Абылай және оның заманы туралы

І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Абылай хан (1711 — 1781) өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2. Абылай ханның билік басына келуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
3. Абылай Қытаймен сауда қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
4. Дана да Қайсар Абылай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
ІV. ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
Абылай (Әбілмансұр) – Қазақ ордасын бір тудың астына топтастырып, байтақ жерімізді жоңғар шапқыншылығынан азат еткен, алып мемлекеттер – Қытай, Ресей патшалығымен мәмлеге келіп, ел тәуелсіздігін сақтаған, айбынды да ардақты хан, кемеңгер көсем.
Абылай хан 1711 жылы туып, 1781 жылы қайтыс болған. Сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне қойылған.

Тарихымызға "Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама" болып енген ұзақ жылғы қазақ-жонғар шапқыншылығының шындығын терең ашатын Қожаберген жыраудың әйгілі "Елім-ай" толғауындағы:

Қор болды бірлігі жоқ біздің қазақ, Басынып ата жауым етті мазақ.. Көршілес екі жұрттан дәу мылтық ап, Көрсетті шапқыншылар елге азап,

- деп күйзеліп те, күйініп те жырлағанындай, Абылай ел билігіне келерге дейінгі кезең қазақ үшін "сорлы, торлы заман", "қан майдан", "маңдайынан бағы тайған", "қазақтан сасық қалмақ озған", олардың көршілес екі елден мылтық, яғни, зеңбірек алып (Ресей мен Қытай) "есірген", "әулиедей болған" заман болған.
Халықтың үштен екісі қырылып, "Еділ, Жайық, Арқаға қазақ ауып, Шу, Талас, Сыр, Қаратау жауда қалды" деп жырау айтқандай, еліміздің тоз-тозы шығып, берекесі кетіп, іргесі сөгілген, қысталаң, қиын, сұрапыл заман тарих тілімен айтқанда, "шапқыншы қалмақ пен ұлт-азаттық қозғалысының шешуші кезеңін тудырды".
Төле би толғауындағы "көкірек қаққан хандардың лауазымға таласып, елді быт-шыт қылғаны, ағайынның алауыздығынан көлденең көк аттының елді жаулап алғаны, аз дұшпаннан жеңіліп қабырғасын қайыстырған кезеңде "ыдырап жатқан қазақтың басын қосып, береке-бітім іздеген" ел билеушісін уақыт талап етті .
Халық басына төнген қасірет ел тағдырын таразыға салды. Шашырап, сансырап тозған, бірлігі бүлініп, тағдыры қыл тұзақ ұшына ілініп тұрған кезеңде үш жүздің басын қосып, Қазақ ордасын нығайтып, жоңғарларға қарсы жойқын ұрыстарда қол бастап, байтақ жерді азат еткен, даңқты қолбасшы, көреген саясатшы айбынды ханымыз Абылай еді. "... Сол аласапыран дәуірде қалың елдің қайрақтай жан қала ма" деген "Қазығұрттай үміті" жалғыз ғана Абылай басында қалған болатын. Ескі қазақ елдігін, ескі жұрттың тілегін ту көтеріп, бір араға жиған Абылай болатын... Қазақтың жат елге бағынбай өз елдігін сақтап қалып, іргесін бөлек салуы - Абылай заманынан бері қарай XIX ғасырдьң ортасынан ауғанға дейін жаңа саяси бет алды" деген (117. 305-6.) М. Әуезов сөзі сол заманның азап, сорынан, халқьш кұрып кету қаупінен құтқарып қалған даланың дана көсемі, ел тірегі Абылай болғанын паш етеді.
1. Әбуев Қ., Қазақстан тарихының “Ақтандақ” беттерінен, Алматы: Қазақстан, 1994.
2. Кенесарыұлы А., Кенесары және Сыздық сұлтандары, Алматы: Жалын, 1992.
3. Қозыбаев М., Абылай хан мен Кенесары, Алматы: Ғылым, 1993.
4. Мағауин М., Қазақ тарихының әліппесі, Алматы: Ер-Дәулет, 1994.
5. Салғараұлы Қ., Хандар кестесі, Алматы: Жалын, 1992.
6. Казахско- русские отношения в ХVI – XVIII веках. А. – А., 1961г.;
7. Валиханов Ч., “Абылай”, Собр. Соч. Т.4, А-А., 1985г.;
8. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А., “Из истории Казахстана XVIII в.”, А-А., 1988г.;
9. Абылай хан. Тарихи жырлар. 1-т.,А., 1993ж.;
10. Нығмет Мыңжани “Қазақтың қысқаша тарихы”, А., 1994 ж.;
11. Левшин А.И., “Описание киргиз-кайсацких или киргиз – казачьих орд и степей”, А., 1996 г.
        
        Тақырыбы: Абылай және оның заманы.
ЖОСПАР:
І.
КІРІСПЕ.....................................................................
.............3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Абылай хан (1711 —
1781) өмірі.................................................5
2. ... ... ... басына
келуі............................................9
3. ... ... ... Дана да ... ... ... ...... ... бір ... астына топтастырып, байтақ
жерімізді жоңғар шапқыншылығынан азат еткен, алып мемлекеттер – ... ... ... келіп, ел тәуелсіздігін сақтаған, айбынды да
ардақты хан, кемеңгер көсем.
Абылай хан 1711 жылы ... 1781 жылы ... ... ... Қожа ... Иассауи кесенесіне қойылған.
Тарихымызға "Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама" болып ... ұзақ ... ... ... ... ашатын Қожаберген жыраудың
әйгілі "Елім-ай" толғауындағы:
Қор болды бірлігі жоқ біздің қазақ,
Басынып ата жауым етті мазақ..
Көршілес екі жұрттан дәу ... ... ... елге ... деп ... те, күйініп те жырлағанындай, Абылай ел билігіне келерге
дейінгі кезең қазақ үшін ... ... ... "қан ... "маңдайынан
бағы тайған", "қазақтан сасық қалмақ озған", олардың ... екі ... ... ... алып ... мен Қытай) "есірген", "әулиедей болған"
заман болған.
Халықтың үштен екісі ... ... ... Арқаға қазақ ауып, Шу,
Талас, Сыр, Қаратау жауда қалды" деп ... ... ... тоз-тозы
шығып, берекесі кетіп, іргесі сөгілген, қысталаң, қиын, сұрапыл заман тарих
тілімен айтқанда, "шапқыншы қалмақ пен ... ... ... ... би ... "көкірек қаққан хандардың лауазымға таласып, елді
быт-шыт қылғаны, ағайынның алауыздығынан көлденең көк аттының елді ... аз ... ... ... ... ... ... жатқан
қазақтың басын қосып, береке-бітім іздеген" ел билеушісін уақыт талап етті
.
Халық басына төнген ... ел ... ... салды. Шашырап,
сансырап тозған, бірлігі бүлініп, тағдыры қыл ... ... ... ... үш жүздің басын қосып, Қазақ ордасын нығайтып, жоңғарларға қарсы
жойқын ұрыстарда қол бастап, ... ... азат ... ... ... саясатшы айбынды ханымыз Абылай еді. "... Сол аласапыран дәуірде
қалың елдің қайрақтай жан қала ма" ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ескі қазақ елдігін, ескі жұрттың тілегін ту
көтеріп, бір ... ... ... ... Қазақтың жат елге бағынбай өз
елдігін сақтап қалып, іргесін бөлек салуы - Абылай заманынан бері қарай ... ... ... ... жаңа ... бет ... деген (117. 305-6.)
М. Әуезов сөзі сол заманның азап, сорынан, халқьш кұрып кету ... ... ... дана ... ел ... Абылай болғанын паш етеді.
Ш. Уәлиханов өз зерттеуінде: "Әсіресе, 1723 жыл ... ... ... ... ... ... ... барса да қанқұйлы жоңғарлар
қыр соңынан қалмаған казақтар үріккен киік үйіріндей дүркіреп, жол-жөнекей
дүние-мүлкін, бала-шағасын, кемпір-шалын, ... ... ... ... ... ... ... Міне, осындай екұдай, үрейлі, қанды,
қасапты кезеңде ел назары Абылай сұлтанға ... ... ол ... алғаш қатардағы жауынгер боп қатысты, соның өзінде қисапсыз ерлік
көрсетіп, айрықша амал-айласымен көзге түскен еді. ... ... ... ... да ол ... көреген, кемеңгер деген атқа ие
болды" деп, Абылайды ... ... ... түрлі сынағынан өткен,
жеке басының ересен ерлігімен, қолбасшылық ... ... ... ... ерте ... ел ... ... деп даралайды.
Ел аузынан жазып алынған "Абылай ханның сыны, Райым-бектің жауабы"
деген аңыз-жырда:
Айналайын, қазағым,
Қалмак. шауып, бақ ауып,
Судан аққан қан ... ... ... басын жимаққа,
Абылайдай хан берді" ... М. ... ... Баян" дастанында:
Алыстан орыс, кытай - ауыр салмақ,
Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ.
Артында - ор, алдында - көр, жан-жағы ... алаш енді ... ... ... елге ... ... ... жаудың бірін шауып, бірін арбап..,
- деп қасіретті тарихи кезеңде Абылайдың ел бағына келгендігін, халқының
тірегі, жүрегі болғанын аңғартады.
 
1. ... хан (1711 — ... ... тарихында ерекше орны бар, 18-ғасырда өмір сүрген атақты
Абылай ханның азан шақырып қойған аты — Әбілмансұр. 
            Ол 1711 жылы ... ... ... ... ... ... шаңырағында дүниеге келген. Оның атасы Абылай жаудан беті
қайтпаған қайсар батыр екен. Жек-пе-жек ұрыстардың бәрінде де қарсыластарын
шақ ... әрі ... әрі ... ... ... Сол үшін "қанішер
Абылай" атаныпты. 
            Әбілмансұрдың әкесі Түркістанды билеп түрғанда 1723 ... ... ... Осы ... Уәли қаза ... ... ... туған-туыстарын түгел қырып жібереді. Осы тұста хан үйінің бір
сенімді құлы 12 ... ... ... ... ... ... түсірмей,
сыртқа аманесен шығарып жібереді. Барған жерінде Әбілмансұр бала ... ... ... о ... ... хан ... біреуді өлтіретін
болса, артында кек алатын ешкім қалмасын деп, бесіктегі баласына дейін
құртып отырған. Бала елді жағалап жүріп бір күні ... пен ... ... ... ... атақты Төле бидің ауылына жетеді. 
            Төле биге келіп 12—13 жасар бала ... ... ... ... ... алба-жұлба. Би жөн сұраса:— Биеке, бір бейшарамын, ... ... Сіз ... ... ... дейді. Төле баланың тегін
емес екенін байқайды. Үстібасына қарап, "Сабалақ" деп ат қояды. 
            Арада 6—7 жыл өтіп те ... ... ... ... Төле ... ... келгенін пайдаланып, Сабалақ биден рұқсат алып,
жоңғарлармен болған шайқасқа қатысады. 
            Бұл шайқас 1731 жылы болады. Екі жағы бірнеше күн шайқасып,
едәуір ... Енді ... ... Жоңғар жағынан жеке
шайқасқа жау жағының ханы Қалдан-Сереннің баласы Шарын шығады. Ол жоңғардың
белді батырларының бірі еді. Осы шайқастың өзінде бүгінге дейін ... ... мерт ... Ә ... ... шайқасуға ешкім беттемейді. Қолбастаушы
Бөгенбай да қысылады.— Егер ешкім ... өзім ... деп, ... жүз ханы ... ... береді. Хан мен Бөгенбайдан рұқсат сұрап,
әрі баталарын алып, жекпе-жекке Сабалақ шығады. Шайқастың аяғы Сабалақтың
жау батырының ... ... ... ... ... ... ... ол:
"Абылай!", "Абылай!" деп шабады. Соғыстың аяғы қазақтардың жеңуімен,
жоңғарлардың жеңілісімен аяқталады. Әбілмәмбет хан шайқастан кейін
Сабалақпен ... оның ... ... "Абылайлап!" шапқанын сұрайды.
Хан мұның Абылай сұлтанның немересі, өзінің аұасының ... ... ... "ой, бауырым" деп жылап, көрісіп табысады. 
            Ендігі жерде Абылай сұлтан исі қазақты біріктіруге, оны сыртқы
шапқыншылықтан қорғап қалуға барынша күш ... Не бір ... ... ... тапқырлығымен жеңіс туын желбіретеді. Талай рет жекпе-
жекке өзі сұранып түсіп, дұшпан батырларын мерт қылады. Қалдан-Сереннің
баласы Шарын батырды ... ... ... он жыл ... ... жағдайда жау қолына түсіп қалады. Сонда Қалдан-Серен Абылайдан:
"Менің баламды өлтірген сен бе?"— деп сұрайды. Сонда ол еш ... ... ... мен ... ... мен тек ... талабын
орындадым"— деп жауап беріпті. 
            Абылай қазақ халқының тәуелсіздігін сақтап қалу жолдарын көп
ойланады. Оның бір ғана жолы бар деп ... Ол — ел ... ... ... ойнатпайтындай қарулы күштің болуы. Осы мақсатқа жету
үшін әрбір жүздегі елдің құрметіне бөленген ақылгөй азаматтарына ... қол ... ... ... ... ... болды. Бұл бағытта
бірқатар жұмыстар да жасады. Үйсін Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Бұқар
жырау оның ақылшыларына айналды. Оның ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек, Шапырашты
Наурызбай, Уақ Сары, Баян, Тарақты Байғозы, Шанышқылы ... ... ... ... Тұрсынбай батыр, т. б. 
            Бүған дейін қазақтың ұлы ... ұлы ... ... оны ... ... Абылай хан болғанда Орта жүздің басшылары: жоңғарлардың
шапқыншылығы Орта ... ... ... ... ... Оған ... ... қолбасшылық жасайтын ұлы ханның орта жүзде тұрып, тікелей басқаруы
керек деп талап етеді. Осыған орай ұлы жүз Төле биге ... ... ... ... хан ... Орта ... қондырады. 
            Абылай Орта жүзді тікелей билейді. Сондықтан ол әрі ... әрі ... ... ханы ... ... хан ... кейін бүкіл үш жүздің басын қосып,
біріккен күшті Қазақ хандығын құруды мақсат етті Ұлытау мен Көкшетауда,
Сайрам мен ...... ... ... ... ... ... Оларда соғыс пен бітім, қоныс пен
жайлым, даудамай, басқа елдермен сауда және мәмілелік қатынас жасау
мәселелері шешіліп жатты. Үш жүз халық болып ... ... ... ... ... ... ... болып жойылып кетуден сақтады. Оның
тұсында патшалы Ресей, Қытай, Жоңғар, Бұхар және Хиуа хандықтары қазақ ... ... ... байланысты жақсартты. Орынбор, Троицк, Қызылжар
сияқты елді мекендерде жәрмеңкелер пайда болды. Ресей мен Қытай Абылайдың
өсіп бара жатқан абыройымен есептесуге мәжбүр ... ... ... ... ... Сондықтан бірі қазақтың ханы деп арнайы құжат жіберсе,
екіншісі Қытай богдаханы атынан кінәз атағын берді. 
            Абылайдың тағы бір ерекшелігі, көшпелі елдің ... ... ...... ... мән беруі. Өнер — көшпелілердің өмір салты
еді. Абылай тұсында ол одан әрі дами түсті. ... ... ... ... ... ... Әйтекенің ақылды
шешендік-билік шешімдерін үнемі ескеріп отырды. Өйткені олар сол кездегі
өмір салтындағы жағдайларға байланысты туып, қазақ елінің күнделікті
өміріндегі ... ... ... ... еді. 
            Осы күні қазақ арасында танылған өнердің жыр, ... ... сөз, ән, күй, ... ... ... одан әрі ... ... кең мүмкіндік болды. Өзі жеке басы ұлттың тағдырына ... ... шешу үшін ... ... ... ... ... ақыл-кеңесін тыңдады. Ал сол шешімдерді жүзеге асыру
үшін ер жүрек батырларға арқа сүйеді. 
            18-ғасырдың орта кезінде Абылай ... де, ... де ... ... ... ... Соның нәтижесінде айырбас сауда жасайтын
орындар көбейді. Мұндай сауда бұрын тек Орынборда ғана жасалса, енді Семей,
Қызылжар, т. б. қалаларда да ... ... ... қойылды. Қазіргі Семей
облысының Абай ауданының батысынан басталып, Ертіс өзенінің сол жағалауын
бойлап, Қытайға ... ... жолы ... ... оны хан ... яғни ... деп ... Қазақ хандығы мен Қытай арасында тұңғыш сауда келісімі жасалды.
Осының бәрі ... ... ... елдермен қатынасын жақсартты. 
            1770 жылдары Абылайдың хан билігінің ... ... Ол ... өз қолына алады. Сөйтіп, хандық билікті орталықтандырады. Оның
беделінен қауіптенген орыс патша ... ... ... орыс ... ... етеді. Бірақ ол бұл талапты қабылдамайды. 
            Жалпы Абылай хан қазақ халқының, елінің, жерінің дербестігі
үшін ... ... ... да ... ... ... өтуіне
қарсы болды. Бірақ та Ресей патшасының отарлаушы күшімен шайқасуға шамасы
келмеді. Өйткені, қазақ жеріне басқалар тарапынан да қауіп зор еді.
Сондықтан да оған ... ... ... соғыспай, бейбітшілік
жолымен, олармен мәмілеге келе отырып, өз халқын мүмкін болғанынша аман
сақтау ... ... ... ... ... ... ... жыпырлатып
бекіністер салғанынан, кеніштер қазып, зауыттар салғанынан келетін қауіпті
ол ... ала ... ... іле-шала сол жерлерге орыс-казактар қаптап келе
бастады. Бұл әрекеттердің бәріне Абылай хан дер ... ... ... ... ... ... хаттар жазды. 
            Абылай хан өз халқының, елінің ... үшін сырт ... ... ... ... қайраткер. 
            18-ғасырдың орта кезінен бастап Абылай қазақ елінің ерікті,
іргелі, біртұтас ел болуына ұмтылды. Ол Ресеймен соғыспады. Тіл табысуға
күш салып, ... өнер ... ... қыспағына түскен
қалың елдің ауыртпалығын жеңілдету, Есіл, Ертіс шекаралық бекіністер
маңындағы жайылымдардан айырылып қалмау ... ... ... егіншілікті үйрену жолдарын қарастырды. "Қытайға түссең — ... ... ... — кең ... ... ... осы тұста шықты.
 Қазақ халқының мүддесі үшін Абылай хан өз елін ... ... ... олардың өз ішіндегі алауыздықты қалт жібермей
пайдаланды. Жауларының өз ішіндегі қырқысуларын одан әрі ... ... ... өзі ... ... ... қауіпсіздігін нығайту үшін, ежелгі
жауының күшін әлсірету үшін аса қажет болды. 
            18-ғасырдың ... ... ... арасында алауыздық
туады. Осыдан елі әлсірейді, халқы күйзеледі. ... оны ... ... ішкі ісіне араласып, үкімет билігіне таласқан шонжарлардың ... ... ... бұл ... ... ... ұшықтырады, сөйтіп оларды
әлсіретеді. Осының нәтижесінде бұрын жоңғарлар басып алған ... ... ... ... ... ... ... алуға әзірлік
жасайды. 1745—1755 жылдар аралығында жоңғар шонжарлары хан тағы үшін ... ... ... ... ... да үлес қосады. Осыдан былай
жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы тоқтатылады. 
            Сөйтіп, Абылай хан — қайратты қаһарман, батыл қолбасшы, шебер
ұйымдастырушы, дарынды ...... ... да ... өз елін,
туған халқын жан-тәнімен сүйген, өте қабілетті мемлекеттік дәрежедегі ... ... ... да оның ... сіңірген еңбегі жайлы қанша
әңгімелер, дастандар айтылды, жазылды. Мұны әсіресе ... ... ... ... ... ... атақты жыраулардың жыры дәлелдейді.
2. Абылай ханның билік ... ... ... ... келуі кездейсоқ жағдай емес. Күрделі ... қиын ... ... ... ... оның ... ... ықпал етті. Елдің үміті, асыл арманы, тәңірден тілеген тілегі -
басқа түскен зұлмат соғыстан құтылу, бейбіт, ... ... қол ... ... тәлкегімен әлеуметтік таптың төменгі сатысына іліккен
Абылай хан болғанда тек ... ... ... ... ғана ... алаңына дабыл салып шапқан қас батыр, ерен қолбасшы, ел бастар ... хан ... ... ... ... ойлайтын, соңынан ер азаматы түгел еретін,
дұшпанның бақытын байлайтын, көрші ... ... тіл ... ... ... ... ... көптен сайлануы тиіс болатын . Абылайдың ... ... ... ... ... ... ... заманында шырматылып, түйінделген елдік мәселелер аз емес еді.
Ел тағдырына төнген қасірет - ... ... ... ... ... көрші ірі мемлекеттер -Ресей мен Қытайдың отарлап, ... ... ... амалдап, айла-ақылмен құтылып, дербес ел ретінде тарих
сахнасында Қазақ ордасының күш-қуатын таныту еді. ... ... ... ұрыстарға араласып, қалмақтың азулы да айбынды батыры Шарыш
сияқты қолбасыларын жекпе-жекте жеңіп, жойқын ұрыстың тізгінін ... ... ел ... ... бірлік орнатып, мықты әскери дайындық, ақылды да
айлалы саясатқа сүйенуі өз жемісін бергені мәлім.
1718 жылы Тәуке хан өлгеннен кейін билікке ... ... ... ... ... қуатын қайта қалпына келтіру міндетін қолына алған
Абылай ... ... ... ... ... асықпай шешті.
"Кенесарының атасы Абылай хан ерекше даңқы шыққан адам ... ... ... ... ... ... ... өз қоластына
біріктіруге тырысты. Қазақстанды басып ... ... ... ... ... мүдделерінің қарама-қайшылығын дұрыс пайдалана отырып, Абылай
іс жүзінде елдің тәуелсіздігін сақтап қала алды" .
Әсіресе жоңғарлармен ұзақ ... ... ... - ... ... мен
жігерін, төзімі мен табандылығын шыңдады. Хиуа, Бұқар қол ұшын бермей,
ұйғыр, ... ... ... ... ... сырт ... да ... Жоңғар хандығымен қазақ халқы ғана ... ... ... ... ... мәнінде жоңғарлардың жойқын күшін тоқтатып, оларды әбден
титықтатып, ақыр соңында ... етіп тізе ... ... ... ... ... бас-таған қазақ қолының жеңісі - оның ... ... ... ... ... ... ... ұтымды
стратегиясымен байланысты. "Мемлекеттің ... ... қол ... ... қуатты күш.... -әскер... Абылайдың
кемеңгер қолбасылық қасиеті - жауынгерлік ... бар ... күш ... ... тапқыр әскер басшыларын өз төңірегіне жинауы". .
Заманында Абылайдың даңқының дүрілдеп ... да оның аса ... ... ... ... төңірегіне топтастыруынан. Ел сенімі де, тірегі
де қолбасылар, ... ... ... ... ... әскери элита, елге
билік айтқан ... мен ... хан ... ... ... ... ... тетігі - батырлар мен билер билігіне ұласты" .
Батыры ханға сай болды,
Елге лайық ер болды.
Өзге жұрт ... жай ... деп мұны ... ... ... атап ... .
. ... "Шанды шабуыл", "Жайлау жорық", "Қап қағылған соғыс" ... ... ... көрегендігі ұрыс стратегиясын алдын-ала жоспарлауында
ғана емес, көрші мемлекеттермен ... ... ... өз ... пайдалануында. Абылай заманында ең ұзақ соғыс қалмақтармен болғандығы
белгілі. Тарихшы Қ. Халидүлы "Абылай ханның соғыстары қалмақпен ... ... ... елін ... ... ... ... өзенінен өткізе қуып,
қазақтың жерін кеңейткен кісі... ... ... ... ... ... ... соң, қалмақ елінің күші ... ... ... ... еді, ... қалған азырағы қазақтармен қарсыласуға әлсіз
болды. Мұндай жағдайда Абылайдың бағы үстем және ... ... ... жүз бен ... екі жүздің шет бөліктеріне үкімін жүргізіп, ... қол ... ... ... ... шығысында неше рет қалмақты
шапты" деп нақтылы дәлелдеп кетеді .
1745 жылдары ... ... қаза ... ... ... тағына басталған
таласты Қалдан Сереннің үлы Цеван Доржидан кейін хан тағына отырған Лама
Доржы мен ... ... ... ... ұрпағы Батыр хунтайшы
Давацимен (орыс деректерінде Девачи, ... ... ... деп ... ... қиян-кескі шайқасты Абылай өз мақсатына ұтымды пайдаланды.
"1751 жылы күзде жеңіліске ұшыраған ол ... - Ә. Т.) өзін ... ... бірі — ... ... Орта ... ... барады..
Үш жүздің ақсақалдарының бас қосқан жиынында Давацидің алдағы уақытта
тигізер пайдасын ойлап, "қалмақ ... ... ... ... күн туса, ол
басқа жаудан гөрі біз үшін ... ... ... ... сөзі көп ... ... 1753 жылдың 12 қаңтарында қалмақ ханы Лама Доржидің
ордасын күйретіп, өзін өлтірген ... мен ... ... ... ... алу ... ... басталып, Даваци қазақтармен одақ болу
мақсатымен көмек сұрағанда, Абылай ... ... ... Бұл ... ... патшалығынан көмек сұрап, Жоңғария хандығына қол ... ... ... ... оны тұтқындауды ойлайды. 1755 жылы көтеріліс
шығарып, ... ... ... ... елдерден, ең бастысы Абылайдан
көмек сұраған кезде, ол одақтас ретінде қолдайды. Сөйтіп, Лама ... жылы Төле биді ... ... , ... дана ... оның ұрпақтарымен
келіспей, бұл жағдайды ... ... яғни ... Жоңғар
хандықтарының мақсат-мүддесі неге бағытталғанын аңғарып, батыл әрекетке
келуі де, осылайша ... ... ... ... ... және
дипломатиялық қарым-қатынас мәселелері көп талқысынан өтіп шешіліп жатқан,
яғни дала ... ... ... ... ... тарихта теңдесі жоқ жылдамдықпен оп-оңай жаулап алған император
Цянь-Лунның жеңімпаз армиясының жоңғар жеріне келуі ... ... ... ... . "Абылай хан қалмақпен соғысып жатқан кезде Шығыстан
Жүңгө әскерлері ... ... ... тындым қылып, Құлжа қаласын алып,
жоңғарды түгел бойсындырады. Осы қырғындауларды көрген қалмақ, торғауыт ... ... ... ... ... қашты. Жол бойы қазақтан шабынды
көріп, жем болумен бірге Абылайдың атағы көтерілуіне ... ... - ... ... ұзақ ... ... ... шапқыншылығының ақтық кезеңі
жайлы Жоңғарлармен соғыстың өз пайдасына шешілуін көздеген Абылай оларды
бір-бірімен жауластырып, ... ... ... ... ... ... да айлалы, астарлы саясат жүргізіп қоймады, небір жойқын
ұрыстарда соғыс ісін ... ... бес ... ... сай ... ... алдында жүрді, қолбасшылық қарым-қабілетін таныта білді.
Тарихи деректер зеңбіректері мен басқа қару түрлерінен басым әрі саны ... ... ... ұрыс ... ... ... ... шабуылдар ... ... ... ... ... Орта ... 1754 жылы белсенді көмек бергенін И. Я. ... де ... ... .Қалай десек те, ұлан-байтақ жерімізді ... ... ... ... ... ... үш жүздің басын қосып,
қасиетті атамекенді азат еткен ұлы жеңістердің ... ... ... ... да М. Ж. ... "Бұрынғы замандарда қалмақ қазаққатаң
атырып, күн шығармаған. Абылай хан ат арасына мінген соң қалмақтың ... Құба ... ханы ... ... тұсында қалмақтың құтын
қашырып, Сарыарқадан аударған, басына қара қан ... ... ... деген бағасы Абылайдың қолбасшылық үлкен талантын паш ... де осы ... ... көрші халықтарды жойылып кетуден ... ... мәні ... мәлім. "...Жәңгір, Тәуке және әсіресе Абылай
басқарған ... ... ... ... ... ... ... нығая түсуіне ықпал етті. Қазақ халқының жоңғар
басқыншыларына қарсы жанкешті күресі Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... Осыншама қаһарлы
қарсыласты біржола талқандау Орталық және Орта Азияның саяси өмірінде Қазақ
хандығының беделін және ... ... . Және де бұл ... ... ... көрші мемлекеттер беделін мойындаған, сясатымен санаса бастаған
кезең еді.
3. Абылай Қытаймен ... ... ... ... ... ... келісімдері мен
елшіліктер алмасуы жөнінде бірқатар тарихи кұжаттар, тіпті өзінің хаттары
сақталған. Құжаттарда Цян-Лун әскерімен ... ... ... ... ... ... жазбалары тіпті өз әскерлерінің ұрыс қимылдарының ... ... ... ... те, ... ... ... ұстанған
саясатының дұрыстығына ешкім шек кслтірмеген. "Жоңғария мен Кіші Бұқар
аймағын оп-оңай ... ... ... ... рухын және
көтеріп, басқыншылық құштарлығын ... ... ... ... Цян-Лун
хань және таңь әулеттерінің заманым қайта ... ... ... Цинь ... ... ... ауыз сала ... жайлы Ш.
Уәлиханов. Әрине, Абылай күшті ... және ... ... зор күші бар ... әскерімен батыл соғысқаны да белгілі. ... ... ... ... ... есе ... мықты қаруланған әрі ұзақ
әзірленген қытай әскерімен әр қақтығыс оңайға түс-пегені белгілі. Кей ... ... ұрыс ... ... болған.
Қытай генералдарының қоршауға алуынан Абылайдың Кұтылып кетуі айлалы
ұрыс тактикасын тиімді қолданғанын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Қытай боғдыханы Цян-Лун Әмірсананы ұстап,
тұтқындау ... ... ... қойып, хат жіберген . Егер ұстап бермесе үлкен
армиясын шығарып, толық жойып жіберетіндігін де ... ... ... ... сенімді Абылай боғдыханның бұл сесінен қаймықпай, Әмірсананы
ұстап берген жоқ. Бірақ жеңімпаздық рухпен қуаттанған ... ... ... аяқ ... мәлім. Және де Абылай қолынан лайықты тойтарыс алғаны
"Шүршітқырған" атты жер ... ... да ... . ... ... де
Қытай патшалығы Абылайды жоңғар сияқты қуатты ... ... ... ... де ... ... ... одаққа кіретін сияқты көрінгенімен шын мәнінде қытай
үкіметімен ... ... ... сайын онымен жақындаса түсті" дейді Ш.
Уәлиханов . Алайда бұл көрегенділікпен іске асырылған саясат еді. Ол ... ... үшін ғана ... ... үшін ... ... қадам екендігі
айқын.
"Абылай ешқашан өз ... ... ... Сол ... ... ... Цинь империясы мен қазақ ... ... ... ... ал бұл ... бодандық жүйе "әке мен баланың
арасындағы қатынас", дейді. Міне, осы жарлықтардың ... ... ... "оң ... қарауы - Абылайдың батыл да баянды
саясатының жемісі. Және бұл жерде "сырт елсіңдер" деп айқындап ... ... Цинь ... тең ... қарым-қатынас жасағанын
дәлелдейді. Егер бодан ел ... ... ... ... рұқсат бермес
те еді. Ең бастысы, сондағы "Қазақтың ханы Абылай. Абылай хан. Ол ... ... ... екен. Оның хандығы ... ... ... ... ... ханы деп ... бірге, оның саясатымен санасқандығын
білдіреді.
Тіпті Ежен хан жарлығында: "Егер қазақтар... ел болғысы келмеген ... ... күші ... ... алуға болмайды... Сендер оларға ... ... ... ... қалқа, моңғол тайпалары қатарында қарауға
болмайды. Олар өз алдына хан болып ... ... оны ... ... ... ... бастаған қазақ жасағын ұрыстарда орасан зор, мықты
қаруланған әскерімен ала ... Ежен хан бұл ... ... ... сезіп отыр. Ал Абылайдың ұлылығы Қытай патшалығымен келісімге
баруының жоғарыдағы ерекшеліктерінен бөлек - сол ... ... ... ... ... ... бармауы. Яғни, Ұлы жүз қолының Ташкент
билеушілерімен соғысын тоқтаттыруға Ежен ... ... да ... Егер ... ... алып ... барғанда, көптен бері есесі кетіп
жүрген Қытай ... осы ... ... қарсы жақты қолдап шыға
келуі де мүмкін еді. "Ең алдымен, үлкен стратегиялық мақсатпен қол ... ... ... ... ұзақ ... ... ұрыстардан ес
жию, "Қазақ ордасының төрт бұрышын түгендеу" Абылайдың көздеген мақсаты
болатын .
Абылай ... ... ... ... ... ... Сол мақсатта
Сайрамкөл жағасында Іле цзянцунымен (генерал-губернаторымен) кездесіп,
онымен сауда шартын жасасқан". Қытай ... ... ... " 1757
жылы Абылай ханмен жасасқан келісім бойынша ... ... ... ... сауда тоғанақтары Үрімшіге үзбей
келіп, ат, ... қой, өгіз ... оған ... ... ... ... және фарфор ыдыстарын сатып алып ... . ... өзі ... ... ... ұйытқы болып, сауданың 70-80 пайызы осы екі
қалада ... ... тек ... ... да, ... ... "Құлжа-қазақ саудасы", "Шәуешек-қазақ саудасы", "Үрімші-қазақ
саудасы" деп аталған".
Екі алып мемлекет Қытай, Ресеймен сауда ... ... ... ... (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданының батысынан
басталатын) яғни Ертіс өзенінің сол ... ... ... ... ... сауда жолын халық "Хан жолы" деп ... Ел ... ... жол",
"Абылай жолы" деген аты қалған .
Абылайдың Ресей патшалығымен қарым-қатынасын тарихшылар көпке дейін
бодандық ... ... ... ... орыс ... мен Қытай арасында
алма-кезек дипломатиялық саясат жүргізді. Екі ... ... ... қарсы
күресте Абылай Россияға арқа сүйеп, онымен одақтас болды, ал одан ызғар
көргенде Қытайға ... ... ... ... ... ... . Демек, "Ресей мен ... ... ... ... ... ... ... емексуі кезеңінде даулы мәселелерді әскери
жолмен емес, саяси-мәмілегерлік тәсілмен шешуге ... ... ... ... еді" . ... дегенде де Абылайдың Қытай мен ... бас ... ... тәуелсіз хан болғандығы айқын. Ел ... ... да ... ... ... сақ ... ... көсем
белгілі бір тығырықтан шығу жолында ғана келісімге барып отырған. "Қытай
мен Россияға ... дей ... шын ... сол ... ... ... саясат жүргізді". "...Сол кезде Төле би мен Қазыбек
билерді айтпасақ, Абылайға тең ... ... дала ... адам табу қиын ... ... ... ... басқын шылардан тазартты. Алтай, Тарбағатай
маңындағы қалмақ тар ... ... ... ... ... Ол өте тапқыр
саясат жүргізді деуге болады. Соның арқасында қазақ аузын айдаһардай ашқан
батыстағы да, ... да ... ... ... ... - ... ... Тауасарұлы Алайда отаршылдық пиғылдағы орыс үкіметі 1778 жылы ... ... ... Орта ... ханы ғана деп ... ... Орынборға
келуін талап етіп, хандық белгілерді тапсыруға шақырғанда, Абылай мұндай
жұмысқы саясаттың астарын ... ... ... ... хандығын қалай
қабылдағаны жөнінде сұрағанда, Абылай былай деп жауап берген: "что приобрел
опыт ... над ... и по ... ... избранием не только от
всех орд Киргиз-казачьих, но и от Туркестанцев и Ташкентцев". Және осы ... ... ... ... ... ата-бабаларындай ешкімге тәуелді
болмай, дербес ел болуды мақсат еткенін аңғартады. Тіпті 1778 жылы ... орыс ... ... ... ... бас ... да оның
Ресей патшалығының көздеген ойын жете түсіне келіп, халқының болашағы
жолында ... ... ... ... ... ... на сем
условием не согласился дать своей присяги верности. Он полагал, что ... от него ... ... ... ... ... сделать его
сомнительным в глазах китайцев..." .
4. Дана да ... ... ... ... ... ... ханы ... Қытай патшалығыньщ
әлдеқашан-ақ мойындағанын, енді орыс мемлекетінің бұл әрекеті ... ... ... ... ескертіп тұрған жоқ. Оның
табандылығы мен айтқанынан ... ... ... ... ... ... ... грамотадағы жазылған бұйрықта: "Если Аблай ... ... но в ... ... знаменитый варвар откажется от приезда
куда бы то ни ... то ... к нему ... ... ... при ... ... пору-чить привести Аблая к присяге,
которую он должен при-нять, как и ... ... хан ... стоя, на
коленях..." деп айтылғанындай, патша өкіметінің Абылайға Орта жүз ... ... ... ... ... ... ... асқар ойлы,
алғыр да алып тұлға өзінің еңсесін түсірген жоқ, тізе бүгіп иілген жоқ.
Орынборға ант ... ... ... алуға шақырғанымен, одан бас ... ... яғни ... қала ... ... ол ма, Абылайдың орыс патшасына бас ... ... ... ... ... орыс ... жіберілуіне үзілді-кесілді қарсы
шығуымен қоймай, өз ордасында Еділ ... ... ... ... мен ... ... бас ... 1778 жылы Орынбор
губернаторы Рейнсдорфтың тікелей жарлығы бойынша Сібір әскери ... ... Орта ... ханы етіп ... ... оған қас
сұлтандардың біреуін бекіту жөнінде мәселе көтерген. Оны ... ... ішкі ... ... болған, яғни Оразмұхаммед сұлтанның тағдырын
қайталамақ болған. Барақ сұлтанның ... ... ... хан атағын
әділетсіз алды деп Орынбор губернаторына хабарлама жасаған. ... ... ... ... ... ... іздеген патша өкіметі ел ішінің
бүлінуін қарсы пайдаланған. Қ. Салғарин ... ... ... ... ... ... үш ... бөліп қарайтынын, оның алғашқысы
1731 жылдан 1822 жылға дейін созылған билеу ... ... ... ... ... таласты патша отарлаушылары ... ... ... басқа да себептерін нақты ашады. ... ... ... ... ... жүздік басқару жүйесін толықтай
құртуының нәтижесінде XIX ... ... ... ... ... ... - дейді американ ... ... ... ... патшалығының отарлау саясатын Абылай хан дүниеден
қайтқан соң ғана жүзеге асыра алғаны ... ... -Ә. Т.) ... көзі ... ... хан
сайлаған болатын. Ресей патшалығы үшін бүл, яғни қазақ сұлтанының өздерінің
тағайындауынсыз, халықтың қалауымен хан ... ... ... ... зор ... тірлік болды. Сондықтан да Ресей патшасы далал ық ұлықтарынан
Абылайды ... ... ... да ... хан етіп ... ... ... талап етті... Яғни, 1778 жылдың 22 ... оны ... ... деп ... ... ... ... Абылайдың хан болып, төрткүл
төңірскке танылып, саясатымен көрші елдер санасып жатқандығын ... ... ... ... "... Бірақ хан тағында Әбілмәмбет отырғанымен,
50-жылдардан бастап қазақ сахарасында Абылайдың ... ... ... ... түрды... Көршілес елдер қазақ мемлекеттігін дәл осы ... ... ... дей ... ... ... патшалығына бодандығын да
теріске шығарады. "... Абылайдың бодандықтың қамытын кимегені де шындық. ... ... ... тыныштық болуын қадағалаудан басқа ... ... ... сондай-ақ Цинь сарайымен қарым-қатынасын да осы
деңгейде ұстады... Түптеп келгенде ... өз ... ... ғана
ойлады". Шын мәнінде Абылайдың саясаты елдің елдігін ... ... ... ... алып ... ... ... сілтейтін
соғыстарынан Қазақ ордасын аман алып қалу еді. ... ... ол ... де, Қытайға да бодан болмады. Алайда оны күш-
тсп, амалдап, алдап бодандыққа ... ... ... ... ... ... 1740 ... тамызы шамасында қабылдаған ант мазмұны
мәтінінің (текс-тімің) орысша өрескел бұрмалануынан көрінеді. "Әбілқайыр
ханның 1742 жылдың 23-30 ... ... ... лист.
Ш. У.) оның бір-екі сөйлемдерінен басқасының бәрі ... ... яғни "ант ... ахшы ... ... ... пәнде болып
бойұсынуға" деген сөйлем орыс тіліне: "обещаюся и ... ... ... ... деп ... Яғни ... ... алмаған Абылайды амалсыз құжат жүзінде қармаққа іліндіруге
тырысқан.
Абылай 1762 жылы Қоқан билеушісі Ердана ... ... үшін ... ... ... ... генерал-поручик И. И. Шпрингерден
"ауызша әңгіме арқылы зеңбіректер сұратқызып, теріс ... ... енді Чиң ... ... ... ... айлалы Қытай патшасы
"Абылайдың бұл талабы орынсыз. ... пен ... ... ... ... болысып, екіншісін қырғынға ... ... ... ... . Екі ... ... ... қолына қуатты қару беруден
үрейленген. Қолына жойқын қару тисе өздеріне қатер ... ... күш ... ... ... қорыққан. Кезінде Аттилла - Еділ
патша Рим империясына ... ... ... ... хан да ... мен ... патшалығына әзірейілдей көрінді.
Дегенмен, Абылайды Ресей патшалығы бодандықта ұстағысы келсе де, ол
дербес елдің ... ... өз ... ... М. Ж. Көпейүлының "Аузы
түкті кәпірді айтқанына көнгізіп, айдауына жүргізіп тұрған күнінде" деуі,
М. ... ... ... Абылай ханға сый жіберіп, "жұртыңды бізге жау
қылма" деп тұрады екен" дегені де Абылайдың орыс патшалығының отарлық ... ... ... келгенін аңғартады.
Абылайдың Еділ қалмақтарымен соғысуы да белгілі бір себептерден, яғни
Ресей патшалығының қалмақтарды Жайық қазақтарымен бірге қазақтарға ... ... ... ... с калмыками разрешились к 1771 году.
Когда значительная часть последних с ... ... ... тяжелого гнета
со стороны царских властей и "по причине продолжаемых притеснений ... их в ... и в ... ... ... на ...... Россияның қалмақтармен қатынасына байланысты архивтік
құжаттарға сүйенген ... Н. ... ... ... "Қоржын қақпай"
күйінің шығу тарихын Еділ қалмақтарына қарсы жорығымен ... ... ... ... ... қазақ қолының соғысына егжей-тегжейлі
тоқталады. "Абылай бастаған Қазақ Ордасының ауыр соққысынан әлсіреген, ішкі
қайшылықтар, ... ... ... ... ... ... Жоңғар
хандығының бір жолата жер бетінен жойылған ... М. ... ... ... ... ... ... манаптары мен Орта Азия хандықтарына да
жасалған. Қырғызбен соғысы ... Ш. ... ... ... ... ... арадағы шапқыншылық басқыншылық ... ... ... ... ... ... ... "Абылай... 1770
жылы Қырғызстанға басып кіріп, бейбіт жатқан ... ... ... ... барған. Керісінше, қырғыз тарихшьшары: "...для ... ... ... ... ... с казахами, набеги и нападе-
ния" деп шындыққа жақындайды. Бұл жорықты Үмбетей жырау ... ... ... Әтеке жырық, яғни қырғыздардың өзі ... ... жер ... ... ... ... ... қазақты
шауып тыныштық бермеген соң, ... ... ... ... ... Қ. ... ... түседі .
Әрине, ағайын, көрші елдің арасындағы қақтығыс, қыр-қысуларды
айтқанда, ... ... ... ... тарихтан қатал сабақ ... ... ... ... ... ... Ташкентпен және
Ходжентпен соғысы ... ... жеті ... ... тынды. Олардың
арасында Әзірет сұлтан, Сайрам, Шымкент, Созақ және ... ... бар. ... ... ... ... тиіс болды" дейді Ш. Уәлиханов. Абылайдың
бұл жорықтары ел мүддесін ... ... орыс ... жазған
хатында расталады. Қоқан хандығының әміршісі Ердана бекпен (1751-62
жылдарғы билеуші) ... ... келе ... ... онымен біржолата
соғысуға бел байлаған. Оны Сібір әскери шептерінің қол-басшысы генерал-
поручиктің 1765 жылдың 16 ... ... ... ... ... ... Ердана бекке қарсы соғыс ... ... ... ... қорлығына, сауда керуенін үнемі тонауына" ... ... ... ... ... ... Алайда Абылайдың саясатының
торына шырматылып қалудан қауіптенген Қытай боғдыханы амалсыз бас ... жылы ... ханы ... ... ... бегі ... Каримбекпен қиын да
қиянкескі ұрыстар жүргізіп жатқан кезде Абылайдан және ... да ... ... көмек сұраған . ... ... ... түптің түбінде
соғысатынын білсе де, алдымен әлсіреген ... ... ... ... ... қуатын күшейтіп, Жоңғарды жеңіп ... ... ... алу
керектігін ұғынған. Қоқандықтармен бірге Төле би, Сары би ... Ұлы ... қолы ... ... ... бүл қандастарына қарсы шығаруға
итермелеген жоңғар хандығының жымысқы ойы екендігін түсінген. Тек Ұлы ... ... ... ... ... ... ... ел тірегі,
қаһарлы Абылай қолы оңтүстікке шеру тартты.
Абылай заманы — ... ... ... ... ... ... нығайған, Қазақ Ордасының тәуелсіз, дербес саясат ұстанған,
іргелі ... ... ... ... ... сауда жасап,
кәсіпшілікпен айналысып, қала ... т.б.) ... ... ... бұл. ... Ақтамберді жыраудың 90 жасындағы толғауында:
Талпынып салдым егінді, Ішсін деп әркім тегінді, — делінген ... ... . ... ... ... ... қазақ байдың баласы
Абылайдан бұрын Адам Атаға шейін көрген емес. Абылайдан соң бұл ... ... ... деген Мәшһүр Жүсіп сөзі -шынайы да биік ... ... ... ... ... аруағы асқан" заман болған . Шәді төре
Жәңгірұлы "Тарихат" дастанында:
Ақын ... ... ... бір ... ... ... ... сарт, кәпір сияқты жауды еңсерген қалың қазақтың қайсарлығы мен
батырлығын, ... мен ... ... ... мен ... ... ... Найман, Үйсін, Керей, Уақ, Қоңырат, Қып-шақ, Алшын сияқты -
Үш ... ... ... атай ... жау ... ... бәрінің
де ағын судай қаптап, бірін-бірі жақтап, ақ найзасын сайлап, ... ұлы ... - ... үшін арпалысқа жұдырықтай жұмылып, тізе қосып
аттанғанын айбындата, асқақтады. Жан-жақтан ... ... ... ... ... тату ... ... бірлігіміз,
мұқалмас мұрат-жігеріміздің ұштасуы деген ұғым сезіледі.
III. ҚОРЫТЫНДЫ
Абылай-хан – XVIII ғасырдағы тарихымыздың аса ірі ... ... ... ... салыстыруға болмайды. Әйткенмен Ресей
үшін Бірінші Петр немесе Германия үшін ... ... ... Қазақстан үшін
де Абылай сондай тұлға болған. Абылайдың дара тұлғасы, ... ... ... ... қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығы мен Ресей, Қытай
империяларының көз алартуына қарсы күресіне байланысты қалыптасқан ... ... ... ... ... сол қазақ халқының тағдыр-талайы қыл
үстінде, қылыш жүзінде ... ел ... ... үш ... ... ... ... тойтарыс берді. Сол арқылы қазақ халқының келешегіне
жол салды. Абылайдың аты көзі ... ... ... қазақ үшін қасиетті
Алаш сияқты жауынгерлік ұранға айналады.
ІV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ:
1. Әбуев Қ., ... ... ... ... Алматы:
Қазақстан, 1994.
2. Кенесарыұлы А., Кенесары және Сыздық сұлтандары, Алматы: Жалын, 1992.
3. Қозыбаев М., Абылай хан мен Кенесары, ... ... ... ... М., ... ... ... Алматы: Ер-Дәулет, 1994.
5. Салғараұлы Қ., Хандар кестесі, ... ... ... ... ... ... в ХVI – XVIII веках. А. – А., 1961г.;
7. Валиханов Ч., “Абылай”, Собр. Соч. Т.4, А-А., 1985г.;
8. Сулейменов Р.Б., ... В.А., “Из ... ... XVIII в.”, ... Абылай хан. Тарихи жырлар. 1-т.,А., 1993ж.;
10. Нығмет Мыңжани “Қазақтың қысқаша ... А., 1994 ... ... А.И., ... киргиз-кайсацких или киргиз – казачьих орд ... А., 1996 г.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай және оның заманы16 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Алашорда10 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ақан сері10 бет
Бұқар жырау (1668-1781)7 бет
Бұқар толғауларындағы Абылай мен тарихи Абылай6 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Ер Жәнібек46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь