Адам болмысы мен ойлауының жалпы формалары

КІРІСПЕ 3
БОЛМЫС ПЕН ОЙЛАУДЫҢ ЖАЛПЫ ФОРМАЛАРЫ 4
1. Іс.әрекет және тәсіл проблемасы. 4
2. Диалектика және метафизика 7
3. Категориялар туралы жалпы ұғым. 14
4. Болмыс туралы жалпы ұғым. Болмыс және ештеңе (ничто) 18
5. Субъект және объект. 22
6. Қалыптасу (становление) 24
ҚОРЫТЫНДЫ 27
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 28
Күрделі өзгерістер дәуірінде түптеп келгенде адамдардың өзін қоршаған дүниеге жөне сол арқылы өздеріне қатынасы өзгеретіні мәлім. Жалпы алғанда оны адамдардың өмір сүруінің негізгі жолы немесе тәсілі деуге болады. Қоғамымызды қайта құру тіпті кдйта жа-сау кезеңі де тап осындай шақ. Біз барлық орнығып қалған қатынас-тарға, нормаларға, жағдайларға соны көзбен қарауға үйренудеміз. Бұрынғы үйреншікті болып қалған киіміміз өзгеріп кеткен жаңа еңсемізге, деңгейімізге шақ болмай қалғаны сияқгы, қоғамдық қаты-настарды жаңарту да бәріне жаңа шама мен өлшемді табуға ойысты-рады.
Бұлардың барлығы: жаңа шама, өлшем, қатынас т. т. филосо-фия тілінде тәсіл деп аталады. Тәсіл мұндай жалпы түрғыда нақгы бір істі атқарудың жекелік қана мәні бар жодцары мен операциялары емес. Ол - осы дәуірдегі адамдардың барлық нәрселерге және бір-біріне қатынас жасауының жалпы ерекшелігін көрсетеді, сол арқылы жалпы танымның да тәсіліне айналады. Ондай жалпыға бірдей тәсіддің өз-әрекеттері мен өз ойлауында бар екендігін адамдардың көпшілігі күнделікті тіршілікте көбінесе байқамайды, сезінбейді.
Өз іс-әрекеттерінің жөне ойлауының қалай атқарылатыны олар-дың не нәрсе екендігі т. т. жақгарын зерттеу мәселесі ететін рухани қызметтің саласы ол - философия. Философияның екі мың жыддан астам тарихында оның өзекті мәселелерінің бірі осы ойлаудың тесілі бодды. Тарихтың әр кезеңі, бұрылыстары үнемі төсіл хақындағы ой-ларды алға тартып отырды.
Ойлаудың жалпы тәсілі адамдардың дүниеге жалпы қатынаста-рынан туатынын айттық. Соған орай, ол іс-әрекетгердің және ойла-удың логикалық құралы ғана емес. Дүниеге белгілі бір практикалық қатынас деген сөз - ол дүниенің өзі адамдарға басқаша түрінде көрінеді деген сөз. Дүниеге бүрынғыдан баскдша қатынас жасау - оны басқаша игеру, оны басқаша көру, сезіну. Яғни, ол - басқаша бір дүние ашқан-мен бірдей. Ол, бірақ, бүрынғы дүниені алаңсыз талақ ету емес, бүрынғыны жаңа, өлде қайда кең әрі өзгеше дүниенің шеңберінде көре білу.
Ол заңғар биік тауға өрлегенге іспеттес. Жаңа бір биіктің деңгейінде бүрынғы білетін, үйреншікті нерселердің одан әдде қайда ауқымды дүниедегі алатын орны енді басқаша, неғүрлым айқын көрінетіні белгілі. Дүниені рухани көру де солай.
Күнделікті тіршіліктің еңсе көтерпейтіндей ауырлығы өз өміріңнің мағыналы жағын көруге екінің бірінде мүмкіндік бере бер-мейді. Біздің қоғамның ерекшеліктерінің бірі де осында. Бірақ, алаңсыз ондай рухани мүқгаждықты жойып та жібере алмайды. Жоғарыда айтылған мәселелер сол өмірден соншалықгы алыс болып көрінуі мүмкін. Бірақ, шынында олай емес.
        
        АДАМ БОЛМЫСЫ МЕН ОЙЛАУЫНЫҢ ЖАЛПЫ ФОРМАЛАРЫ
ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ ... ПЕН ... ... ... 4
1. ... және тәсіл проблемасы. 4
2. Диалектика және метафизика 7
3. ... ... ... ... ... ... туралы жалпы ұғым. Болмыс және ештеңе (ничто) 18
5. Субъект және объект. 22
6. ... ... ... ... ... ... ПЕН ... ЖАЛПЫ ФОРМАЛАРЫ
1. Іс-әрекет және тәсіл проблемасы.
Күрделі өзгерістер дәуірінде ... ... ... өзін ... жөне сол арқылы өздеріне қатынасы өзгеретіні мәлім. Жалпы алғанда
оны ... өмір ... ... жолы немесе тәсілі деуге болады.
Қоғамымызды қайта құру тіпті кдйта жа-сау ... де тап ... шақ. ... ... ... ... ... жағдайларға соны көзбен
қарауға үйренудеміз. ... ... ... қалған киіміміз өзгеріп
кеткен жаңа еңсемізге, деңгейімізге шақ ... ... ... ... ... да ... жаңа шама мен өлшемді табуға ойысты-рады.
Бұлардың барлығы: жаңа шама, өлшем, қатынас т. т. ... ... деп ... ... ... жалпы түрғыда нақгы бір істі атқарудың
жекелік қана мәні бар ... мен ... ... Ол - осы ... барлық нәрселерге және бір-біріне қатынас жасауының ... ... сол ... ... ... да ... айналады.
Ондай жалпыға бірдей тәсіддің өз-әрекеттері мен өз ойлауында бар екендігін
адамдардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... жөне ... қалай атқарылатыны олар-дың не
нәрсе екендігі т. т. жақгарын зерттеу мәселесі ететін ... ... ол - ... ... екі мың ... ... тарихында оның
өзекті мәселелерінің бірі осы ойлаудың тесілі ... ... әр ... ... ... хақындағы ой-ларды алға тартып отырды.
Ойлаудың жалпы тәсілі адамдардың дүниеге жалпы ... ... ... ... ол ... және ... логикалық
құралы ғана емес. Дүниеге белгілі бір практикалық қатынас деген сөз - ол
дүниенің өзі ... ... ... ... ... сөз. ... баскдша қатынас жасау - оны басқаша ... оны ... ... ... ол - басқаша бір дүние ашқан-мен бірдей. Ол, ... ... ... ... ету ... ... ... өлде қайда кең әрі өзгеше
дүниенің шеңберінде көре білу.
Ол заңғар биік тауға өрлегенге ... Жаңа бір ... ... білетін, үйреншікті нерселердің одан әдде қайда ауқымды дүниедегі
алатын орны енді ... ... ... ... ... Дүниені рухани
көру де солай.
Күнделікті тіршіліктің еңсе көтерпейтіндей ... өз ... ... көруге екінің бірінде мүмкіндік бере бер-мейді. ... ... бірі де ... ... ... ... ... жойып та жібере алмайды. Жоғарыда айтылған мәселелер сол
өмірден ... алыс ... ... ... ... ... олай ... өмірді танудың жолы мен тәсілі, оны өзгертудің, жасаудың ... ... нәр ... ... ... сөз ... мәселелер.
Ондай нәрселерді білуге қүштарлықгың өзі - сол ... өз ... ... Адам ... оның ... ... тарихи
себептеріне бүрын тоқтадық. Жаттанудың ерекше бір ... - осы ... ... ... ... айналуы. Соның нәтижесінде адамды қоршаған,
оның өзі ... ... ... ... ... ... табыну.
Адамдар болмысының осы дәуірдегі ерекшелігі сол замандағы (яғни күні
бүгінге дейінгі) адамдардың ойлау жүйесіне түбегейлі ... ... ... ... Оны біз ... логикасы деп атаймыз. Жаттану логикасы жаңа
дәуірдегі философиялық және ғьшыми ой-лаудың негізінде жатыр. Ол - ... ... ... ... ... типі.
Қарапайым адамның күнделікті іс-әрекетінде заттың алатын орны жоғарыда
айтылғандай бәрің де өзіне бағывдыратын, ... де өзі ... ... күш болып керінетіндіктен, оның ойында да заттар дүниесі бір де
бір ... ... да, ... да. ... ... тек қана зат. ... реальдық қүбылыс болуы мүмкін емес. Бір нәрсені реальдық деп танитын
болсақ, оны тек зат ... ... ... да болмасын қозғалыс, өзгеріс, ... ... бір ... ... ... туады. Затты оны туғызған
қозғалыстың ... ... ... оны ... заттың
ерекшелігімен ғана түсіндіруге, түсінуге болады.
XVII-XVIII ғасырлардағы натуралистік бағыттағы ойшылдардың және ... ... ... ... ... ... ... түсінуге
негізделтен объект логикасы немесе объектілік ойлау деп айтуға болады.
Объектілік ойлау ... ... оны ... ... ... калыптасуын түсіндіруде танымның бірден-бір міндеті ол
мазмұнды субъектінің кандайда болмасын әсерінен ... ... ... ... объект женіндегі ұғымда субъектінің кандай да болмасын
табы, не ізі сақгалмауы ... ... ... катынасынан толық
азат болуға, оны алаңсыз ес-кермеуге тырысуы ... Тек ... ғана ... адамға тәуелсіз мазмүны туралы ұғым қалыптастыра аламыз. Кейінгі
фило-софия мен ғылымның дамуы ... ... ... бүл ... бір шекке дейін ғана өзін ақгай ... яғни ... ... ... жолы бола алмайтындығы анықгалды.
Олай болса, заттарды тану, ой жүзінде меңгерудің өзі сол мұқгаж-дықган
туған. Сондықган, әр замандағы танымдық ... ... ... ... мен ... оның методы адамның дүни-еге қатынасының тарихи
белгілі бір ... ... соны ... ... ... Адам ... ... дүниеге кан-дай қатынаста тұрса, ойлау жалпы алғанда
сондай катынастың ішкі ... ... ... ... ... ... айқындау, сөз жоқ,
айрықша маңызды мұқтаждық. Затты меңгеру үшін оның өзіндік, ... ... ... оның ... болу ... анықтау керек. Демек,
табиғаттың, ондағы ... ... ... оның ... ... мазмұны адамның дүниеге қаты-насының шеңберінде ғана ... ... ... жөне ... ... өзі ... ішкі жіктелуінің бір түрі.
Сонымен философиядағы зерттелетін ойлаудың төсілі - ол адам-дардың
өмірге жалпы қатынасының ... ... біз ... осы қаты-насымызды
өзгертудеміз. Бүрынғы қалыптаскдн догматтарды, тіпті калыптаскан ... ... ... сын ... ... ... ... формаларын сынауда, оған баға бе-рудегі қойылатын бірінші талап: ол
адамдардың ... ... өріс ... ... дербес, еркін
творчестволық қызметіне тұсау ма, жоқ, керісінше, солай дамуының бірден-бір
жолы ма?
2. Диалектика және ... ... біз ... төсілін танымның тәсілі деп кара-дық. Яғни
ойлау мен танымды бір нәрсе, ол ... егіз деп ... ... ... ... да ... ... ойлау үрдісінің, оның дүниеге қатынасының
үлгісі. Философияны ғылым, оның тәсілін де ... ... деп ... ... ... ... де ... Олардың барлығының негізінде
адамдардьщ әртүрлі құндылықтары жатыр дедік.
Диалектика мен ... ... ... ... ... оны бүкіл түбінен қайта қүру, ... сай ... ... ... яғни ... ... тек бір пайданы
ғана көру, оны түтынудың ғана көзімен ... ... бүл - ... ... Бүл ... да, шығыста да бар, бірақ ... ... ол ... Бүл түрғыдан таным ай-рықша мәнгё ие болады. Соның
нәтижесінде адам ... ... ол ... ... ... ... бар ... үшін жасалғандай, сол үшін болатындай ... ... етіп ... негізівде дүниеге осындай қатынастың табы бар. Онда дүниеге
танымның негізіңце, дүниені өзгерту процесінде ... ... ... ... ... адамдық үмтьшыс жатыр. Бүл үмтылыс диалекти-каның
белгілі бір ... ... ... бір ... ... Бүл қатынас бүтін
табиғатынан теріс нәрсе емес, тек ... ... ... ... ... ... ... алға шыкқан да ғана оның ... ... ... анық ... бастайды.
Диалектика термині ежелгі Грецияда (dialektike) шыққан. Алғашқы ... ... ... ... ... ... пікір таласы
арқылы ақиқатқа жетудің жолы (dialego) деп түсінген. Аристотельдің айтуынша
диалектиканы алғаш ойлап ... ... ... өз философиясында
диалектиканы ықтималдық пікірлер жөніндегі ілім деп, оны дөлелдеулер туралы
ілімнен - аналитикадан -ажыратып қарайды.
Әрине, диалектика ... ... бар ... ... ... Ол ... ... толассыз қозғалыс, өзгеріс. Диалек-тика үшін жалпы
болмыстың өзі - процесс. Онда ... ... еш ... жоқ. Өмір ... ... ... барлық құбылыстар өзара тікелей не дәнекерлі байланыста.
Ежелгі Грецияда ... осы ... ... ... ... (б. д. д. VI
ғ.). Элей қаласынан шықкдн Зенон ... ... ішкі ... ... ашты ... болады. Ол қозғалыстың не екеңдігіне түңғыш логикалық тал-
дау жасап, қозғалыс шын ... жоқ ... ... келген. Біздің
сезімдеріміз куәлігіне қарасақ бар сияқты, ... ... ... тыныштық қалыптардың жиынтығы екенін көрсетеді деген. Бұған біз
қозғалыс ... ... ... тоқталамыз.
Диалектикалық ойлау тарихта үш кезенді бастап кешіруде.
Антика дәуірінің диалектикасы. Оны ... ... ... ... ... болады. Бүтіндіктің диалектикасында әлі
даму идеясы жоқ. Антика дәуірінде философи-яның көптеген бағыттары болды,
олардың ... ... ... ... тән. ... қозғалысты
элеаттардан17 баскалары-ның бәрі де мойындайды, бірақ өзгеріс, әсіресе ... ... жат. Осы ... ... Платонда айқын. Платонның бұрын
айткдн мәңгілік түпкі идеялары ешқандай ... ... ... ... ... ... ... нәрселер, себебі олардың та-биғаты рухани
нөрсе, материалдық емес. Аспан денелері ... ... бір ... ... ... ... бар, өзгеру жоқ. Табиғаты неғұрлым
жетілген, яғни ешбір ... жоқ, ... ... тиіс ... ... ... белгісі. Тірі жәндіктер, әсіресе адамдар
қатаң бір жолмен жүрмейді, олардың қозғалыс жолы ... Бұл ... ... жетілмегендігін көрсетеді. Олар кемдігі жоқ түгастықты
әлі таппаған. Сондықган да ... ... ... өзгере береді. Платонның
қоғамның мемлекеттік құрьшыс туралы ілімі ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдық құрылыс мөңгі өзгермейтін болуға
тиіс. Барлық нәрсе өзінің түпкі ұғымына сай қүрылса, ол өзгермейді.
Ең ... ... ... ... - шексіз бақыт-сыздық.
Жетілген бүтіндік, яғни қажет бөліктерінің бәрі де бар ... ... ... ... үшін де, ... үшін де ең негізгі игілік.
Бүтіндік, ол - бөліктердің жәй жиынтығы емес. Бүтіндік ... ... мәні сол ... ... ... ... ал
оны бүтіндік анықгайды, яғни сол ... ... ... өрине,
барлық уақытта қозғалыста, бірақ ол қозғалыс соның өзін үнемі қайта түзеп,
калпына келтіріп отыру керек.
Антика ... ... ой ... ішкі қайшы-лыққа
қүрылғанын, соған байланысты іштей терістеушілікке, қара-ма-қарсылықгардың
бірі екіншісіне ауысып отыратынын да ... Бүл ... ... ... Антикалық диалектикалық иде-яда бар нөрсені бейнелеу болуға
тиісті қүндылықпен терең ... ... ... ... ... ... ... емес, болуға тиісті
' Ежелгі гректің Элей қаласынан ... ... ... да суреттейді.
Мысалы, Платон үшін бүтіндіктің идеясы ең алдымен өзінің өмірлік ... ... ... ... ... ... ... - XVIII, XIX-XX
ғасырлар. Оның негізін салушылр - классикалық неміс филосо-фиясы, Маркстік
диалектикалық ой. Бүл ... ... ... ... ... ... ... бірақ оларды жақындастыратын негізгі
ерекшеліктер: даму идеясы, іс-әре-кет, белсенділік принципі.
Антикалық дөуірмен Жаңа дөуір ... ... идея ... ... ... ... бір ... ететін оның субстанциялык негізі.
Ол ... ... ... ... да, жаңа дөуірде де әр ойшыл өртүрлі
нәрселерден ... ... ... барлығына күмәнданған жоқ. ... даму ... сай ... да ... ... ... бір негізден
өрбиді. Барлығы да сол негіздің баскдша формалары. Түтастық туралы идея
жаңа дөуірде де ... ... ... ... Жеке ... ... фор-
малар іштей*байланысқан, толық дара, басқалармен ешбір байланы-сы жоқ
қүбылыс болмайды, мүмкін ... Тек ... ... сан түрлі,
байланысудың табиғаттары да өзгеше.
Жаңа дәуір диалектикасының өзгешелігі сол - дүние түтасымен алғанда
да, жеке ... ... ... да үздіксіз даму ... ... ішкі мәні - ... Тек даму ғана өткен мен бүгінді, бүгін ... ... ... дәуірде, яғни буржуазиялық қатынастар мен өнеркәсіптің ... ... ... ... қоғамдағы орнын барынша
зорайтып, рухани ... ... ... ... ... ... емес немесе оған қайшы келетін нәрселер түкке түрмайтын нөрседей
бағалана бастайды. Философия да өзін ғылым деп ... өзін ... ... ... арқылы кайта қүруды мақсат етті.
Ғылыми ойлаудың негізгі объектісі болмыстағы заттар мен про-цестердің
арасындағы қатаң себеп-салдарлық ... ... ... формалары онда негізгі орынға ие бола алмайды да, ... ада, таза ... ... формалар шығады. Ғылыми танымда ой
мен ойдың арасындағы қатаң бірінен екіншісі міндетті ... ... ... ... ... ... ... өрбуінің орнына
ғылымдағыдай бүлтарт-пайтын түжырымдар мен негіздеу алға шықгы. Спинозаның
этиканы геометриялық ережелердей қүруы, Декарттың философиясын ... ... ... ("Мен ... ендеше мен өмір ... ... т. т. бүл ... үйреншікті нәрсе. Бірақ ойлаудың сезім
түгіл адамнан, тіпті табиғаттан ада болған абсолюттік формаларының бірінен
бірі үдемелі өрбу ... ... ... си-стемаға айналуын іске асырған
Гегель ... Ол өз ... ... ... ... шегі деп
қарады. Тіпті негізгі еңбегін "Логика ғылымы" деп атады. Табиғат та, ... ... ... даму жолындағы нақты сыртқы формаға ие ... ... ... оның өзін өзі тануының формалары, Абсолюттік идеяға, яғни
өзінің тазаланған формасына қайтып оралу жолындағы өткінші ке-зеңдер.
Гегельдің жүйесіндегі даму осы ... ... ... идеяға
дейінгі дамуы. Барлық логикалық формалар, ... ... ... бір сәт кана ие ... келбеттері. Тынымсыз дамудың, өзгерудің
себебі сыртган келмейді, әр қүбылыстың ішкі кай-шылығынан. Әрбір бұтін
қүбылыс ішкі ... онда ... ... үмтылыстар, бағыттар
бар, олар бір-бірін теріске шығарады әрі ... ... ... ішкі ... жоқ, сондықтан да олар үнемі
қозғалыста. Гегель ішкі кайшылықгы алаңсыз теріс нөрсе деп ұғынудан ... ... ... ... ... ... ... ішкі қайшылыққа
сон-шалықты зор мөн берген. Қайшылық, оның ойынша, өміршеңціктің көзі.
К.Маркс Гегельдің диалектикалық ... ... ... ... ... сипат адамнан, өлемнен тыс Рухтың емес, табиғат пен адамның,
адам тарихының ішкі мәні деп ойлады. Диа-лектика ең ... ... ... ... тән, яғни ... ... неғұрлым айқын.
К.Маркс және әсіресе оның бағытын жақтауші Ф.Энгельс диа-лектиканы,
жалпы философияны ғылымға жатқызды. Олар өз ... ... ... ... ... материалистік диалектика деп
атағаны белгілі. Материалистік диалектика - ... ... ... ең ... ... ... ғьшым. Маркстің түсінуінде қоғамдық
сананы қоғам-дық болмыс анықгайды, ол қоғамдық болмыс - адамдардың ... ... ... өз ... ... - ... жөне ... жасау-дың
жолы немесе тәсілі. Бұл ұғымға қоғамдасқан адамдардың ... ... ... ... да ... ... адам-дар өзара қандай
кдтынастарда тұрса, олардың баска дұниеге де ... ... ... ... дүниені өзгерту қызметі мен олардың өзара қатынастарын
өзгерту қызметтері шын мағына-сында бір процестің екі ... ... ... ... да тән жөне ... бейнесі.
К.Маркс Гегельдің даму жөніндегі идеяларын жалпы мағына-сында қолдады,
бірақ оларды қоғамдық тарихи процестің ішкі ... ... ... деп ... Адам ... ... сырттай әрекетсіз
андау жолымен емес, сол табиғатты ... ... оның ... ... Өйткені Маркстің түсінуінде тарихи ... ... ... ... ... жоғарғы түрі. Гегельдің белгілі ойын
жалғасты-ра отырып, ол қандай құбылыс болмасын оның әлі ... ... ... ... толысқан формаларында оның табиғаты барынша
айқындалады. Сол қүбылыстың шын не екендігі оның ең ... ... ... ... да ол ... ... ... ең өнімді жол деп білді.
Жаңа дәуір батыстың қоғамдық ойында прогресс идеясымен ай-рықша елігу
кезеңі. Даму идеясы соның ... ... әрі ... ... десе де ... Осы прогреске де, даму сияқты, ішкі ... ... ... Бұл тағы да ... ... заманы. Осы
жалпы қоғамдық кеңіл күйге сай ... да ... ... ... Себебі оның түсінуінде ешбір мәңгілік нөрсе жоқ, бәрі де ... ... ... ... ... ... сатьшарынан
өтеді.
Маркс та және оның жолын қуғандар да диалектика теориясын жасауды
міндет деп ... оған ... ... ... си-пат беруге тырысты.
Оның ойынша дамудың, соның ішінде ... ... ... бүралаңқы болғанмен бөрі-бір іске асатын нөрселер. Ол заңдылық
адамдардың еркіне тәуелсіз. ... ... да ... де ... ... ... болуы мүмкін
еместей, бір-бірінен міндетті түрде туындайтын логикалық формалардың жүйесі
түрінде түсінді, солай етіл ... ... ... ... ... процестердің диалектикалық заңдары, ал адам ... ол ... тек ... деп ... ... түсіну Ф.
Энгельстен бастау алған еді. Ал бүл Маркстің ойы-нан әлдекайда алшақ. Кеңес
дөуірінде ресми қалыптасқан, марксизм деп ... ... өзі ... бағытта болды. Олар-дың ішінде Маркске дейінгі ... да бар еді. ... ... ... өзі көп ... дейін
алаңсыз мойындалмай келді. ... ... ... ... ... көзкарастар белең алды. Ал әлеуметтік фипософияда ресми орныққан
тарихи материализмде ... оның ... ... Маркстің тарихтың
шешуші күші әрі бастамасы адам ... ... ... ... тасталып,
адамды (соның санасын ғана емес) одан тыс қоғамдық болмыс, жағдайлар
анықгайды дейтін ... ... ... ... ... өзі айрыкціа қатаң жаттануға
негізделгендігін бүрын да айтқанбыз. Осы ... ... ... ... белсенділігіне, өзіндік дербестігіне жол ашпады. ... ... ... ... душар етті. Диалекти-ка да тоқыраудың
идеологиясына қайшы болып шықты. Кеңестік ... төн ... ... жаттанудың барлығы не жоқтығы т. т. көптеген мәселелерге
шын мәнінде тыйым салын-ДЫ.
Диалектика XX ғасырда ... ... ... ... Кеңес дөуірінде батыстың қазіргі заманғы философиямен жеткілікті
таныс болуға ... ... ... ... философиямен
айналысатындардың өзіне ... аз еді. ... ... ... теқ ... ... ... ғана айтуға мүмкін болды. Тек соңғы
он жылда ғана осы рухани казынаға кең дәрежеде ден қойылды.
Батыстың, ... ... ... ... ... ойшылдары-ның XX
ғасырдағы негізгі ерекшелігі - жекеліктің, даралықтың, ... ... ден ... мүндағы жекелік табиғаттағы, заттар дүниесіндегі жекелік емес,
тек адамның, әрбір адамның өзіндік оқшау өмірі, тағдыры. Бүл ... ... қою XX ... ... өткен XIX ғасырда да жеке ойшылдар
- Дания ойшылы С.Кьеркегор (1813-1855), белгілі дәрежеде неміс философтары
А.Шопенгауэр (1788-1860), ... ... ... ... ... осы ... ... Олар кезінде Гегель философиясының
үстемдігіне ... ... ... ... ... өз ... ... баурап алған Гегель философиясына, сол кез-дегі жалпы
ой-сананың үрдісіне қарсы қойған негізгі ... - жеке ... ... ... ... ... жан дүниесі рухтың, жалпы философияның біріне
бірі ауысып жататын әлемдік тасқынында іс-түзсіз жоқ болып кете ... ... ... ... ... бар, ... бөрін бір
жалпьшықтың түрғысынан түсінуге болмайды. Жеке тағдырлардың бөрін, ... ... ... ... бір ... ағымында тоғыту -
өмірге жасалған ... ... ... ... жекелікті толық мәнінде
тануға болмайды, ол мүмкін емес деген.
XX ғасырдағы Батыстың диалектикалық ойы осы үрдісті жаңғыртты, ... ... ... ... ойды екі ... бөлуге болады. Оның бірі -
диалектиканы тек адам өмірінің, оның ... жеке ... ... жан дүниесінің т. т. аясында карау, соның көрінісі ... ... ... легі ... бас ... көрінген француз жаңа
гегельшілдері Жан Валь, Ж.Ипполит, А.Кожев, жаңа гегелыпіл неміс А.Либерт.
Бүлар Гегельді экзистенциализм бағытымен үштастыруға ... ойды осы ... ... ... лек XX ... ... ағымы экзистенциализм өкілдері - неміс фи-лософтары
К.Ясперс, М. Хайдеггер және Франкфурт мектебі өкілдері Т.Адорно, Г.Маркузе,
Ю.Хабермас т. б.; ... ... ... Ж.П.Сартр, М.Мерло-
Понти т. б. Аталмыш ойшылдардың көпшілігі - Ж.П.Сартр, Франкфурт мектебі
өкілдері жалпы ... ... жоқ деп ... Бүл ... ... ... ... қолдайды.
Неорационализм деп аталатын екінші ағымның өкілдері Г.Баш-ляр,
Н.Мулуд. Бүлар ... ... ... ... қызметтің
дамуынан көреді. Диалектика жекеліктің дербестігінде емес, жалпьшау
қызметінің ... мәні бар ... ... тарихи қалыптасуында,
динамизмінде деп дөлелдеуге тырысады.
Диалйстиканың үзақ тарихында тарихи жағдайлардың да ... ... ... елігіп, онда жекелік пен жалқылықгың мәнін жоғалтып
жіберуге дейін ... ... де, ... ... жалпы мәнін мансүқ
етіп, жекелікті сыңаржақты әсірелеу де ... ... ... ... объективтік мән бар. Оның философия тарихында үнемі
басым көзқарас болуының сыры да осында. Оған ... ... ... кабылдамай-ақ, тіпті ол туралы ешнөрсе білмей-ақ көбінесе адамдар,
әсіресе үлкен ... ... ... Бүл ... ... қодданған Аристотель. Арис-тотель өз
заманындағы қалыптасқан білімдерді толық жіктеп, жүйеге ... ... ... ... ... ... ... барлық салаларын біліп, ой ... ... ... ... ... ол ... кейін қазіргі
біз философияға жатқызатын ойлар жүйесін орналастырған. Бүл ... ... ... деп ... ... ... ... тануға бол-майтын тек ақылмен ғана мөніне жете алатын түпкі
бастаулар ... ... ... мен ... тарихында үзақ уақыт
білімдердің осы саласын метафизика деп атап кетті. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... философиясында көбіне осы
мағынада қолданылады.
Метафизиканы диалектикаға қарсы ойлау ... ... ... ... Ол мүны ... XVII-XVIII ғасырлардағы ғылымға,
әсіресе философияға ... ... бүл ... ... ... әр ... ... тарихи калыптасуын
ескермейді, баскд нәрселермен бай-ланыссыз оқшау алып ... ... жаңа ... ... ... ғылымның, әсіресе
жаратылыстанудың эмпирикалық сипатына сай келеді. Бұл ... ... ... жеке ... ... жинақгау негізгі міндет еді. Табиғат
тура-лы жалпы андаудың, жалпы көзқарастардың орнына оны неғұрлым төптіштеп,
мүқият зерттеу ... Әр ... ... ... ... ... алып ... еді. Әр құбылысты түгас қабылдаудан оларды іштей жіктеп, бөлшектеу
заманы келді. Метафизика ... ... ... ... ... ... дейінгі материалистерге, жалпы эмпирикалық бағытқа ... ... Оның ең ... ... ... ... әлемді өзгермейтін
бір қалыпта қарау. Ал бүған байланысты оның тағы бір ... - ... ... ... айырмашылық, тепе-теңсіздіктер бүтін
нөрсенің ішінде емес, оны ... ... ... ғана бар. ... бөрі сыртқы белгілер. Қозғалыс бар, ... ол ... Бүл ... өлем ... ... және жоғалмайды, немесе оны
жасайтын ... бір күш бар. ... ... ... сыртқы бір күштің
ықпалының нетижесі.
Бұл көзқарас негізінде ... ... ... жақсы-рақ
білетін дәуірде орнықты. ... ол, ... ... ... ... ... емес. Философюшық үрдіс болғандықган
метафизиканы да диалектика сияқгы белгілі бір ... ... ... ... ... бір ... айналған нор-малар мен
төртіптердің мөңгі орнығуын қалаудың ауқымында осын-дай ... ... ... да дүниені осылай кдбылдауға, көруге бейімділік туғызуы
ықгимал.
Дүниені тек ... ... ... ... ... ... ... да, тек болмыстың бір жағын ғана байқап, соны
әсіресе сыңаржақгы көрсететін екі ... ... ... не ... ... еді. Ал олар ... ... екендігін ғана баяндамайды. Мүндай
баяндау оларда, өрине, бар. ... ... ... мөні - ... ... болуы тиіс екендігін негіздеу, яғни ... бір ... ... ... ... ... ... әрине, өзгермелік
те, түрақтылық та бар. ... ... әрі дөл, ... ... ой ... ... қоспасыз бейнесін беру кджет. Екінші жағынан
өзгермелілік те, ... та адам үшін ... ... ... ... ... арман етіп үмтылатын, не керісінше дат-тап, жиреніп,
түңіліп, терістейтін нәрселері. Немесе екеуінің де ... ... ... ... қалауы да ықгимал. Фило-софиялық ... ... да, ... да ... ... бола ... Олардың
әрқайсысы адамға өзінше калай өмір сүру керектігін, өмірдің бір ... ... ... француз ойшылдарының бірі Жан-Поль Сартр: өрбір адамның
өмірі - оның өзінің жобасы, оның бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ұғым.
Әрбір адамның, тіпті ғылым мен философиядан бейхабар адам-дардың да,
ойлау қызметінде материя, қозғалыс, кеңістік, уақыт, сан мен ... мән ... ... мен форма, бүтін мён бөлік, ... пен ... пен ... т.б. ... түсініктері мен пайымдаулары бар. ... ... ... ... ... ... тарихи дәуірлерде өмір сүрген адамдардың ой-лауында ол
түсініктердің мазмүны мен дәрежесі, жалпы сипаты әртүрлі. ... ... ... ... ... да ... түсініктердің бар
екендігін көреміз. Қоғамдық дамудың бір ... ... ... ... да меде-ни, өлеуметтік және білім ... ... ... ... ... ... ... бүл формалары, өрине, олардан тыс, оларға тәуелсіз
өмірдің де ең жалпы, ең универсаддық ... ... ... ... ... өз болмысының ең жалпы жақгарын немесе айқындықгарын, ... адам ... ... ... деп ... ... ... емес. Олар ойлаудың ең жалпы ... ... ... ... ... ... үғымдық дөрежеге жете ... оның ... ... ... ... ... ... Бірақ сол дәре-
женің өзінде де олар сыртқы жөне ішкі ... ... ... ... жіктелген формалары. Соның арқасында олар ... ... ... ... ... ... және ... ал ненің екінші
қатардағы, кездейсоқ жене ... т.т. ... ... оның ... ... ... оты-ратын жалпы көрсеткіштер. Бүл көрсеткіштер аса
қарапайым ғана емес, тіпті жалған ... да ... және көп ... ... да. ... мазмүнының терендігі және ақиқаттығы тарихи өзгер-мелі
нөрсе.
Осындай ерекшеліктеріне орай ойлаудың категориялары ай-рықша белсенді
формалар, яғни ... ... ... ... бейнесі емес,
тәжірибенің мазмүнын үйымдастырып оты-ратын жасампаздық формалар. Басқаша
айтқанда сырттан алған өсерлерді ... ... ... ... ... ... ... негізгі мен болмашы нәрселерді ажыратуға ... ... ең ... - ... бұл ... ... ... сай
негізгі нәрсені болмашы, ал ... ... ... іс ... объективтік жоддарын да табуға бағыттай алады.
Категориялар адамдардың ... ... ... ... ... ... кеңістік пен уақыт, себеп пен саддар, ... ... т.т. ... жеке ... ... ... қатынасынан, сырттай
пайымдауынан туып, ойлауда тікелей игеріле алмайды. Табиғи процестерде
ненің ... "ал ... ... ... тек ... ... ... ашылады. Бұл айқындықтарды адамдар аддымен өз іс-өрекеттері мен
қатынас-тарының айқындықгарына (негізгі жақтарына) айналдыруы ... ... ... ... ... айқындықтарына немесе белгілеріне
айналғанда ғана кеңістік пен уақыт, ... мен ... т. б. ... ... ... өз ... табады. Іс-әрекет арқылы осындай өзгерістерге
үшыраудың нөтижесінде сыртқы ... ... ... енді сол ... дүниеге де әрі өзіне де белсенді, жасамдаздық
катынасының формаларына ауысады. Сондықган да қандай ... ... ... дүни-енің бізге тәуелсіз мазмұнымен қатар адамдардың сол дүниеге
бағала-ушьшық, субъектілік қатынасының да айқын ... ... ... ... де ... бір ... Бірақ оның түпкі үйытқысы - адам-дардың
қүндылық қатынасы.
Адамдардың ойлау ... ... ... өтетіндігіне түңғыш
көңіл аударып зерттеген ойшыл - Аристотель. Ол өзінің "Ме-тафизика" деген
еңбегінде көптеген категорияларға талдау ... ... ... болмыстың да ойлаудың да формалары. "Категория" деген сөздің
өзі болмыстың жіктелген ... ... ... ... ... ... мен элементтерінен категориялар-ды ажырата
білу, оның табиғатына ... ... бөлу ... мен ... ... жоғары дөрежесінің белгісі. Ол адам-ның өзін және өз ... ... ... пәніне ай-налдырды деген сөз.
Аристотельден кейін категорияларды кең зерттеген XVIII ғ. неміс ойшылы
- ... ... ... ... категориялар ойлау-дағы сырттан алған
өсерлерді қабыддаудың сезімдік және ... ... Бүл ... ... тән ... және ... болмасын тәжірибеден бұрынғы дайын
формалар. Канттың айтуы бойынша біз, мысалы, барлық алған әсерлерімізді тек
кеңістікте және ... ... ... Кант ... ... ... белсенді, жасампаздық сипатын ... ... ... ... шығу ... түсіне алмады.
Философия тарихында категорияларды кең ауқымда, даму жолы тұрғысынан
алып қараған неміс классикалық философиясының ең ... биік ... ... ... ... ... өлемдік рухтың өзін өзі жасау жолындағы
дамуының негізгі ... ... ... деп ... ... рух
және оның формалары материаддық дүниенің бейнесі емес, ... ... оның ... ... ... ... ... іске
асқан түрлері, сырттай материалдық формаға енуі. Материалдық дүние, та-
биғат түптеп келгенде өлемдік рухтың дамуының ... ... бола тұра ... көптеген категориялардың шын
мазмү^нын айқындауға неғұрлым жақын келді, себебі, ол ... ... ... даму ... ... соның аркдсында даму идеясын
ербіте алды.
Бірақ Аристотель де, Кант та, ... де ... ... шеңберінде ғана кдрағандар. Сол шеңберде ... ... ... ... Бірақ, философияда танымдық үрдістің ба-сым дөуірінде, соның
ішінде кеңестік тік философияда ... ... жеке ... ... ... ... ретінде қаралатын. Олар адамның
өзіндегі, өз ойлауының ішіндегі, бірақ оны ... ... ... ... ... ... жоқ ... Олай болса жеке түлғалықгы құруға ... ... жоқ. ... ... ... бір ыдыспен салыстырсақ, категориялардың
мазмүны оның ішіндегі бір бөгде затгай.
Шын ... ... ... ... да, өрбір жеке ... ... да ... субъект және түлғалық дербестігі, олардың ісі
мен ойлауы ... ... ... сайын толыса түсіп отырады.
Неғүрлым сыртқы дүниенің мазмұнымен кдныға түссек - жеке ... де ... Бүл, ... ... ... ... ... негізгі си-паты олардың дүние туралы білім, не
үғым болуында емес, олар ... ... ... ... ... болса, олар ең алдымен мәнділіктің формалары.
Адамдардың дүниеге рухани-практикалық ... әрі ... ... ... қүндылық қатынасының көріну формалары, оның
сыртқы іс жүзіндегі жан-жақгы ... және ... оның ... Бүл, ... ... ... мәндік сыры. Категориялар адам
ойлауында сыртқы дүниеден - ... ... - ... ... ... ... кейін ғана пайда болмайды. Себеп пен салдарды, қажеттілік
пен кездей-соқгықгы т. б. ... ... ... ... ... ... андап, сонан кейін ғана соларды ... ... ... ... ... ... дүни-еде де бар екендігін
аңғарып, ойлаудың, танымның ... ... ... ... ... қалыптасуы олар-дың ойлауда бар екенін аңғарудан әддекщыан
бұрын, адамның ... ... ... ... тыс ... ... әрбір адам-ның адам ретінде қалыптасуының қажетті жақтары. Совдықган
да әркімнің ойлауында категориялардың анық ... - оның адам ... ... ... да ... ... Басқаша айтсақ
ойлаудың мазмүндылық деңгейі - сол адамның әле-уметтік "салмағының" негізі,
яғни ол совда ғана баскалардың ескер-меуге болмайтын объективтік ... ... ... ... ... дүниенің мазмұны категорияларда
көрінісін тапқан, бірақ тек сыртқы, бөгделік түрінде емес, керісінше, ол -
мазмұны ... ... ... ... ... ... ... дүниеде болуының өрі формалары, әрі квріністері. ... ... жеке ... олар ... ... ... де ... алады. Олар
сырткьі бір мазмүвды игерудің ғана жолдары емес (бұл, ... ... ... ... ... ... - өз дүниесін, өзінің адамдық ... ... ... ... және кеңестік философияда айырықша орын алған
үрдістегі категориялардың мазмұнын адамдық болмыс-тан ... ... ... ойлаудағы жаттану логикасы-ның нөтижесі. Ол логика бойынша
категориялар адамдардың ойлау-ында сыртқы дүниеде мән мен ... ... ... кажеттілік пен кездейсоқгықты, кеңістік пен уақыттық
формаларды т. т. андаудың нәтижесі. Ол ... ... адам ... ... ... бәріде сыртқы дүниенің ықпалының жемісі, тек соларды бейнелеуден
шығады. Осы аулақтық категориялардың шын ... ... ... ... ... алға ... Бүл ... да өңі теріс
айналады. Адамның дүниеге талғау-шылық, белсенді ... ... ... өңі ... түрінде категориялардың жасампаздық
белсенділігі ... ... да, оның ... қолданымдылық, сыртқы құрал-
сайман-дық, операциялық қызметі ... ... ... ал ... ... ... ... көру болмады.
Өзінің осындай орнына байланысты категориялар өзінің мазмүнына сай
жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... категориялар объективтік заттық, субстраттық мазмұннан көрі
адамгершілік-эстетикалық мағынаға толы. ... олар ... ... ... ... ... ... жіктеудің жоддары. Мөн
мен кұбылыс, кажеттілік пен ... ... пен ... ... мазмұнында тікелей айқын түрде, ал көбінесе бүркемеленген
күйде адамның әртүрлі ... ... ... ... тұрады,
ол сол қара-ма-қарсы тұрған нәрселердің біреуін екіншісінен артық ... оған ... пәс ... ... ... және соған сай келетін ойлау осы қүндылық қатынастың
өзін категориялардан қаншалықты аластаймын Десе де, ол ... ... Тек ... ойдың, оның терминдерінің жүйесінде ғана осыған біршама
қол жетті. Көп ... тек ... сана мен ... ... ... ... сыртқы бол-мыстың қасиетіңцей кабыдцанады, ... ... ... ... ... ... ... т.
б. салаларда олардың мәні жеке ... ... бір ... ... ... ... ... ұғым. Болмыс және ештеңе (ничто)
Ддамның дүниеге катынасының ... ... ... ... да, ... - ... ... жөнідце айткэвда не нөрсенің болса да дүниеде
болу жолы немесе тәсілі оның негізін күрайды дегенбіз. Болу ... ... ... - бәрі де ең ... ... ... ... Оңда болу
деген не нәрсе? Бұл сұрақкд оның барлық форма-ларының мазмұньш ашу ... ... ... ... Ал казіргі айтпағымыз - ... ең ... ... нақгы, жеке фор-маларының бәріне ортақжалпы касиет, ол -
болу. Қүндылықка, мәнділікке ұмтылу - ... ... іске ... ... бөрінің мүраты -барлык, іске аскандық, емірдің ... ... ... ... біз ... ... жеке айқындықтарды, белгілерді
күте алмаймыз. Жалпы өмірде бар екендігінен әрі карай нақты ... ... біз оның өзге ... ... және соны ... өткен болар едік. Болмыстың формаларын ойлаудың формаларынан бөлек
қарамаған Ф.Гегель ... ол үшін ... ... ... іске асқан
формалары) ең бастама форма барынша абстрактылы болу ... ... ... да ... ... айқындықгардан мақрұм.
Гегель диалектик болғандықтан барлығын да даму жолының түрғысынан
қарайды. Оның ойынша ең бастама ... ... ... ... ... ең
қарапайым нөрсе. Ол өзін күрделі, әртүрлі нақты ... мен ... ... ішкі ... ... ... ... Болмыс
туралы ең жалпы үғым да осындай жалаң. Осы ұғымның шеңберінде ... ... ... ... ешнәрсе айта алмаймыз. Ол әлі мазмүнсыз форма.
Қарапайым форма - ... ... ... ... ... "Оның
осы тікелейлік сипаты оны еш сыртқы не одан бұрынғы бірнөрсенің нөтижесі
дегенге мегземейді. Ол ... өзі бар. ... ... ... де ... ... барлық. Өзіне өзі негізделген деген сөз оның ішкі
айырмашылыққа-күрылғандығын көрсетер еді. Ал ... ... әлі ... де ... Ішкі ... да ... ... өзгешілігі онан арғы өзгеріс-қозғалыстарда жаңа мазмүндармен баюға
дайындығы жөне ... Ішкі ... ... сол ... қатыстыру, тендестіру т.б. жақтарын ашу болар еді, ал бұл онда
тікелей барлық емес, дәнекерленген бар-лық болар ... ... ... оның даму ... өзінің барлық формаларын
туғызып, барлық мәңцілікті іске асырғанда ғана ... Бұл ... және одан ... ... ... Маркс та негіздеуге тырысқан.
Гегель оны танымның (абсолюттік идеяның өзін іске ... ... ... ... ... Ал ол ... адамдық болмыстың жолы. Осындай ең абстракциялық,
кез келген өзгешіліктерден, айқындықтардан ада барлық, яғни ... ... ... ... жоқ ... ол - нақты барлықгардың ... ... ... ... ... ... ... "Болу ма, әлде болмау ма, ... ... - деп ... ... ... өзі ... оның, Гамлеттің, тірі қалуы немесе
өлуі туралы айтып ... жоқ. ... ... ... ... ... ... болып алған ағасына қандай харекет жасау керегі, ... ... ... ... яғни ... ... ма, ... одан кек алып
өліп, бірақ адам болып қалу ма - деп сұрап тұр. Гамлет үшін болу - ... ... ... ... сол үшін ... Тірі ... яғни сол
қорлыққа көну, өзінің адамдығын өзі таптау, нағыз өлу, жоқ болу -осы. ... ... ... елім, қазағым, қайран жұртым..." деген жөне ... ... ... ... білетін өлеңцерінде қазақгың сол кездегі
түрлаусыз болмысына күйініп, оны шын болмысқа жаратпай ... ... ... ... ... барлық, яғни таза болмыс осы екі түрлі іс-әре-кеттің
барлығы, ол іс-әрекеттің қайсысының шын, қайсысының ... ... ... ол тек ... барлықты, бір нәрсенің іске асқандығын білдіреді.
Бұл дәрежеде, бұрын айтқандай ақиқат бол-мыс пен ... ... ... ... әлі жоқ. ... ... абстракциялық болмыстың
ұғымы, ол - әлі болмыстың толық ұғымы емес.
Өзінің бар екендігінен басқа айқындығы жоқ, нақты мазмұннан бос форма,
яғни мағынадан таза ... ... ... ... ... ол осы
жағынан - жоқгық (ничто), ... ... ... -ештеңе, таза ештеңе.
Әйтеуір бар нәрсе, ... оның ... ... ... ... ешнәрсе айтуға
болмайды, себебі одан басқа қасиет-терге кешсек, онда біз басқа категорияға
(формаға) ауысып кетеміз. Яғни ... оның ... ... ... ... ... әкеледі. Бірақ бар болса, барлық тым жалпы болса ... бір ... таза ... таза ... ... ... емес. Біз ештеңелікті де белгілі бір бар ... оны ... ... ... ... таза ... өзі бірдеңе
(нечто). Ал егер біз ештеңе туралы да оны бар ... ... ... ... ... ... болсақ, оның негізінде: ештеңе
де бар, себебі ештеңе белгілі бір бірдеңенің ештеңесі, бірдеңенің басқа бір
қалпы не ... ... ... болғаны. Осы ойдың соңғы түйінін айтсақ,
бірдеңе мен ештеңе болмыстың ішкі екі жағы, өйткені ... де ... ... емес ... ол ... өзіне өзінің қатынасы екен.
Өзінің барлығын терістеу, өз ... ... ... бар нәрсенің өз
ішінде екен.
Кәдімгі ... ... ... мен ... көп ... ... ... қарсы қою үйреншікті жағдай. Ягаи олардың
мазмүндарының бір-біріне ... ... ... ... олардың бір-бірінсіз де жоқ екендігі мой-ындалмайды. Олардың
бірінсіз екіншісін де ... ... ... ... ... қатыстылығымен біз әр мә-селеде кезігіп отыратын боламыз.
Философия тарихында таза болмысты абсолюттік ақикдт ретівде ... ... ... ... Элей ... ... ішінде, өсіресе
Парменид (б.д.д. VI-V) болатын. Парменйдтің айту-ынша дүниеде болмыс ... одан ... ... жоқ, ... ... ол ... Біздің ойымыз тек бар нәр-се туралы ... ... ал ... біз ... ... Олай ... ... ол - алаңсыз жоқтық, барлық
- абсолюттік барлық, ол ... ... ... болуы мүмкін емес.
Бүтіндік бар,
бөліктер жоқ, бірлік бар, көптік жоқ. ... бос ... жоқ, ... ... ... ... онда қозғалыс та, өзгеріс те болмайды.
Олар туралы біздің сезімдеріміз жалған ... осы ... өмір ... грек ... ... ... ... дүниенің негізі от, ал ол - процесс, олай болса дүни-еде тұрақты
ешнөрсе жоқ, бәрі де ... ... ... өтіп ... ғана ... Ол ... ... та жоқ, яғни бірдеңе де, ештеңе де
жоқ. Олар, әрине бар, бірақ өмір деген тасқын-ның бір жалт етіп өте ... ... ... Бар ... -осы мәңгілік тасқын. Шығыста ... ... бәрі ... ... ал өлім - жаңа бір ... кіру ... мәтел де осы барлық пен жоқтықгың, бірдеңе мен ... ... ... ... философияда болмыс тек танымның тұрғысынан қаралғандықтан,
онда болмыс ... ... тыс ... ... ... қатынаста
анықталып жүрді. Бұл материалистік бағыттарда осылай. Мұнда болмыс алғашқы,
бірінші, ... ... ... күш. ... бұл да бір құндылықтың
тұрғысынан көзқарас.
XX ғасырдағы Батыс философиясындағы кейбір бағыттар саңа-ның ... яғни ... ... мәні ... ... ... ... Ж.-
П.Сартр т.б. ойшылдар сананың болмыс-тағы орнын "өмір сүру" (существование)
сферасымен байланысты-рады. Ал бұл сферада болу ... жан ... ... Жеке ... үшін көп ... ... іс-әрекет, оқиғалардан
кері соларды өз жан әлемінде, сезімдерінде өткеру маңыздырақ. Сонда кдй
емірді ол шын ... ... ... "болмау" деп түсінер еді?
Бүрынғы тарауларда ақиқат мәнділік жайында айтқанымызда адамның өзі
тандаған, үстанып жүрген нәрселерін ... да, ... та ... ... ... Олай ... ... өзі де адам әлемінде әртүрлі, яғни
жалған да, шын да болатыны ғой. ... ... деп ... ... жағынан пәс, яғни жалған болуы ықтимал. Ол ... ... ... ол да болудың бір түрі, өйткені бір "жанның" мүратының
іске асқаны ғой. Адамға жануардың ... болу ... ... ... кез келген заттың болмысы да болмыс емес. ... ... ... өз деңгейіндегі болмысы жарамды.Адам универсалдық жану-ар
болғандықтан, оған ... ... өз ... шын ... ... ... ... және бағалай білуі тиіс. Сол мағынада оған баска барлық
дүниенің өзіндік ... ... ... да ... ... ... ... барлық болмыстардың шын мәнділігінің орны
болуға тиіс. Бүл адамның, бүкіл әлемнің ... ... ... оның ... ... ... қатынасы шығады, шығуға тиіс. ... ... ... - ол адамның мәнділігінің болмысы, тірі орга-
низм болып тіршілік етіп жүруінде ғана емес.
Философия тарихында да әртүрлі бағыттар ... ... ... сай ... ... ... ... т.т. әртүрлі
категорияларды алға ... ... ... катар сол категориялардың
мазмүнының өзі, ... ... ... керек екендігі де сол құндылықгың
ыкдалынан дедік.
5. Субъект және объект.
Адам кузметінің, ... екі ... ... ... ... боны көрсететін философиялық категориялар. Антика фи-лософиясында,
мысалы, Аристотельдің еңбектерінде субъект қасиет-тердің, қозғалыстардың,
белгілердің ненің қасиеттері, ... ... ... көрсететін
үғым деген мағынада қолданған. Яғни субъект - солардың бәрінің ... ... ... ненің немесе кімнің қасиеті болса, сол субъект. Ой, сөз
не немесе кім ... ... сол ... Бүл ... ... субстанция
үғымына жақын болды.
XVII ғасырда субъект мен объект ... ... ... ... ... ғана ... мен объекг адамның дүниені өзгерту, игеру
және тану қызметімен байланысты қолданыла бастады, ... ... ... ... ... ... ... жара-тымпаздық жөне таным
Кязметінің бірден-бір иесі, жасаушысы деп түсінетін көзкарас пайда болды.
Субъект, ол - ... жеке ... ал ... ... ... олар ... - өздерінің тарихи-әле-уметтік дүниесінің, соны жасаудағы тарихының
бірден-бір авторы. Яғни ... ... ... ... ... ... ... пайда болуының, дамуының себепшісі бола алмайды. Субъ-
ект осы дүниеде ең ақырғы себеп, әрі ақырғы нәтиже.
Объект субъектіге ... ... одан ... ... ... ... ... кезеңі. Объект өзгерту қызметінің бағышталған
нөрсесі, яғни адам жасампаздық ... нені ... ... ... ... ... адамнан, оның әрекетінен тыс болған, тек сыртқы
дүниеден қызметтің ... ... ... деп ... ... ... адам өзгертетін затта-ры.
Бірақ бүл объектіні адамнан тыс күштер деген ұғым туғызады. Ал адамның
қызметі табиғатынан рефлексиялық қатынас. Оның мәні ... ... ... дүниені игеруге бағытталғандығы оның тек бір жағы. Оның екінші жағы
өзінен тыс кұштерді ... ... ... өз мазмүнын, мәнін, табиғатын,
қабілеттерін қалпына келтіру, ... ... әрі ... Яғни ... өзара ыкдалында адам қызметі түбінде бәрі бір өзіне ... ... ... арқылы өзіне, өзі арюылы сыртқы дүниеге катынас жасайды. Ең
алдымен оның басқа ... ... ... ... да ... тыс емес, оның өзінің екінші бір кезеңі. Яғни ... ... ... игеретін иесі ретінде бол-са, соның негізгі өзгертуге тиіс
ретінде объект. Барлық процестің түпқазығы ... өзін өзі ... ... болса, онда оның өзі езіне бір жағынан объект болғаны.
Объектіні сондықтанда субъектінің бір ... ... деп ... ... ... көп процестерді, соның ішінде тіпті өз бойындағы
процестердің де, бәрін ... ... ... ... Адам өз төніндегі,
мысалы, физиологиялық процестерді де солай толық ... ... олар ... ... Яғни ... тыс және ... ... табиғи
нөрселердің адам субъектісі емес. Әлеуметтік дүни-еде де, яғни өзі ... ... оның ... мен сипаттары оның ырқына тәуелсіз. Ол
жөніңде бүрын айткднбыз. Сон-дықтан адам тек өз ... ... ғана ... ... ... ... бір түсінік жөне үғым ретінде қалыптасу ертедегі
грек ойшыддардынан бері бар. Оның ... және ... ... ... ... ... ... калыптасуды ... ... ... емес ... ... да ... ... неғүрлым мөн беріп, оның мазмүны хақында кеңірек ой
толғаған екі ойшылды ... ... ... Оның бірі - ... ... біздің заманымызға дейінгі VII-VI ғасыр-ларда емір кешкен ... ... Эфес ... Екінші XIX ғасырдың 30 жылға дейін негізгі
еңбектері жарық көрген Гегель. Категориялар ... оньщ ... ... ... осы ... ол туралы көп айтуға тура келеді.
Замандасы Парменидтің ... ... ... ... ... ... ... тыныштықта мөңгі өзгермейтін нөрселер ... ... ... яғни ... шын мөнінде мәңгі процесс, ол -
жанып түрған от деп ... Оның ... ... деп осы ... ... ... Онда пайда болатын түрақгы, сырттай және ... ... ... сол ... ... ғана ... өткінші кезевдері.
Яғни Гераклит үшін өмірдің бастамасы - процесс, ... ... ... ... түрақты нәрселерді бірде жоғалтып, бірде бір сәт қайта
тудыратын от. Гераклит үшін шын мәнінде қүндылықгың өзі осы ... ... ... ... ... жатушылықта. Түрақтылық өліммен бірдей, оның
бағасы жоқ. Оның ... ... ... ... үғымына сай Гераклиттің
түсінуінде бүл қалыптасу -даму ... Яғни ... ... жолы ... ... ... ... жоғарғы, қарапайымнан күрделіге қарай
өтетін қозғалыс ... ... ... ... формалар жоғалып,
қайтадан туып, мәңгі қайталанып жатуға жақын.
Бірақ ертедегі грек философиясында болмыс пен қалыптасуды ... кең орын ... ... ... ... ... қою басым болды.
Осыған байланысты қалыптасуды түсінуінде оның орны да басқаша.
Гераклитген әдде кайда кейін келген ... оның ... ... ... ... ... айтуынша Сократ былай деген:
"Әрбір...белгілі қалыптасу ... бір ... үшін ... ал ... ... ... болмыс үшін болады"19. Болмыс деп бүл жерде
процестің нөтижесін айтып отыр. Мысалы, кеме, ол ... ал кеме ... ... Кеме жасау, өрине, кеме үшін, керісінше емес. Олай болса, болмыс
- ... ол езі ... ... ... ... өзі ... ... үшін оған өзінен басқа ешнәрсенің қажеті жоқ. Ал ... ... ... ... үшін бола ... және оның ... үстазы Сократтыі^да қозғалы-сты жалпы
циклдік қайталамалы деп түсінуі, дамуды білмегендігі мәлім. Тіпті ... ойда даму ... жоқ. Оның ... ... өз ... өтіп кеткен
Полистік мемлекеттік қүрылысты ең жетілген қоғамдық қүрылыс деп қарап, соны
қайта әкелуді, ... ... ... ... ... ... ... -мәңгі өзгермейтін, өзіне өзі тең қоғам. Өзгермелілік, түрақсыздық
бүкіл ... ... ... ... ... жетілмегендіктің, сол
қүбылыстың табиғатының ксмістігінің белгісі. Жетілген ... ... ... әрине, қалыптасудың бағасы төмен. ... ... ... ... ... да ... тек ... байланыстырған
жөн.
Гегель ғылымның (логиканың) бастамасын болмыстан ... ... тек ... өзі қатысты, әлі ешбір айқындықсыз таза болмыс таза
ештеңемен ... ... ... ол ... - ... туралы абстракция. Бар
екендігінен баскд белгілерден жұрдай, ... ... Ол ... ... басқа ешнәрсе айта алмай-сың. Бірақ ештеңе де сол сияқты ғой. ... ... ... ... тең ... ... де ... бірдей
болғаны. Себебі ол ондай болудың екінші келбеті. Ол да ... жоқ ... ... ... болмыс екі белгінің, екі айқындықтың бірлігі
-£бар мен жоқтың. Бұлдыр барлық пен ... ... бір ... ... ... таза ... ... өзі ішкі тепе-теңсіздігінің алғашқы ... ... ... егер ... ... ... ... өзінен өзі,
ішкі өз себебінен қозғала ал-маса, оның сол қалпынан басқаға,өзінің басқа
калпына, формасына ауысуы мүмкін ... Оған ... ... ... ... ... - ... бастама. Қозғалыстың шығар көзі соның езінде
болуға ... ... ... - барлық пен жоқгық, болмыс пен ештеңе
бір-бірінде жоғалып жатады. Ал тепе-теңсіздігі - олар ... ... ... кете алмайтын екі түрлі және ... ... ... бар нәрсенің жоқгығы оның өз ішінде, оның ішкі ... ... ... жөне керісінше. Осы ішкі тепе-теңсіздік ... ішкі ... ... ... оның ... ... етуінің
бастамасы. Осы тепе-теңсіздік туғызатын айкундықтардың біріне бірі өтуінің
әрі жоғалуының көріну формасы Гегельше - қалыптасу. Кщіыптасу ... ... ... ... ... ... ... қатыссыз бірліктен болмыс пен ештеңе
(жоқгық) енді процестің кезеңцері ... ... ... ... бірі
ауысу жоддарынан өтетін, бірдейліктері де, айырмашы-лықтары да ішкі
ібүркелген ... ... ... ... ... алатын кезендерге
көшеді. Кіалыптасу олардың тікелей бірлігі емес, дәнекерленген ажырамастық
байланысы. Ол енді ... ... ... ... бір ... ие
болған бірлігі.
Бір процестің карама-қарсы сипаттамалары ретінде, біріне бірінің өтуі
де, бірінен ... ... ... ... ... ... дербес
процеске, бірлікке айналады, яғни өркайсысы езінше ... ... ... ... ... өз ... өзгеше бірлікке айналады. Осы
түрде енді олар қарама-кар-сы процестер түріне енді. Олардың енді өрқайсысы
болмыс пен еш-теңенің ... ... біз ... болу ... ... деп ... ... Пайда болуда ештеңе
тікелей түрінде болмыска ауысады яғни, болмыспен ... ... ... ... ... ... ... (яғни ауысуында) берілген. Осы екі
қарама-қарсы бағышталған қозғалыстар қалыпта-суды құрайды, соның кезевдері.
Біз, әрине, ... ... және ... тыс ... өзінше
болмысының формалары емес, адам мен дүниенің арақатынасының ... ... ... ... даму идеясымен түгелімен келісе
алмаймыз. Категориялар тек даму-ды ... ... ... сол ... ... де тек даму ... ... үшін ғана жетілу,
өрлеу жолы-ның баспаддақгары. Бүлай қараудың белгілі негізі бар екенін
айтқан-быз, ... ... ... ... ... ... деу әлі негізделмеген
түжырым. Ол жөнінде біз даму тақырыбында айтамыз.
Каль^ітасу сондықтан тек кана ... ... ... ... ... ... бар. Оның айтылған мазмүны бүдан жал-пы өзгермек емес. ... яғни ... ... ... жөне өту, яғни ... ... ... жалпы логикалық си-патгамасы. Ол - әрбір пайда болған, яғни
бастамасы бар, олай болса аяқгалатын да ... ... ... ішкі
жалпы қүрылымы.
Кдлыптасу жөнінде Маркс адамның дамуына байланысты айткан. Оның ойынша
келешек коммунистік ... ... ... ... ... ... ... түлғалар (свободная инди-видуальность) ең алдымен өмір
сүрудің ... ... ... олар ... ... ... ... ғана өмір кешетін болады. Әрбір ... ... ... тек ... етуді жеңілдетумен ғана емес, ең алдымен
адамдық жара-тымпаздықгың куәсі ретінде бағалы. Сондықганда адамдар өз қыз-
метінің нөтижелілігін, әрбір нақты ... көрі ... ... ең ... ... ... Олардың өмірінің шын мәні онда
калыпіігасудың абсолюттік қозғалысы, яғни ... ... бір ... ... өзі ... ... Маркстің концепциясында қалыптасу болмыстан жоғары және одан
бағалы. Әрбір іске ... ... ... ... ... ... ... Шын өмір - процесс. Әрине, біршама орныққан ... да ... бар, олар ... ... ішкі ... мен ... айқындайтын, олар-ды біршама толастықта көрсететін кезендер.
Сонымен бірге адамның қалыптасуының іске ... яғни ... ... ... ... ... қатынасының бірден бір жолы, тәсілі. Өзін
өзінің сырттай іске ... ... ... ... - ... ... ... көрінісі.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ізгілік.ұтымдылық менеджмент субъектісі қызметінің аналитикалық ұстанымдары5 бет
Арифметикалық және логикалық командалар . avr тегінденгі микроконтроллерларды пайдалану ерекшеліктері . Тактілі генераторлардың сыртқы элементтері . Интерфейстарды шешудің негізгі сұлбалары5 бет
Бала ойы және оның ерікті дамытудағы мәні31 бет
Банктік қызметтегі менеджмент пен маркетинг5 бет
Басқару іс-әрекетінің интеллектілі негізі27 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы4 бет
Ж.Пиаженің зерттеуелрі баланың сөйлеуі мен ойлауы40 бет
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың логикалық ойлауының даму ерекшеліктері24 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың ойлауын дамытудың психологиялық негізі41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь