін ғалым ... ... аса ... Тек ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай
өзгеретінін былай көрсетеді.
Ата, атаның, атаға, атаны, атада
Тас, ... ... ... ... ... ... шешені, шешеде.
Көпше түрде – ата-аталар, шеше-шешелер, тас-тастар.
Есімдіктер есім ... ... ... барыс септігімен ерекшеленеді.
Мен, менің, маған, мені, менде, менен
Сен, сенің, саған, сені, сенде, сенен
Ол (о), онуң, оған, ону, ... ... ... ... муну, мунда, мунан
Сол, сонуң, соған, сону, сонда, сонан
Осу, осунуң, осуған ... ... (–м, –ң, – і ) де ... септігіне келгенде әкеме, әкеңе,
әкесіне болып ... ... ... септіктер жалпы ережеге сай,
үндестік заңына сәйкес септелетінін айтады.
Етістік
Ғалым қазақ ... ... ... ... ... жоқ дегенге келеді. Бірақ кейбір етістіктердің күрделі болып
келетінін айтады. Мысалы, етуу, деу ... ... – қай – ... алей ... ... ... булай – буйтуу; буідеу, соідеу деген сөздер жасалады
деп мағынасын ашуда қиындықтарға тап болған.
Қазақ тіліндегі етістіктер жалпы түрік ... ... ... ... –дыр, – т, – р, –гыз өзгелік формалар;
2) – л ырықсыз
3) – н ортақ
4) – с ... (бұл ... ... ғана ... көптік түрінің орнына
қимылдың жалпы орындалуын білдіреді: кетісті)
5) – ма, – ме, –ба, –бе, – па, – ... ... ... ... тән ... ... белгісіз) кішірейту формасын –
ыңқра, – ... ... ... ... автор кідір
сөзін алып отырса керек. Себебі, орысша аудармасын немного ... ... ал ... ... ... жетіңкремейді деп көрсетеді.
Етістіктердің жіктелуінде татар тілінен аздаған айырмашылығы бар
екенін айтады. Етістіктердің жай түрінің және ... мен ... ... ... түрінің бар екенін ескертеді.
-ды деген қосымшаның көсемшенің – а ... ... ... ІІІ ... ... да ... – ған формалы есімшеде де(барғанды, барса
керек) кездесетінін, сондықтан рпедикат пен ... ... ... Сұрау түріндегі сөйлемдерде етістіктен кейін ... – ды ... ... ... ... Келе ме?
– Б (-п) тұлғалы көсемше есту ... ... ... ... Жаққа байланысты – ды көмекші етістігіне жіктік жалғауы жалғанып
отырады.
Е д і м ... ... шақ – р ... ... болжам мағынасын
береді: жазар едім. Ал көсемшелі – б формасымен тіркескенде, алдын-ала
уақытты ... ... ол ... біз ... едік – ... ... (в свой аул), я уже доехала. Осы форма істің аяқталуына күмән
туғызған жағдайды да ... ... ... ... ... ас ... ... (арызымыз) бар еді.
Е к е н сөйлеп ... ... оған ... белгісіз нәрсеге жағымды әсер
береді. Мысалы, барады екен, көрсем екен. Екеннің болымсыз түрі ... о л у у ... – б ... ... ... ... ... жеп болдым. Ал – ған ... ... ... білдіреді. Мысалы, ұйықтаған болыб жатыр. Болымыз түрі – көрмеген
болыб, қарамақсыған ... ... ... ... ... етістігі
болатын немесе болмайтын, мүмкін емес қимылды білдіреді.
Зерттеуші «Сложные идеи в ... ... у нас ... к
глоголу предлогами, киргизском (қазақ тілінде) языке ... ... ... дей келе, кейбір етістіктер лексикалық
мағыналарын сақтап қалатынын, ал кейбіреуі өз мағынасынан айырылып, ... ... ие ... ... Мұндай етістіктерді көмекші етістіктер
қатарына жатқызады. Олар: тұруу, жатуу, отыруу, жүрүу, қалуу, алуу, тастау,
кетүу.
Тұруу ... ... ... жақ бойынша, – а тұлғалы көсемшемен тіркесіп,
екінші қимыл аяқталғанға дейінгі уақытты білдіреді. Мысалы, шыға ... ... ... (туғунның қысқа түрі –тын) қосымшасы жалғанып,
үздіксіз қимыл-әрекетті білдіреді: қазақтың күн көре туғуны мал. ... ... осы ... ... ... бірақ
қаламайтын қимылды білдіреді. Айталық, біліб ... ... ... ... ... ... ... жатыр, тұр, отыр (отур),
жүр тұлғасында дәл қазір жасалған әрекетті білдіреді. «Осы 4 ... ... ... ... ... ие емес» – дейді автор. Көсемшелі
тұлғаға осы аталған 4 ... бірі ... нақ осы ... ... ... ... ... отыр екен, айтыб жүрсін.
Жатыр және тұр етістіктері лексикалық мағыналарын мүлдем жоғалтады да,
отыр мен жүр ... ... ... ... ... ... Мұнан әрмен автор
жүр көмекші етістігінің ... ... ... мен ... ... ... ... баратын жерін білдірсе, –а тұлғалы
көсемшемен ... ... ... әлі ... табатын қимылды
білдіреді: бара ... келе ... Бұл екі ... ... ... ... екі ... етістік ретінде қабылдануы керек дейді зерттеуші.
Бұлардың осы шақтан басқа да ... мен ... ... ... ... ... жатыр, бара-келе жатса, бара-келе жатып; біз оны бара
жатқанда көрмедік, қайтыб келе ... ... ... ... ... –а ... ... қимылдың
екіұштылығын: келе қалса – білдіреді.
Алуу – а көсемшелі тұлғамен тіркесіп, ... ал ... ... емес ... ... ... ... бермеген).
Берүу осы көсемше арқылы жалғасып жатқан үздіксіз қимылды немесе жиі
қайталанған қимылды ... ... ... тұра ... айтады.
Мысалы, жаза береді, айта бер.
Тастау және кетүу істелген істі ... – б ... ... ... ... екіншіден, ырықсыздықты білдіреді. Мысалы,
жазыб тастады, кіріб кетті.
Ғалым ... әрі ... ... ... ... ... ... қимыл формасы – уу – жазуу жиі қолданылатынын ... ... ... ... жазғалы, болымсыз түрі – ... ... Б ... біткен көсемшелер қимылдың қатар келіп, бірі екіншісімен
қабаттаса келсе, екінші қимыл басталғанға ... ... ... ... ... ... бірге келесі қимылмен ... ... ... ... ... ... Ал болымсыз жазбаб етістігі
тек көмекші -еді, -ды, тұлғаларда қолданылады. Ал басқа жерде ... ... түрі ... А тұлғалы көсемше: мақсатты: – айта келген сөзі ... ... ... ... ... ... ... действии): күн бата барамыз; таң
ата шықтық. Осы көсемшенің қосарлануы қимылдың жиі ... ... ... ... – таң ... ... Осында жазғалы деген
көсемшенгің формасын с тех пор как я писал деп аударған. Осы ... ... ... ... ... ... жазған, жазар, жазғы, жазбақ, болымсыз жазбай
тугун, жазбаған, жазбас есімшелері.
Жазыб турған ( – ... ... ... ... ... ... ... Жазар қағазың бар ма? Мінер атым жоқ. ... ... - ... ... ... Күн жауардың алдында – күн жаумастан бұрұн – ... ...... ... ... жеке қолданылмайды, келүу
етістігімен қосылып, тәуелдік жалғауын қабылдайды: жазғым келеді, жазғың
келеді, жазғысы келеді.
-Ған жұрнағына ... ... – да, – дан, – соң т.б. ... рай. ... ... жіктелу үлгісін былай береді: жаз,
жазыңыз, ... ... ... – пусть пишут, жазайын – буду писать
(болымсыз – ... ...... ... деп ... ... райды еселеу үшін – шы ... ... т.б. және осы ... шартты райға жалғанып, өтініш-тілекті
білдіреді дейді. Мысалы, жазсыншы, ... ... ... ... біз ... да ... ... формасын көріп тұрған жоқпыз. ... ... жаза көр, жаза ... – сыпайы түрі, жаза қой – рұқсат ету,
жаза бер, жаза тұр – жазуға мүмкіндік беру деп ... ... ... Қазақ тілінде (татар тілінде де) ІІІ жақтағы бұйрық райдың
– ғыр деген ерекше формасы бар ... ... Бұл ... ... түрін
келтіреді: құрғыр; кәпір құрғырдың ... ...... хитрость у
неверных – пропади они!
Ашық рай. Жазыб атыр – жазыб атырмын, – сың, – ; ... ... – сыз, ... осы ... ... ... шақта – жазамын, жазасың, жазады;
Жазамыз, жазасыз, жазалар.
Өткен шақ. Жаздым, ... ... ... шақ. ... ... ... ... Осыдан кейін ғалым мен жазбасам, о
жазбас деген қолданыстың аудармасы мен сұйық бола ма деб ... ... ... ... ... жалғауы І, ІІ жақта да, көпше түрде де ... ... ... ... ... «Грамматика турецкая, персидская и киргизская, узбекская»
(Книга І, СПб, 1875 ж.)
Автор еңбегінде фонетиканың ... ... ... ... ... ... ... соңғы буынына түседі, тек сұрау есімдіктері мен
болымсыз етістіктерге түспейді. Джаксы ма`? ... минь ... ... ... не слушаю – деп синтаксис мәселесіне де көңіл бөлген.
Автор еңбегінің 122- ... ... ... ... ... ... сөз таптарын бере білген:
- зат есім
- сын есім
- есімдік
- сан есім
- жалғаулық
- шылау
- үстеу
- одағай
- етістік
Автор осы сөз таптарын бере ... ... сөз ... ішкі ... ... ... тілінде род категориясы болмаса да, кейбір
атауларды былай ......... – саулыкъ,
айгыръ – біе,
атанъ тюйе – энгенъ т.б.
Зат есім:
- зат есімнің септелуі, ... ... ... ... ... зат ... ... мысалы: ата-лар, ат-тар, тюре-лер т.б.
- зат есімнің тәуелденуі, мысалы: ... ... ... тюре-нинъ
меарю – төренің мөрі т.б. мысалдар арқылы сөз ... ... ... ... де ... ... мақалды ұтымды қолдана білген:
Буйдакнынь аклы икы-кузъ – бойдақтың ақылы – екі көзі.
Зат есімнің 2 септелу ... ... ...... ... (л, м, н, р ... басқа) есімдер. Үлгі:
Атау септік: атъ, агачъ,
Ілік: ат-тынъ, агач-тынъ,
Барыс: ат-ка, агач-ка,
Табыс: ат-ды, агач-ты.
Екіншісі – ... және р, л, м, н ... ... ... ... ата, шеше, базаръ,
Ілік: ата-нынъ, шеше-нинъ, базар-нынъ
Барыс: ата-га, шеше-ге, базар-га,
Табыс: ата-ны, шеше-ни, базар-ны.
Сөздердің көпше түрі ... ... ... ... ... жуан, жіңішкелігіне қарай жалғанады: су-ларъ, каръ-лар дей ... ... деп ... өзі ... ... ... мен табыс септігінің кейде ... ... ... ... ғалым:
Кунгыль кыринъ - айтса китеръ, куйлек кыринъ джуйса китеръ ... ... ... ... ... ... келтіреді:
Кунгыль- динь кыр-и-ни - айтса китеръ, куйлек-нинъ кыр-и-ни джуса китеръ
Сын есім зат ... сан ... да, ... жағынан да қиыспайтынын
және зат есімнің алдында келетінін айтады: кызылъ урамалъ-красный платок,
кызылъ урамалдар - ... ... т.б. ... сын ... зат ... ... септелетін ерекшелігін де ескереді. Мысалы, Бай ксълеръ
джарлъ-ларга (барыс септік) ... ... ... ... ... асырмалы,
- кішірейтпелі деп топтап, мысалдар арқылы дәлелдеуге тырысады. Мысалы,
салыстырмалы шырай былай жасалады:
- ракъ: копракъ, ... ... сөз соңы м және н ... аяқталғанда): чидамъ-дракъ,улъкён-
дрикъ - Угюз-динъ тюйе улъкён-дрикъ.
асырмалы шырай:
- инъ джаксы-лучший, тымъ немесе расъ-истинно, тмакъ-очень – ... тымъ ... ... ... -лау, дау ... (?) арқылы:
Сары-сары-лау,джасыл-джасыл-дау, улькён- улькён-деу, кешкине-леу, акшыл-
дау т.б. жасалады.
Есімдіктерді мынадай мағыналық түрлерге ... ... ... ... ... ... (относительные),
- белгісіздік.
Жасы кішілердің үлкен кісілерді сыйлайтын әдетіне сай ... ... 1) ... ... көп ... ... септелу үлгілері зат есімдегідей:
Атау: бъз, сызъ, уларъ
Ілік: бъз-динъ, сыз-дынъ, улар-нынъ
Барыс: бъз-ге, сыз-ге, улар-га
Табыс: бъз-ди, сыз-ды, улар-ны
Шығыс: бъз-денъ, сыз-денъ, улар-данъ, ... ... ... осу, бу, муна, сол, ана, булай, мунау, анау.
септелу үлгілері:
Атау: бу немесе муна
Ілік: мунынъ, солъ
Барыс: буганъ, ... ... ... ... ... ... ... т.б. тоқталған.
3) Тәуелдік есімдік деп қазіргі қазақ тіліндегі тәуелдік жалғауды береді.
Мысалы,
жекеше: ... жақ. ... ... ... жақ. ... ... ... жақ Оны ати, ... су ... ... акча беръ т.б.
Мұнда автор жалғау мен есімдікті, тәуелдік жалғаудың формасын ажырата
алмаған.
-Ки деген есімдік бар ... ... ... ... ... ат ...
тюрены-ки.
4) Өздік есімдігі: узу түбірі арқылы – ... ... узу, ... ... ... мынъ ... бъляминъ – биз узумузду
бълямызъ – олар ... ... ... мына ... ... ... сөздердің мағынасын аса түсініңкіремеген. Мысалы, Узъдеринъ
джіибъ бериндеръ деген сөйлемді – сами ...... деп ... сами покушайте).
5) Қатыстық (относительные) есімдігі: кымъ дұрыс септеледі,кым-ненъ?, не
миненъ?. Ни-ни (табыс сеп.) иситдумъ, сону ... – что ... то ... ... ... узге, быткенъ(все), даныме.
Сан есімдерді 3-ке бөлген:
- реттік,
- топтау,
- бөлшектік деп берген де дыбысталу ... ... ... ... ... ... ... джіирма, алпысъ, джетпысъ,джюзъ –
түркі тілінде – бешъ, жпи, ... ... ... ... сан ... тіркескенде үнемі жекеше түрде келеді, несесе,
зат есімдерге көптік формасы жалғанбайды.
Мысалы, 300 лощадей – ушъ ... ... (үш жүз ... емес).
Реттік сан есімдері дауыссыз дыбыстан кейін –инши, дауысты дыбыстан
соң –ншы приставкалары арқылы жасалады. Мысалы, быръ – быры-ншы, икы – ... сан ... ... ... ... ... Мыс., ... бесъ тенке-денъ. Қайталануы арқылы: бърданъ-бърданъ, ушданъ-ушданъ.
Бөлшектік сан есімдері: джарымъ, черыкъ. Мыс., быръ путь ... ... ... И ... қазақ тілінде жоқ деп, там есть и киргизы, ... и ... и ... деген сөйлемді - онда казак-та баръ, сартъ та
баръ, ногай-да баръ, ... баръ деп да ... ... деп ... ... « союз или чаще ... тоже через ма» (134-б.) деп
береді. Ни джаксы: акта ... ма, акль ... –ма? ... акта ... деп ... ... ... когда надо передать двойное или то употребляется джа»(134-б.) ... джа ... джа ... беръ ... ... келтіреді.
Септеуліктердің атау, ілік, барыс, шығыс септіктерінен кейін келуіне
көмекші сөздерді ... ... атау ... ... ... ... ... т.б.
- ілік септігінен кейін: ишиндэ, ... ... ... ... ... ... ... кейін: карсы-каракарсы, шинъ, шеинъ. ... шинъ ... ... ...... из Петербургу
железная дорога ездят (сөйлемнің мағынасы ... ... ... ... ... данъ ... - данъ аса, - данъ бурунъ, -
данъ сонъ: асданъ сонъ, ас-данъ бурунъ.
Үстеу:
- сапалыққа ( ... ... зат ... ... ... ... ... жатқызады.
- мезгіл: букюнъ, ыртенъ джокъ бурусугунъ, али, сунда, ... ... ... унда, алсъ
- сын-бейне: блай, соганъ, канша, даныме, кайтыпъ, суйтыпъ, азъ, ... т.б. ... жиі ... тек ... көрсеткен. Кейбір
мағынасы күнгірттенген: тмакъ-очень, кесъ-нечаянно, хе-да үстеулер де
кездеседі.
Ғалым сапалық сан есімдер мен ... ... бір деп ... ... ... мен ... есімдіктері бірге топтасып жүр.
Одағайларды тек мысалдармен көрсетеді:
Ау! – эй!
гайда! – ну ступай!
Кашъ, сакъ- болъ! – ... ... – как ... – ей-богу!
Тратыръ! – стой!
Китърманхъ – пошел прочъ!
Алды-разъ бусунъ, кулдукъ, таиръ джарлкасынъ – спасибо
Джюзи кара! - негодяй
Етістік. ... ... ... ... сауатсыз қазақ білмей де қалуы мүмкін дейді ғалым. Қазақ ... ... ... ... ... да, оқымаса да ажырата
білгені баршаға аян. Бұл форма қысқарған жағдайда ... у ... ... жуан ... - у, ... ... ... – ю жалғанады.
Мысалы, турмакъ – туруу,
джатмакъ – джатуу,
алмакъ – алуу,
джюрюмекъ – джюрюю,
китмекъ – ... ... ... қазақ тілінде баръ частичкасы арқылы беріледі, оған
қарсы - джокъ сөзі ... ... ... ушъ атъ ... ... ма?деген мысалдардың анық-қанығына жете алмай былай да айтуға ... ... ушъ ... ... ... ... ... экем-нынъ ушъ-джюзъ джилки-сы баръ. Мин-ымъ кита-бимъ баръ.
«Нет ли у тебя ... ... ... екі түрлі айтуға болады:
Сын-да акча джокъ-ба? немесе, сынынъ ... ... ... енді көп ... ... Бұл форма тек
жалғау түрінде немесе етістіктердің басқа түрін ... ... осы ... ... ... -ды, -мызъ, -сызъ, -ларъ,
өткен шақта: -дымъ, -дынъ, -ды, -дыкъ, -дынгызъ, -дылар. Бұл ... өзін ... ... сказатъ: я молодъ, ты ... и ... не ... к ... а ... его как и мы: минъ джасъ – я
молод, сынъ бай – ты ... олъ солу – онъ ... бызъ ... ...... солдаты».
Өткен шаққа көмекші етістіктер жалғанады:
Минъ джасъ идымъ – я был ... бай ... – ты был ... солу иды – он был ... ... ... ... түбір сөзге түрлі қосымшалардың,
мысалы,-ыл, -ын, -ыш, -дыр, -ма немесе –ба ... ... ... жаңа ... ... ... джазмакъ
Ырықсыз етіс: джаз-ыл-макъ,
Өздік: джаз-ыш-макъ,
Өзгелік: джаз-дыр-макъ,
Болымсыз (отрицательные): джаз-ба-макъ,
Кішірейту (уменшительные): джаз-ынкра-макъ.
Құрама (составные) етістік –ламакъ арқылы жасалады:
джолъ-джоламакъ,
джыръ-джырламакъ,
късъ (зима)-късамакъ (зимовать),
джазъ-джайламакъ,
джеръ-джерлеу
Кимнинъ джеринъ джерлесенъ, сонунъ ... ... – С ... ... ... быть деп ... ... екі түрін береді:
1. осы шақ көсемше,
2. өткен шақ ... шақ ... ... –а ... егер ... ... ... біреуіне
аяқталса, -я дыбысын жалғайтынын айтады. Яғни:
джаз-макъ – түбірі джазъ - джаза көсемше
джаз-ба-макъ – джазба – джазбай.
Карамакъ – кара - ......... шақ ... түбірге –убъ,-бъ жалғану арқылы жасалады.
Джаз-убъ – джазма-бъ – ...... ... ... ... ... ... шақтағы –а дыбысына аяқталатын көсемшелер ... ... ... ... ... ... ... Танъ ат-пай турдымъ.
Есімшені ғалым үш топқа бөліп қарастырады:
- осы шақ есімше
- өткен шақ есімше
- келер шақ ... шақ ... ... ... –а ... ... сөзін қосқанда:
джаза-тугунъ немесе сөйлем: Мына тау айнала-тугунъ баръ ма? деп ... шақ ... ... –ға ... ... жасалатынын береді. Мысалы,
кара-ганъ-карама-ганъ. Егер осы формаға –че жалғауын (автор) ... ... ... білдіреді дейді. Үлгі: Каранынъ ачуу ... ... ... ... ... ... бармакъ-тай бакъ биръ.
Келер шақ есімше –аръ, -ръ жалғануы арқылы жасалатынын былай көрсетеді:
джазаръ – джазбасъ, караръ – ... ...... ... ... ... ... ... ... ... бұл ... ... ... ... қолданылатынын айтады. Мысалы,
Минъ темиръ-калямъ-миненъ джаз-а-мынъ – дағдылы іс-әрекет.
Кылыджъ-ды булатъ-танъ джаса-ды, бұл шақ кей ... ... ... ... Иртенъ минъ китамынъ.
Нақ осы шақ (настоящее определенное). Автор еңбегінде нақ осы шақ
іс-әрекеттің дәл ... өтіп ... ... Ол -убъ ... ... келер шағы жалғанады дейді. Сөзіміз дәлелді болу
үшін:
джазыбъ атырмынъ,
атырсынъ,
атыръ,
атырмызъ,
атырсызъ,
атырларъ.
Осы жерде ғалым уюктабъ атыръ – деген ... ... ... (спать),
джекы – ұйқы деген ең қарапайым түрі деп көрсетеді.
Өткен шақ. Автор ... ... ... –дымъ, -дынъ, т.б. өткен шақ
белгілері жалғанады дейді де жіктелу үлгісін көрсетеді:
джаз-дымъ, ... ... ... шақ. ... шақ ... осы ... белгілерін жалғайды.
джазаръ-мынъ, джазаръ-мызъ,
джазаръ-сынъ, ... ... ... ... ... жасалуы үшін түбірге –са бөлшегі, сонан соң
өткен шақ белгілері, яғни, -дымъ, дынъ, дыкъ т.б. ... –мъ, -нъ, ... ... ... ... ... ... ... ... ... қолданады. Мысалы:
Эгерде тіермене бозсанъ – ультрырменъ. Арыкъ малъ-ды асрасанъ, аузынъ,
мурнынъ, май кларъ, джяманъ ксыны ... ... ... канъ ... ... ... – аузынъ мурнынъ май итеръ.
Шартты өткен: Түбірге -са мен өткен шақ ... ... ... ... -дынъ ... ... ... ... де ... ... ... т.б.
Бұйрық түбірге арнаулы жалғаулар жалғанатынын көрсете білген:
джазъ, ... ... ... ... ал көпшілікке джазындаръ формасы қолданылған.
Және І жақта: джаз-инъ, джаза-лыкъ түрлері де болатынын ескертеді.
Ал –ши, -чи ... ... ... ... ... реңк беретініне
мынандай үлгі береді:
джазсанызъ-ши, берсенчъ немесе, -а көсемшесіне –гой-ды жалғап:
джаза-гой, карай-гой.
Өтінішті білдіруді –куръ, -гуръ формасымен береді:
джаза-куръ, бара-гуръ, ... - биръ ... ... ... джата-туръ формаларын жасайды.
Ғалым « Есть еще особая форма для 3-го лица на ... – она ... и ... возможна только в некоторых глаголах»
(148-б.), – деп мына үлгілерді аудармаларымен ұсынады:
Куръ-гуръ, каранъ ... ... ... ... ... экенъ бөлшегі арқылы жасалатынына мынандай мысал
береді: ... ... ... ... ... курсенгызъ ... ... ... ... ... шақты ғалым көсешеге -убъ пен ... шақ ... ... ... ... етістіктер. Кез-келген етістіктердің –джатмакъ, ... ... т.б. ... ... ... ... ... тудыратынын айтады. Мысалы, -убъ формасын кез-келген ... ... ... ... ... ... ... дейді
автор. Мысалы, билибъ турмынъ, айтыбъ джюрсенъ – ...... ... ... ... жеңіл болу үшін осылай сөздерді қысқартады.
Терентьев еңбегінде қазақ тілінің сөзжасамға бай ... ... ... бар ... да ... ... жақсы түсінген. Жақсы түсініп
қана қоймай, ... сөз ... сөз ... ... ... ғалым
приставка, кейде жалғау деп береді) жеке-жеке мысалар беру арқылы тоқталып
өткен. ... ... ... ...... ... – калау, карамакъ – карау.
Калау тапса – каръ джанаръ, калаунъ ... ... ... Урусша булай айт-уга керекъ. Арбалы (арбамен) бару-га джаксы-мы?
-Гы. ... бұл ... ... зат есім ... бір ... ... ... мысалдар арқылы берген.
Мен казакша бильгимъ киледы. Джазгынъ келды, ... ... ... және -усъ ... да ... ... ... беретінін
былай келтіреді: карг-ысъ, ур-усъ, бл-исъ, ... ... ... Өткен шақ есімшенің мынындай қолданыстарына бөлек
тоқталған.
1) зат ... ... ... есімді білдіруі. Мысалы,
Бздеръ кульге киль-ген-ымызда кульденъ уйрикдеръ уштэ.
Сокорнынъ тле-ген-е: икы козъ.
Де-ген-имъ-ди кылъ. ... ... ... ... ... Де-
түбір, генъ – есімше, имъ – тәуелділік, ди – табыс ... деп ... ... ... ретінде жұмсалуын былай көрсетеді:
Купъ джасаганъ ни бляръ, купъ-ти курганъ со бляръ.Мұндағы көп үстеуі зат
есім орнына жұмсалып, табыс септігінде тұр ... ... сын есім ... ... зат ... ... ... мынадай
мысал келтірген: Създе аурганъ ксы канча баръ?
Сун-ганъ моёнды клышъ кеспесъ. Сютпенъ кр-генъ мнезъ: джанъ бненъ ... ... ... түсіндіруге тырысқан.
-Чи немесе –ши формаларын зерттеуші тұйық ... ... ... ... ... ... ... атауларды жасайтынын
джолау-ши, джазу-ши, сату-ши, тгу-ше, карау-ше ... ... ... « Это ши ... ... чи и ... ... – пишу-щій, продаю-щій, переписчикъ, ... ... и т. д.» - деп ... бере ... –Ши ... ... деп, оның зат ... жалғануын мына сөздер арқылы көрсеткен:
им-ши, іэр-ши (седельник), мал-ши, ... ... ... ... -дыкъ, -дрыкъ қосымшалары арқылы: аркалыкъ, ... ... ... ... ... очки), сагалдрыкъ
(подбородник) т. б. жаңа зат есім немесе сын есім ... ... ... ... Мынандай мақалды осы жерде мысал ретінде көрсетеді:
Тюйялыкъ джерь-дэ тутъ булмасъ, трукмяндыкъ ... юртъ ... -ды. ... бұл ... зат ... ... жалғасақ, сын
есім жасауға болады дейді. Мысалы, джара-лы, джар-лы, ... ... Бір ... ... осы ... тат-ты, ин-ды деген сөздерді де
берген.
Қос сөздер арқылы жасалған: агалы-ынылы, апалы-сындлы, кырлы-ойлы деген
мысалдарды да ... уй – ... ... уй – ... - ... ... –лы бөлшегі
қандай да бір заттың ... ... -сыз ... зат ... ... отыр деп ... -шинъ – бір нәрсеге бейімділікті білдіреді. Мысалы, джуку
(ұйқы) – ... ... Ксы аты ... ксы ... ... ... зат ... жалғанып, серіктестік (сотоварищество)
мағыналы сөздерді білдіретінін айтады: карнх-дасъ, кудук-тасъ, су-ласъ,
дэмъ-дасъ, ... ... ... -дау тек сын ... ғана ... ... ... мына мысалдар арқылы көрсеткен: сары-лау, джасыл-дау.
Құрамды сөздерді зерттеуші мынадай 3 топқа бөліп қарастырады.
1. қосарланған зат ... ... ... ... ит-
балыкъ, басъ-акимь, тасъ-купръ, темиръ-казыкъ деген ... ... ... ... ... ең ... жасалынған материал, сонан кейін зат
атауы берілген.
2. Зат есім мен сын есімнің қосарлануы ... ... ... кара-
козъ, кара-шекпенъ, кара джоль. Мұндағы қара сөзі жиі қолданылады және тура
мағынасында да (кара-козъ), ... ... да (cен ... ... сөздер арқылы қара сөзінің мағынасы айқындалады.
Мысалы, джюзы-кара – джюзым-акъ . Осы ... ... мына ... ... акъ ... Куда-инъ джакъ булады.
1. Сөздердің қайталануы арқылы:
Тюйе-мюйе, жылкы-мылкы, бзау-мзау, сыйир-мыйиръ т.б.
Бұл сөздердегі бірінші дыбыс қайталанған кезде м дыбысына айналып, сөздің
екінші ... еш ... ие ... тұр және де жеке ... Ал
кейбір төмендегі сөздер басқаша мәнге ие:
ыбыръ-сыбыръ (секреты),
албыръ-салбыръ (лохматья),
бала-шага ... ... ... В. ... ... ... ... Фонетика, этимология,
синтаксис. (Оренбург, 1897 жыл).
Катаринскиийдің аталған еңбегі 200 бетке жуық, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... зерттелген.
Еңбектегі этимология бөлімі VIII тараудан тұрады. Осы тарауларды ашып
көрсетер ... ... – Зат есім мен сын ... Есім ... ... мен
етістіктерден жасалуы. Есімдердің сан және род категориялары. Зат ... ... Сын ... ... – Сан ... тарау – Есімдіктер;
ІV тарау – Етістіктердің жасалуы. Етістіктердің жіктелуі, үлгілері;
V ...... ...... ... – Жалғаулықтар;
VIІІ тарау – Одағайлар болып бөлінеді.
І тарауда зат есімдер мен сын есімдердің жасалу ... ... ... ... көпше түрлері, сын есімнің мағыналық түрлері
(сапалық, қатыстық) және шырай түрлеріне ... ... мен сын ... ... жолдарын 2-ге бөліп қарастырады:
а) есім сөздердің есімдерден жасалуы;
б) етістіктерден жасалуы.
1. Есім сөздердің есімдерден жасалуына мынандай 10 ... ... –шы (-ши), -шу (-шу) ... 3 ... қолданылады:
а) өндіруші (производитель) : уй-уйши, ой-ойшы, ер-ерши
б) жұмысы (занятие): кой-койшы, жылкы-жылкышы, балык-балыкшы, ... ... ... ... аралауы (посетителя известного места и пр.): базаршы,
калашы, суушы.
2) –лык (-лик, -лук, -лук, -дык, -дик, -дук, ... –шы, -ши ... ... ... ... ... дерексіз
ұғымды білдіреді: малшы-малшы-лық, басшы-басшы-лық,
б) сын есімдерге жалғанып, дерексіз зат ... ... ... ... әділ-әділдік,
в) мөлшер мен санды білдіреді: Бир тондук ... ... ... Бир ... ... айлык азык ал.
г) денеге кигізілетін зат: ... ... ... ... ... ... курман-курмандык, науруз-науруздук
е) жас мөлшерін: жас-жастык, карт-тык, бала-лык, жигит-тик.
3) –шыл, -шил, -шаң,-шең бір нәрсеге деген қажеттілікті, бейімділікті
білдіретініне мына мысалдарды ... ... ... ... ... ... жер-шил. Кси аты тершең (тершил), кси кійми киршең.
4) –шык (-шик,-шук, -шук, -шек, -шак) кішірейту ... ... ... ... ... ... Осы ... ғалым ис-исшик
(делишко), атшык (лощаденка) деген сөздерді келтірген.
5) – ники, – дики жұрнақтары ненікі? ... ... ... жауап
ретінде беріледі дейді: акеники, аганики. Бұл форманы ғалым ілік ... ... ... ... ... –ң ... түсіп қалған деп көрсетеді.
Яғни, ... ... ... ... ... ... ажырата
алмаған.
6) – лы, – ли (-ды, -ты) бір ... ... ... ерли-зайыпты,
суулы, аталы-аналы, акылды және мініс көлігін: атты, арбалы, туйолу ... Осы ... ... Озун бойлу алтын басты айелден, бакыр ... ... ... ... ... деген сөздегі –ты жалғауын да мысалға
келтіріп шатасқан. –Лы, - ли ... ... ... ... ... да ... тыс қалдырмаған: акесиз, акылсыз,
кійимсиз.
7) – ка, – ке ... ... ... я ... ... ... ... Алмухамедъ-Алеке, Баримжан-Баке, Мусрали-Мусеке
т.б. Және осы форманың тәуелдікдіктің 1,2,3 жағында да қоланылатынын былай
келтірген: Алекем, Алекең, Алекеси. ... ... ... –ай бөлшегі қолануға
болатынын берген: ага-агеке-агай, ... ... ... (-дас, -дес, -тас,-тес) жолдастықты, серіктестікті
білдірген: ата-аталас, ... ... ... -сымак,-сумак, -симек, -сумок зат сапасының төмендігін немесе
әлсіздігін білдірген: кок-коксымак, жасыл-жасылсымак, атсымак, колсумок.
10) –лау ... -тау) сын ... ... ... ... ... ... улкендоу, акылсыздау, кокшил-кокшилдеу, акшыл-
дау, ... ... ... ... ... ... да айтады.
2. Етістіктерден жасалған есімдерге 18 ... ... –у ... ... ... ... ... сату, байлау. Осы жерде
ғалым дербес түбір зат есімдерді береді: косеу, жасау, кыстау, ... ... –шы, -ши ... ... ... істі ... ... айту-
айтушы, кору-коруши, сату-шы, уйрету-ши. –Мак ... ... ... ... ... кирмекши болдум.
3) –м –ым (-им, -ум) жұрағы қимылдың нәтижесін көрсетеді: берим, алым,
ол-олум, жур-журум, кет-кеим. Кей етістіктермен тіркесіп бұл ... ... ... бир ишим ... бир ... шай, бир ... су бер.
Осы формаға –сак,-сек жалғанса, тек қимылды ғана емес, соған бейімділікті
де білдіреді: ... ... ... ... ... –кыш (-гыш, -гуш) жұрнағы іс-қимылға бейімділікті білдіреді: айт-
айткыш, сат-саткыш, кор-коргуш, жел-желгиш (рысак). Ғалым ... ... ... –аган,-еген: кашаган, емген, кабаган; –шак,-шек: урун-
уруншак, умут-умутшак, шегин-шегиншек; ... ... ... ... -кыр, -гыр, -кур, -кир: ... ... ... бил-билгир сынды түрлерінің бар екенін көрсеткен.
5) –кын (-гын, -кун, кун) ... ... ... ... ... ... ... –ык, -ик жұрнағы зат атауын немесе сапасын білдіреді: тесик, ... ... ... ... ... білдіретін жұрнақтар:
–ак, -к – тарак, курок, елек, пышак, орак, тайак,
-каш,-кыш, -киш, -куш, -кы, -гы, -гу – ... ... ... ... сузгу, бургу.
8) –с, - ыс қимылды: шыгыс, кирис, жатыс, журус, тыныс, ... ... ... ... ... урус кагыс болмасын. Алыс-
берис; Аулдас алыс-бериссиз болмас.
9) –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... ... ... ... Мысалы, кеспе, орме, жазба, жанама, баспа, жарма, кыспа.
10) –м, -ам ... ... ... ... аттам.
11) –ыш, -уш, -иш жұрнақтары жай-күйді білдіреді: корук, ... ... ... кут-кутунуш; етістік арқылы жасалған зат атауын: ора-
орауш, тере-тереуш т.б. білдіреді.
12) –ын, -ин,-н жұрнақтары қимыл ... ... ... ... ек-
егин, жый-жыйын; -ды бөлшегі қосылып, жуунды, уйынды ... ... ... ... ... заттың (означает назначение предмета) … білдіреді:
орамал, тасымал.
14) –мак жұрнағы заттың қимылға бағыныштылығын ... ... ... –малы, -палы, -мели, -пел, - макшы ... ... ... Мысалы, кошпели, бермели, алмалы. Мен сенде калмакшы ... ... ... ... ... -лик, -лук, -лук жұрнақтары қимылдың болу ... ... ... корер-корерлик, айтар-айтарлык. Кейде
бұл жұрнақты –дай, -дей жұрнағы ауыстырады дейді ... ... ... ... айтарлык-айткандай, жарарлык-жарагандай.
17) –гы, -ги, -гу, -гу жұрнақтары біріншіден, жатыс ... ... ... жерде-жердеги, аспан-аспандагы, сырт-сырттагы, бас-
бастагы, екіншіден, уақытты ... ... ... ... ... ертең-ертеңгі, жаз-жазгы, тумон-тумонгу.
18) Өткен шақтағы –ган, -ген формалары тәуелдік жалғауға жалғанып, есім
мағынасын береді: окуганым бар, коргеним бар. (кейде –ны, -ни ... ... ... есімдердің жоғарыдағыдай жасалуынан басқа да түрлері бар екенін
айтады. Бұған ... сын есім мен зат ... ... ... сары май, карашекпен,
аксакал, аксуйок, карагоз;
2. зат есімдердің ... ... бет ... ... от кеме,
темир жол, тас коше, отагасы, косагасы. Осы жерде ғалым тійирмен
сөзіне – жел ... ат ... су ... ... ... ... ... тіліне тән тағы бір ерекшелік – ... ... ... келтірген. Мысалы, жылкы-мылкы, туйе-муйе, су-му, кулун-
мулун, ет-мет, агаш-магаш т.б. сөздердегі екінші ... ... ... және жеке дара ешқандай мағына бермеуі. ... екі ... ... ... сипат алады. Мысалы, бала-шага,
той-токыр, катын-галаш, аул-уй, жаун-шашын, кійиз-купшик, жер-жебер,
айак-табак, жер-су. Мұндағы сөздер көптік жалғауды қажет еіп тұрған
жоқ.
4. зат есім мен ... ... ... пен зат есімнің тіркесуі:
суагар, орун-басар, дуз-горус (свидание) ... ... ... – Ат-
келтир, Бай-болсун, Бор-басар, Кой-кайтар.
Барлық түркі тілдеріндегі сияқты қазақ тілінде де түрлі род категориясы
жоқ. ... ... үшін ... ... ... деп ... ... айу, таук-ургашы таук, кошкпр-саулык, айгыр-бійе, сыйыр-огуз,
буру-инген.
Ал адамдарды атауда ерекше мән ... ... ... ер ... ... ана, кыз, ул бала, аке, шеше, кул-куң деп ... ... ... еш ... жоқ. ... ұғым мынандай
жағдайда жалғанбайды;
- сөздің алдында сан тұрғанда: он кси, жыйырма бес манет;
- екі не одан да көп дене ... оз ... ... үй ... ... жылкы, сыйыр, туйе, каз, уйок;
- халық, ел аттарында: казак, орус, сарт т.б;
- сын есімнен жасалған баяндауышта: олар ... бұл ... ... бір ғана түрі бар, ал септіктердің саны – 7
дейді де предложный падеж деп жақшаға алып береді. Септелудің ... ... ... ... ... ... жалғауларының сөздің соңына
жалғанатынын да дұрыс көрсеткен. Атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс,
көмектес ... деп ... ... ... мен ... берген. Қазіргі қазақ тілімен бірдей, еш ... ... ... ... ... ... септіктің жоқ екенін айтады
Мұнан әрі ғалым есімдердің септелу үлгісіне тоқталады. Жекеше, көпше
түрдегі сөздердің ... де ... ... ... Бір
айта кетерлігі ғалым үндестік ... оның ... ... ... ... ... ... Терентьев еңбегінде жуан мен жіңішке
сөздерді заңдылыққа қарамастан бере берсе, бұл ... ... ... ... қасы. Жіңішке дыбыстарды ноқат, үтір арқылы ... ... ... болу ... кап, ... ... ... капка, кешке
Табыс: капты, кешти
Жатыс: капта, кеште
Шығыс: каптан, кештен
Көмектес: каппен, кешпен т.б.
Сын есімдердің зат ... ... ... ... ... білген. Ер жигиттиң жолдасы: жуйрук ат, откур кылыш, ушту
найза. Жаманга жакыным деб айтпа. ... де бай ... ... де ... - деген мақалдар арқылы сын есімдердің мағынасын ашуға тырысқан.
Сын есімдердің сапалық және қатыстық түрлерін көрсете келе, агаш ... уй ... ... сын ... зат есімнен болып тұр дейді. Тәуелді сын
есімдердің болмайтынын, заттың меншіктілігі ілік ... ... ... ... ... ... ... уйасы, койанның изи. Бұл жердегі
тәуелділік формасы көптеген ғалымдарды шатыстырып, әр ... ... сын ... ғалым 3 шырайға бөлген:
- Салыстырмалы шырай -рак, -рек, -драк, -дрок: жаксырак, ... ... ... ... ең, ... абдан сөздері арқылы;
- Күшейтпелі шырай күшейткіш буындар арқылы: ак-ап-ак (аппак), кара-кап-
кара, ... ... ... ... – сан есімдерге арналған. Катаринский еңбегіндегі сан есімдер
қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдермен ... ... ... ... сан есімдер де қанша? нешеу? сұрақтарына жауап береді. Бірақ, 1897
күрделі санын мың да ... ... ... жеті деп ... дейді. Қазіргі
қазақ тіліндегі жинақтау сан есімін ... ... ... т.е. когда оно употребляется без упоминания считаемых предметов,
принимает ... –ау, -еу: ... ... ... ... ... ... а далее считают обычно секиз, тогуз и т. д.», - деп ажырата алмаған.
Қалған ... ... ... ... сан есімдер ерекшеленбейді.
ІІІ тарауда – есімдіктерге тоқталады. Есімдіктерді ... 6 ... ... ... ... мен, сен, о, ол, биз, биздер, сиз, сиздер, ... ... ... ... ... ... ... мен, биз
Ілік: мениң, бизиң
Барыс: маган, бизге
Табыс: мени, бизди
Жатыс: менде, бизде
Шығыс: менен, бизден
Көмектес: ... ... ... турамда, бизиң турасында)
Мұндағы көмектес септігіндегі жалғауда ауытқушылықты байқап отырмыз.
2. Барлық түркологтар сияқты ғалым да тәуелдік ... ... ... ... де, оның екі ... – жылқым, жылқың, жылкысы және меники,
сеники көрсетеді. Тәуелдеу есімдігі 3 ... ... де ... ... ... ... ... аты, олардың аты т.б. Септелу үлгілеріне ғалым
акем, колум, жузуң, т.б, тәуелдік жалғаудағы зат ... ... ... мен, сен т.б. ... ... мен зат есімдер бірігіп тәуелдеу
есімдігін беретін болуы керек.
3. Сұрау есімдіктері кім?не? кімдер? нелер? кай? т.б. зат есімдер ... ... ... ... ... ... ... кайсын, нешеуди
Жатыс: кайсында, нешеуде
Шығыс: кайсынан, нешеуден
Көмектес: кайсымен, нешеумен
(Предложный: кайсының турасында, ... ... ... ... ... со, сол, бо, бу, ана, ... ... болар, осу.
Септелу үлгілері:
Атау: со, бо (бу), ана
Ілік: сонуң, мунуң, ананың
Барыс: соган, буган, анаган
Табыс: сону, муну, ананы
Жатыс: сонда, мунда, ... ... ... ... ... ... ... сонуң турасында, мунуң турасында, ананың турасында).
5. Жалпылау есімдіктері деп ... ... ... ... оз, ... ... т.б. Мысалы, Ботен елге патса болганша, оз елиңе шупан бол.
Бұлардан басқа – ... ... бари ... де бар. Ал ар ... де ... ... ... есімдіктері: кайсы бир, бир нарсе, бреу, алде ким, ким ... ... ... – еш бир, ... иш ким ... ... есімдіктері
де бар.
ІV тарау – етістіктерге, олардың жасалу ... етіс ... ... ... ... шақ ... ал 77- 110- беттері етістіктердің
жіктелу үлгілеріне арналған.
Осы тарауда етістіктерге қатысты керемет жаңалықтар көріп отырған жоқпыз.
Ең ... ... ... ... ... тоқталған. Оны қазіргі тіл
біліміндегідей 2 топқа бөлген:
- есім сөздерден жасалған етістіктер;
- етістіктерден жасалған етістіктер.
Есім сөздерден жасалған етістіктерге 10 ... ... –а ... есім ... ... ... ... білдіреді.
Мысалы, оцун-ойна, ат-ата, жас-жаса, ас-аса. Коп жасаган билмес, коп
кыдырган ... –ла, -ле, -да, -де, -та, -те ... 4 ... ... ... ... мағынасын етістік арқылы қабылдау немесе жасау
(производить или принимать то, что означается именем). ... ... ... курт-куртта (наполнится червями), ер-ер(т)те,
бала-балала, шуу-шуула, барымта-барынта – ... ... ... ... пен ... білдіру: кыс-кыста, жай-жайла;
в) бір нәрсеге есімдер арқылы түр ... сапа ... ... кыр-кырла,
жумур-жумурла, майда-майдала, тегис-тегисте, жаксы-жаксыла, ак-акта, кара-
карала, жаман-жаманда;
г) мөлшерді: дорба-дорбала, уус-ууста, арба-арбала, шана-шанала, ... Есім ... ... ... ... -ор жұрнақтары аталған
түстерді қабылдау мағынасын береді (при ... ... ... глаголы со значением принять известный цвет). Мысалы, ... ... ... ... ... Егер сөз ... бітсе, -й, -ай,-ей жұрнақтары жалғанады: ... ... ... ... ... ... қолданыста жоқ.
4. –де, -до жұрнақтары кейбір есімдерден етістік жасап, ... ... ... ... ... жун-жундо, желим-желимде.
5. –ай, -ей, -ой жұрнақтары заттың жай-күйін немесе көлемін білдіреді.
Мысалы, карт-картай, нык-ныгай, коп-кобой, мол-молай, ... ... ... ... аталған формаларды жуан-жуанай, улкен-улкеной, сут-сутой,
шоп-шобой деген сөздерге де ... ... ... ... ...... жалғанады дейді зерттеуші. Мысалы, аласа-аласар,
кыска-кыскар, ески-ескир, жаңа-жаңар.
6. –сын, -син, -сун, -сун ... ... ... ... ... ... ... жаман-жамансын (считать плохим), кушту-куштусун
(считать сильным ), жас-жассын (считать молодым), ... ... ... ... ІІ ... ... ... формасын
етістіктің жұрнағы деп шатастырып отыр. Сөздің ... ... ... – ты ... ... ... ... деп қателескен.
7. –қар, -кер қимылдың жасалатынын: ес-ескер, бас-баскар, кут-куткар.
8. –шыла, - шиле жұрнақтары ұқсату мен ... ... ... ... ... (поступать так же, как я
поступаю).
9. –мсра, ... ... ... ... -ыңкре, кішірейту ұғымын
береді: кул-кулмсро, жыла-жыламсра, кара-караңкра, кыдыр-кыдырңкра, кедер-
кедерңкре (немного помедлить). Болымсыз түрі: ... ... ... ... ... етістіктер төмендегідей жұрнақтар арқылы
жасалады.
а) –лан, -дан, -тан т.б. : ашулан, майлан, жалкаулан, малдан, жандан
(придти в ... ... –ык, –ук, т.б. : ... ... ... –ы (-и, -у) : байы
г) –ра: асра;
д) –ан: босан, мыктан;
е) –лат: жогарылат.
Ғалым етістіктен етістік тудыратын жұрнақтар орыс ... етіс ... ... ... деп есептейді.
1. Ырықсыз етіс –л, -ыл жұрнақтары арқылы жасалады: атал, карал, басыл;
2. Ортақ етіс –ус, -ыс, –с ... ... ... болус, айтыс,
сыйлас, согус, карас, ... ... ... орнына кетисти, сурасты
қолданылады.
3. Өздік етіс ... -ин ... ... ... ... ... ... уйлон, жабын (закрываться).
4. Өзгелік етіс 4 түрлі жолмен жасалады:
а) етістіктің соңы з, и, й, к, л, м, н, п, р, с, т, ш, у ... ... -дур, -дир, -дур ... ... ... нандыр,
жаздыр, жуудыр, жыйдыр, сондур, билдир, алдыр, бастыр, сойдур;
б) етістік а, е, л, р дыбыстарына аяқталса, -т жұрнағы жалғанады. ... ... ... ... ... ... шакырт, семирт, агарт,
коркут, корсет.
в) етістіктің түбірі к, т, ш, і, е, у, й ... ... ... -куз, -куз, -гиз, -гуз, -гуз ... ... киргиз, жаккыз,
тергиз, жургуз, жеткиз, жаткыз, ... ... ... ... –с ... –т ... бітсе, -ир, -ур жалғанады: тусур,
кетир, писир. Ғалым осыған шыгар, кайтар, тамыз, емиз ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі сияқты шаққа, райға,
жақа, санға түрленетінін айтады.
1. Жіктік жалғау І ... -мын, -мин, -мун, -мыз, -быз, пыз, ІІ ... -син, -сун, сыз, - сиз, суз, ІІІ ... –ды, ди, ду ... ... д(т)) және ... (көбінесе қолданбайды). Ғалым бұл ... ... тек ... ғана тән деп ойласа керек.
2. Етістіктердің жіктелуін екі топқа бөліп қарайды жай және күрделі.
Күрделі түрі ... ... ... көсемше мен есімшемен тіркеседі. Ал
қазақ тіліндегі ... ... ... ды, едим, екен, емес, емен, бол
түрлерін жатқызады.
а) –ды ... 3 ... ... де –а ... ... ... ... окуйды. Осы форма тағы да –ган, -ген, -гон формалы есімшеге
де жалғанады да ... пен ... ... ... барганды, жазганды.
Осы -ды, -ты, -ти, -ту өткен шақ есімшелі – п формасына жалғанып, ... ... ... жеткізілгенді білдіреді. Мысалы, жазыпты,
келипти, т.б. –Ды кейде түсіп қалады: ... ... Едим ... ... ... жіктеледі: едим, едиң, еди, едик, едиңиз,
едиңдер, еди (болымсыз түрі - емес). Бұл форма –р,-ар жұрнағына ... ... ... Мысалы, жазар едим, окур ... Едим ... ... – п ... ... ... арқылы келер шақты білдіреді. Мысалы,
биз жазганда ол алыб еди.
в) Екен көмекші етістігі қимылдың орындалуына сенімділік ... ... ... ол ... ... ол барады екен, биз барамиз екен. Осы шақта,
екен жіктік ... ... ... ... мен ... ... сен
уйуктап атыр екенсин, бугун тусумдо ойнап жур екенмин. ... ... ... бір ... ... үшін қолданылады. Мысалы, сен менен акша
сураган екенсин. –Ма, -ме, пе т.б. ... ... ... ... ... ... Шартты рай арқылы қалау-тілекті білдіреді.
Мысалы, алсам екен, барсам екен. Екен ... ... ... ... Емен ... ... - ... емессин, емес, емеспиз, емессиз,
емес ... ... Биз ... ол емес, келер шақта болымсыздық мәнге ие.
Мысалы, ... ... ... ... Бол етістігін ғалым барлық рай мен шақтарда жіктелетінін айтады.
Кейбір кезде ол ... ... ие. ... а) Көсемшенің –п жұрнағына
аяқталғанда ... ... ... ... самаур кайнап болду,
жеп болдум; б) –ган есімшесінде қулықты, сылтауратуды білдіреді. ... ... ... кормеген болуп келер. Болымсыз түрі – ... Бол тағы да ... ... ... де ... ... ... жазуга болар мекен жок бекен.
3. Ғалым төмендегідей көмекші ... де ... жат, тур, ... кал, ал, бер, кет, таста. Отур, тур, жур етістіктерінің ... ... ... ...... ... ... деп берген. Соңғы дыбыстары
түсіп қысқаруға ұшыраған дейді. Ал жатыр өзінің ... ... ... ... ... окуп ... ... дауыссыздардан кейін ж дыбысы айтылмайды.
Ғалым аталған көмекші етістіктердің басқа ... ... ... ... ... ... беретінін дұрыс байқаған.
–а жұрнақты тур етістігі екінші қимыл басталғанға дейінгі ... ... жаза тур (мен ... ... ... жата тур. ... ... келип туруб коренбейди. Мұнда қимыл орындалғанымен, оның
нәтижесі шамалы ... ... кел ... ... –а ... мен жат сөзі жалғанғанда
сапардың жалғасын білдіреді (шествие продолжающиеся на пути). ... ... келе йат, бара ... келе ... бара ... келе ... келе ... ону бара йатканда кормедик, кайтып келе йатканда кордик.
Кал басқа етістіктермен тіркесу арқылы ... ... ... ... ... ... аяқталғанын білдіреді дейді зерттеуші. Мысалы,
алып кал, отуруп кал, олуп кал. Ертең тагы умутуп каламын. ... ... ... ... Ол тез ... ... калар. Еки жуз салсаңыз, ат
туруп калар. (Если положите две сотни (кирпича), то ... ... ... ... ... Акем ... болуп калды.
Ал көмекші етістігіне –а жұрнағы жалғанғанда, болатын ... ... ... ... ... ... мына мысалдардан көруге
болады. Жазаламын-жаза аламын. Ал мына мысалдардан – Ол мени озу шакырыб
алды, тауб ... ... ...... ... ... ... керек.
Бер бағытты білдірсе, кей жағдайда қимылдың жасалғанын, осы ... ... ... ... табандылығын, тұрақтылығын білдіреді.
Мысалы, айта береди, айта беремин, айтып бердим, жазып бердим, айта ... коп ... ... ... ... кейін келген кет, таста көмекші етістіктері
қимылдың мүлдем аяталғанын ... ... ... ... отуп ... кеттим, жазып тастады.
Етістіктің негізгі формасы ІІ жақтағы ... рай, ол ... ... да ... ... береді дейді ғалым. Мысалы, жур, жаз, таста,
изде. Осы бастапқы формаға түрлі ... ... ... ... 3 ... ... -син, -сун, ... аяқталады. Мысалы, жазсын
(жассын), алсын, журсун. Бұйрық райдың ... ... ... жақ. ... ... ... ... (караик), алайык,
тійейик
ІІ жақ кара, ал, тій ... ... ... тійиңдер
ІІІ жақ. қарасын, алсын, тійсин олар ... олар ... ... ... тійсиндер.
Бұл жіктеуден біз көптік формадағы карасындар, алсындар, тійсиндер деген
жіктелуді көріп ... ... ... тілінде бұндай форма жоқ. Және де
болуы да мүмкін емес.
Бұйрық райдан басқа ашық, шартты, ... ... ... күмәнді
(сомнительное), (cослагательное), яғни, 7 түрі бар деп есептейді.
Ашық райдың шақ ... ... ... ... ... ашық райдың осы шақтағы қарапайым түрі осы шақ көсемше мен жіктік
жалғау арқылы жасалады. Мысалы, аламын, ... ... ол ... ...... ... ... олар алады т.б. І ... ... ... ... келем деп те естіледі дейді ғалым.
б) Ашық райдың нақ осы шақтағы түрі ... шақ ... мен ... (атыр),
тур, отур, жур көмекші етістіктері арқылы жасалады. Мысалы, жазыб атырмын,
окуп ту, караб атырсын, кутуб атырсындар..
в) Ашық райдың ... шағы ... ... – дым, ... – дим, –тим, –дум,
–тум формалары (жаққа түрленуі ... ... ... ... ... ... тійдик, окудың, куттуңдор, ол койду, олар койду т.б.
г) ... әлі ... ... нақ өткен шақтағы ашық рай
өткен шақ көсемшелі – п формасына (дауыстының ... – б) ... ... ... ... ... ... алыб едим, окуб едик. Биз онда
барыб едик.
д) Тұрақты немесе қарапайым өткен шақ –шы ... ... ... ... ... (– тын) ... ... және едим көмекші етістігі
арқылы жасалады. Мысалы, алушы (алатын) едим, жазушы ... ... ... келуши еди.
е) Бұрынғы өткен шақ –ган, –ген мен кейде едим ... ... ... ... (еңбекте жіктік жұрнақтары деп берілген) арқылы жасалады.
Мысалы, алганмын, олар алган, ... ... ... едиң т.б.
ж) Белгісіз өткен шақ –п тұлғалы өткен шақ көсемшеге жіктік жалғаулары
жалғану арқылы жасалады. ... ... ... ... ... ... Келер шақ – ар тұлғалы осы-келер шақ есімше мен ... ... ... ... карармын, алармын (алырмын), карармыз, ол койар
т.б.
а) Осы шақтың қарапайым түрі
І жақ ... ... ... ... ... жақ – ... аласын, окуйсын, карайсыз, аласыз, окуйсыз,
карайсындар, аласындар, окуйсындар
ІІІ жақ – ол карайды, ол алады, ол ... ... олар ... олар ... нақ осы ... жақ – караб атырмын, кутуб атырмын,
ІІ жақ – караб ... ... ... жақ – ол ... ... ол ... ... жақ – караб атырмыз, кутуб атырмыз,
ІІ жақ – караб атырсыз, кутуб атырсыз
караб атырсындар, кутуб атырсындар
ІІІ жақ – ол ... ... ол ... атыр.
Бұл жіктелу үлгісінен ІІ жақтағы жекеше мен көпше түрде ауытқушылықты
байқаймыз.
Еңбекте шартты рай екі жолмен ... ... – са ... арқылы,
екінші - өткен шақ есімшеге –ган жұрнағы мен көмекші ... ... ... ... жазган болсам, жазган болсаң т.б.
Жіктелу үлгісін назарға ұсынайық, а) осы-келер ... жақ – ... ... ... ... кутсоң
ІІІ жақ– ол караса, ол кутсо
Көпше:
І жақ – карасак, кутсок
ІІ ... ... ... ... ... олар караса, олар кутсо
б) өткен шағы
Жекеше:
І жақ караган болсам, алган болсам
ІІ жақ караган ... ... ... жақ ол ... ... жақ ... ... алган болсак
ІІ жақ караган болсаңыз, караган болсаңдар
ІІІ жақ олар караган болса
В. Катаринский еңбегінде ... ... ... ... осы
шақтағы шартты райға –да, -де, -та,-те жұрнақтары жалғану арқылы ... ... ... ... ... ... төмендегідей:
Жекеше
І жақ карасамда, алсамда
ІІ жақ карасаңда, алсаңда
ІІІ жақ ол ... ол ... жақ ... ... жақ ... ... карасаңызда, алсаңызда
ІІІ жақ олар карасада, олар алсада
Қалау рай ... осы ... ... ... формасына: 1. жіктік
жалғауы мен екен көмекші етістігі тіркесуі арқылы жасалған. Мысалы, ... ... екен т.б.2. ... ... тағы бір ... ... –кай,
-гай, -гей, -гуй, -гой және жіктік формалары арқылы ... ... ... ... ... 3. Қалау райдың болжалды түрі шартты
рай+керек+жіктік формалары арқылы ... ... ... ... ... ... ерекше түрі шартты рай мен –шы,-ши бөлшегі арқылы
жасалады: алсамшы ... ... еди, ... ... ... жақ ... екен, алсам екен
ІІ жақ карасаң екен, алсаң екен
ІІІ жақ ол ... ... ол алса ... жақ ... ... ... екен
ІІ жақ карасаңыз екен, карасаңдар екен, алсаңыз екен, алсаңдар екен
ІІІ жақ олар ... ... олар алса ... ... предупредительная (ескерту) формасы
Жекеше
І жақ карагаймын, тійгеймин
ІІ жақ карагайсың, тійгейсиң
ІІІ жақ ол карагай, ол ... жақ ... ... карагайсыз, тійгейсиз, карагайсындар, тійгейсиндер
ІІІ жақ олар карагай, олар тійгей
Калау райдың болжалды түрінің жіктелуі
Жекеше
І жақ ... ... ... ... жақ ... ... ... керек
ІІІ жақ ол караса керек, ол кутсо керек
Көпше
І жақ ... ... ... керек
ІІ жақ карасаңыз керек, кутсоңуз керек, карасаңдар керек, кутсоңдор керек
ІІІ жақ олар караса керек, олар кутсо керек
Қалау райдың ... ... жақ ... ... жақ ... ... каратагы, куттагы, карасаң еди
ІІІ жақ ол карасын тагы, кутсун тагы
Сомнительное наклонение (күмәнді рай) 4 жолмен ... ... ... ... ... ... сөзі қосылып, қимылдың іске асуын білдіреді.
Мысалы, алсыйгедим. 2) түбір етістікке ал демеулігі (частица) мен ... ... ... ... ... ... ... білдіреді..
Мысалы, алалсыйгедим, окуйалсаигедим. 3) келер шақ есімшеге –ма және ... ... іске ... ... ... ... окурмедим. 4) негізгі
етістікке келер шақ есімшесі мен медим формасы жалғанып, мұнда да күдік пен
күмән суреттеледі. Мысалы, ... ... ... жақ ... ... жақ карасыйгедиң, кутсуйгедиң
ІІІ жақ ол карасыйгеди, ол кутсуйгеди
Көпше:
І жақ карасыйгедик, кутсуйгедик
ІІ жақ карасыйгедиңиз, ... ... ... жақ олар ... олар ... жақ ... куталсыйгедим
ІІ жақ карайалсыйгедиң, куталсыйгедиң
ІІІ жақ ол карайалсыйгеди, ол ... жақ ... ... жақ карайалсыйгедиңиз,куталсыйгедиңиз, карайалсыйгедиңдер,
куталсыйгедиңдер
ІІІ жақ олар карайалсыйгеди, олар куталсыйгеди
4-түрі,
Жекеше:
І жақ карармедим, кутормедим
ІІ жақ карармедиң, кутормедиң
ІІІ жақ ол карар ... ... жақ ... ... жақ карармедиңиз, кутормедиңиз
ІІІ жақ олар карар мекен, кутор мекен
4-түрі
Жекеше:
І жақ карайалармедим, куталармедим
ІІ жақ карайалармедиң, куталармедиң
ІІІ жақ ол ... ... жақ ... ... жақ ... ... ... жақ олар карайалармеди, олар куталармеди
Ғалым еңбегінде бізге беймәлім райдың сослагательное түрі ... ... ... ... ... ... ... дейді. Мысалы, алар едим.
Жіктелу үлгісін ... жақ ... ... ... ... жақ ... едиң, кутор едиң
ІІІ жақ ол карар еди, ол кутор еди
Көпше:
І жақ карар едик, кутор ... жақ ... ... ... ... ... кутор едиңдер
ІІІ жақ олар карар еди, олар ... ... рай ... ... ... тіліндегідей төртеу емес, жетеуге
апарған. Біздің пайымдауымызша, шартты райлы формаларды түрлендініп берген
де рай санын ... ... ... ... ... ... осы шақ ... етістіктің түбіріне –а, - е, -о, -й ... ... ... кут-куто, кой-койа, кара-карай, кадирле-кадирлей, калгы-
калгый, оку-окуй. Көсемшенің бұл түрі қимылдың бір ... ... ... ... ... мен кыс тусо ... таң ата шыктык. Айта
келген сөзу (?). Арыз айта келдим, кой жайа ... ... ... ... жиі ... көрсетеді. Мысалы, жыгыла жыгыла келди,
жылай жылай отурды.
2. Өткен шақ ... ... –п ... егер сөз соңы ... бітсе,
-ып, -уп, -ип жұрнақтары жалғанады. Мысалы, ... ... ... ... ... бұл түрі істің аяқталып, келесі қимылдың
немесе істің қашан басталғанын білдіреді.
3. ... ... және бара ... ... ... ... Мысалы, бала осугеле тузолоду. Журо бара еркинсиме.
4. Разделительное (талғаулықты) көсемше осы шақ ... ... ... ... ... ... Мысалы, биле тура жиберди.
5. –ша, -ше жұрнағы өткен шақ есімшенің –ган формасына жалғанып, келер
шақтың шегін көрсетеді Мысалы, караганша, жазганша, ... Мен ... ... Таудай талап бергенше бармактай бак бер – деген ... бір ... ... қимыл алдында артықшылығы көрініп тұр дейді.
6. –Калы, -галы ,-гели, ... ... ... ... жалғанып,
өткен шақтың шегін көрсетеді. Мысалы, жазгалы, келгели, окугали, ... Мен ... ... еки ай ... ... ( ... келер шақ көсемше өткен шақ есімшенің
–ган формасына соң сөзінің жалғануы арқылы бір қимылдың екінші ... ... ... ... ат сатыб алгансоң атымды кайырды.
Кытабыңды окуп болгансоң берермин.
Ғалым есімшенің ... ... ... түрлерін 70-71-беттерде
көрсетеді.
1. Тұйық етістікті есімдерге – шы, – ши жалғану арқылы жасалатын ... ... ... ... ... ... ... формасы – п формалы
өткен шақ көсемшеге турган есімшенің жалғануы арқылы жасалады. Мысалы,
алып ... окуп ... ... шақ ... түбір етістікке – ган, – ген, –гон жалғауы (ғалым
жалғау деп берген) ... ... ... ... ... жургон,
окуган. Кытап окуган кси биледи. Калага кеткен кси ... ...... ... шақ ... ... етістікке – ар, –ыр, –ер, –ор, –р қосымшасы
жалғану арқылы жасалады. Мысалы, карар, журор, окур, ... ... ... ... ... атым жок. ... ... созуң жокпа? Олер кунун кси
билмес. Болар-болмас, ... ... ... ... ... ... Осы-келер шақ есімше – а, – е, – й формалы көсемшеге –тугун ... ... ... ) ... үздіксіз немесе міндетті қимылды білдіреді.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... мал. Сендей кси соктыра тугун.
5. Причастие возможное (мүмкіндікті білдіретін есімше) –ган формалы өткен
шақ есімшеге –дай, ... ... ... ... ... ... жарамдылықты білдіреді. Мысалы, алгандай, окугандай, жегендей ас
жоқ, кійгендей кійим жоқ (Киерге киім, ішерге ас ... ... ... (?) ... пен болу ... ... ... жазбак
болу, келмек болу, окумак болу. Есімшенің бұл түрі мағынасы жағынан
жазбакшы болу түріне ... ... ... ... пен – гы, – ги ... арқылы: жазгым келеди,
жазгысы келеди. Жегиң келеме? (Осы жерде ... ... ... ... ... – а, – е ... ... – жак, – жек, – шак, – шек жұрнақтары
жалғанып, әлі жүзеге ... ... ... ... Мысалы, кележак
уакыт. Жаңа байга бережак болма.
Зерттеуші ғалым еңбегінің 77-бетінен 95-бетке ... ... ... ал 95-беттен 110-бетке дейін болымсыз етістіктердің
жіктелу үлгісін берген.
Етістіктің болымсыз түрінде – ма, – ме ... ... ... ... нық ... ... ... заңы да мүмкіндігінше
сақталып отырған. Мысалы, кара-карама, жур-журмо, жаз-жазба, ... ... ... т.б. Китапты окума. Хат ... Сен ... Оз ... ... Сен ... ... әрі ғалым – ма формасының қалай қолданылатыны көрсетілген.
Мысалы,
– бұйрық райда – ал-алма, жаз-жазба;
... мен ... ... ...... ... алмаңыз, ол окумасын.
– Бұйрық райдың І жағында жазбаймын деудің орнына жазбан ... ... ... Осы ... ... алмай, тіймей түрлері басқаша таң атпай турдым
түрінде қолданылады да, осыдан ... ... ... осы ... деп ... ... шақ ... жазып-жазбап, алып-алмап болып өзгеретінін, бұл
көсемшелер көбінесе, едим, – пын, – сын, – ты ... ... ... жағдайда олардың орнына жазбай, алмай, ... ... ... ... райда – мен жазбасам, ол ... ... де келе ... ... ... ... олардың ерекшеліктері мен жасалу
жолдарына, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде аз екенін ... да, ... ... –ма, –ме, –бе сөйлемнің соңында келеді. Мысалы, атың жақсыма? Ол
келерме?
б) Не сұрау ... ... ... Бо ... Емес және ... ... сөз ... келеді. Мысалы, ат ... ... Ет ... ... жок.
г) Ша – халық атауларында: орусша, казакша, дурусунша;
д) Е – ... ... ... мағынасында;
е) – ша, –ши ІІ жақ бұйрық ... ... ... ... ... ... да – жалпылықты білдіреді: кашан-да, кайда-да, ким-де, не-де.
Бұл аталғандардан басқа, сапалық шырайды білдіретін ... ... ... ... ... ... деген мысалдағы абдан мен ең, тым үстеулері
сапалық сын есімдердің алдында ... ... ... ... ... алдында дда келеді дейді ғалым. Мысалы, абдан
билдим.
2. – ши формасы болымсыздық ... ... ... ... ... ... иш теме ... Еш ким, иш теме, иш бир, иш ... ... ... ... есімдіктері мен үстеулерді
шатыстырып алған.
3. Бек, ... ... ... ... ... ... бек жаксы, сонша жаксы.
Сапалы үстеулерге ғалым қосымшалары өзгермеген ... сын ... ... жаксы – хороший и хорошо, бійик – ... и ... ... Ал ... ... ... ... ада-жуда (алда-
жұлда), асресе, арең, акрең, ... ... ... ... ... ... жеке де қолданылады дейді зерттеуші ғалым.
В. В. Катаринский үстеулердің мынандай мағыналық түрлерін берген.
1. ... ... ... ... ... бурун, енди, ерте, бурнагы
кун, бурнагы жыл, ертең, кундуз, ... ... ... жок ... ... ... ... кузду-куну.
2. Мекен үстеулері: мунда, осунда, онда, терисинде (около), касында, ар
жерде, ар кайда, иш кайда, ... ... ... алдында, артында, мунан
(отсюда), онан (оттуда), мунау, анау, бери, ары, ... ... ... ... ... канекей, уңаша. Мұнда ғалымның үстеулер мен
есімдіктердің ара ... ... ... ... ... ... ... алей болсун(пусть будет так), тап
(точно), дал, кыйа (вкось), анык дурус, анык рас, солай, болай.
4. Мөлшер ... бир рет, еки рет, ... ... коп рет, неше ... ... ... мысалдар рет сөзімен тіркесіп отырғаны белгілі.
5. Болжалдық үстеулер: балким, мекен (бекен), алде, арійне, бейне.
6. Шектеулік үстеулер: болганы, ... кой ... бар кой, ол ... ... ғалым орыс тілінде предлогтар, яғни, ... ... ... ... ... ... алдында келгендіктен,
септеуліктер деп атаған. Септеуліктердің ... ... ... ... ... аударсақ:
а) барыс немесе шығыс септігінде қолданылатын ... ... ... ... калада, уйдо. Егер заттың күйін нақты ... уст, тыс, жак – ... ... ... ... школ ишинен, кала
(каланың) жанында.
б) көмектес септігі арқылы: ксилермен, киммен, пшакпен, балта менен,
атпен.
в) – ша, – ше ... атау ... ... ... дәрежені,
мөлшерді білдіреді. Мысалы, онуң калыпша, сениң реушше (по ... ... ... – дай, – дей ... ... ... ... көлем немесе
ауқымдылықты білдіреді. Мысалы, таудай, сендей, ат ... Сайн және ... ... атау ... ... қолданылады.
Мысалы, кун саин, барган саин, корген саин.
е) Ары, бері ... ... жак ... бірге қолданылады. Каланың
ары жагында және жагынан. Каланың бери жагында және ... онан ... ары, ... ары, ... бери деген мысалдардан бұл септеуліктер
жатыс және шығыс септіктерімен ... ... ... ... ... ғалым орыс тіліндегі
предлогтармен салыстырып, мысалдар келтіреді. Айта кетерлігі, септеулік ... ... ... ... (ішінде, жанында, сыртында,
тысқарысында, қасында, ... ... де, ... де (турасында,
үшін, арқылы, соң, т.б.) араласып жүр. Мұндай олқылықтарды сол заманға сай
жаңа зерттеліп жатқан қазақ ... бір ... ... деп ... тарауда ғалым жалғаулықтарды қарастырады. Жалғаулықтардың қазақ
тілінде ерекше түрлері (орыс тілімен салыстырғанда) жоқ дейді.
Ыңғайластық жалғаулықтары деп ... ... ... ... Мысалы, менде, сенде, осу ксилерде ... акем ... ... – ма, –ме, – па, – пе ... ... ... менбе; немесе: мен келермин, немесе калармын; жа: жа ... жа ... ... ... ... ... ... рай жүреді деп мына
мысалдарды береді: келмесе келмес, жеси келсе, келер.
Уступительный жалғаулық ... рай ... ... ... ... маган айтты. Мұны біз шартты рай мен демеулікті айтып отырған шығар
деп түсіндік.
Себепті жалғаулықтар көсемше немесе септеулікті есімше ... ... ... ол ... ... бермедің деб ашуланып тур; мен келмеген
ушун ашуланады.
Қатыстық жалғаулықтарды не көсемше, не ... ... ... ... алмастырады. Мысалы, аулга барайатканда ону кордум, аулга барыб ону
кордум.
VIII тарауда одағайларға тоқталады. Одағайларды тек мысалдар арқылы ... ... ... ... ... ... – а, Кудайым! табынуды білдірсе, а – таңданысты білдіріп тұр. Ай – ... ... ... ... ... ... ... – айқайла сөзі
осыдан шыққан, шабуыл ... ... ... деп ... ... Кетті-ау! Алди, каники, ой бай, пай-пай, ту, лап лаббай, айт-ак
деген ... орыс ... ... ... шақыру одағайларына: куру (атқа), ау-хау (сиырға), кос-кос
(түйеге), чук-чук (түйеге), тпруша ... шура ... т.б. ... бейнелеуіш одағайларға (звукоподражательные междометия) тык-тык,
шау-шау деген сөздерді жатқызады.
П.М.МЕЛИОРАНСКИЙДІҢ ЕҢБЕГІНДЕГІ ЗАТ ЕСІМ,
ОНЫҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ
П.М. ... ... ... ... ... ... ... І бөлім) атты еңбегінде сөз табын: ... ... ... ... ... ... ... және шылау деп сегіз топқа бөлген. ... ... (зат ... сын ... сан ... ... сипаттама беріп,
әр сөз табының атқаратын қызметін, лексика - ... ... ... ... есім деп ... ... ... барлық зат пен құбылыс,
тіршілік, оқиға атауларын ... Осы ұғым мен ... ... өз орны бар. ... сөздердің атауы болып келетін ең
үлкен сөз табы – зат есім ... ... ... ... ... ... қарай түбір және түрлі сөз ... ... ... туынды сөздер болып бөлінуін, лексикалық
мағынасына ... ... ... түрде қолданылуын, сөздердің жекеше және
көпше түрде септелу үлгісін, сөйлем ... өзге ... ... ... болатын септік жалғауларын т.б. нақтылап көрсетіп берген.
Ол осы еңбегінде зат ... ... және ... ... ... ... бірден жасалу жолдарына көшеді. Есім сөздерден де, етістіктерден де
зат есім тудыратын әрі жиі қолданылатын қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... кейбір сөздердің шығу төркінін,
мағынасын ашып көрсетуге тырысады. Соның ішінде:
Есімдерден зат есім ... ... ... ... (- дық, - ... лық, - лук, -лік, -лүк) ... төмендегідей ұғымды
білдіретінін көрсетеді.
а) дерексіз мағынада: мысалы, байлық (богатый –богатство), ер- ерлік (муж-
мужество), ... сын ... ... ... ... ... ... + лық)
в) мерзімдік ұғымды білдіретін сөздер: күн (день), күндүк (из күн+ лүк-
течение одного дня), бір күнгі уақыт, ... ... ... ... (бір) ... (бөз) ... ... нужны для рубашки
т.к.) Яғни, бір көйлектік бөз- жейде (көйлек) тігуге қажетті мата.
с) белгілі бір затқа ... ... ... ... ... ... ауз- рот+лық ), мурундук (из мурун (нос)+ лук) т.б.
2)- шы, шу,ші,шу (чы) жұрнақтарын ғалым сол кездің ... ақ ... ... ... ... ... дәл анықтаған.
Мысалы: коі (овца), коішу (овчарь),туө (верблюдь), туошу (верблюдоважатый),
базар (базар),базаршы ... және сол ... ... қарым- қатынаста
жұмсалатынын көрсеткен.
3) (-дас, -дес, -дөс). Бұл жұрнақ адамдардың арасындағы ... ... ... ... зат ... ... ... жолдас,
теңдеш («ровня»,) қарындас.
«Қарындас» сөзі қарын (утроба), яғни, бір қарыннан шыққан (единоутробная
родня от карын), ер бала мен қыз ... бір ... ... бір- ... ... ... көрсетеді.
4) Ал бізге таныс сөзге тәуелдік мағына беруші «нікі» немесе ... өзі ... ... ... ... ... тек өзі
тәуелді тұлғаларға ғана жалғанып, ... ... ... ... (дом, ... ... старшего брата), кемпірдікі (жилье
старухи), кандікі (дворец хана).
«Шындығына ... бұл ... ілік ... ... мен ... сын
есімнің -кі жұрнағында кездеседі және «есімдіктер» деген тарауда менікі,
біздікі, сенікі т.б. ... ... -кі, ... -кі ... дербес,
тәуелдік есімдіктермен танысамыз.
Біздікі деген сөздің шығуы кемпірдікі, кандікі т.б. формаларға ұқсайды.
Мұндай мағынасы және шығу ... ... өте ... жұрнақтар монғол
тілінде кездеседі». 1
5) Кішірейтпе мағынасында жұмсалатын, жиі қолданылатын жұрнақтар:
а) шак ... шек, шок ... ... ... ... ал, -шы, -ші ... ... не үшін кішірейту мағынасында жұмсалатыны
белгісіздеу, оған жеңгеші (душечка) деп мысал келтіреді. Бұл жұрнақ мұнда
кешірейту мағынасында емес, ... ... ... бір- ... ... ... білдіріп түрған сияқты.
с)-ке жұрнағы үндестік заңына бағынбай, тек тұлға ... ... ... ... ... шешеке (матушка), козуке
(Қозы Көрпеш поэмасында ақын өзінің басты кейіпкерін жиі осылай ... каі, ... ... кейбір дауыстыға біткен есімдерге кешірейтпе мағынасын беретін ... ... ... ... енеі, жеңгеі, т.б.
г) сүмак, сымак сімек, сумок, мысалы: ... ... ... ... ... жасалған зат есімдер. Кейбір етістік формаларынан да, түбір
етістіктерден де зат есі жасауға ... ... ... ... ... ... –ш (-ыш, -іш): куаныш (қуаныш), буруш (бұрыш) т.б.
2. - к, - қ (-ық, -ік): сынық,
3. – ак, - ок (-ақ, -ек): ... ... ... етістігінен жасалған).
Болок (бөлек) – түбірі бөл етістігінен жасалған. Мұнда ғалым ... ... ... ... берген. Қазіргі қазақ тілінде бөлек
сөзін сын есімге қатысты болып кедеді де, мұндағы осы ... біз ... ... – м (-ым, -ім): кім (киім), ара қашықтықты білдіретін, ғалымның
сипаттауынша «дауыс естілетін қашықтық» - ... жем, оlум ... ... –с (-ыс, -іс) ... ... ... білдіретін етістіктерге
жалғанады. Мысалы, соғыс, алыс-беріс, жүріс т.б.
6. – ма, - ме жұрнақтары. Бұл жұрнақтардың көмегімен нақтылы ... зат ... ... ... ... ... бұқтырма
(засада).
Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімдер лексикалық мағынасына қарай ... не ... не ... ... қолданылатыны белгілі. Яғни жеке затты
екі заттан немесе одан да көп заттан ... ... ... екені даусыз, қазақ тіліндегі ондай көрсеткіш- көптік жалғау. ... орыс ... де, ... ... де ... ... де
кездеседі.
Осы көрсеткішті ... ... ... ... ... мысалдар арқылы дәлелдеп, бұл ... ... ... түсінік бере кетеді де, бұл бөлімде тек ... ... ... ... ... ... ... гректік атақты
оқымыстысы Аристотель»,- дейді ғалымдар! Бұл сөздің грекше аталуы Птосис
(сүйек ... ... ... ... келе ... ... гректің
«Птосис» сөзін латынша «казус» деп, ал орыстар падеж деп ... ... сөз бен ... ... ... бір- бірімен
қатынасын білдіретін категория.
Тіл- тілде септіктердің саны әр қилы. ... ... ... ... тілінде -6, қазақ тілінде -7.
Сонымен ғалымның айтуынша, зат есімдерді жекеше, көпше деп ... ... Ал ... 7 ... ... ... ... табыс, жатыс,
шығыс, салыстырмалы деп ажыратады. Олардың жазбаша ... ... ... ... ... ... еңбекте сөйлеу тіліндегі септіктердің жалғаулары сөз құрамына
байланысты ... де ... Есім ... ... ... ... жақындау келетіні «а» және «ы» ... ... ... ... ... ... ... (лошадей)
Барыс; жылқыда (лошадям)
Табыс; жылқыны (лошадей)
Шығыс; жылқыдан (из лошадей, от лошадей)
Жатыс; ...... ... ... ... ... ... как лошади)
«А» және «ы» дыбыстарына аяқталған барлық сөздер, мысалы; ата (отец),
бала (дитя), дала ... ... ... т.б. ... осы ... ескертеді.Осы септеу үлгісінен кейін; «бие» (кобыла),
аіу (медведь), туо ... ... ... ... ... Бұл ... де ... дыбыстарға аяқталғанымен, әр түрлі дыбысталатын сөздер.
Әйткенмен де осы үш үлгі ... ... ... ... Және бұл
сөздер жекеше түрде берілген.
Жекеше
Атау; біе, (бие), аіу (аю), туо ... ... ... ... (аюдың), туонуң (түйенің)
Барыс біеге (биеге), аіуға (аюға), туога (түйеге)
Табыс; біені (биені),аіуду (аюды),туону (түйені)
Шығыс; ... ... ... ... тудон (түйеден)
Жатыс; біеде (биеде), аіуда (аюда),туодо (түйеде)
Салыстырмалы; біедеі (биедей), аіудаі (аюдай), туодаі (түйедей)
«Бие» сөзінің ... «е» және «і» ... ... ... ... ... тірі ... т.б.
«Аіу» сөзі үлгісімен «у» дыбысына аяқталатын ... ... ашу ... куру ... ру (род) ... ... үлгісімен «о» және «у» дыбыстарына аяқталған ... ... торо ... тобо ... уку ... мысалға алады.
Кейбір қос дауыстыға аяқталатын сөздерге де ... ... ... баі (хозяин)- (бай), коі (овца)- (қой), уі (дом)- (үй),
Ілік: баідың (байдың), ... ... ... ... ... (байға), коіға (қойға), уіго (үйге)
Табыс: баіды ... ... ... уіду (үйді)
Шығыс: баідан (байдан), коідан (қойдан), уідон (үйден),
Жатыс: баіда (байда), коіда (қойда), уідо ... ... ... ... ... ... ... үлгі бойынша қос дауыстыларға біткен:таі (жеребенок), маі ... ... тау ... оі (дума), куіоу (жених, зять) т.б. ... ... бас, ... жігіт, шөп.
Ілік : бастың, бұлуттұң, жігіттің, шөптүң.
Барыс : басқа, бұлутқа, жігітке, шөпкө
Табыс: басты, бұлұттұ, жігітті, шөптү
Шығыс: бастан, бұлұттан, жігіттен, ... ... ... ... ... : бастай, бұлуттай, жігіттей, шөптөй.
Осы «бас» үлгісімен «с, п, т, к, ш» ... «а» ... «ы» ... ... ... ... ал ... үлгісіндегі «с,п,т,к,ш,»
дыбыстарына біткен барлық сөздер мен «о,у» дауыстыларына біткен ... ... ... ... ... ... ... «и,е»
дыбыстарына аяқталған сөздер септелінеді.
Барлық ... ... ... ... ... ... ... сөздер «шөп» сөзі үлгісінде септелінеді.
Жекеше
Атау: кул, қол, қан (хан), күн
Ілік: кулдуң, көлдүң, қаның, күнүң
Барыс ... ... ... ... ... ... қанды, күндү
Шығыс: қулдан, көлдөн, қаннан, күннөн
Жатыс: қулда, көлдө, қанда, күндө
Салыстырмалы: қулдай,көлдөй, қандай, күндөй
«Кул» үлгісі ... ... ... ... сөздер мен «о,у»
дауыстыларына аяқталған сөздер септелінеді.
Ал «көл» үлгісі бойынша «л,р,з,ң» ... ... ... ... ... септелінеді.
Ал «н» дыбысына біткен екі мысалды ... ... «о» мен «у», ... мен «й (і)» ... ... жалғауларының ауысып отыратындығын
«жігіт, бұлұт» сияқты ... ... ... ... ... ... «л» ... «д» дыбысына, кейде «т» ... ... ... ... ... (головы), төрөлөр (судья)
Ілік: бастардың, төрөлөрдүң
Барыс: бастарға, төрөлөргө
Табыс: ... ... ... төрөлөрдөн
Жатыс: бастарда, төрөлөрдө
Салыстырмалы:бастардай, төрөлөрдөй
Көпше түрі.
Атау: кандар (ханы), билер (беки)
Ілік: кандардың, билердің
Барыс: кандарға, билерге
Табыс: кандарды, ... ... ... ... билерде
Салыстырмалы: кандардай, билердей
Осы үлгі бойынша көпше түрдегі зат ... ... ... ... ... ... ... және «а,и» дауыстарына
біткен барлық сөздер «билер» үлгісі бойынша септеледі.
Ата, көр, қап, билер сөздерінің араб ... ... ... ... ... ... көрсетеді және төменде 3 ескертуді көрсетеді.
Ескерту. Көпше түрде айту үшін ... бір ... екі рет ... ... ... дыбысын «м»- дан бастайды: мысалы, туө-муө, жылқы-
мылқы т.б.
Кейде осы ... ... ... жоқ ... де ... ... сыбыр, түө-теге т.б.
Кейде қатарынан екі сөз де қолданылады, мұндағы екінші сөздің дербес
мағынасы бар, ... ... ... ... ... ... ... (қыз-девушка, қырқын- невольница); бұзау- торпақ (телята). Мұндай
айналымдар орыс тіліндегі и т.п. ... ... ... келіңкірейді.
В статье рассмотрена роль активных ... ... ... ... ... от других частей речи. Также рассматривается
склонение имен существительных в единственном и во ... ... ... ... ... –қырғыз тілінің қысқаша грамматикасы». 1897ж.,
III бөлім, 30-35-ші беттер.
2. Қазақ тілінің грамматикасы. I том, ... ... ... ... ... ... ... «Ғылым», 1990ж.
4. Ә.Хасенов. Тіл біліміне кіріспе. Алматы, «Рауан», 1990ж.
5. «Тіл және ... ... №1, ... ... ... ... ерте кезден – ақ сөз табы ретінде мағынасы мен
синтаксистік қызметі, сөз ... мен сөз ... ... ... ... мен ... есім формаларынан ерекшеленетін. V-VIII
ғасырдағы көне түркі ескерткіштері ... сын ... ... ... жүйеге түскен, семантикалық тұрақтылыққа ие бола бастаған сөз таптары
ретінде белгілі болған. Көне ... ... ... ... болсақ, көп
нәрсеге көзіміз жеткен болар еді. Мысалы, көне түркі тілінде “көк” ... ... ... аспан деген заттық ... ... ... ... ... ... қолданылған. Көк сөзінің аспан
сөзімен үйлесімділігі сын есімнің мағыналық ... ... ... процестер тілдің дамуына, сын есімдердің қолданыс аясын
кеңейтуге ... ... ... ... ... ... қазіргі
қазақ тіліндегі көптеген сөздер екі мағынада (сапалық, заттық) жұмсалады,
мысалы көк (синий, голубой, зеленый, ... ... ... ), қара ... ... ... народ).
Қазіргі қазақ тілінде сын есімдер ең жетілген, ең дамыған сөз таптарына
жатады. Оның ... ... ... ... ... сөз жасай алады.
Түркі тілдерінде де, қазіргі қазақ тіліндегі сияқты сын есімдер құрамына
қарай: негізгі сын ... және ... сын ... ... бөлінеді.
Негізгі сын есімдерге бөлшектеуге келмейтін, түбір сөзден құралған сын
есімдер жатады. Туынды сын ... ... ... жасалған, туынды сөздерден
құралған сын есімдер кіреді.
Ғалым сын есімдердің жасалу жолдары мен зат ... ... ... табының септелу үлгілерінде де айырмашылық жоқ деп есептейді. Сын
есімдер жасалу ... ... 2-ге ... Есім ... сын есім ... ... ... сын есім тудыратын жұрнақтар.
Есім сөздерден сын есім тудыратын жұрнақтарға төмендегідей мысалдар
келтіреді.
-лық, -ліг, ... -лы, -лі көне ... ... сын ... өнімді қосымша болған. –лығ қосымшасының зат есім ... сын есім ... да ... болған. -лық, -лығ варианттары ... ... ... –лы сын ... ... ... XIX
ғ. ескерткіштерінде кездеседі: алғышлы, атлы, азықлы, ... ... ... ... -лы сын ... ... ... ғғ. ескерткіштер тілінде қолданылған және ... -лы ... ... осы ... ... алмақ.
1) –лы, -лі жұрнағы зат есімнен сын есім тудырып, қатыстық сын есімдер
жасауға негіз ... атты ... ... ат зат ... -лы ... ... koily –түбірі қой және –лы ... ... ... сөзі ... тат ... мен –лы ... ... kyмycтy – түбірі зат
есім күміс –лы жұрнағы арқылы ... тұр. ... ... ... ... тат ... ... -лы,(-ты) жұрнағы арқылы сын есімге айналып
кеткен. Яғни қазіргі –ты,-ті,-ды,-ді варианттары ... ... ... ... ... ... бұл жұрнақтың соңы ”ұзақ” ұ немесе
у дыбыстарына аяқталатын сөздер де кездеседі; мысалы: ... ... ... ... (бұттұ) т.б. Бұл сөздер ... ... ... ... ... –лы, -лі, -ды, ... ... тек сын
есімге ғана тән; олар , негізінен, есім сөздерге жалғанып, ... бар ... ... сын есім ... Мысалы: айлы,
өнерлі,денелі, көрікті, ... ... ... ... (суз, суз, сіз) жұрнақтары түбірі зат есімнен ... ... ... ... ... қарама-қайшылықты көрсететін жұрнақ.
–сыз, -сіз қосымшасы көне ... ... ... ... ... (Күлтегін), башсыз, түтүнсіз, аңсыз, ... ... ... бұл қосымшаны құрамды қосымшалар ... ... екі ... -сы және -р ... деп ... есімдерден етістік тудыратын қосымша деп, ... ( ... ... ... деп ... Мелиоранскийше айтқанда, түбірі зат есімдердің ... ... ... ... ... улсуз (улсұз), тіlсіз (тілсіз),
улаксыз ... ... ... ... бұл ... ... және абстракты зат
есімдерге, сан ... ... ... де жалғана
береді:үйсіз,ақылсыз,мінсіз т.б.» [3]
3) Егер сын есім ... ... ... ... ... ... ... асалған сөздердің түпкі мағынасы ашыла түседі де,
белгілі бір нәрсеге бейімділікті танытады,мысалы,уікушул (ұйқышыл),кіршіл
т.б. Осы ... ... (шең, шөң) және ... ... ... да ие. ... жұрнақтар өте сирек кездеседі.
Қазіргі қазақ тілінде бұл жұрнақтар есім ... сын есім ... ... атқарады:күлкі-шіл, ұйқы-шыл, тура-шыл, өзім-шіл т.б.»
Ал,-шаң,-шең қосымшалары –шыл формасы сияқты бейімділік, икемділікті
білдіреді.Мысалы: сөзшең, аурушаң, тершең ... ... ... ... ... ... ... да сын есім жасауға
қатысатынын көрсетеді, ... ... ... ... тілінде –дақ, –дек, –тақ, –тек жұрнағы есім түбірге ... ... де ... ... ... ... (жүрдек
ат), жал-тақ (жалтақ адам), жеңіл-тек (жеңілтек ой адам) т.б. Бұл ... ... ... ... ... ауыстырып: -ақ,-ек,-ық,-ік
болады да,-ақ,-ек,-ық,-ік,-қ,-к жұрнақтарымен үйлесіп кетеді»3
5) Шағатай жазба тілі мен ... ... ... сын ... ... ... ... –ғу, -ку, -кү тек ... ... ... ... әр түрлі қосымшалар арқылы жасалған туынды түбірлерге ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде бұл қосымшалар мекендік ұғымды білдіретін кейбір
зат ... ... ... ... жатыс, кейде шығыс
септікті есімдерден, сондай-ақ ... ... ... ... лексикалық мазмұндарынв қатысты туынды сын ... ... ... ... ... ... күзгі,
сырттағы, жанымдағы т.б.
6) Ғалым кішірейту ... ... ... қосымшаларды
тізбелейді.а)-лау: сары-лау,үлкендеу т.б.
б) –ша,-ше жұрнақтары әсіресе ... ... ... ... ... ... қазір бұл шырай тұлғасын тудыратын жұрнақ
в) –рақ,-рек күңгірт, көмескі мағынасында жұмсалады: кішірек – ... ... ... сөзі бұл мағынадан жоғары тұр, яғни заттың
сындық білгісінің не артық, не кем ... ... ... ... : кішкене, азғана.
Кейде : -тай,-тей қосымшасы жалғанған, мысалы; кішкентай. Бұл қосымшаның
көп жақты болуы ғалымды қатты ойландырып, ... ... ... барған.
“–дай,-дей, -тай,-тей қосымшасын ғалым “салыстырмалы септік жалғауы” деп
таныған себебі – осы форманың синтаксистік қызметінің ... ... ... өгіз ... дәу, ... ... ... тоқымдай жер сияқты
сөздердің мағыналық ерекшеліктерімен қатар синтаксистік байланысы күшті.
Осы сөздегі ... ... алып ... ... ... Бірақ мұнда бұл
ғана емес, басқа да толып жатқан ... бар. ... ... ... ... ... да, бұл форманың қайта-қайта бір түбірге
қосылуы –дай аффиксінің ... ... ... ... да жалғанған: кішкенелеу, ақшылдау т.б.
Өте сирек болса да, ... ... ... ... ... сарғылт т.б.
7) Ғалым –нікі,-дікі деген тәуелдік мағынада жұмсалатын форманы сын есім
жасайтын жұрнаққа ... ... ... Осы ... өзге ... ... қазақ-қырғыз тілінің шебер зерттеушісі
күшейту ... ... ... ... сын ... ... талдап көрсетіп кеткен. Зерттеушінің көрсетуінше, берілген
сын есімнің алдына бір буын ... да, оның ... екі ... ... есімнің алдыңғы екі дыбысына сәйкес, ал соңғы дауыссыз ... ... ... м ... ... ... ... қып-қызыл,
жап-жақсы, дұп-дұрыс т. б.
Екі дыбыстан құралған жалғыз ақ сын ... апак ... ... ... жұмсалады. Парсы сөзі “рас” күшейтпе мағынасында ып-рас болып
беріледі де, «р» ... ... «ы» ... ... дәлелдейді.Ғалым
салыстырмалы шырай формасы –рақ,-рек және асырмалы шырайдың ең ... ... ... айтады. Ол «Ең соңғы тапқан үш баласы біз екеміз» деген
бірлі-жарым сөйлемдерде ғана кездеседі. Асырмалы және ... ... ... ... ... нақты түсіндірілді.
2. Етістіктен сын есім тудыратын жұрнақтар:
1. –аң, ... ... ... ... (тягучий-сүрөңдө- тягнуться).
2.-күр (-кыр,-ғур): үшкүр, өткүр, білгір.
3. –как (-қақ) : майсқақ
Кейбір етістіктерден (“ часто ... то или ... ... к ... ... ... ... орындауға бейім
тұратын, жиі қолданылытын қимылдар “ -аған,-еген т.б. қосымшасы ... ... ... (жиі ... ... ... ... ( қашып
кете беретін қорқақ мал), қабаған (қауып, тістеп ... ит ), ... ... ... ... ... шебер зерттеушісі П.М.Mелиоранский өзінің “Қазақ-
қырғыз тілінің грамматикасы” деген қысқаша анықтамалығында сын есімдердің
морфологиялық құрамын, олардың қосымша ... ... өте ... ... түсіндіріп беріп кеткен. Сын есімдердің екі шырайын: асырмалы және
салыстырмалы түрлерін қысқаша ... ... Сын есім мен зат ... жиі ... ... ... ... процесін
де болжап, керек жерінде көрсетіп кеткен. Мысалы: бөлім-бөлек, жаман-
жамандық т.б. Екі сөз ... да ... ... ... ... ... келгенде, сын есім тудыратын жұрнақтарды ғалымның еңбегі
бойынша 2-ге ... ... ... Есім ... сын ... ... сол кездері өнімді қызмет атқарған да, ... ... ... “Из ... ... ... в казакском
языке”.
Проблемы этимологии тюркских языков. Алматы “Ғылым” 1990г, 233-234стр.
2Қазақ тілінің грамматикасы ,1 том, Алматы – 1967 ж., ... ... ... 1 том, ... 1967 ж., ... тілінің грамматикасы, 1 том, Алматы,1967ж, 81-бет
Есімдіктер туралы
Есімдіктерді ғалым бес мағыналық топқа бөліп ... ... ... ... және ... Есімдіктердің осы мағыналық топтарына
талдау жасап, ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге талпыныс жасайды. Қазіргі қазақ тіліндегі тәуелдік
жалғауды ғалым тәуелдік есімдік деп қабылдайды.
1.Жіктеу ... мен, сен, о, ол, біз, сіз, ... Бұл ... ... ... ... мен, ол ... менің немесе менім, онуң, онун ... ... ... ... оған ... ... ону ... ... ... ... ... олардан
Жатыс: менде, онда ... ... ... ... ... сіз есімдіктері көпше түрде ... ... ... ... ... есімдігінің ғалым екі түрі бар екенін айтады. Есім сөздермен
жанасатын есімдікті жұрнақтар және ... жеке ... ... ... деп ғалым қазіргі тәуелдік жалғауды жақ
бойынша, жекеше, көпше түрде көрсетеді. Мысалы, жылқым, шешең, ... ... ... ... ... назар аударайық:
бас+ым бас+ың ... ... ... ... ... басыңның, басының
Барыс: басыма, басыңа, басына
Табыс: басымды, басыңды, ... ... ... ... басынан
Жатыс: басымда, басыңда, басында
Салыстырмалы: басымдай, басыңдай, басындай
Осы секілді қолым, белің, көзі ... ... ... ... ... ... ... болмағандықтан беруді жөн көрмедік.
Осы үлгіге қарап, ғалым мынандай ... ... ... ... 1 және 2 ... дауыссыз дыбыстардың түсіп қалуы;
2. 3 жақтағы тәуелді сөздердің барыс, шығыс, жатыс, ... ... ... ... ... ... тәуелді есімдіктер жіктік жалғауына ілік септігінің ... ... ... деп ... де ... mien, tien деген
мағынаны білдіретінін айтады. Мысалы, менікі, сенікі. Сенікі, менікі деген
көңіл тарлығы («Говорить ... ...... узости сердца»).
Өздік есімдігі: өз. Өз есімдігін ғалым тәуелді есімдіктердің жұрнақтары
арқылы жасалатынын былай көрсетеді: өзум, өзуң, өзу, ... ... ... ... әрі ... «өз» ... емес, зат есім екенін ... ... ... «өз» не ... а ... значение которого есть «лучшая часть, сердцевина, сущность».
Таким образом «өзум» ... ... «моя ... т. е. я сам и т. ... 42б.]. ... өз ... мағынасын мына мақалдар ... ... ... ... аты ... өз ауылыңның тайы озсын. Бутун елге
патса болғанша, өз еліңде шопан бол. Бұл ... ...... ... да ... ... аула обгонить, чем лощадь чужого.
Чем тебе быть царем в ... ... будь ... ... в своем
собственном.
Сілтеу есімдіктері.: о, ол – ... бу, бул – ... со, сол – ... – вот ... Зерттеуші сөйлеу тілінде ону, ана, анау, муна, мунау, сона
т.б. түрлері қолданылады дейді. Бұл ... ... ... ... салыстырмалы септікте мунадай болып септелетінін кездестіргенімен,
мағынасын ашып бере алмаған. Тіпті онуң, онусу ... ...... ... ...... таңданысын жасырмайды.
Мұнан әрі зерттеуші бу (бул) мен со (сол) есмдіктерінің жіктелу
үлгісін ... бу, ... ... (мының), сонуң
Барыс: буған, соған
Табыс: муны, (мыны), сону
Шығыс: мунан, (мынан), сонан
Жатыс: мунда, (мында), сонда
Салыстырмалы: мундай (булай), сондай ... үш ... ...... ...... мунда, (мында) –
здесь,
мундай (булай) – так, сонда – потом, солай немесе ... – так, ... ... ... жиі ... ... О (ол), бу ... со
(сол) және осу есімдіктері түбір сөздерге ... да, ... ... ... ... ... келеді, бұл есімдерге тән еместігін
айтады.
Сол түбір есімдігіне ... ... ... ... зат есім ... ... ... – я сказал, основываясь на этом, поэтому. Мұндағы
сондықтан жалғаулығының шығу төркіні сол сілтеу ... ... ... ... ... Кім? Не? ... кім ... затқа байланысты да
қойылады дейді. Мысалы, атың кім? Бұл ... ... ... ... ... түрде септелгенде қиындық тудыра қоймайтынын айтады.
Не есімдігінен нелік деген дерексіз есім ... ... ... ... Қай ... есімдермен тіркеседі және септелгенде өзгеріске
түспейді. Мысалы, Қай ... Қай ... ... қазақ тілінде әр бір деп дұрыс аударған да мағыналық
тобын ажырата алмаған. Қатыстық ... жоқ ... ... кейде
жазба тілінде парсы тілінің ықпалымен ұшырасып қалатынын айтады да, мысалын
көрсетпейді.
Етістіктер ... ... ... V ... (44-65 ... қазақ тілінің ең
күрделі сөз табы – етістіктерге арналған. Етістіктердің болымды, болымсыз
түрлері, етістіктердің ... ... ... ... етістіктердің болымды, болымсыз түрлерінің ... ... ... ... ... шақ түрлері т.б. түрлеріне талдау
жасаған.
Ғалым еңбегінде бастауыш пен ... ... ... ... ... ... – мын, – сін, – дыр, – ... сіз арқылы көрсеткен. Мысалы, Мен ақмақпын, сен ... – я ... а ... ... жан ... бір ... – Бог есть творец живых существ.
Амансызғой – как ваше здоровье? «Мін, міз және сін, сіз» ... ... ой ... ... ... міз» и ... сіз» суть не что ... как
личное местоимение, утратившие свое первоначальное самостоятельное значение
и вместе с тем ... ... ... тогда как «дыр» и ... от ... ...... 45б.].
«Быть» етістігін ғалым екі түбірден тарайды дейді. Біріншісі – ...... ... ... формалардың тарайтынын айтады:
– өткен шақта: едім, едің, еді, едік, едіңіз
– өткен шақ есімше: екен
– етістіктің болымсыз түрі: емес
– екен және емес ... ... ... т.б. жалғану арқылы: екенмін,
екем, ... ... ... емеспін, емессің, емеспіз, емессіз,
т.б.
– өте сирек қолданылатын емей формасы. Мысалы, «е» түбірінен: ... ейді ... ... тілінде «емес» сөзінің алдыңғы «е» дыбысы түсіп қалатын
кездері болатынын да ... ... Бір атқа екі ... ... ... ... ... кейде қысқарып қалатынын да байқайды. Мысалы,
жазыб едім – жазыб-ем, ... «Все ... ... «е», ... для образования сложных
времен от ... ... ... его ... ... глаголом
вспомогательным; глагол «бол» имеет скорее ... ... ... Он ... ... «е» в ... «связки» (copula) только
там, где надо употребить форму, которую нельзя образовать от «е» – дей келе
«бол» етістігінің ... да ... ... ... есіт ... болмады – болымсыз түрі, Ұйықтаған болуб-атыр – өткен шақ есімше
формасында қулық мағынасында жұмсалып тұр деп ... әрі ... ... ... ... ... Есім
сөздер
мен етістіктерден жасалған негізгі етістіктерді көрсетіп кетеді.
1. – а, – е ... ... ...... ... ... ғалым
«көңіл» деген сөзді «сердце» деп аударып, «көңілөс» сөзін «уйти в
себя» деп аударған), жұм (у)са – ... ... – ла, – ле: ... – таста, із+ле – ізде, жедек+ле – жедекте, бай+ла,
туз+ла, тузда, тур тур – ... ... ... – ал, –ел, – өл: ...... жөнөл – отправиться, жоғал –
потеряться
4. – ар, – ер, –өр: ... ... ... ... түн-түнөр
(омрачаться). Сары-сарығай болады деп түсіндіріп кетеді.
5. –уқ, – ұқ, –ік, ық: ... ... ... мол+уқ (разбогатеть) т.б.
6. – қар, –ғар (сирек қолданылады) есімдерден етістік тудыратын жұрнақ.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... – ғана, – ыңқра, – ... ... ... ... береді. Мысалы, тайғана, қыдырыңқра,
кедіріңкре (кідіріңкіре).Бұл жұрнақтар Ильминскийдің ... ... ...... ... ... жұрнақтары арқылы жасалған сөздер: тапқала –
часто находить, рождать, ...... ... ... жасалуы
Ғалым етістердің 4 түріне тоқталады.
– придудительный залог – ... ... ... залог – ырықсыз етіс
– возвратный залог – өздік етіс
– взаимный залог – ... ... ... ... ... ... ... күштеу деп
түсіндіреді.
Өзгелік етістің жұрнақтары:
1. – дыр (– дур, –дір, – дұр, – тыр, – тур, – ... – т, – к, – қ, – с: айт, бат, сат, біт, ... тұт ... қыс
(жать), соқ, бөк, ас (вешать), бас (давить).
3. – л, – н, – р, – з: ал, сал, қыл, біл, қон, көн, сөн, сын, ұр, ... жаз ... – й: й – ... жый – ... сой – ... жай – ... қый –
острить.
5. – т жұрнағы –а, – е жұрнақтарына біткен сөздерге жалғанады: айда –
гнать, байла – ... орна – ... ... ойна – играть, жыла –
плакать, сайла – вывирать, сұра – спрашивать, бұлғақта – колебаться,
маңра – ... тула – ... о ... шула – плакать, реветь,
ауна – валяться, отта – шипать траву, ...... ... жалда
– нанимать, тоқта – стать, жара – подходить, быть приличным, ұста ... ...... в ... түзө – уладит, үрөт – учить, оқу –
читать, учиться, жоғал – пропадать, тіріл – ... ер – ...... ... – быть ... ... ... – быть жирным,
бақыр – реветь, жүгүр – бежать, білдір – давать знать, қылдыр ... ... ...... следовать ? (мүмкін қыдыр – гуляй
болу керек ... – р ... ... те болса қолданылатынын мына мысалдармен
түсіндіреді: піс – вариться (о ... ...... түс (падать,
слезать) т.б.
7. – қыз (– кіз, – куз, –күз, – ғыз) ... – л, –р, – н ... ... жалғанады: қал, ал, біл, әкпел (алып кел); ... ... жүр, ... (алыр бар); ен – входить, мін.
Ғалым ағыз, ... еміз ... осы ... бірінші дыбысы
түсіп қалған деген қорытындыға келеді.
Ырықсыз етістің жасалу жолдарын ... ... сөз ... ... сай – ы, – і, – ү ... соң – л, – н ... ... ... ... ... ... сал+ын, көр+үн, бай+лан
т.б.
Өздік етіс ғалымның еңбегінде – н ... ... ... жасалады.
Мысалы, шеш-ін, жасыр-ын.
Ортақ етіс сөз түбіріне –с жұрнағы жалғану арқылы жасалады: соғ-ус, ат-
ыс, ур-ус, ойна-с (играть друг с ... ... ... Ғалым түбір етістік бұйрық райдың ІІ жағында
тұратынын айта келе, төмендегідей 7 ... ... ... ... күл-смеяться, соқ-бить, біт-приходить к концу, таста-бросать, оқу-
читать, жүдө-худеть.
Бұйрық рай
І жақ, жекеше: –– –– –– –– ... ... жақ, ... бар, күл, соқ, біт, ... оқу, ... жақ, жекеше: барсын, күлсүн, соқсұн, бітсін, тастасын, оқусын,
жүдөсүн
І жақ, көпше –– ... ... ... ––– ––– –––
ІІ жақ, көпше: барыңдар, күлүңдөр, соғуңдар, ... ... ... ... бітіңіз, оқуңыз,
жүдөңүз
ІІІ жақ, көпше: барсын, күлсүн, соқсұн, бітсін, тастасын, оқусын, жүдөсүн
Қалау райдың жіктелуі
І жақ, жекеше: барайын, күлөйін, соғайын, ... ... ... жақ, ... –– –– –– –– ... ... –––
ІІІ жақ, жекеше: –– ... ... ... ... ... ... жақ, көпше : барайық, күлейік, соғайық, бітейік, тастайық, оқұйық,
жүдөйік
ІІ жақ, көпше: –– –– –– –– ... ... ... жақ, ... –– –– –– –– ... ––– –––
Бұдан әрі ғалым-лингвист П.М. ... ... ... ... ... ... (еңбекте – бірінші өткен шақ деп
көрсетілген) тоқталсақ:
І жақ, жекеше: бардым, ... ... ... ... ... жақ, жекеше: бардың, күлдүң, соқтуң, біттің, тастадың, оқудуң, жүдөдүң
ІІІ жақ, жекеше: ... ... ... ... ... ... ... жақ, көпше: бардық, күлдүк, соқтуқ, біттік, тастадық, оқудуқ, жүдөдүк
ІІ жақ, көпше: бардыңыз, күлдүңүз, ... ... ... жақ, ... ... күлдү, соқту, бітті, тастады, оқуду, жүдөдү.
Древнее будущее время – ежелгі келер шақ.
І жақ, жекеше: барғаймын, күлгөймүн, ... ... ... жүдөгеймүн
ІІ жақ, жекеше: барғайсын, күлгөйсүн, соққайсын, біткейсін, тастағайсын,
оқуғайсын, ... жақ, ... ... ... ... ... тастағай, оқуғай,
жүдөгөй
І жақ, көпше : барғаймыз, күлгөймүз, соққаймыз, біткейміз, тастағаймыз,
оқуғаймыз, жүдөгөймүз
ІІ жақ, көпше: барғайсыз, ... ... ... ... жүдөгөйсүз
ІІІ жақ, көпше: барғай, ... ... ... ... ... ... – шартты – осы
І жақ, жекеше: барсам, күлсөм, соқсам, бітсем, тастасам, оқусам,
жүдөсөм
ІІ жақ, жекеше: барсаң, күлсөң, соқсаң, ... ... ... жақ, ... ... ... ... бітсе, тастаса, оқуса, жүдөсө
І жақ, көпше : барсақ, күлсөк, соқсақ, бітсек, тастасақ, оқусақ, жүдөсөк
ІІ жақ, ... ... ... ... ... ... жақ, көпше: барса, күлсө, соқса, бітсе, тастаса, оқуса, жүдөсө.
Зерттеушіге ... ... ... видеть, что и только что приведенные
формы состоять из некоторых «временных основ» ... или ... и ... и ... «м», «ң», ... ... и.т. д, Но ... ... не ... и ... значение их не
выяснено», деп аталған 3 ... ... ... ... ... ... ... есімше мен көсемше формаларына
тоқталады.
Көсемшені ғалым 3 ... ... ... ... ... ... ... тастап, оқуп, жүдөп;
2. Несовершенное: бара, күлө, соға, біте, тастай, оқуй, жүдөй;
3. Достигательное: барғалы, күлгөлү, соққалы, ... ... ... 2-ке ... ... времени – осы-өткен шақ: барған, күлгөн, ... ... ... жүдөгөн;
2. Будешего времени – келер шақ: ... ... ... ... тастар,
оқур, жүдөр.
Осыдан соң зерттеуші негізгі формаларға тоқтала келе, мынадай пікірге
келеді.
1. Ауыспалы (ауыспалы) көсемше предикативтік есімдіктің қосымшасы ... ... ... ... жақ, ... ... күлөмүн, соғамын, бітемін, тастаймын, оқұймын,
жүдөймүн
ІІ жақ, жекеше: барасын, күлөсүн, соғасын, бітесін, тастайсын, оқуйсұн,
жүдөйсүн
ІІІ жақ, жекеше: бара (ды), күлө (дү), соға (ды), біте (ді), ... ... ... ... жақ, ... : ... ... соғамыз, бітеміз, тастаймыз, оқұймұз,
жүдөйсүз
ІІ жақ, көпше: барасыз, ... ... ... тастайсыз, оқұйсұз,
жүдөймүз
ІІІ жақ, көпше: бара (ды), күлө (дү), соға (ды), біте (ді), ... ... ... ... ... ... күлүп, т. б. көсемшелерді есімдіктіктің қосымшалары арқылы
(мұнда зерттеуші жіктік жалғауын есімдіктің ... деп ... ... ... шақты (еңбекте прошедшее совершенное – аяқталған өткен шақ деп
берілген) тудырады дейді. Мысалы,
Аяқталған өткен шақ
І жақ, жекеше: ... ... ... бітіппін, тастаппын, оқуппун,
жүдөппүн
ІІ жақ, жекеше: барыпсын, күлүпсүн, соғупсун, ... ... ... жақ, ... ... ... ... бітіпті, тастапты, оқупты,
жүдөптү
І жақ, көпше : барыппыз, күлүппүз, соғуппуз, бітіппіз, тастаппыз, оқуппуз,
жүдөппүз
ІІ жақ, көпше: ... ... ... ... ... оқупсуз,
жүдөпсүз
ІІІ жақ, көпше: барыпты, күлүптү, соғупты, бітіпті, тастапты, оқупты,
жүдөптү.
3. Осы ... мен ... едің т. б. ... ... ... ... жасайды. Мысалы, барып едім, барып едің,
барып едім ... Осы ... мен ... ... т.б. осы ... ... ... бірақ ғалым оған мысал бермейді де, өте сирек қолданылатынын
айтады.
5. Барған, күлгөн т.б. есімшелері «мын», «сын» т.б. ... ... ... ... шақты (второе прошедшее совершенное) білдіреді
дейді.
І жақ, жекеше: барғанмын, күлгөнмүн, соққанмын, біткенмін
ІІ жақ, жекеше: барғансын, күлгөнсүн, соққансын, ... жақ, ... ... (ды), ... (дү), ... (ды), біткен (ді)
І жақ, көпше : барғанмыз, күлгөнмүз, соққансыз, біткенсіз
ІІ жақ, көпше: барғансыз, күлгөнсүз, соққанмыз, біткенміз
ІІІ жақ, ... ... (ды), ... (дү), соққан (ды), біткен (ді)
6. Барған, күлгөн т.б. есімшелер едім, едің т.б. тіркесіп, ... ... ... ... мысал бермейді.
7. Барған, күлгөн т.б. есімшелер екенмін, екенсің арқылы өте сирек
қолданатын ... ... ... ... ... ... келер, тастар, оқур, т.б. – мін, ... ... ... ... бұл ... сол ... ауызекі сөйлеу тілінде –ғай, –гей,
–гөй формаларын шектеп тастағандығын айтады.
І жақ, жекеше: барармын, күлөрмүн, соғармын, ... ... ... жақ, ... ... ... соғарсын, бітерсін, тастарсын,
оқурсұн, жүдөрсүн
ІІІ жақ, жекеше: барар, күлөр, соғар, ... ... ... ... жақ, ... : ... күлермүз, соғармыз, бітерміз, тастармыз,
оқұрмұз, жүдөрсүз
ІІ жақ, көпше: барарсыз, күлөрсүз, соғарсыз, бітерсіз, ... ... жақ, ... барар, күлөр, соғар, бітер, тастар, оқұр, жүдөр
9. Барар + едім ... ... ... ... (cмягченного
утверждения) кезінде қолданылады дейді.
10. Екен формасы шартты осы шақтың ... ... ... ... екен – я бы пошел т.б.
11. Екен формасы осы шақтың ... ... 3 ... ... ... ... ... жүрөд`екен. Кейде «д» дыбысы «т» сияқты
естілетінін айтады. Сирек те болса білед`екенмін, екенсін формалары
кездеседі.
6 ... ... ... және ... жұрнақтарға тоқталады.
Қазақ тіліндегі болымсыздық – ма жұрнағы арқылы берілетінін, ол фонетиканың
барлық ... сай, ... ... ... жалғанатынын айтады.
Мысалы, барма, шықпадым, жазбай, жүрмөдүм, болбеймун (қырғыз ... т.б. Ал ... ... ... бармаспын, бармассын, бармас,
бармаспыз, бармассыз, бармас, күлмөспүн, күлмөссүн, күлмөс, күлмөссүз,
күлмөс, ... ... ... ... ... ... т.б.
Күрделі етістіктерде болымсыздық екенмін т.б. көмекші етістіктері арқылы
беріледі. Мысалы, білген емеспін, жүрген емес ... І ... ... қалау райдың формасы «барайын» болымсыз ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Емес болымсыз формасы мына жағдайларда қолданылмайды:
1. белгісіздік райда – ... ... ... ...... ... аяқталған өткен шақтың І жағында – 1-ое лицо от ... ІІ және ІІІ ... ... жағынан зерттеуші болымсыздық пен сұраулық жұрнақтары бір-біріне
ұқсайтынын байқайды, айырмашылығы – сұраулық формасы етістіктен ... ... ... ... ... соң жалғанатынын былай көрсетеді:
барасынба- пойдешь -ли ты?, ...... ты?, ... – видел-ли
ты?, келдіме – пришел-ли он?
Екінші ... ... ... ... –мы ... – мү) арқылы
береді де, осы шақта және –р, –ар ... ... ... ... соң жіктік жалғауы жалғанатынын айтады. Мысалы, барамысын, ... ... келе ... ... ... осы шақ, бірінші өткен шақ, келер
шақтың екі түрі, ... ... ... ... ... Етістіктің
басқа формалары сұрау белгісінде қолданылмайтынын айтқан.
7 тарауда ғалым етістіктердің жіктелуіне қосымша беріп кетеді.
1. – Мақ жұрнағына ... ... ... ... ... ... сөздер
қосылады. Мысалы, қарамақсыған – притворяющиеся что не ...... что не ... ... сөзі ... ... қысқартылады. Мысалы, ала-турған – ала-тын, тсө-
турған – тсө-түн т.б.
3. Бұйрық райлы сөздерді күшейту немесе жұмсарту үшін –шы, –ші, – шу, – ... ... ... алшы, берші, оқусайшы. Қарғыс пен жамандықта
бұйрық райға – қыр, –кір, –ғыр ... ... ... ... ... ... выйдет у тебя душа, адра қалғыр – чтоб пусто было!, Жамандатқыр Кер
Тайлақ – ... тебе ... ... Кер ... т.б.
4. –Қын, –шы жұрнақтарынан басқа етістіктің түбіріне ... ... 62б.) – қой, ... – ау, – ай, –да, -де және ... да ... ... өтеді.
Ғалым етістіктерді аяқтай келе, кейбір қысқарған, кіріккен етістіктің
формаларына тоқталады.
а) –л ... ... ... –ып ... жалғанса, –л дыбысы
түсіп қалады. Мысалы, салып – сап, ... – кеп, ... – боп ... – л мен – р ... – с ... ... түсіп қалады. Мысалы,
болсун – босун, көрсөттү – көсөттү.
в) барамын, аламын етістіктері ... ... ... ... болып
қысқарады.
Алып кел – әкпел немесе әкел; алып келіп – әкпеп, әкеп; алып кет – ... алып бар – ... со етіп – ... бу етіп – ... не қылып –
нағып, не қылған – нағылған; қай+етемін – қайтемін; барғаным бар – барғам,
есіткенім жоқ – ... ... ... ... етістікті формалардың кейбірінен, етістікті түбірлерден
есім тудыратын жұрнақтардың кездесетінін айтып, ... ... ... ... ... есім тудырушы жұрнақтар.
1) –шы, –шу, –ші, –шү жұрнақтары :
а) –мақ тұлғалы белгісіз рай арқылы бір нәрсені істеуге ниет ету, ... ... ... білдіретінін айтады. Мысалы, бармақшы – желающий
идти, жөнөлтпөкшү – ... ... ... –у, - ү ... ... арқылы осы шақты есімшені білдіреді: барушы,
берүшү т.б.
в) осы-өткен шақ есімшені ... ... –қы, –кі ... ... ... ... ... сын есімді
білдіреді. Мысалы, бастапқы – баста+п+қы.
3) – лық, – лік, –лук жұрнақтары кейде ... шақ ... ...... ... етістіктерден жасалған есімдер:
1) – ы, –і, –у, –ү : өлү – смерть, мертвый.
2) – ш: ... ... – қ, – к: ... –ақ, –өк: ... ... –ғы, – гі: канғы – удовлетворение, довольство, мінгі – восхождение.
6) – м: киім, адым, ... жем, ... ... – с: соғус, алыс-беріс (мена), жүрүс т.б.
8) – ма: салма (род лапши), аспа (висьлица), боқбурма (засада).
9) – аң, – өң: ... ... ... ... – кур, – қыр, – ғур: ... ... білгір.
11) – қақ: майсқақ (гибкий).
12) –аған, –еген: ... ... ... (о женщине)), қашаған (имеющий
привычку убегать ( о ... ... ... ... ... ... (о лощади)) т.б.
Сан есімдердің берілуі.
Сан есімдер – түркі тілдері ... тағы да бір ... сөз ... Оны ... ... ... түркі
тілдерінде 20-ақ сан атаулары бар ... ... бір, екі, ... бес, ... жеті, сегіз, тоғыз, он, жиырма, отыз, ... елу, ... ... ... жүз, мың. Бұл атауды ... ... ... ... ... Оған ертедегі жазба ескерткіштері дәлел
бола алады.
V-VIII ғасырдағы ... ... ... ... гуй,
бірлік, екі-акін, акінті, ікагу, ікілану-акісін, уш-учінч, төрт-төртнч,
біс-біснч-біснг, алту-алтунш, иеті-иітінш, секіз, тоқұз, он, йагірмі, ... ... ... йатмус, йуз, мің, (бің, бұң), түмен (он мың, одан ... сан, ... көп ... келе береді).
П. М. Мелиоранский қырғыз тіліндегі сан ... ... ... ... тілдерінен дыбысталуы жағынан ерекшеленетінін былай
түсіндіреді. ... ... ... ... ... орыс
тіліндегідей белгіленеді. қазақша ... 30 – ... 40 – ... 50 –
елүу, 60 – алпыс(қырғызша алтымыш), 70 – жетпіс, 80 – ... 90 – ... – жүз, 1000 – мың. ... уш-уч, бес-беш, жетпіс-жетміш, ... ... ... ... ұқсастықтарына жатқызады.
Сол кездің өзінде-ақ екі тіл ... ... ... ... ... ... мағыналық топтарын жік-жікке ... ... ... грамматикалық көрсеткіштерін бір-бірінен ажырата білген.
Есептік сан жасайтын -ншы ... ... ... дауысты
дыбысқа аяқталған кезде , ал ... ... ... сөздің түбірі
дауыссызға аяқталған ... ... ... ... ... ... үшүншү, алтыншы, онуншу. Зерттеуші -ншы ... деп ... де, орта ... ... жалғап, ортаншы деген
ұғымның қайдан ... таба ... ... ... Сан ... ... ... сан есімдердің екінші ... ... ... он екінші, жирма (жиырма емес) бірінші т.б.
Қазақ тіліндегі «жарты», ... ... ... ... кездеседі.
Мысалы, бір сағат жарым – один час половина т.е. половина второго. «Жарты»
сан есімі жеке ... ие. ... ... ... жібек, жартысы
мақта – мой пояс на половину шелковый, на половину ... ... ...... деп, ал ... ...... деп түпнұсқадан
ауытқып отыр. «Четверть» сөзін – жартыдан жарты немесе бір шерік (парсыша)
деп берген.
Бөлшектік сан есімдер ... ... атау ... бөлімі шығыс
септігінде берілген. Мысалы, 2/5 – бестен ... сан ... ... сан ... ... септігі жалғану арқылы
жасалатынын, кейде қайталану арқылы жасалатынын дұрыс бағымдай білген.
Бір-бірімен, бір-біріне деген тіркесте бір + ... ... ... ... ... – 67 б.) + ... ... жалғанып
тұрғанын былай береді: Біріне-бірі серт қылды – они сговорились друг с
другом.
Еңбекте ... 1 мен 7 ... – ау, –еу ... жинақтау сан
есімнің формалары деп ашып көрсетіп бере алмаса да, орыс тілімен салыстырып
жеке көрсетеді.
Зерттеуші қазақ тіліндегі кейбір ... ... ... ... ... енді – теперь, ерең (әрең) – едва, чуть, қашан ... ...... қақ – как раз, ... Бұл ... шығу ... түбір ретінде қолданылуы мүмкін екенін айтады.
Жалғаулықтар. Зерттеуші жалғаулықтардың өте аз екенін және де олар ... ... Тек «да» ... ... ... ... ... Мысалы, алды да қашты – взял да убежал. Мұнан өзге
«тағы» және ... ... ... ... ... атап ... тіліндегі предлогтарды П.М. Мелиоранский қазақтар септеуліктер
деп атайтынын айтады да ... алд, ... арт, үст, аст, ... іш, қас, жан, жақ т.б. ... ... ... ... жер
үстүндө, жер астына, қасымда, үйдүң алдында, тоғайдың ... ... ... ... ... сөз ... келіп оған жанама септіктің
бірі жалғанып тұрғанын айтады. ... ... жеке ... ал ... формасын қабылдағанда олардан кейін келеді ... қой, ғой, ау ... ... ... ... көп кездесетінін мына мысалдар арқылы береді. Мысалы, қатын-ау – ей
жена!, басым-ай – ох ... моя! т.б. ... ... ... күрделі
сөздердің де одағай қызметін атқаратынын былай ... ...... ... ...... ... XIX ғасыр орыс түркологтарының морфологиялық
көзқарастары.
2.1 Сөз таптары мен топтастырылуы.
Біз жоғарыда ХІХ ғасырдың ... ... 4 орыс ... ... шолу ... Осы ... зерттеуші-
түркологтар сөз таптарын ... ... ... ... ... бар ма, бар болса қаншалықты дәрежеде деген сұрақтарға
жауап беруге ... ... ... сөздерді бір лексика-грамматикалық
топтарға біріктіретін, жанды-жансыз заттың аттарын білдіретін зат есімді ең
алдымен ... ... зат ... жасалуына шамалы тоқталып кеткен[18].
Кейбір сөздердің басқа сөздер арқылы, кейде өздігінен жасалғанын айтады да,
зат ... ... ... (-шы, -ші, -лық ... ... ... ... категориялары берілмейді.
М.Терентьев [8] қазақ тілінде род категориясы бар-жоғын ажырата алмай
мына ... ... ...... – ургаши,
кучкаръ – саулыкъ,
айгыръ – біе,
атанъ тюйе – энгенъ т.б
Зат есімнің септелуін екіге бөледі:
біріншісі – ... ... ... (л, м, н, р ... ... ...... және р, л, м, н дыбыстарына аяқталған есімдер
[16].Сөздердің көпше түрі частица ... ... деп ... ... ... ... ... алмайды.
В.В. Катаринский [3] өз еңбегінде зат есімдердің ... ... ... ... ... және зат есім мен сын ... ... тоқталған. Терентьевтен ерекшелігі – барлық түркі тілдерінде род
категориясы жоқ ... ... ... ... ... ... ... [3-28б.]. Септеудің бір ғана түрі бар екенін, ал ... ... бар ... ... ... дәл берген (атау,ілік,барыс,табыс,жатыс,
шығыс, көмектес).
Пайдаланылған ... ... Ө. ... Қазақ сөзі. Алматы, «Рауан» 1997.
2. Григорьев В.В. О передаче звуков киргизского языка буквами русский
азбуки – ... ... ... ... ... В.В. Радлов. Средняя Зеравшанская долина. 1880.
4. В.В. Бартольд. К вопросу об изучении местных языков.–
Туркестанские ведомости, 1906, 26 ...... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер.– Алматы: Ғылым, 1972.
6. Сыздықова Р. Ғ. Орыс ғалымдарының қазақ тілін зерттеуі // Қазақ ССР
ҒА хабарлары, филология ... 1981, № 3, 7
7. Э. Н. ... ... ... В кн.: ... ... народов
СССР. Москва–Ленинград, 1959г.
8. І. Кеңесбаев. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Исследования по
казахскому языкознанию.., ... Ә. Т. ... ... 1987 ... І. Кеңесбаев «Основные вехи изучения языка казахского народа» 14-32б.
10. С. Е. Малов «Қазақ тілінің тарихы туралы» ... АН ... ... № 3) 97-101 ... Р. Г. ... Изучение казахского языка в дооктябрьский период
// Развития казахского советского языкознания. ... 1980 ... ... Р. Ғ. Орыс ... қазақ тілін зерттеуі // Қазақ ССР ҒА
хабарлары, филология сериясы, 1981, № 3. 7-14 б.
13. С. ... ... ... и ... ... языка»
Алматы, «Санат», 1997 ж.
14. Аманжолов А. О разграничении именных частей речи в тюркских языках. ... ... ... ... ... к ... им. С.М. Кирова». Алматы, 1985
15. Х. К. Жұбанов «Исследования по казахскому ... ... Ш. Ш. ... «Қазақ тіл білімі әдебиетінің библиографиялық
көрсеткіші», бірінші бөлім. Алматы «Ғылым», 1965 ж.
17. Н. А. Баскаков. Тюркские языки, Москва, 1960
18. Н. А. ... ... в ... ... ... ... ... второе,исправленное и дополненное), 35-55 стр.
19. Н. К. Дмитриев. Исследования по сравнительной
грамматике тюркских языков. ч.ІІ: Морфология, Москва 1956г.
20. Кононов А.Н. ... ... ... ... в ... период. Л. «Наука», 1982г.5-181 стр.
21. Н.Н. Пантусов. Материалы к изучению казак-киргизского наречия.
Казань, 1809-1904, выпуск 7.
22. С.Исаев. ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеті,
10. февраль
23. Б. А. Абилкасымов. Н.И. Ильминский – первый исследователь
казахского языка. ... ... 1974г., № ... Искаков А. Принципы классификации слов по частям речи в
казахском языке. – ... АН ... ... ...... А.И. ... О ... частей речи в казахском языке. Сб.
«Вопросы изучения языков народов ... Азии и ... в ... И.В. ... о ... ... 1952, стр. ... Исхаков Ф.Г. Лексико-грамматическая классификация слов или части речи
в тюркских языках. Исследования по ... ... ... (под общ. ред. Н.К. Дмитриева) ч. ІІ. ... ... наук ... 1956 ... Э.В. ... «К проблеме частей речи тюркских языках. – ... ... ... ... ... П. М. ... грамматика казак-киргизского языка. Спб.,
1894, ч. 1, с. ... В.В. ... ... ... ... 1897 жыл, І бөлім, 3-б.
30. М. А. Терентьев (1837-1909) «Грамматика турецкая, персидская,
киргизская и узбекская» Книга І, СПб, Санк-Петербург,1875 ... Н. А. ... ... ... 1960, Введение в изучение
тюркских языков. Москва, 1969, ... ... ... ... Н.И. ... ... к изучению киргизского (казахского)
наречия» 1860 және 1861 жыл.
33. В.В.Катаринский. Грамматика киргизского языка. 1897 жыл. ... ... А.Н. ... речи – ... ... ... сб. ... теорий частей речи». Ленинград. 1965.
35. Щербак А.М. ... по ... ... тюркских языков. Изд.
Ленинград. 1977
36. Каламова Н.А. К вопросу о ... ... ... речи в ... ... язык в ... 1961. № ... Жирмунский В.М. Развитие категории частей речи в ... ... ... с ... ... ... АН СССР ОЛЯ. Том ... 3-4, 1945, 111-125 стр.
38. Серебренников Б., Гаджиева Н. ... ... ... ... 1979
39. Убрятова Е.И. Задачи сравнительного изучения тюркских языков
«Тюркологический ... ... ... 1970. 69-79 стр.
40. Н. Созонтов. Записки по грамматике киргизского языка. ... ... ... Г.В. ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұстафа Шоқай12 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
XIX ғасырдағы тіл білімі21 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Анатомиялық терминдердің латын тіліндегі дәріптелуі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь