Араб – мұсылман білімі және қазақ қоғамы

КІРІСПЕ 3

1 АРАБ . МҰСЫЛМАН ФАКТОРЫНЫҢ ОРТА АЗИЯ МЕН ҚАЗАҚСТАНҒА ЫҚПАЛЫ (VII . XVIIғғ.) 10
I.1. Исламдану үрдісінің кезеңдері және оның ерекшеліктері. 10
I.2. Ислам дінінің таралуындағы «қожалардың» рөлі. 19

2 ОРТАҒАСЫРЛАРДАҒЫ ПІРЛЕР ИНСТИТУТЫНЫҢ ТАРИХИ БАСТАУЛАРЫ МЕН ЭВОЛЮЦИЯСЫ 30
II.1. Пірлер институтының пайда болуы және эволюциясы. 30
II.2. Пірлер институты қоғамдық қатынастар жүйесінде. 43

3 АРАБ . МҰСЫЛМАН БІЛІМІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫ 53
III.1. Сопылықтың . мистикалық ағымы. 53
III.2. Ғылым және білімнің дамуы. 65

ҚОРЫТЫНДЫ 78
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 81
Зерттеу жұмысымыздың өзектілігі. Бүгінгі таңда егемендігін алып, ұлттық мемлекетінің іргетасын қалаған қазақ халқы үшін өзінің жүріп өткен жолының ғылыми шынайы тарихын жазу қажеттілігі күннен-күнге айқын сезілуде. Отандық тарих ғылымы еліміздің тәуелсіздігімен бірге келген терең түбегейлі өзгерістермен жаңаруларды басынан өткеруде. Ұлттық тарих жалаң күйінде емес, тұтас ұлттық таным, төл рухани құндылықтар контексінде қарастырыла бастады. Нәтижесінде бүгінгі таңда тарих ғылымы өзінің міндеттерін тікелей орындай бастады, қоғам дамуының қажеттіліктеріне толық жауап беруде деген ой тумаса керек.
Жалпы алғанда, тарих ғылымы - ұлттың, елдің тәуелсіздігінің тірегі. Өйткені, Отан тарихы - оның әлемдік қауымдастықтағы орнын айқындайтын негізгі фактор болып табылады. Тарихсыз қоғам, халық, мемлекет болмайтыны белгілі, бірақ сол тарихтың ғылымға негізделіп, шынайы, түбегейлі, жан-жақты зерттелмеуі тарихи сананың, ұлттық рухтың әлсіреуіне әкелетінін өткен ғасырдың ұрпақтарынан да көруге болады. Ендеше Отандық тарих ғылымының алдында тұрған аса өзекті мәселе - сол ғылымның теориялық және методологиялық ұстанымдарына сүйене отырып, іргелі зерттеулер жүргізу. Ұлттық тарихты зерттеу ешқашан тоқтап қалған емес, мәселе оның қандай бағытта, қандай мүддеде жазылғандығында. Осы реттен келсек, әсіресе, ортағасырлық Қазақстан тарихының беттерін парақтасақ, әлі де жасалуы қажет дүниелерді көзі қырақты оқырман бірден байқайды.
XX ғасырдың соңында республикамыз өз тәуелсіздігіне қол жеткізіп, дербес мемлекет ретінде дүние жүзіне танылды. Тәуелсіздік алғаннан бері уақыттан қазақ халқы этникалық ерекшелігімен, салт-дәстүрі, ділі мен мәдениеті қалыптасқан ұлт келбетінде әлемдік өркениеттен орын алып келеді. Сондықтан, қазақ халқы өзінің құндылықтары, өткен тарихы қандай деген сұрақтың жауабын білуге ұмтылысы күшейіп келеді. Болашағын қолға алған халықымыздың басты міндеті өткеннен тағлым алып, жергілікті халықтың тарихын жаңадан жан-жақты зерттеп, объективті түрде қайта жазу болды. Міне, осындай жағдайдың тууына байланысты, отан тарихымыздың мәселелеріне терең талдау жасаудың маңызы зор болды. Бұның өзі тақырыбымыздың өзектілігі мен маңыздылығын айқындай түседі.
Қазақ халқының тарихында араб – мұсылман ықпалының маңызы өте зор. Ортағасырлардағы «Мұсылмандық Ренессанс» деген атпен қалған мәдени өрлеу, атап айтқанда, араб – мұсылман факторының дүние жүзі халықтарының ортағасырларда мәдени дамуына әсерін тигізіп, серпін беріп, тарихта өз орнын қалдырған еді. Бұл үрдіс VII ғасырда Арабияда басталып, XVII ғасырда Батыс Еуропада аяқталған еді. Осы кезде ислам діні таралып, рухани мәдениет барынша гүлденді.
1 Нуртазина Н.Д. Ислам в истории Средней Азии и Казазстана. Алматы: Қазақ Университеті, 2000. – 254с.
2 Нургалиева А.М. Очерки по истории ислама в Казахстане. Алматы:Дайк-Пресс,2005. – 224с.
3 Жандарбек З.З. Маулана Сафи ад-дин Орұң Қойлақының “Насаб – намасы” Қазақстанның VIII-XII ғасырлардағы тарихы жөнінде: т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясы. – Алматы: 2000.
4 Қожаев М. Арыстанбаб және оның кесенесі. – Шымкен: Жібек жолы, 1996. – 48б.
5 Тұрантегі Д. Ысқақ баб. – Алматы, 1999. – 158б.
6 Маңабай А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның һәм олардың ұрпақтарының шежіресі. – Алматы, 2001. – 321б.
7 Айнабекұлы Т. Сейіт-нама. – Алматы, 1999. – 215б.
8 Қартабаева Е.Т. Араб – мұсылман мәдениеті және Орталық Азия халықтары өміріндегі өзгерістер (VIII – XIII ғ. басы). т.ғ.к. ғылыми дәрежені алу үшін жазылған диссертация. Алматы, 2002.
9 Тримигэм Дж.С. Суфийские ордены в исламе. Москва: Наука,1989. – 328с.
10 Мец А., Мусульманский ренессанс. Москва, 1966.
11 Мюллер
12 Босворт К.Э. Мусульманские династии. – Москва: Наука, 1971. – 324б.
13 Малушков В.Г., Хромова К.А. Поиски путей реформации в исламе: опыт Ирана. Москва, 1991.
14 Габриэли Ф. Основные тенденции развития в литературах ислама.// Арабская средневековая культура и литература. Москва,1978.
15 Пищулина К.А. Юго – восточный Казахстан в XIV – начале VXI в.в. (Вопросы политической и социально – экономической истории). – Алма-ата: Наука,1977. – 288.
16 әл – Машани А. әл – Фараби және бүгінгі ғылым. Алматы: Алаш, 2004. – 216б.
17 Юдин В.П. Зияя ал-Кулуб Мухаммад Аваза о казахах XVI века // Вестник АН КазССР. 1964.№5.
18 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетии. Алматы:рауан, 1992.
19 Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы: Дәуір, 1996. – 258б.
20 Абусейтова М.И. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв.: история, политика, дипломатия. Алматы,1998.
21 Кәрібаев Б.Б.
22 Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы. Алматы: Білім, 2002. – 292б.
23 Қадырбаев А.Ш. Тюрки и иранцы в Китае и Центральной Азии XIII-XIVв.в. – Алматы: Ғылым, 1990. – 158с.
24 Нуртазина Н.Д. Ислам және Қазақ мәдениеті. А., 2004. – 214б.
25 Фон-Грюнебаум Г.Э. Основные черты арабо – мусульманской культуры. Москва, 1964.
26 Массэ А. Ислам. Очерки истории. М., 1982
27 Көбеева О. Дінтану негіздері. Алматы: ҚАЗақпарат, 1998. – 220б.
28 Үсанова М. Дінтану. Алматы, 1995. – 241б.
29 Ибаддулаева З.Ө. Қазақ қоғамының құрамындағы қожалар (тарихи – этнографиялық зерттеу). Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. Алматы, 2001.
30 Лыкошин Н.С. «Насаб-нама»(родословие) как исторический материал // ТВ. 1896 №63. – С. 264-265.
31 Шариф ад-дин Али Йазди. Зафар – наме / Предисловие, примечаниеи указатель А.Урунбаева. Ташкент, 1972. – 348с.
32 Бабыр Захир ад-дин Мұхаммед. Бабырнама.(ауд. Б.Қожабекұлы) – Алматы: Ататек,1993. – 448б.
33 Утемиш-Хаджи. Чингиз – наме. – Алма-Ата: Ғылым, 1992. – 296б.
34 Материалы по истории казахских ханств XV – XVIII в.в.(Извлечение из пер. и тюрк. сочинений) Состовители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина, В.П. Юдин. Алма-ата: Наука, 1969. – 650с.
35 Идрис Шах. Суфизм. Москва: КиК, 1995. – 448с.
36 Қожа Ахмет Яссауи “Насаб – нама” / Жармұхаммедұлы М., Шафихұлы М., Нүсіпқызы Ж./ – Алматы: Дәуір.
37 Ж. Баласағұни Құтадғу – білік // Қазақ философиясы. Алматы, 1998.
38 М.Қашқари Диуани лұғат ат-түрік // Қазақ философиясы. Алматы, 1998.
39 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей ( под ред. М.К.Қозыбаев). – Алматы: Санат, 1996. – 656б.
40 Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. – Алматы,1985 – 560б.
41 Кудайбердиев Ш.
42 Абирова Б.И. Исторические этапы развития суфизма // Вестник КазНУ. Серия историческая, №3(38). 2005. С. 28-32.
43 Ислам. Энцеклопедиясы / бас ред.Нұрғалиев Р.Н./. – Алматы: Қазақ энцеклопедиясы, 1995. – 288б.
44 Құрбанғали Халид. Тауарих Хамса (Бес тарих). – Алматы: Қазақстан,1992. – 304 б.
45 Қарахан қожаларының «насаб – намасы» (түпнұсқа)
46 Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр – аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 325б.
47 Караев О. История Караханидского Каганата (IX-XIIIв.в.). Фрунзе, 1968. – 299б.
49 Саттарұлы С. Абд ул-Жалил Баб (Хорасан Ата). Алматы: РИИЦ – Азия, 2007. – 520б.
50 Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы. Алматы: Қазақ Университеті, 1991. – 272б.
51 Жандарбек З. Алтын Орда мемлекетіндегі билер институты. // Қазақ тарихы, 2006 №5
52 Төрт батыр. Алматы: Қазақ баспасы, 1990. – 187б.
53 Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т.1-3. Москва,1946-1960.
54 Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. Москва,1965
55 Үсен Н. Құрайыштар және Сейттер мен Қожалар. Алматы: Үш Қиян, 2006. – 432б.
56 аль – Фараби. О разуме и науке. Алма-ата: Наука,1975. – 114с.
57 Коран / Перевод и коментарии И.Ю. Крачковского. Изд.2. Москва,1986.
58 Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі. – Ташкент: Өзбекстан, 1994. – 144б.
59 Рүстемұлы Т. Әбубәкір Сыдықтан тараған Қылауыз ата ұрпақтарының толықтырылған шежіресі. – Ташкент, 2004. – 216б.
60 Сыздықов С.М. Мүнежімбашы шейх Ахмедтің “Сахайб ал-Ахбар” немесе “Қарахандар шежіресі” // Отан тарихы. 1998 №1 75-77б.
61 Кадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и кереитов. Алматы,1993.
62 Массон М.Е. Мавзолей Ходжа Ахмеда Яссави. Ташкент,1930.
63 Миллер А. Международное положение Казахстана во второй половине XVI века // Историческии журнал. Кн.8. Москва,1942.
64 Мункуев Н.Ц. Китайский источники о первых монгольских ханах. Надгробная надпись на могиле Елюй Чу-цая: перевод. Москва,1965.
65 Мункуев Н.Ц. Заметки о древних монголах // Татаро-монголы в Азии и Европе: Сборник статей. Москва,1970.
66 Семенов А.А. Первые Шейбаниды и борьба за Мавераннахр // Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Вып.1. Сталинабад,1954.
67 Султанов Т.И. Позднесредневековая мусульманская историография // Народы Азии и Африки. 1986.№3.
68 Тамерлан. Эпоха. Личность. Деяния. Москва,1992.
69 Султанов Т.И. Сословие султанов в Казахском ханстве XV-XVII веков // Казахстан в эпоху феодолизма. Алма-Ата,1981.
70 Трепавлов В.В. Государственный строй Монгольской империй XIII в. Москва,1993.
71 СМИЗО – Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Москва-Ленинград,1941.
72 Путешествия в Восточные страны Плано Карпини и Рубрука. Москва,1957.
73 Мехман-наме-йи Бухара. Перевод Р.П. Джалиловой., под ред. А.К. Арендса. Москва,1976.
74 Акимушкин О.Ф. Хронология правителей восточной части Чагатайского улуса. // Восточный Туркестан и Средняя Азия. История. Культура. Связи. Москва,1984.
75 Әбішева М.М. Шиизм және оның қазіргі Ирандағы рөлі. т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. Алматы,2006.
76 Акназаров Х. Проникновение ислама в Казахстан, его эволюция и проблемы преодоления. Алматы: Наука, 1980. – 268с.
77 Сайдбаев Т. Ислам и общество. Москва,1984.
78 Султангалиева А.К. Ислам в Казахстане: история, этничность и общество. Алматы,1998.
79 Абашин С.Н. Ислам и культ святых в Средней Азии // Этнографическое обозрение. 2001.№3. С. – 129-132.
80 Басилов В.Н. Культ святых в исламе. Москва,1970.
81 Э. Хара-Даван. Чингис-хан как полководец и его наследие. Алма-Ата,1992.
82 Суфизм в контексте мусульманской культуры. Москва, 1989
83 Мечковская Н.Б. Язык и религия: лекции по философии и истории религии. М., 1998
84 Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингнз-хана. Алматы: Дайк-Пресс,2001.
85 Кривец В.А. Ислам в Центральной Азии. Москва,1999. – 274с.
86 Қасабекова А., Алтаев Ж. Қазақ философиясы тарихына кіріспе. Алматы: Ғылым, 1994. – 256б.
87 Тұрантегі Д. Исхақ баб. Алматы, 1999. – 159б.
88 М.Ж. Бұлытай Ата – баба діні. Түркілер неге мұсылман болды? Алматы: Білім,2000. – 504б.
89 Зайончковский А. “Летопись Кипчакской степи” (Таварих-и Дешт-и Кипчак) как источник по истории Крыма // Восточные источники по истории народов Юго-Восточной и Центральной Европы. Вып.2. Москва,1969.
90 Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XIX века. Алма-Ата,1958.
91 История дома Чингисова – История первых четырех ханов из дома Чингисова / перевод с китайского монахом Иакинфом. Спб.,1829.
92 Кадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и кереитов. Алматы,1993.
93 Коран / Перевод и коментарии И.Ю. Крачковского. Изд.2. Москва,1986.
94 Массон М.Е. Мавзолей Ходжа Ахмеда Яссави. Ташкент,1930.
95 Жолдасов С. Ислам тарихы. Алматы: Нұрлы Әлем,1998. – 136б.
96 Ирмияева Т.Ю. От халифата до Блистательной порты. Москва,2000. – 361с.
97 Сейтбеков С., Нысанбаев С. Ислам тарихы. Шымкент:Гүлназ, 2002. – 176б.
98 Ирис Шах. Мудрость идтотов. Москва: Гранд,2002. – 432с.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
3
1 АРАБ – МҰСЫЛМАН ФАКТОРЫНЫҢ ОРТА АЗИЯ МЕН ҚАЗАҚСТАНҒА ЫҚПАЛЫ (VII ... ... ... үрдісінің кезеңдері және оның ерекшеліктері.
10
I.2. ... ... ... ... ... ОРТАҒАСЫРЛАРДАҒЫ ПІРЛЕР ИНСТИТУТЫНЫҢ ТАРИХИ ... МЕН ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... АРАБ – ... БІЛІМІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫ ... ...... ... Ғылым және ... ... ... жұмысымыздың өзектілігі. Бүгінгі таңда егемендігін алып,
ұлттық мемлекетінің іргетасын қалаған қазақ халқы үшін ... ... ... ғылыми шынайы тарихын жазу қажеттілігі күннен-күнге айқын сезілуде.
Отандық ... ... ... ... ... ... терең түбегейлі
өзгерістермен жаңаруларды басынан ... ... ... ... күйінде
емес, тұтас ұлттық таным, төл рухани құндылықтар контексінде қарастырыла
бастады. Нәтижесінде бүгінгі таңда тарих ғылымы ... ... ... ... ... дамуының қажеттіліктеріне толық жауап беруде деген
ой тумаса керек.
Жалпы алғанда, тарих ғылымы - ұлттың, елдің тәуелсіздігінің тірегі.
Өйткені, Отан ... - оның ... ... ... айқындайтын
негізгі фактор болып табылады. Тарихсыз қоғам, халық, мемлекет болмайтыны
белгілі, бірақ сол тарихтың ... ... ... ... ... зерттелмеуі тарихи сананың, ұлттық рухтың әлсіреуіне әкелетінін ... ... да ... ... ... ... тарих ғылымының
алдында тұрған аса өзекті ... - сол ... ... ... ұстанымдарына сүйене отырып, іргелі ... ... ... ... ешқашан тоқтап қалған емес, мәселе оның қандай
бағытта, қандай мүддеде ... Осы ... ... ... ... тарихының беттерін парақтасақ, әлі де жасалуы қажет
дүниелерді көзі ... ... ... ... ... соңында республикамыз өз тәуелсіздігіне қол жеткізіп,
дербес мемлекет ретінде дүние жүзіне танылды. Тәуелсіздік ... ... ... ... ... ерекшелігімен, салт-дәстүрі, ділі мен
мәдениеті ... ұлт ... ... ... орын алып ... ... ... өзінің құндылықтары, өткен ... ... ... жауабын білуге ұмтылысы күшейіп келеді. ... ... ... басты міндеті өткеннен тағлым алып, жергілікті халықтың
тарихын ... ... ... ... ... ... жазу болды. Міне,
осындай жағдайдың тууына байланысты, отан ... ... ... ... маңызы зор болды. Бұның өзі тақырыбымыздың өзектілігі мен
маңыздылығын айқындай түседі.
Қазақ халқының тарихында араб – ... ... ... өте ... ... Ренессанс» деген атпен қалған мәдени ... ... араб – ... ... ... жүзі халықтарының
ортағасырларда мәдени дамуына әсерін тигізіп, серпін беріп, тарихта өз
орнын ... еді. Бұл ... VII ... Арабияда басталып, XVII ғасырда
Батыс Еуропада аяқталған еді. Осы кезде ислам діні таралып, рухани мәдениет
барынша гүлденді. Бұл ... ... ... тарихына да барынша
өзгерістер әкеліп, қазақ халқының рухани-мәдени дамуында ... ... ... ... ... ... орны мен ... үлкен. Орта Азия мен Қазақстан территориясына VII ғасырдан
бастап таралған ислам діні түркі ... ... ... әлеуметтік,
саяси өміріне араласа бастады. Көп ғасырларға созылған исламдану ... ... ... ... ... ... қалыптасты.
Қазақ халқының рухани даму процесстердің түркі халықтарының
саяси өміріне ықпалы әлі ... ... ... ... нысанасы болған
емес. Тек соңғы жылдары ғана бұл мәселе зерттеушілер ... ... ... ... зерттеулер осы күнге дейін шындап қолға алынған жоқ.
Рухани және материалдық мәдениет ... мен ... ... қатарынан алатын орны мен үлесіне, тарихи тағдырына деген
ерекше ықыласын туғызады. Қазақ қоғамындағы, оның ішінде VII-XVII ... ... ... ... ... тәрізді әлеуметтік
табиғаты, күрделі құбылыс ... ... ... ... ... ... ... маңызы өте зор.
Мемлекеттің рухани, саяси және әлеуметтік ... ... ... ... асырылуын қамтамасыз етуші, әлеметтік құрылым ретінде
пірлер институты қазақ қоғамыда – ... ... ... ... ... ... ... пірлер институтының маңызы зор болды.
Себебі, мемлекеттің саяси және ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуші бірден-бір әлеуметтік құрылым
ретінде пірлер ... ... ... ... пірлер институтының
маңызы өте зор. Мемлекеттің саяси және ... ... ... ... ... ... ... етуші, әлеуметтік құрылым
ретінде пірлер институты қазақ қоғамында – діни, мәдени-рухани, әлеуметтік,
саяси функцияларды атқарды.
Тарихи үрдіске араб – ... ... ... ... ... халық арасындағы қожалар сияқты этникалық топтың шығу тарихына
әкелді. Ал ... ... ... ... ... ... ... топтардың шығу тарихын және шығу тарихының ерекшеліктерін ... ... ... ғылымы үшін маңызды мәселелердің бірі.
Қазақтар арасыда генеалогиялық қатынасқа түспейтін қожалардың ... ... ... ... мен ... ... ... дерек көзі ретінде пайдалану мәселелері осы ... ... ... ... тың ... ... Қазақстан тарихында
қожалардың шығу тарихы Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... руханижәне тарихи процестермен тікелей байланысты.
VII – XVII ғасырлардағы рухани – саяси, тарихи процестер Ислам дінін
қабылдаған ... ... ... ... ... халқының да діни
дүниетанымдық, философиялық көзқарастарының қалыптасуының алғышарттары еді.
Ал осы Ислам дінін уағыздаушылар, әр ... ... ... ... дінін
таратып, мұсылманшылыққа шақырып, ... ... ...... ... ... дамуына белсенді рөл атқарған қожалар
еді.
Қазақ халқы тарихында үлкен орын ... араб – ... ... ... дамуы болды. Исламдану үрдісі кезінде сопылық бағыттың
қазақ халқының дүниетанымдық ойларына, ғылым мен білімнің ... ... зор ... ... ... ... ... ілімі
қазақ халқының Абай, Шәкәрім сияқты ұлы даналардың дүниетанымына ... зор ... ... ... ... ... йассауийа бауырластығының
ірі өкілі Ахмед Йассауийдің ... ... ... үлкен әсер еткен.
Жұмыстың осы талаптардан туындайтын мақсаты тарих ғылымының алдына
қойылған міндеттерді шешуге ... ... ... ... ... Қазақстан тарихындағы алатын орны мен рөлін жүйелі
түрде зерттеп, жаңа ізденістерге жол ... ... ... ... өзіндік құрнылығы, танымдық маңыздылығы және ... ... ... аса зор рөл атқаруға тиісті тарих ғылымының алдында тұрған
мақсат пен ... ... ... ... – мұсылман факторының Қазақстан тарихындағы орны ... жан – ... ... ... ... бұрын белгілі
себептермен қарастырылмаған тұстарын ашып, ғылыми арнаға қосу ... ... деп ... ... ... деңгейі. Жұмыстың өзіндік ерекшелігі мен
көпқырлылығы оның зерттеу деңгейін бірнеше ... ... ... қажет
етеді. Қарастырылып отырған тақырыбымыз ... ... ... ... ... ... ... және сопылық бағыттың даму
тарихының зерттелуіне ... ... ... ... жұмысымыздың тақырыбы «Араб-мұсылман факторының
Қазақстан тарихындағы орны мен ... деп ... ... ... Ислам діні және оның тарихы болып табылады. Кеңестікке дейінгі
және кеңестік ... ... ... ... ... ... «ақтандақтары» кездеседі. Көптеген еңбектердің тарихилық принципта
жазылуы, бұл мәселенің жасырын түрде қалуына ... Тек ... ... ... ... дүние жүзіне танылып, төл деректеріміз
негізінде отан ... ... ... ... ... біршама
еңбектер жарық көрді. Олар Нуртазина Н.Д/1/, Нургалиева А.М. /2/, Жандарбек
З.З./3/, Қожаев М./4/, Тұрантегі Д./5/, ... ... ... ... Е.Т./8/ және т.б. авторлардың еңбектерін жатқызуға болады.
Кеңестік уақытта бұл мәселе өз ... ... таба ... ... ... ... шығаруға болмайды, бірақ сын
көзбен қарауды қажет етеді. Олар - Тәжіқова К., ... В., ... ... және ... мәселесі тек мұсылман елдерінде ғана зерттеліп қоймай басқа да
өркениетті елдердің ғалымдары тарапынан ... өз ... ... ... Мец А./10/, ... А./11/, ... Гольдциер И./13/, Роузентал Ф./14/ және т.б.
Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... аз емес, олардың еңбектері
Қазақстан тарихының ортағасырлардағы тарихы жайылы құнды мәліметтер береді.
Олар: XX ғасырдың 70-80 ... ... ... К.А. ... ... В.П. Юдин/17/, С.Г. Кляшторныйдың/18/ және егемендікке ... 90 ... ... ... ... ... М. ... Кәрібаев/21/, К.Р. Амонжолов/22/, А.Ш. Қадырбаев/23/ және ... ... ... ... ... ... және ... мәселесінің бірі –
сопылық бағыт болып табылады. Бұл ... ... және ... ... аз ... Олар ... дінтанушылар және
тарихшылар болып табылыды: Н.Д. Нуртазина/24/, Дж.С. Тримингэм/9/, Фон-
Грюнебаум Г.Э./25/, Адам ... А. ... О. ... және ... жұмысымздағы қожалар мәселесіне байланысты жарық көрген
еңбектердің авторлары: З.З. Жандарбек/3/, З. Ибаддулаева/29/, Н.Үсен/30/,
М. Қожаев/31/, А.У. ... ... ... Т. ... ... жұмысының деректік негізі. Бітіру жұмысты жазу барысында, алдымызға
қойған мақсатымыз ғылыми құндылығы мен ... әр ... ... ... ... Зерттеу жұмысының деректік негізін ... ... пен ... ... ... (Ақ ... ... Әбілхайыр хандығы және моғолстан), Қазақ хандығының ... ... ... ... туралы жарық көрген еңбектер құрайды. Олар
ортағасырлардығы сарай немесе тәуелсіз тарихшылардың ... ... ... ... ... және т.б.), ... қатар
XVIII ғасырдан бастау алатын отандық және ... ... ... ... ... мен ... ғылыми мұралары.
Белгілі бір әулеттің мүддесін көздеген немесе тәуелсіз ... ... ... тарихи шығармалар. Олар: «Зафар – ...... ...... ... В.Юдиннің еңбегінің
арқасында жарық көрген «Материалы по истории Казахских ханств XV – XVIII
веков»/34/ атты ... ... ... ... ... авторы белгісіз
«Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» және Осман Кихустани, ... ибн ... т.б. ... ... ... олар ... аумағын
мекендеген түркі, монғол халықтарының тарихын ашуда үлкен ... ... ... жазу ... ... көзі ... ... алынды. Бұл шежіре ... ... ... ... ... ... ... байланысты деректер: Идрис Шахтың
«Суфизмі»/35/, ... ... ... ... ... ойлары жазылған еңбектері және т.б. Ең ... ол ... ... ... ... ... тәуелсіздігін алғаннан кейін, жарияланған деректеріміз арнайы жинақ
болып шыққан.
Ресейдің отарлық саясаты негізінде шовинистік иделогия ... ... ... ... ... зерттелген А. Левшин/39/, Ш.Ш.
Уәлиханов/40/, Ш. Құдайбердіұлы/41/ және т.б. еңбектері жарық көрген еді.
Зерттеу ... ... мен ... ... мақсаты, араб – мұсылман
факторының Қазақстан тарихындағы орны мен рөлін анықтау үшін жан – жақты
зерттеу. Ал ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ықпалындағы қожалардың
ролін анықтау;
- Қазақстан тарихындағы исламдану үрдісі кезеңдерінің ... ... ... ... пірлер институтының пайда болу алғышарттарын
анықтап, эволюциясын қарастыру;
- пірлер институтының ішкі мазмұнын анықтау;
- көшпелі қоғамда пірлер ... ... ... ... ... ... ... ағымының қазақ қоғамына, соның ішінде,
дүниетанымдық ойларына ... ... ... ... теориялық және методологиялық негізі ретінде ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынды. Жұмысты жазу барысында тарих ғылымының
дәстүрлі әдіс-тәсілдері ... ... ... ... ... ... принципті ұстандық. Сонымен қатар,
деректану, тарихнама ... ... әдіс – ... жаңашыл
конңепңиялар басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысымның ғылыми ... ... ... ... ... ... ... кезеңдеріне тоқталып, жаңаша ... ... ... ... ... тарихи дерек көзі ретінде жан – ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып, ғылыми
арнаға енгізілді;
- ... және ... ... ... ... институты тәрізді
әлеуметтік құрылымның біртұтас қоғамдық құбылыс ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-діни институттың
тарихи эволюциясына шолу жасалынып, оның діни, әлеуметтік, тәрбиелік, саяси
және идеологиялық функциялары жіктелді;
- ... ... ... ... мәдени, философиялық
жағынан талдау ... ... ... ... араб – ... білімі мен ғылымының түркі қоғамына тигізген әсерін
қарастырып, оның қазақ қоғамының дүниетанымына тигізген әсерін ... ... ... Диссертацияда ерте орта ғасырлардан
бастап кейінгі орта ... ... араб – ... ... ... Магистрлік ізденістің уақыттық ауқымын VII ғасырдан XVII ғасыр
дейінгі ... ... ... ... ... ... өте тығыз
байланыста болғандықтан, ислам дінінің негізі VII ғасырда қаланған, ... ... оның ... ... ұстанып, Қытай, Орта Азия және
Қазақстан жерлеріне ене бастаған еді. VII – XVII ... ... ... дамудың түрлі фазаларынан өтіп, Қазақстан тарихында алатын
орны мен рөлі өте үлкен болды. ... XVII ... ... ... атап ... ... халықтар арасында ислам дінінің таралуы
және оның қағидаларының сақталып, ұстануы ... ... ... ... ... ... ... рухани, саяси, әлеуметтік жағдайлар
септігін тигізді. Сондықтан, зерттеу жұмысымыздың ... ... – XVII ... аралығы деп көрсетіп алдық.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысымыз кіріспеден, қортынды, екі
бөлімшеден ... үш ... ... ... ... ... берушілер тізімімен және қосымшалардан ... ... ... АРАБ – ... ФАКТОРЫНЫҢ ОРТА АЗИЯ МЕН
ҚАЗАҚСТАНҒА ЫҚПАЛЫ(VII – XVIIғғ.)
1.1 Исламдану үрдісінің кезеңдері және оның ерекшеліктері
Ислам діні – VII ғасырда пайда ... ... ... ... ... ... діни сенімдердің бірі болып табылады. ... - ... ... діндердің үшіншісі және соңғысы. Исламның орасан зор ролін түсініп,
бағалау үшін оның алғашқы әрі негізгі ... ... ... ... оған ... ... ... халықтардың тарихы мен мәдениетіндегі оның
шариғаты мен дініндегі ерекшеліктерін, адамгершілік принциптерін, оның
мұсылмандардың тұрмыс ... әсер ... ... ... ... ... оңай ... жоқ. Ислам жас дін болғандықтан,
өзінің алдындағы иудаизм, христиан, пұтқа табынушылық сияқты ... ... мұра етіп ... бұл исламның кеңінен тарауына үлкен
септігін тигізді. Ең бастысы, исламды қабылдаудың жеңілділігі ... Азия және ... ... ... тарихы бірнеше
негізгі кезеңдерден өтті, әр ... өз ... және ... ... ... ... діні ... үрдісі – ұзақ және көп ... ... ... ... ... ... ол ... қазақ дәстүрінің мұсылман
отырықшы дәстүрімен сәйкес келмеуі, тұрғылықты жерлердің діни ... ... ... ... VII ... соңы мен VIII ... басы, Орталық
Азияға араб жаулап алушыларының ... ... ... ... ... аймақтарына енуі, исламның жергілікті діндермен жақындасуы. ... ... ... ... ... ... ... арасында таралуы.
Арабтардың Азияны жаулап алуы 673-674жылдары басталып, сол жолы
Амудария арқылы өтіп, ... ... ... VIII ... біржола бағындырды.
VIII ғасырдың басында қарлұқтардың ислам ... ... ... діні мен ... ықпалы Орталық Азия аймақтарында қарлұқтар
арасында тарай бастайды. Қарлұқтардың мұсылман ... ... ... орта Азия ... ... қосқан үлесі үлкен болды. Мәселен,
VIII ғасырда Орта Азияның ... ... ... ... ... ... осы ... арабтармен байланысты болды. Түркеш қағаны Сұлу
Орта Азия елдерімен бірлесе отырып, араб ... ... ... ... Араб ... тойтарыс беру нәтижесінде, 737 жылы
түркештер соғдылармен ... ... ... ... ... ... ... жеңіп шықты. Келесі үлкен шайқас, арабтар мен ... ... ... ... Орта Азия халықтарының тарихындағы
маңызы өте үлкен болды. Бұл ... Орта Азия мен ... және ... ... ... ықпалына түседі
деген мәселені шешіп ... ... ... Орта Азия ... ... өркениетінің таралуына жол ашып берді. Бұл үрдіс қазақ
халқының болашақ тарихына үлкен септігін тигізді.
Сонымен қатар, Оңтүстік ... ... ... VIII ... ... бұл ... Ұлы ... жолындағы маңызды пункт болғандығымен
түсіндіруге болады. Бүкіл Евразия даласында көктей өткен Ұлы ... ... мен ... ... экономикалық байланыстардың қаншалықты
жемісті болғанын көрсетеді. Оның барысында мал, нан, жүн, былғары, қолөнер
бұйымдары саудасы қыза түсті.
Исламның басты ... ... ... ... сол дәуірдегі
өркениетті халықтар арасындағы мәдени (материалдық және ... ... еді. Дала ... әр кез ... ... ... ... бұйымдарына зәру болды. Ол ең алдымен
саудада айқын көріс тапты, сонымен қатар көшпенділермен ... ... да ... болды. Орта Азиядағы түркілерге шекаралас жатқан
мұсылман елдері үшін де өз ... дала ... ... ... ... Таяу ... Парсы елі және Орта Азиядан келген көпестер жай
ғана көзден қоймай, сондай-ақ дін мен мәдениетін, соның ... ... ... ... ... IX-XII ... ... ислам - қала тұрғындары мен
ауылды ... діні ... оған ... ... ... ... археологиялық ескерткіштер. Ислам дінінің нығаюы Қараханидтердің
тұсында іске асты, 960 жылы ... діні ... ... ... дін
статусына ие болды. Қарахан мемлекетінде исламның мемлекеттік ... алуы бұл ... ... Азия ... ... ... ... қолайлы жағдайлар туғызды.
«После 960г., - отмечается в статье энциклопедического словаря «Ислам
на территории бывшей ... ... ... Казахстану, -
разгорелась длительная «борьба за ... ... ... их ... на ... и востоке». /2,4/ Қарахандар дәуірінде егншілік, мал
шаруашылығы, қолөнер және ... ... ... ... ... ... ... көркейіп, жаңа қалалар жарыққа ... ... ... ... Сол ... ... Траз ... (саудагерлер
қаласы), Исфиджапты «бүкіл дүние жүзі саудагерлері үшін кен бұлағы» деп
мадақтады сауданың өркендеуіне ... ақша ... дами ... ... қалалардың өз ақшалары болды.
Сонымен қатар, осы уақытта Орта Азия мен Қазақстанда ислам дінінің
философиялық ағымы сопылық бағыт кеңінен ... ... Бұл ... ... ... X-XII ... ... шыңына жетті, осы уақытта Орта
Азиядағы ... ... ... ... ... ірі ... сопылық
бауырластық мектептер ашылды. Осы үлкен секірісі кезінде ... саны ... бұл ... XIII ... өмір ... араб
тарихшысы Ибн әл-Асиру былай деп жазған, «в 1043г. ислам ... ... ... ... в ... а ... – по соседству с
волжскими булгарами. ... еще в ... XIII ... ... (1200-
1220гг.) воевал с кыпчаками-язычниками на Сырдарье и в ... ... ... басы мен XV ... ортасы Орта Азия мен Қазақстанның
территориясы монғол үстемдігі кезінде. Моңғолдардың ... ... ... дін ... ... жергілікті діндердің арасында оңтүстік
Қазақстан аймақтарында біріншілік орынға ие болды. ... хан ... Азия ... діні мен ... ... оған ешқандай тосқауыл
қойған жоқ. Керсінше, ислам дініне көрсетілген қолдау нәтижесінде, ... осы ... ... ... мен ... осы ... ... шырқау кезеңі Қарахандар тұсында болса, екінші үлкен ... ... ... тапты. XIII-XV ғасырларда Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ислам дінінің «алтын ғасыр» кезеңі
болды.Орда астанасы Сарай ... ... ... 13 мешіттің болғанын көре
аламыз, ал деректер ... ... өзі бес ... ... оқып ... ... ... барлық хан билеушілер мұсылмандықты қабылдап, ... хан ... ... ... ... жетті. Берке Батыйдың
көзі тірісінде-ақ мұсылман дінін ... ... ... ... ... өзі ғана ... оның әйелдері де, туыстары да мұсылман
дінін қабылдады, ... ... жеке ... және ... ... ... байланысты келесі тарауда толық тоқталамыз. Жәнібек хан ... ... ... мұсылмандардың құдайға құлшылық етуін пайдалана
бастады. Қалаларда азан араб тілінде ... ал ... ... ... ... ... ... соң парсы және түркі тілдерінде әндер айтылған.
Ислам дінінің тарауына Еділ бұлғарларының ... ... ... мен
Орта Азия түркілерінің әсері мықты болды. /22,259/
XV – XVII ... ... ... XV ... басы ... ... және XV ғасырдың ортасы Қазақ ... ... ... ... ... ... тарихында елеулі оқиғалардың
бірі, Жәнібек хан мен ... ... ... ... ... ... Қазақ
хандығының негізін салуы болды. Қазақ хандығы алғашқы құрылған жылдарынан
бастап, ... үш ... ... қойды:
1. Мал жайылымдарын пайдаланудың ... ... ... ... дағдылы тәртібін қалпына келтіру (бұл тәртіп Әбілхайр
хандығындағы аласапыран ... ... ... ... мүддесі еді.
2. Шығыс пен Батыс арасындағы сауда керуен жолы үстінде орнаған Сырдария
жағасындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, ... т.б. ... ... ... ... осы ... саяси-экономикалық және
стратегиялық берік база болатын.
3. Қазақ тайпаларының басын ... ... ... жер ... ... ішіндегі ең маңызды міндет Сырдария жағасындағы
қалаларды қарату күресі ... ... ... қазақ хандығы құрылудан бұрынғы 4
хандықтағы - Әбілхайр хандығындағы, ... ... ... және ... хандығына қараған көпшілік қазақ тайпалары енді,
Қазақ хандығына бас қосты. /22,143/
Енді осы ... ... ... ... ... ... ... ислам діні өз беделін жоғалтпай, мемлекеттің ... ... ғана ... оның шешілуінде үлкен рөл атқарды. Ол ... ... - ... ... және т.б. Орта ... бұл жаңа мемлекет өз бастауларын Алтын Орда, Моғолстан, Әбілхайр
хандығы сияқты ортағасырлық түркі – ислам ... ... ... ... ислам қазақ хандығы үшін, қазақ халқының ... ... ... - өзінділіктің пайда болуының және оның ... ... ... ... ... саясатында, құқық жүйесінде
т.б. барлық салаларында ислам өз көрінісін тапты.
Казахские ханы следуя ... ... ... ... ... ... ... как Сатук Богра-хан, Сельджук, ... ... ... ... ... ... ... ее духовно-
идеологических основ. Они поддерживали ... ... ... ... ... о ... устоях общества. Памятуя, что «люди
следуют вере своих государей, народы в жизни ... за ... ... ... в ... ... сами ... быть образцовыми
мусульманами, следующими всем нормам шариата. /1,201/
Более интенсивно исламизация кочевых окраин ... ... в XVI веке в ... ... ... ... общности. «Казахские ханы – Касым, Хакк-Назар, Тауекель, Аблай –
старались поддерживать ... ... ... ... ... Они
были образованны, знали Коран, арабский, персидский языки, следовали нормам
шариата, ... ... - ... ... Н.Нуртазина. Қазақ
хандары тұсында исламның таралуында және мұсылман өркениетінің дамуына
үлкен ат ... ... діні ... халқының санасында, тұрмыс салтында,
мәдениетінде және т.б. ... ... өз ... ... XVI – XVII ... ... экономических и культурных связей казахов
со среднеазиатскими народами способствовали ... ... и ... влияния религии Мухаммеда в Казахстане.
Присырдарьинские районы, где издавна располагались зимние ... ... ... товарообмена с оседлым населением. Города Туркестан,
Сайрам, Чимкент, Сузак также были ... ... ... ... со среднеазиатскими ханствами. /1,6/
Ислам діні Орта Азия мен Қазақстан жеріне тарала бастауы негізінен
мынадай бағыттарда жүрді:
1) ... ... ... ... ... сопылық бауырластық мектептер арқылы;
4) қожалар арқылы.
Ислам дінінің таралуында сауда маңызды рөл атқарды, оның ... кез ... ... ... ... орын алады, ортағасырларға
тән мемлекет ... ... ... ол – ... ... және алым салық болды. Бүкіл Евразия ... ... ... ... жолы көшпелілер мен отырықшылар арасындағы экономикалық
байланыстардың қаншалықты жемісті ... ... Оның ... мен ... ... ... ... байланыс орнатылды.
Алғаш Ұлы Жібек жолы арқылы, яғни, саудагерлердің уағыздауымен енген ислам
діні, ... ... ... ... араласа бастады. Мәселен,
«Монғолдың құпия шежіресі» бойынша ортазиялық мұсылман-саудагерлері ... ... XII ... соңы мен XIII ... басында
айналыса бастады. Орта Азия мен Қытайды байланыстыратын траннзиттық ... ... ... болды. Мұсылман саудагерлері Еуразия
материгінде ... ... ... үшін ... ... жүйені
ұстанды. XIII ғасырда монғол мемлекеті мұсылман саудагерлерімен одақтасуға
тырысты, оларды Орта Азия мен ... ... өз ... ... көздеді. Мұсылман саудагерлерінің ... ... ... ... ... ... дінін қабылдаған, мұсылмандық
тұрмыс-салтта өмір сүрген халықтардың экономикалық жүйелеріне өзгерістер
енгізді. Орта Азия ... ... Араб ... ... көрініс тапты. Ол Құран Кәримнің аяттары және ... ... ... ... ... ... ... табыс
көздері. Ислами салықтарды екі топқа бөлуге болады:
1) мұсылман халықтан алынатын салықтар: зекет және құшыр;
2) мұсылман емес халықтан алынатын ... ... және ...... ... бойынша негізгі қажеттіліктен тыс және
мөлшерінен ... ... ... ... түскеннен бір жылдан кейін
салынатын салық. Мұсылмандар зекет беру арқылы бір жағынан ... ... ... парызды орындаса, екінші ... ... үлес ... ... – қырман кезінде топырақ өнімдеріне
(дақылдар, жеміс-жидектер, көкіністер) ... ... ... – Хашр ... 8-10 ... ... отырып, қолға түскен
жерлерді бұрынғы иелерінде қалдырды, тек иесіз жерлерді ... ... ... ... ... ... ... жердің
көлеміне және түріне сәйкес хараж салығын төлеген. Жизйе – ... ... ғана ... ... адам баласына салынатын салық. Жизйе
салығы ақыл-есі сау және ден саулығы ... ... ... ... ... мен ... қарттар мен дін қызметкерлері бұл салықтан
босатылған. Ислам дінін ... ... ... ... ...... ... және оған иелік ету) мұсылмандық құқықтағы
тиісті салықтарды мемлекетке төлеу шартымен ... ... ... ... ... Ирак ... ... соң, Сасани әулетінің
қарамағында болған ... ... ... ... жерлерді адамдарға
үйлестіріп берген. Иесі иқта етілген жерлерді ... етіп ... ...... ... ... бағасына, құнарлығына, суармалылығына т.б.
шарттарға сәйкес белгіленетін. Иқтаның ... ... ... ... ... ... елді ... және мемлекет құрылымын ... ... ... ... ... ... ... көптеп енуі және олардың, әсіресе, түріктердің әскер ішінде
көбеюі нәтижесінде иқта ... де ... ... ... ... билігі тұсында (751 – 1258ж.ж.) әскердің басым көпшілігіне ... ... ... үстемдікке ие болды.
Тарихи деректерге қарағанда иқта жүйесінің ... ... ... ... ... және ... мемлекеттерінде жергілікті жағдайларға
қарай түрлі ... ... ... ... ... әрекеттері, насихаттары XII – XIII ғасырларда
ислам миссионерлері ... ... ... ... ... Яғни, саудагерлік – транзиттік жол арқылы ортағасырлық мемлекеттер
арасында интеграциялық байланыс орнатылған еді.
Түріктер ... ... ... ... В.В. ... ... Орта ... Ирандық саманилер әулеті билік құрған кезден
басталды. Саманилер арабтар бастаған «дін жолындағы қасиетті ... ... ... әлі де ... ... ... ... түріктерге қарсы
жорықтарын бастады. 839-840 жылдары Нух Ибн асад ... ... ... оның ... ... ... Ибн Асад ... жаулап алды. 893 жылы Талас
өңірі басып алынды.
Түркілер арасында мұсылман дінін қабылдаған топтар VII ... ... IX ... бұл ... ... мемлекетінің мәденидәнекерлігінің
арқасында қатты дамыды. Ал, X ғасырда исламдану жаппай сипат ... ... ж. ... 200000 ... түркілер (қарлұқтар) ислам дінін ... ... ... мен Қарахандар әулеттері тұсында түркі әлемінің мақтанышына
айналған ұлы тұлғалар дүниеге ... Олар ... ... ... ... прогрессивті әсер еткенінің тірі ... ... ... ... ... және ... – XIII ғасырлар аралығында Қазақстан аса дамыған ортағасырлық ислам
өркениеті өркениетінің ажырамас бөлігіне, ... ... оның ... шетіне (переферия) айналып, осы ... ... ... – ислам
синтезі толық үстемдік құрды.
Саманилер дәуірінде де Орталық Азия ... ... ... ... ... ғана ... ... жолмен қоныс теуіп мұсылман мәдениеті,
білімнің таралуы және ... ... ... ... ... оны
Н.Нуртазина, Е.Қартабаева сияқты тарихшылардың еңбектерінен көруге болады.
В Иране и Мавераннахре эпоха «мусульманского ... ... с ... здесь местных иранских династий – Саманидов, Сефевидов, Буидов ... /1,77/ ... ... ... түркі тілдес халықтарға мұсылман
мәдениетінің енуі тез қарқынмен жүрді, ирандықтар бұл үрдіске ... ... ... ... ... бойынша, осы уақытта түркі-ислам
синтезі пайда ... ... ... Хорасанда (Иранда) парсы
классикалық поэзиясының негізі салынды. ... ... ... ... мәдениетінің ассимиляциясы түркі-ислам синтезінің пайда
болуына ... ... ... ... ... ... поэзиясына, дүниетанымдық ойларына үлкен әсерін
тигізді. Оның көрінісі ... ... ... ... ... ... еңбектері, Махмұд Қашқари, Баласағұни, Иегуники және
т.б.
Келесі исламдану үрдісінің ең маңыздысы және тарихи маңызы бар ... Азия мен ... ... енуі және ... мектептердің ашылуы:
йассауийа (XIIғ.), нақшбандия (XVғ.), ... ... т.б., ... бағыт(ат-тасаууф) – исламдағы діни-философиялық ...... ... негізгі ағымы, мұсылмандық өмір сүру ... ... ... пен жамандықтың критерилерін ашу, ақиқатқа
қол жеткізу үшін оны ... ... ... ... жол ... ... сопылық бағыты ортағасырларда дүниені танып, оны ... ... ... көшпенділер арасында улкен қызығушылық туғызды.
Сопылық бағыттың Орта Азия мен ... ... ... ... ... 1) ... қоғамының алғашқы екі ғасыр аралығындағы әлеуметтік-
саяси тұрақсыздығы; 2) жалпы діни-рухани өмірдің қиындықтары; 3) басқа діни-
философиялық жүйелердің исламға әсер ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... енді, сопылықтың кезеңдері дәлме-дәл
исламдану үрдісімен сәйкес келді, оның ажырамас бөлігі болды.
Исламдану негізінен сопылық – ... ... ...
ағартушылық қызметінің арқасында жүзеге асырылды.
Сопылық тіршілік пен оның дүниеге деген көзқарасы әлемге кең ... ... X – XI ... ... ... ... көбейіп,
исламдағы басқа идеялық, діни ағымдардан басқаша, өз алдына сопылықтың
жалпы идеялары қалыптасты, ... ... ... ... ... ... шықты.(ислам энц.172б) Орта Азия мен Қазақстан жерінде
IX ғасырдан бастап, X ғасырдың басына ... ... ... ... ... (практикасы) анықталса, X – XI ғасырлар аралығында көптеген
жетістіктерге жетеді, ал шырқау шегі, яғни ... ... ... XII –
XV ғасырлар екенін айтуға болады. Оған дәлел, осы уақыт ... ... ... ... ... ... ... олардың атақ-
даңқтарының ... Орта Азия ... ... ... ... көтерілуі. Қазақстан жерінде сопылықтың, атап айтқанда, түркі
сопылықтың орталығы Түркістан ... ... оның ... ... Қожа ... Как ... ... А.П. на протяжение IX – XII вв. в ... ... ... ...... а ... ... В это же время в Сайраме начали ... ... ... ... ... в себя ... ... хилвет хана. В XII веке Кожа Ахмет
Йассауи не только создал орден йасауиа, но и ... ... в ... очаг ... ... обратил тысячи люде в ислам./42,32/
Қожа Ахмет Йассауи көзі ... оның ... ... оның
өкілдері бүкіл Қазақстан жерінде таралды. ... ... ... ... ... Узун Хасан Ата, Исхақ Қожа және т.б. Орта Азияда ... ... ... ... ... атаққа ие болды.
Изучение связи суфизма с казахской традицией имеет ... Уже ... ... ... ... что ... ... имел суфийскую основу. В раннем средневековье кочевники ... ... ... ... ... ... ... его представителям, как Ходжа Ахмед Яссави). /1,99/ ... ... ... ... халқының санасына,
дүниетанымына, тұрмыс-салтына т.б. барлық ... ... ... ...
мұсылман қоғамының қалыптасуында үлкен рөл атқарды. Мұсылман дәуіріндегі
қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық және мәдени өрлеу түркі тайпаларынан ... ... ... қайталанбас дара тұлғалар – патриоттық бағыттағы
ойшылдардың, философтардың, тарихшылардың, ақындардың шығуына мүмкіндік
берді.
Ислам және араб ... ... ... ... ... ... ... Соның ішінде, біріншіден түркілерді отырықшылық пен
қалалық өмірдің, сауданың дамуына, білім жүйесіне, мәдениеттің көтерілуіне
белгілі ... өз ... ... ... ... ... жүйеде және т.б.
Жалпы ислам діні Орта Азия мен ... ... ену ... ... соңы мен VIII ... ... басталады. Жоғарыда осы ислам
дінінің таралуының кезеңдеріне тоқталдық, бұл кезеңдерді ислам ... ... ... тез ... ... ... емес, Орта
Азия мен Қазастан территориясында болған тарихи-саяси оқиғалар мен олардың
ислам ... ... ... ... ... кезеңдедік. Әр кезеңнің
өз ерекшеліктерін атап көрсетуге тырысып, сол кезеңдерде ислам дінінің
көшпенділер қоғамындағы өміріне ... ... оның ... және әр
кезеңде даму немесе бәсеңдеуінің дәрежесін көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... және сопылық бауырластық мектептердің алатын ... ... ... ... ... енуіне әсерін тигізген төрт
бағыттың мәселелері өз ... ... ... бұл көтерілген
мәселелер толық зерттеуді қажет етеді.
1.2 Ислам дінінің таралуындағы «қожалардың» рөлі
Ислам дінінің Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... мектептердің
маңызы зор болды. Бірақ, мұсылмандықты ... ... ... ... ... септігін тигізген қожалар ... ... ... ... мен этникалық тарихын зерттеу тарих
ғылымында өзекті мәселелердің бірі. Олардың шығу тегі ислам ... ... ... ... ... ... – Мұхаммедтің алғашқы төрт халифаларының ... ерте ... ... ... ... ... ... уағыздаушы. “Қожа” – парсы
тілінен аударғанда “еге”, “мырза”, ал араб тілінен аударғанда ... ... ... Қожа ... араб ... ... деген мағынаны білдіреді. Ал, түріктер мен ... ... қожа деп ... Сондай-ақ ғалым, оқымыстыларды да қожа ... ... ... ... келе ... ... Олар шығу ... таратқанда, ортақ бір ... ... ... Ру мен ру, жүз бен жүз араларындағы жол-жора
бойынша да, ... ... ... ... да, о ... ... әдеті басты шарт болып саналады. Қазақтың қай руы болмасын жүздерден
тараған ұрпақ ретінде, ал ... өз ... ... ... ... иесі ... жіктеледі. Халықтың әуелгі шыққан тегін ғылыми
тұрғыдан ... ... ... ... ... бола ... да олардың аңыз-
әңгімелеріндегі оқиғалар нақтылы ақиқаттығымен таңдандырады. /40,108/
Орта Азия халықтары арасындағы өздерін Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
топқа бөлінеді. Қазақстан территориясындағы қожалар – Мұхаммед ... төрт ... ... Әли, ... Омар, Әзіреті Әбубәкір
Сыдықтан тараған ұрпақтар болып есептеледі. Олар: саийдтер, аққорғандық
қожалар, ... ... ... гүр ... ... ... қожалар, қарахандық қожалар, қылышты және т.б.
Қожалар қазақ халқы ішіндегі өздерініңт этномәдени болмыс-мінезімен,
әдет-ғұрыптарындағы ерекшеліктерімен ... ... топ. ... ... ... ... мәдениеттің қызметшісі, сондықтан да Орта
Азия халықтары мен қазақтар арасында ислаи дінін таратып, ... ... ғ.с. ... алғашқы халықтарының ұрпағы болып есептеледі.
Пайғамбардың қызы Фатима мен Әли ибн Абуталибтің ұлдары әл-Хасан ... ... ... ... ... шарихтер, әл-Хусейннен
тараған әулет өкілдерін сайидтер деп атайды. Ал Әлидің ұлы Мұхаммед ибн әл-
Ханафийа мен өзге үш ... ... ... ... ... деп атайды.
Сайид әулетінен және қожа әулеті ... ... ... ... ... шежіресі өте қуатты құжат. Ол дүние мен ... ... ... Сол ... ... шежіресі Алланың Рахымымен
қорғалған. Пайғамбар әулеті ғұламалардан жоғары тұруы тиіс. Себебі, олар ... ... ... Алла ... ... ... барлық мақлұқтан
артық, шапағатты етіп жаратқан. Алланың елшісінің әулеті де ... ... Сол ... ғұламалар ешқашанда Әли әулетінен жоғары
тұра алмайды. Сонымен ... ... ... кім ... мен ... - деген пайғамбардың хадистерінде келтірілген./3,46/
Второй слой наследственной кочевой аристократии «белой кости» был
представлен в ... ... ... XVI-XIX вв. социальными
группами сайидов (сеид, сейд, сейт; от арабского саййид – «вождь», ... кожа ... ... худжа; от персидского х’аджа –«хозяин», «господин»). К
сайидам относились представители наследственной ... ... ... возводившие свои генеалогические корни к ... ... ... его ... брата и зятя, мужа дочери
Фатимы, четвертого «праведного» халифа Али б. Аби Талиба. В ... они ... себя ... ... сына Али от Фатимы третьего
шиитского имама ... б. Аби ... ... по ... его сына
имама Зайн ал-Абидина.
Қазақ қоғамының және басқа да Орта ... ... ... ... ... ... көптеген артықшылықтарға ие
болған, сұлтандар мен хандардың арасында беделі жоғары тұрған ... ... ... ... және Орта Азия ... ислам дінін
негізгі уағыздаушылары болып саналды. Мұсылман ... ... ... XIX ... ... ... Уәлиханов былай деп
сипаттаған: « сеиды… успели преобрести в народе ... ... ... их ... о ... ими ... и все этому верят»;
сайиды «… безбоязненно вступают в борьбу с владетелями…»
Сайид әулетінен Махдуми А’зам мен Афақ қожа тағы ... ірі ... ... ... қазақ арасында тараған Қылышты қожалар, Сабылт
қожалар осы сайид әулетінен имам Муса ... ... ... ... ... деп ... ... имам Мұса ар-Ризаның және бір баласы
Сайид Ибраһимнен Зеңгі атаның атақты төрт ... бірі ... ... ... ... ... ... рөл атқарған Сайид Ата әулеті тарайды.
Өз шежірелерін Омар ибн ... ... ... ... ... садақ» деп аталатын қожалар бар. Иқан қожаларда осы Омар ибн ... ... ... Ата Сулеймен Бақырғани әулетінен тараған қожалар
Мұқым Ата әулетінен тараған қожалар және сунақтар шежірелерін Абу ... ... ... ибн ... ... орта Азиядағы түркі
халықтары ішінде қожалардың төрт ... бар: ... ... ... Дуана(Диуана) қожалар, Хорасан қожалар. Бұл қожалар әулеттері
Түркістан жеріне келген Мұхаммад ибн ... ... Абд ... ... Баб, Абд әл-Жалил Баб ұрпақтары болып есептеледі.
Қожалардың шығу тегі мен тарихы туралы баяндайтын басты дерек көзі ... ... ... ... ... “Насаб-нама” нұсқалары тек
ұрпақтан-ұрпаққа келе жатқан қожалар әулетінің шежіресі ғана емес, сонымен
қатар VIII-XII ғасырлар ... ... ... болған әр түрлі тарихи
оқиғалары мен рухани процесстер жайлы тың мәлімет бере алатын тарихи дерек
көзі.
Шежірені жұрт ата ... деп тар ... ... ... Шежіре –
араб тілінде «Шаджарат» - бұтақ, тармақ ... ... ... Ал жалпы
түсінік бойынша шежіре – атадан балаға жалғасып келе жатқан халқымыздың
ауызша тарих айту ... ... ... халық болмасын өзінің өткен тарихын ... ... ... формаларын қолдағанв белгілі. Түркі халықтары арасында тарихи жадты
сақтаудың ең көп тараған түрі – ... Бұл ... ... ... өткен
тарихын жолын танып білуге көп қызмет етті. Шежіре ұғымы ерте ... ... ... сөзі. Демек, шежіре дәстүрі де ерте заманнан ... ... ... ... ... ... К. Маркс ру тарихы
жөніндегі көшпелілердің түсінігіне ... ... ... құрылымы –
бәйтерек ағаштың құрылымына қатты ұқсайды ... ... ... ... бойы өмір сүріп келеді.
Қазақтардың әрбір ру бпсылары өз ру – ... ...... елдің әдет-ғұрып заңдарын, ескі жарлықтарын, халықтың басынан өткен
тарихи жағдайларды көп жасаған ақсақалдардан иждиһатпен ... аңыз ... ...... ... ... ... асыл сөздерді
ұзақ уақыт жаттайтын. Сондай ... бар ... ... шыққан сөзднрді
халық ұйып тыңдайды., ол нақыл сөздердің мәні ... бар ... ... - ... ...... ... мазмұнда болып
келеді.
Қожалар қазақ тарихында тек діни – рухани процесстерге қатысып қана
қомай, сонымен қатар саяси және ... ... да өз ... ... ... және Орта Азия халықтарының ортағасырлық ... ... рөл ... ... шығу тегі осы ... қожалар “Қарахан насаб-намасы” бойынша Қарахан ... ... және ... ... ... қожалар әулетінен
шыққан. Бұл шежіре бойынша Қарахандық қожалар әулеті Исхақ бабтың ... Абд ... ... ... ... таратылады. X-XII ғасырларда
өмір сүріп, Қарахан мемлекетін билеген билеушілердің барлығы осы ... деп ... ... бұл ... ... Қарахан әулетінің шығу
тегі Қарахан қожалармен ... ... ... ... ... ... бірі З.З.Жандарбек
ұсынған Қарахан қожалары насаб-намасының Арыс нұсқасы бойынша: “Шах Абд ар-
Рахимнің үш ұлы бар еді. Үлкен ұлының аты шах ... ... ... аты ... ... ... аты шах Хасан болатын.Ахмедті Қашқарға қояды,
лақабы Шамы хан болды. Мұхаммедті Жетікетке қояды, лақабы ... хан ... ... Абд ар-Рахим Ақсуға барып, Иуханианды қоршады. Тоғыз ... ... ... ... деген жерде ұстады. Ол жерде қорған ... ... ат ... Өзі Сатұқ Боғра Қарахан деп атанды. 30 жыл
кәпірлермен ғазат қылды. Алмалық, Қаялық елдерін дінге ... Одан ... ... Шах ... ... өзі ... келіп, 105 жасында
қайтыс болады.” /3,48/
Қолымызда тұрған Өзбекстаннан табылған Қарахан насаб-намасы ... ... ... ... ... ... ... екі патша бар
еді. 1) Мугузлик Буғра хан еді; 2) Райхан еді. Иманға келіп мұсылман болды.
... Абд-ар-Рахим Қашқарда 30 жыл хан ... ... ... ... Оның баласы Шайх Отыз Қарахан. Ол Отырарға ... ... ... ... Оның ұлы ... ... Мансұр Қарахан деп атанды. 43 жыл ... Оның ұлы ... ... ... 35 жыл хан болды. Оның ұлы
Қилишлиқ Арслан хан Отырарға келіп 40 жыл хан ... Оның ұлы ... ... оның ұлы ... хан, оның ұлы ... оның ұлы ... ... ” /45/
Қарахан әулеті қарахан қожалардан тараған ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде
төмендегідей аңыз келтіреді: “Қарахан әулетттері туралы ерте ... ... ... ... бірталай. Сол шежіре бойынша, ұрпақтары
Орта Азия халықтарына Ислам дінін ... рет ... ... ... ... ... аты ... “ата”, “әулие” деп аталатын болған.
Шежіре ол туралы былай дейді: “Сатуқ ... ... оны ... ... Қабыры Қараспанда. Абдрахим Шах Хасан, шын есімі – Қылыш Қарахан.
Тыным алған жері – Асы. Оның ... ... ... шын ... – Ер-Бозай
Қарахан, қабыры жер ортасы саналған Тоқмақ атада, Ел билеген орны – ... ... ... ... ... суының жағасында.
Шах-Махмұттың бір баласы Мансұр ата, орда құрған жері Сарығ – Балығ,
кейін ... Оның ... Абу – ... оның ... Абдрахман, шын аты –
Кылыч ... ... 75 жыл ... Халық қойған аты “Отырар баб”. Қарахан
әулетінен Қайып ата, оның шын аты – ... ... ... ... туралы кітапта көп айтады, лақабы – Татеке хан, 87 жыл жасады.” /46,92/
«Қарахан» терминін алғаш рет ғылыми айналымға ... В.В. ... ... ... выводил династию Караханидов из
уйгурских владетелей, но ... ... на ... ... ... ... X вв., расселявших карлуков непосредственно на восточной границе владений
Саманидов, относил ее к карлукам. ...Термин «кара» в ... ... ... «народ», «масса», а «кара баш» - раб, слуга. ... этих ... ... «хан ... ... ... дінін жариялағаннан кейін тарихта алғаш рет
түркі тілі ... ... ... ... зерттелді. Оған дәлел ретінде
М.Қашқари, Ж. Баласағұн, А. Иегүнікилердің ... ... ... ... ислам діні қазақ даласына ұлы ғалым Әбу-Насыр әл-Фарабиді алып келді.
Дуана қожалар өздерін ... ... ... Абд ... Баб ... Бұл әулеттен йассауийа тариқатының ірі өкілі Исхақ қожа ибн ... ... ... ... Диваев өзінің «Хазіреті Исма’ил Ата туралы
аңыз» атты мақаласында Исма’ил атаның әкесі Ибриһим осыдан төрт жүз ... ... руы ... ... «Мандуд» әулетінің пірі болғанын айтады.
Хорасан қожалар да өздерін Абд әл-Жалил Бабтың ұлы ... ... ... ... ... шежіресін Маулана Сафи ад-дин Орұң
Қойлақының насаб-намасы деп ... ... Сафи ... XII ғасырдың
екінші жартысында XIII ғасырдың ... ... өмір ... «Насаб-
намасы» 1244 жылы араб тілінен түркі тіліне аударылған.
Маулана Сафи ад-дин Орұң ... ... ... ... ... ... таралған нұсқалардан құрастырылып жазылған. Ол ... ... ... ғана ... ... қатар ортағасырларда
исламның таралуының және ортағасырлардағы Қазақстан тарихы бойынша ... ... ... ... ... табылады.
Қылауыз қожалар өздерін төрт халфтің бірі халиф Абу Бакр ... ... ... ... Омар әл-Хаттабтан таратады.
Сунақтар өздерін Әбу Бәкр ас-Сыдықтан таратады. Түпкі тарихи шығу тегі
– Қазақстан территориясындағы Сунаққорған аймағына ортағасырларда ... ... По ... утверждению А.К. Муминова, в одной из
письменных генеологий рода ... ... ... занимает мусульманский
ученный-правовед (факих) Хусам ад-дин ас-Сиганаки ... ... ... ... ... как Сунак-ата, также как «автор Ниайа»
(Сахиб ан-Нихайа) – ... ... ... ... ... Сын последнего Сулеймен Вали был женат на ... ... ... ... ... қожалары арасында әзерлер тобы, шайхтар тобы, нақибтар тобы
бар. Олардың шығу тегі ... ... аңыз бар. ... атты ... ... ... Уәли Сайид әулетінен шыққан адам. Ол Қожа Ахмет
Йассауи заманында Қарашық жағасына келіп, шатырын құрып ... Қожа ... ... құсы ұшып соның шатырына барып қонады. Оны Сулеймен Уәли
ұстап, жібермей қояды. Соңынан іздеп келген Қожа Ахмет ... ... ... «өзі ... деп қайтарып жібереді. Қожа Ахмет оның кереметін
көріп, жолының үлкендігін сыйлап, оған өз қызы ... ... ... ... Түркістандық қожалардың әзлер, шайхтар, нақибтар тобы осы
Гауһар ана ұрпақтары болып саналады.
Ортағасырларда Орта ... ... ... ... ... – білімнің дамуында маңызды рөл атқарған сопылық
бауырластықтар: йассауийа ... ... (XVғ.), ... жене т.б. ... ...... діни-
философиялық ағым. Ортағасырларда сопылық бауырластықтардың таралған ілімі
қазақ халқының, Абай, Шәкәрім сияқты ұлы ... ... ... зор ... Соның ішінде қазақ даласында йассауийа бауырластығының
ірі өкілі Ахмед Йассауийдің ілімі қазақ даласына үлкен әсер ... ... ... ... ... ... Арыстан Баб Ахмет Йассауидің
насаб – намасы бойынша оның туысы, алғашқы ... ... ... Орда ... ... ... ... орны үлкен. Олардың
шығу тегі пайғамбарымыз Мұхаммед ғ.с. ... ... ... ... возводят свою духовную родословную к Мухаммаду, включая в нее
большинство ... ... ... ... ... ... ... беделге ие болды. ... ... осы ... деп ... Орда ... исламдану процессі Өзбек хан (1312-1342ж.ж.)
тұсында аяқталды. Аңыз бойынша Өзбек ... ... ... ... ... төрт ... қасиеттілеріне аян түскен. Солардың бірі
қасиетті бабамыз Баба ... ... ... Оның ... ... Оңтүстік
Қазақстан облысы Созақ ауданы Құмкент ауылында әлі ... ... ... Тукластың ата тегі туралы нақты дерек Қадырғали Жалайырдың
“Шежірелер жинағы” болып табылады.Оның ... би ... ... ... ... “Әуелгі бабасы Әмір әл-Момын Әбу Бакр әл-Садық Рази
алланың төрт ұлы бар еді. ... ...... оның аты Мұхаммед атты
еді. Шамда патша еді. Оның ұлы ... Каиб атты еді, ол да ... ... оның ұлы Сұлтан Хамид еді, ол Сарсарда болды. Оның ұлы Сұлтан Халид
еді, ол да Сарсарда патша ... Оның ұлы ... ... ол да ... болды.Оның ұлы Сұлтан Маулид еді, ол да Сарсарда патша болды.Оның ... еді, ол ... ... болды. Оның ұлы Сұлтан Сәлім еді, ол да
Антақияда патша еді. Оның ұлы ... ... еді, ол да ... ... оның ұлы Сұлтан Әбу-л-хақ еді, оның ұлы ... ... оның ... оның ұлы Баба Туклас, оның ұлы Аббас, оның ұлы Тырма, оның ұлы
Қарачи, оның ұлы, оның ұлы Ислам, оның ұлы ... Қия, оның ұлы ... ... ... үшінші Әзиз Керемет Баба Тукластың атасы еді. Өзбек хан
мұсылман болғанда Ұзақ-Чораны Каабаға-Шәріпке жіберіпті. Онда бұл үш ... ... ... болыпты...” /49,68/
Бұл шежіредегі келтірілген Баба Туклас Шашты Азиздің бесінші ұрпағы
Едіге би ... ... ... ... жыр – дастандарда, ел жадында ұзақ
уақыт сақталған. Едіге би (1352-1419) – тарихтағы белгілі ... ... ... кемеңгер кеңесшісі, Ноғай ұлысының билеушісі. Едіге ... тізе ... ... үш рет ... ... ... 1391ж
Жайық бойында жеңеді.
Кіші жүзде мұсылмандықты уағыздап, атағы шыққан қожа Исхақ Уәли болды,
деректер боынша ол он ... мың ... ... ... ... ... шығыс Қазақстанда қожадан шыққан атақты сопылар Хидайат Аллах, Хазірет-и
Ишан және т.б.
Әлеуметтік қатынастарда қожалар ... ... ... ... топ ... ... ... эндогамиялық некелік қатынастарды
қалаған, бірақ кей жағдайларда исключениялар жасалып, қожадан ... ... ... ... ... ханның әйелдерінің бірі
Мырза қожаның қызы болды, орта жүз ханы Әбілмамбет ... ... ... қызы болды, Абылай ханның әйелі Зухра Өтеш қожаның қызы ... ... ... ... ... қожаның қызы еді, ал Жәнгір
ханның(1823-1845) Халима Салиха есімді әйелі Қараул қожа ... ... ... шыққан ер азаматтар әйелдікке «қара суйектенде» ала берген,
бірақ ... ... ... егер ... ... ... ... алған
болса, онда өзін қожаға жатқызуға барлық күштерін жойған ... ... ... ... ... бойынша алыс аталастар арасында немесе
ьір елмен елдегі қожалар ... ... ... тегі ... шарт деп ... ... ұрпағына дейін, мәселен, атасы, әкесі, баласы, яғни үш
ұрпақ ... ... ... онда ол ... немесе «араласқан қожалар»
деп аталды.
Во многих сферах ... ... и ... собственности кожа
обладали такими же правами и превилегиями, как сословия торе. Они ... от ... не ... телесным наказаниям и смертной казни и
только в случае ... ... ... быть ... к доре ... для ... физических ударов, состоявшему из несколькихремней),
иджласом (собранием) кожа, пользовались правом получения ... с ... а ... ... ... к ... ... рангов в любое
удобное для себя время.(сам.30б)
Қазақ қоғамының әр ... ... ... келе ... ... ... ... өзінің шығу тегіне байланысты «Алла» сөзі болды.
Мәселен, «арқар – ... ... ...... ... «алаш – ұранды
қазақ». /48,97/
Қожалардың этникалық шығу тарихы Мұхаммед ғ.с. пайғамбардың алғашқы
төрт ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан
территориясында ислам дінін тарату идеологиясында орны ерекше болды.
Қазақ ... ... ... қоғамдық және жеке нормалық
тәртіптердегі ... мен ... ... ... топ ... ... айқындады.
Қожалар қазақтың дәстүрлі қоғамында жоғарғы сословие – ақсүйек топ
ретінде танылды. ... ... ... ... ... мен хан тұқымы
төрелер де жатады. Ал, Орта Азия халықтарында «ақ ... «ок ... ... ... тек қана «қасиетті» ислам дінінің иелері аталған қожалар мен
сейіттерге берілген. ... ... ... ... ... ... діни ... бірге жеке меншіктік құқық негізінде егін егетін жерлердің көп
бөліктерін иеленді. Қожалардың кейбір ... ірі жер ... ... танылып, алым – салық төлеуден босатылды.
Қожалардың мұндай құқықтық артықшылықтары қазақ ... да ... ... ... ... ... қожалар сұлтандармен бір
деңгейдегі әлеуметтік топ ретінде хан қазынасының пайдасына түсетін алым ... ... ... ... ... де араласты, олардың қызметі діни
ғұрыптарды реттеу мен мұсылмандықты насихаттау болды. Жауапты ... ... ... ел ... ... де ... ... жүргізіп отырды.
Мұхаммед ұрпақтарының генеалогиясына жататын ... ... ... ... ... ... артықшылыққа ие болды. Оларға ел
ішінде ерекше құрмет көрсетілді, қылмыскерлерді ұру, соғу ... ... ... ... ... заң ... қожаларға, төре тіл
тигізіп, ренжіткені, ұрып – соққаны т.б. үшін қылмыскерлер қатты жазаланды.
Қожалардың отбасылық әдет – ... ... ... ... ... керсінше, өздері өмір сүрген ортадағы әдет –
ғұрып, салт – дәстүрлерімен ұқсатығы, сол ортадағы қазақ ... ... ... ... халқындағы ру – тайпаларға рухани мәдениет өкілі
ретінде танылып, бірте – бірте сол ру – ... ... ... Қожа
атымен кездесетін есімдер қазақ шежірелері тарихының генеалогиясынан да
орын алды. Бірақ, бұл мәселе жан – ... ... ... ... қожалар Орта Азия мен Қазақстан территориясында өмір сүріп
отырған, сол ... ...... құрамдас бөлігі. Сондықтан да олар
өмір сүрген ортасына қарай, ... ... ... ... «түркмен қожа»,
«татар қожа» деп аталады.
Бөлімімізді қорыта келе, мынадай тұжырымдарға келе ... ... ... ... атап ... ... ... таралуымен тығыз
байланысты. Бірақ, қазіргі таңда толық ... ... ... ... бұл ... ... бір пиғылдан зерттелуі ислам дініндегі ... ағым – ... мен ... ... ... алшақтықты өсіртіп,
өзара ажырап, тіпті бір-біріне деген дұшпандылықты ... ... ... ... ... ... бұл мәселе толық жан-
жақты зерттеуді қажет етеді.
Қазақ ... ... ... ... ілімін өткен ғасырларда ел
қадірлеген ғұламалар мен әулиелер, батырлар ... ... ... ... ... ... көне көз қариялардың сөзінен, атадан баласына
айтылып, жоғалмай келген парағы сарғайған шежіре қолжазбалардан ... ... ... оқулықтарда қожа атауына тоқталмай өткен
тарихшы жоқтың қасы. Ал сол қожалардың шежіресін ... оны ... ... Қазақстан тарихын зерттеуші-тарихшы үшін алда тұрған ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... жеріне
ортағасырларда болып жатқан тарихи, діни, саяси, ...... ... араб – мұсылман факторының үлкен ықпал еткендігі рас.
Мәселен, исламдану үрдісі кезінде төрт ... ... ... ... ... ... ... Араб – мұсылман факторы мұсылман саудагерлері,
ирандық саманилер, ... ағым және ... ... ... болатын. Осы
бағыттар Қазақстан тарихында үлкен орын ... Атап ... ... ... жолы ... ... мұсылман саудагерлерінің
көшпенділердің отырықшылыққа бас бұруына әсерін тигізді. Ирандық ... ... ... түркі поэзиясына, дүниетанымдық
ойларына тигізген әсері кейін тіркі ... ... ... ... ... өз ... тапты.
Сонымен, бұл тарауда VII – XVII ғасырлардағы үрдістерге тарихи,
рухани, әлеуметтік – экономикалық үрдістерге ... ... ... өз ... ... ... экономикалық жүйесінің Қазақстан
және орта Азияға тигізген әсері , кейі оның тарихында өз орнын тапты.
Түркі – ... ... ... уақыты ортаазиялық –
хорасандық сопылықтық ... ... (IX – Xғ.ғ.) ... ... ... ... ... рөл атқарды. Көшпелілер даласына
самани мемлекетінің ықпалы, ... ... ... ... ... ... атау берген ұлы мәдени үрдіске тартылуының
маңызды факторы ... ... ... ИНСТИТУТЫНЫҢ ... ... ... ... ... пайда болуы және эволюциясы
Әрбір халықтың өзінің ұлттық сыр-сипатын және рухани жан ... ... ... ... өзге ... ... те, ұқсастырып
та тұратын бір қыры – ... келе ... ... көзінің негізінде
қалыптасқан дүниетаным.
Көшпенділер ұғымындағы жан-жануарлардан бастап өсімдікке дейін,
табиғат құбылыстарынан ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың соңғы ғасырға дейін жеткен таным
түсінігінде әрбір жаратылыстың өз ... ... пір бар деп ... ни разу не ... ни ... ... который бы оставался
равнодушным при встрече с босоногим дервишем», - так ... ... ... ... ... ... и туркмен ученый-
путешественник А.Вамбери. Глубоко укоренившейся среди тюрков была ... ... ... в ... от ... ... ... ранга называли «суфий», «шейх», «пир», «ишан» и др./1,99/
Пір – ... ... ишан ... ірі дін ... ... ұғым. Көбінесе сопылар арасында кездеседі. Пір «әулие» атанып,
аскеттік өмір сүреді. Діни ұғымда пір қолдаушы, ... ... ... аруақ деген түсінікке жақындайды. Әулие ... ... ... ... ескі мазарларды, кейбір тарихи ескерткіштерді пір
тұтып, діни аңызға бөлеп, «әулие» ... ... ... – халық арасында сауат ашу, ғибадат айту қызметін атқарады, діни
адамдарға берілетін діни ... ... ... - ... қарамағындағы ауыл
тұрғындарының діни сауатын ашу, шамасы келгенше діни ғұрыптарды атқару.
Ишанның негізін Алла ... ... үшін ... ... ... үйрету
мақсатындағы адам ниет құрайды. Ишан атадан-балаға ... ... ... де ... /43,42/
Әулие – араб тіліндегі “уали” сөзінің көпше түрі. Әулиенің ...... досы ... ... ... адам. Алғашқы сопылық
авторлар ат-Тустари мен ... ... (IX-X) ... ... ... ... діни құлшылықың шегіне жетіп жетілген./43,21/
Әулие өз іс-әрекетімен жаратушыға жақындап қоймайды, ... ... ... айтылған “ең әділетті қоғам” құру үшін шаршамай талмай еңбек етеді.
Жаратушының ... іске ... ... ... олар ... жердегі өкілі сезінеді. Осы “ең әділетті қоғам құру” ... ... ... ... ... болуына ықпалын тигізді./50,11/
Бұл ұғымдар ... ... ... ... енумен, яғни
мұсылманшылықпен бірге енген болатын, сондықтан ... ... ... ... ... тар мағыналы анықтамамен шектеледі: діни
уағыздаушы, діндар адам, ... және т.б. Кез ... ... ... ... шектелген.
Исламдану үрдісінің алғашқы кезеңінде көшпелі қауымға ислам дінінің
шарттарын, догматикалық қағидаларын енгізу қиындық ... ... ... оны ... ... көшпенділер өркениетімен қарым-қатынас
орнату үшін көп уағыздаудың арқасында, ... ... ... ... ... арқылы іске асты. Көшпелі мәдениеттерге тән
нәрсе айнала қоршаған орта, қоршаған дүниені дәл осы ... ... ... діні мен ... көшпенділер арасындағы көпір – осы
психологиялық құндылықтырды максималды ... ... ... ... дін екі ... ... ... дін – болмыстың ең ... ... ... екіншіден, бұл жауаптардың ... ... ... емес, әлде қайда жоғары мазмұндағы,
адамның жаны, сезімі, ар-намысы, тілектері сияқты сананың жеке облыстарының
құндылықтарына ... Дін өз ... ... ... ... сенім – психологиялық қағида, дінмен анықталған ақпаратты дұрыс деп
қабылдау компоненті;
- ... ... ... ... ... ... ... мазмұндағы компонент.
Жоғарыда аталған компоненттердің теоретикалық (абстрактық-логикалық)
компоненті ғана ортағасырлардағы адам психологиясына тән емес ... ... ал ... ... ... оңай ... себебі олар
ортағасырлардағы Орта Азия мен Қазақстан территориясындағы түркітілдес
тайпалардың исламға ... VI-VIII ... ... ... ... ... де тән ... Сондықтан, түркітілдес
тайпаларға ислам діні ... ... ... ... ене ... Ал бұл үрдісті іске асырған сол «пірлер»,
«ишандар», ... ... Азия ... ... ... уағыздау сопылық бауырластық
мектептерінің мүшелері, көзі ашық ... ... ... жүзеге асты. Олар
халық арасында үлкен мәртебеге ие болып, олардың құрметті аты «пір», ... ... деп ... бастаған. Өз бастауларын сопылық ... ... бұл ... топ әр ... ... ... арасында әр алуан қызмет атқарды. Сопы пірлердің басым көпшілігі
қожалардан ... да ... ... ... арасында пірлер институтының тарихи бастаулары ислам
дінінің енуінен VIII ғасырдың ... ... ... атап ... бауырластық мектептерден, яғни сопылық ... ... ... ... ... алғаш кезде мұсылман-аскеттері
деп атаған. Бұл мектептердің ... ... ... ... ... компоненті негізінде жүрді.
Муршидке, пірге бағыну – сопылықтың белгілерінің бірі болып табылады.
Ұстаздың негізгі мақсаты үйрету ... ... беру ... ... ... ... және ... жолын (тариқа) ұстазынан алып, соған
дәруштейді.
Неясно, как происходил процесс идейного ... ... ... правило, возводили или «приписывали» свой ... или ... ... ... так как он был ... их ... и
компетентности, но все же первоначально связь с учителем была, ... ... ... ... ... ... топтық жиынның негізінде дамуы емес, жалғыз ... ... пен ел ... ... дервиш, бедуин сияқты өмір сүру практикасы
жүзінде іске ... Оған ... атым ... ... ... ықылас,
Жарылқады жаратқан,
Ей, бейшара көзіңді аш!
… Мұны көріп екеуі
Түрегелді орнынан,
Иіскеді қолынан.
Жыртып алды тұмарлық
Диуананың қолынан./51,12/
Осының нәтижесінде ... ел ... ... ... уағыздады,
муридтерді жинап, өз мектептеріннің негізін ... ... ... ... беделге ие болып, «пір», «баб», «ишан», «әулие» ... ... ... ... ... төрт сатыға бөлген, олар: шариғат, сосын
тариқат, одан әрі мағрифат, соңғы, ең биік ...... ... ... бөлу – ... нәрсе, дәлірек айтсақ, суфизм деген шариғаттан өтіп
кету емес. Ол – шариғатты терең ашу ... ... ... ... ... ... көп еңбек арқылы ақыры шариғатқа қайта ... ... оны ... ... ... ... ... алу десек те
болады. Яғни, ең жоғарғы сатысында суфизм тәжірибесі – ... ... ... ... ... ... шариғатты, намазды, фәлсафаны,
мистиканы, ғылымды, ... ...... ... ... өмір ... ... зор құрметіне, махаббатына ие
болған, тарихта аты ... ... ... ... ... ... – моральдық биіктік, жүрек тазалығы, адам бойындағы имандылық
пен адамгершілік, құдайшылықтың мол болуы. ... ... ... ... ортаға, адамдарға, тіпті жанды мақұлық атаулығы тілімен, қолымен,
ойымен еш зиян ... тек ... ... ақыл иесі ... ... ... - міне, софылардың басты назар аударатын киелі ұғымдар
осы! Суфизм – басынан аяғына дейін тұнып ... ... ... сүю ... ... ар-ождан кодексі, өзімшілдікті жойып, гуманизмді
ұстану жолы. Мистика мен магия, көріпкелдік, аруақ, емшілік – тек салдар,
мақсат ... ... ... да ... Магия сыры (керемет жасау, құпия
заңдар бойынша адам мен табиғатқа әсер ету) тек ... ... ... өзі Алладан келетін ақ магия, яғни рух ... ... ... пен ар, ар-ұят, асқан мейірімділік сипатында ... ... ... тығыз байланысты, себебі қандай да болсын шынайы ... ... – ол ... сұлулығы, жан сұлулығы, ал ар дегеніміз – ішкі
кемелділікті, ... ... ... ... арлы ... ... ... деген қағида ортағасырлық мұсылман қауымында кең тараған.
Осы биік ... ... ұяты жоқ ... оның иманы да жоқ» ... ... ... ... емес пе? /24,109/
Пайғамбарға, адам-халифа үлгісіне ұмтылып, елеулі рухани жетістіктерге
жеткен, кемелдене түскен мұсылманға шариғат мазмұны терең, ... ... ... ол адамдарға тіпті ойымен де жамандық тілімейді, ... өзі ... бір ... ... ... үлгісіне айналады, ол бүкіл
психикасының ... ... ниет ... сол үшін ... кез ... ... ... софы болу келмейді. Немесе былай
айтуға да ... кез ... софы – ... ... кез ... ... емес./24,129/
Сопылық – мейірімділік, әділдік, ержүректілік, ... ... ... және Аланы сүю, Құран – Хадисті ең ... ... ... ... ... Мұның бәріне жан тазалығы
арқылы ақиқат, ар тұрғысынан қарайды. ... ... ... өз ... ... мен ... сопылық бауырластықтарды құрды.
Ортағасырларда Орта Азия мен қазақ халқы ... ... ... ... мен олардың ұрпақтары үлкен рөл атқарды. Мұнда сопылықтың
жарқырап көрінуіне әсер еткендер Мұхаммед Баха ... ... Қожа ... Қожа ... ... ... ... Гиляни, Ахмет Омар әл-Кубра
және т.б. болды. Қазақ даласындағы мұсылман дін иелері ишандар және ... ... және ... ... ... ... бір – ... ұқсас деп
қабылдады., себебі ірі ишандардың көпшілігі қожа тобынан шықты.
Ишандар ел өмірі ішінде әлеуметтік топты ... ... ...... ... ... мешіт салдырып, медреселер ашты.
Бұқара және Самарқанд жоғарғы медреселерінен белгілі мұсылман теологтарынан
діни ... ... ... ...... бастысы, жол көрсетуші, үлема
және шейхтарға берілген лауазым. Ишандар шариғат ... ... ... білуі, оған беріліп, білікті болумен қатар, оларды ... еді. ... ... «ишанды» - «мақсұм»(мағзұм) деп те атады. Ишан,
мағзұмдар белгілі бір ... ... ... ... шыққан алым, ғұлама
кісі, ол ислам дінінің қағидаларын орындап отырды. Оларға бұл атақты ... бір рулы ел ... оны сол ... ... деп ... «Ишан» парсы
тілінен аударғанда – «олар», «олардың қайырымдылығы», «шапағаты» деген
мағынаны ... яғни ... ... ... ... сөз. «Ишан»
орта азиялық терминде «ишон», «эшон», «эшен» аталып, қасиетті де құрметті
дін ... ... атақ ... ... олар өздерінің
ізбасарларымен(муридтерімен) ... ... ... ... ... «нәзір», «уәде», «діни ант» ант ... ... ... ауыл ... өз ... ... сыйлықтарымен бірге
иал сойылып, ең жақсы құрметке ие болған. Орта Азия ... ... ... ... үшін ... ... халық ішінде ықпалы күшті
болғандықтан, олардың «ізбасарлары» болумен бірге, ... ... ... ие ... ишандық қызмет мұрагерлік сипатта болды. Яғни, атадан – ... ...... ... ... ... жүйе қалыптасты.
Пірлер институты алғаш уақыттан бастап әлеуметтік қызметі діни ... ... ... ... уағыздаушы қызметін атқарып, сопылық бағытты
дамыта отырып, ... ... ... , ... ... т.с.с.
салаларда үлкен қызмет атқарды. Пірлер институтының үлкен пайызын
«қожалар» ... Оған ... ... ... аты ...... баб. ... түркі халықтары арасында кең тараған, өз бастауын түркі-сопылық
бағыттан бастайды.
Ахмад Йасави считается прародетелем всех ... ... и от ... происхождение Хаджи Бекташ, своего рода мистический символ ... ... ... ... чье имя ... ... тарики. Традиция Йасави с самого основания была исключительно
тюркской. Ахмад начал свое ... под ... ... шейха
Арслан – Баба, после смерти которого он отправился в Бухару… /9,54/
Осы Арсслан баб ... ... ... ... баб ... ... ... «баба» атауы өз бастауын алды. Түркі халықтары аоасында бұл ... ... ... ... ... ... бірі, аты әйгілі – Ысхақ
баб.
Исхақ баб – Али ибн Абу ... ұлы, ... ибн ... ... ... 150 жылы 150 мың ... Исхақ баб пен Абд ал-
Джалил баб Ферғана, ... Шам ... ... таратуға аттанады.Үш патша
бастаған мұсылман әскерлері Шаш – Исфахан – .........
Балх – Термез – Бұхара – ... ... ... ... ... ... ... үшке бөлінеді, Исхақ баб Сайрамға жіберіледі. ... баб ... Одан ... ... ... ... Сұлханға барып, ол қорғанды алды.
Исхақ баб серіктерімен 766-767 жылдары Түркістанға келеді. ... ... ... ... өз ... орнатады. /3,80-82/ Ел аузында Исхақ
баб жайлы «Алпамыс батыр» жырында мынадай үзінділер ... бата ... ... ... қарап өрледі…
Бәріне бір түнеді.
Әзіреті Қаратау
Әулиенің кені еді…
VIII-X ... ... ... ... келу ... ... ... пайда болды. Ол әулиелі жерлер ... ... ... ... ... ... қатарына Қарахан әулие, Айша ... ... ... баб, Абд ал-Азиз баб, Хорасан ата және т.б. әулиелі
жерлерді қосуға болады. Бұл әулиелі жерлер ... ... ... ... ... ... ... аттарымен тікелей байланысты.
X-XI ғасырларда сопылық бағытты қолдаушылар ... ... ... арта ... IX – X ... аралығында пірлер
институтының пайда болып, теориясы мен ... ... ... ... ... институттың өзінің дәстүрлі жүйесі көшпенділер арасында
өз орнын табады. Ортағасырларда Орта ... ... ... ... ...... дамуында маңызды рөл атқарған
сопылық ... ... ... ... (XVғ.),
кубрауийа(XIIIғ.) қадырийа(XIIғ.) жене т.б. ... ... ... ... ... ... сопылық бауырластықтардың
таралған ілімі қазақ халқының Абай, ... ... ұлы ... ... әсері зор болды. Соның ішінде қазақ ... ... ірі ... ... ... ... ... даласында
үлкен әсер еткен. Ахмет Йассауи түркілік суфизмнің негізін ... ... ... ... ... ... насаб – намасы бойынша оның туысы.
XII ғасырдан бастап ... ... ... ... ... ... сопылық бағытының ерекшелігі йассауиа сопылық
бауырластық мектебінің іргесінің салынуы болды, ... Орта ... ... т.с.с ... ... ... ... түркі бағытындағы мистикалық таным негізінің салынуы. Бұл уақыт
пірлер институтының дамуындағы үлкен секірістің бастамасы болды. ... ... ... түрлі салаларына белсенді араласа бастады.
Пірлер институтының беделімен санасуға дәулеттілер де мәжбүр ... ... сопы ... пір ... ... ақыл-кеңестерін тыңдады. Сопы
«әулиелердің» зираттары тәуап етер орындарға айналды, тірі ... ... ... ... да ... дәметіп, көмек пен
сауықтыру тіледі.
XII-XIII ғасырлар аралығында Қазақстан аса дамыған ... ... ... ... ажырамас бөлігіне, дәлірек айтсақ, оның
шалғай айлағы, шетіне айналып, осы ... ... ... синтезі
толық үстемдік құрды. /3,58/ Сопылардың рухани әрекеттері, насихаттары аса
белсенді түрде жүріп тұрған осы кезеңде, яғни XII-XIII ... ... ... ... Азияның түпкір-түпкіріне, басқа да жерлерге
барып тұрған. Бұл кезең ... ... ... ... ... ... әсерін айтып кету жөн. Шыңғыс хан
софылар туралы ... ... ... ... сенген. /52,217/ XIII
ғасырда мұсылман өркениеті өзінің шарықтау кезінен өтіп, пассионарлық күші
(жиһат рухы) әлсіреген еді. ... ... оған ... ... ... ... ... тайпалар тобы, сосын монғолдар шабуыл
жасады. Осы XIII ғасырда ислам өркениеті осы екі ... ... ... ... ... ... күші ... Ол кезде исламның өміршеңдігі,
пайғамбардың, әулиелердің батасының қуаты әлі сарқылмаған еді, ... ... ... ... бар ... XIII ... мұсылман
элитасының жеңісі сол еді – монғолдар да, христиандар да ислам ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... үстемдігінің орнауы. Шыңғыс ... ... ... ... ... ... Мысалы, Шағатай исламды жек көрген, шариғат
үкімдеріне үнемі қарсы шығып ... ал ... ... ... ... Жошы хан ... ... жақсы көргендіктен, оның халқының
дініне де құрметпен қарап, Берке ... ... ... ... ұлымды
мұсылман қыламын” деген екен./3, 59/
XIII-XIVғасырлар аралығында Алтын Орданың, оның ... ... ... ренессанс кезеңінің басталуы. Бұл ... ... ... ... Алтын Орда мемлекетінің мәдениетінің
өркендеуінде алатын орны ... ... ... ... нақшбандиа шайыхтары
атқарды, шайыхтарының шығу тегін пайғамбарымыз Мұхаммедтен ғ.с. бастау
алады, ол ... ... Шах ... деп ... ... Ордена Накшбанди
возводят свою духовную родословную к Мухаммаду, включая внее большинство
ранних классических учителей.”/35,421/
Монғол ... ... ... діні Оңтүстік Қазақстанның
отырықшы халқы арасында үлкен мәртебеге ие болды деген ... ... А.М. ... келтіреді /2,8/. Алтын Орда ... ... ... хан ... ... ... Орда ... отырған
күннен бастап, Берке хан ... ... діні мен ... ... ... жол ... Беркенің 30 мың сарбаздан
тұратын қыпшыақ-монғол әскері нағыз ... ... ... ... ... ... қабылдағаны, халқын мұсылманшылыққа тарту туралы «Шыңғыс-наме»
еңбегіндегі үзінділер: « ... Когда через несколько лет Йочи ... он ... ... ... не ... ... находиться среди неверных. Когда он
пришел в этот валайет, то, прослышав о достохвальных ... Шайх ... Сайф ... ... ... был из ... ... полюса полюсов
Шайх Наджм ад-Дина Кубра, со страстным ... и ... ... к нему ... и в ... ... лет ревностно стремился овладеть крайней
степенью [духовного] совершенства святых... ... ... шейх ... ... «О, сын мой! Такое последовало повеление от Господа Всевышнего,
отправляйся и правь в юрте отцов [своих]!...» /33,96-97/
Осы ... ... Амин ... өз ... бұл ... мынадай
мағлұмат келтіреді: «әл-Бахарзи» деген шейх Берке ханға өзінің шәкіртін
жібереді. Берке хан онымен ұзақ уақыт ... ... ... ... жақын
тартып, оның қолынан ислам дінін қабылдайды. Берке хан шейх ... үшін ... ... Шейх әл-Бахарзи оны есігінің алдында қалдырып
ұзақ уақыт қабалдамайды, күткізіп қояды. Ол ... кей ... ... ... бір түн, ал кей ... үш күн ... сосын ғана кіруге
рұқсат береді. Келтірілген мәліметтер бойынша пірлердің ... ... көре ... ... пірлердің беделінің артуы, олардың
мемлекет тарихына үлкен ықпал еткендігінде, Амин әл-Холи өзінің еңбегінде:
«шейх әл-Бахарзидің ... бас иген ... ... қаласын өзінің алдындағы
Бату ханның жорығынан құтқарып қалды.» - деп түйеді. Кейін, өзінің ағайыны
Құлағудың қолынан ... ... мен ... ... ... ... Берке ханға қатты әсер етеді, екеуінің арасындағы ымыраға келмес
соғыстардың орын ... ... ... үрдісі Өзбек хан (1312-1342ж.ж.) тұсында толық аяқталады.
Аңыз бойынша, Өзбек ханның ислам дінін ... ... ... төрт
мұсылман қасиеттілеріне аян түскен. Солардың бірі ... ... ... ... ... ... қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы
Құмкент ауылында әлі күнге дейін сақталған. Халық ауыз ... ... ... Азиздің бейнесі көптеп кездеседі:
«Менің атым Шашты әзиз,
Қыламын десең ықылас,
Жарылқады жаратқан,
Ей, бейшара ... ... аты ... аты ... ... өтпейді,
Шапса Қылыш кеспейді,
Қалмақтармен болар қас.
Түрегел де қолыңды жай,
Болады өзі өмірі жас!»
Баба Тукластың ата тегі ... ... ... Қадырғали Жалайырдың
“Шежірелер жинағы” болып табылады.Оның “Едіге би дастаны” бөлімінде былай
деп келтіреді: ... ... Әмір ... Әбу Бакр ... Рази ... ұлы бар еді. Екеуінен кішісі – ұлысы, оның аты Мұхаммед атты ... ... еді. Оның ұлы ... Каиб атты еді, ол да ... патша болды,
оның ұлы Сұлтан Хамид еді, ол Сарсарда болды. Оның ұлы Сұлтан Халид еді, ... ... ... ... Оның ұлы ... ... ол да ... патша
болды.Оның ұлы Сұлтан Маулид еді, ол да Сарсарда патша болды.Оның ұлы Әбу-л-
фана еді, ол Антақияда патша болды. Оның ұлы ... ... еді, ол ... ... еді. Оның ұлы ... ... еді, ол да Антақияда патша
болды, оның ұлы ... ... еді, оның ұлы ... ... оның ... оның ұлы Баба ... оның ұлы ... оның ұлы Тырма, оның ұлы
Қарачи, оның ұлы, оның ұлы Ислам, оның ұлы ... Қия, оның ұлы ... ... Әзиз ... Баба Тукластың атасы еді. Өзбек хан мұсылман
болғанда ... ... ... Онда бұл үш ерді алып ... ... /5,57/ ... хан ... кейінгі кезең түркі
халықтары арасында аса күрделі ... бірі ... Осы ... түркі
халықтарының тағдыры олардың рухани дүниесінің ... ... ... осы жолды насихаттаушы йассауийа шайыхтарының тағдырымен ... ... Өзге ... мен діни ... болған бәсекеде, Жошы
ұлысында , қай дін, қай діни ағым ... ... ... ... мәселе бойынша өзара күрес жүргізді. Осындай шешуші
кезеңде йассауий ... ... ... ... ... ... ... Зеңгі Атаның шәкірттері Садыр Ата-Баба Туклас, Сайид Ата,
Ұзын Хасан ата, Бадр Аталардың Өзбек ... ... ... өзі ... Йассауийа жолының, атап айтқанда ислам ... Жошы ... ... ... ... ғасырлардағы Қазақстан территориясындағы саяси жағдайдағы
өзгерістер (қазақ хандығының құрылуы) ... ... ... керсінше, осы уақытқа дейінгі беделін жоғалтпай ары қарай ... ... – XVI ... ... жартысы қазақ халқының қалыптасуының
аяқталып, мемлекеттілігінің ... ... Ал ... ... хандығының Орта Азияның мемлекеттері арасындағы соғыстарымен тарихта
қалған. ... ... ... ... және ішкі ... ... діні өз беделін жоғалтпай, пірлер институтының дамуына ғана емес,
сонымен қатар, ... ... ... ... онда
көптеген жетістіктерге қол жеткізді. Оның бірден-бір көрінісі, ... ... және ... ... ... ... ... рөлі. Алтын Орда хандарына тән ортағасырлық қасиеттер:
- саяси қатынастарды қалыптастыру;
- экономикалық жағдайларды қарастыру;
- бірорталықтандырылған мемлекеттік жүйені ... ... ... қалу;
- мемлекет беделдігін сақтау.
Жоғарыда айтылған хан алдына қойылған қағидалар мемлекет үшін маңызды
болғандықтан, хан бұл мәселелерді ... ... жоқ. « Во ... ... избранный предводителями племен и родов. Однако, в ... его ... были ... ... ... ... и кончая
назначением воспитателей царевичей (атака, аталык ... ... без ... ... ... ... ... и султанов. Прежде чем наметить какое-либо ... хан был ... ... с ними ... /53,98/ Бұл ... жүйесі
Қазақ хандығы тұсындағы барлық хандарға тән қасиет болды. Қазақ хандығы
тұсында мемлекет билігінде ... ... ... ... ... айтып
кеткен жөн. «… большим влиянием пользовалось духовенство. Как ... ... Сайд и Кара Сайд были ... ... Абу-л-Хайра и
играли большую роль в государственной жизни. В этом ... ... ... На ... Абу-л-Хайр ханом перед походом на ... ... ... ... и ... ... ... высказывались против этого похода на том ... что он ... к ... ... с ... ... упомянутые сайды
поддержали хана и высказались за поход. Тогда все ... ... ... согласиться.
… На одном из собраний, созванном после возращения из ... ... ... ... ... хан поставил вопрос о взятии в
распоряжение дивана оставленных ... от ... Но ... духовенства, в том ... ... ... ... ... и Рузбехан, возразили хану и посоветовали ему
поступить так только в отношении тех милков, ... ... ... не
появятся. Хан не стал спорить и вынужден был согласиться с ... ... ... ... ... беделге ие болған, аты әйгілі шайыхтардың бірі
Убайдуллаһ Насираддин әл-Ахрар Махиуд аш-Шаши (1404-1450ж.ж. Ташкент өңірі)
– діни ... ... ...... Қожа ... ... ... шыққан,
Самарқанд медресесінде діни білім алған. 1431 жылы ... ... ... ... ... ... пір ... Қожа Ахрар мол
байлығын дін жолына, қайырымдлық істерге, ... ... ... Қожа Ахрар Кабул, Ташкент, Самарқанд қалаларында ірі ... Әбу Сайд ... пен ... ... ... ... муридтігін пайдалана отырып, Қожа Ахрар Орта Азияда шын
мәнінде 40 жыл өз ықпалын жүргізді. Қожа ... өмір ... ... ... ... ... ... кезіне жетеді. Бұл тариқат қыдырийадан
кейін ислам әлемінде көп ... ... ... Қожа Ахрардың муридтері
қатарына Иран, Түркия, Азербайджан, Мысыр, ... ... де ... ... ... «Тарихи – Рашиди» деп аталатын ... ... ... ... ... жұртының Қожа Ахрарды салтанатпен қарсы
алғандығын, оның басқан жерінің сүйгені, барлығының да оған ... ... ... ... ... бұл ... статусын
ақындайтын болсақ, оған дәлел ретінде Тәуке ханның «Жеті жарғысынан» тарауы
бойынша, ақсүйектер тобына кірген ақ ... ... ... ... жеті есе артық болған. Зерттеуміздің ... ... ... О.А.) ... ... ... үлкен пайызды құрайтыны туралы
айтып кеткенбіз.
Орта Азияда бой көтерген ірілі – ұсақты хандықтардың басшыларының
жанында бірнеше пір ... сопы ... ... ... ... ... ... алдынан өтіп, олардың батасын алуды, рухани
қолдауына ие болуды қажет деп санаған ... де ... ... мен тайпалары ғасырлар бойы ... Әли мен ... ... ... қыз-аналарды өздеріне пір – Ана тұтып құрметтген. ... әлі ... ... ... ... Атап айтсақ, Ұлы жүз Домалақ
ана әулиені пір ... ... ... бабасы, Баб-Араб мешітінің имамы
Мақтым Ағзам Сейт қожа.
Орта жүз ... ... ... қызы Бибі ... ... пір ... Марияның шығу тегі жағынан өз шежіресін арабтардың құрайш тапасынан
шыққан, халифаттың ... ... Әбу Бәкр ... ... Бибі ... ... ... дінін таратуға белсене еңбектескен әулие Баба
Түкті Шашты Азиздің жұбайы болды.
Кіші жүз рулары Ысқақ ... кіші қызы ... Бибі ана ... ... ... Бибі Ана ... аңыз: Кезінде дүние жүзін ... ... хан ... ... моласының тұсына келгенде аттан құлап, қозғалуға
шамасы келмей, орнынан тұра алмапты. Сол жерде хан ... ... ... кетеді, түсіне Гауһар ана кіріп, терлеп оянса еш жері ауырмай аттан
құламаған адамдай орнынан ... Сол ... ... хан ... ... ... емес екендігін мойындап Шу, Сарысу ... ... ... қырғынға ұшыратпай өтіп кеткен екен. /54,87/
Қаңлы мен қатаған тайпалары Айша Бибі ана әулиені пір тұтады. Айша
Бибі ана Қожа ... ... ... әрі ... ... мен ... да, жасы да үлкен атасы болып келетін Арыстан Бабтың төртінші ұрпағы.
Қоңыраттар Қожа Ахмет ... қызы ... ана ... өздеріне
пір санап, құрметтеген. Ең ... және ... ... ... ... Сұлтан Құл Қожа Ахмет Йассауи болды.
Кез келген өркениеттілік үлгісі шеңберінде этникалық құрылымның өмір
сүру тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ... үрдіс.
Далалық көшпелілер өркениетінің пайда болуы мен қалыптасуына ықпал
еткен мұндай үрдіс, көшпелілер мәдениетінің күре ... ... ... мен табиғат арасындағы тығыз қарым-қатынас.
Көшпелілер мен отырықшылар арасындағы алшақтық – қоғамның ... ... ... ... ... негізінен таптық жүйеге
жіктелсе, көшпелі және ... ... ... әлеуметтік жіктеліс
анағұрлым күрделілірек.
Ортағасырлардағы көшпелі қоғамдағы пірлер институтының ... ... діні мен ... ... арасындағы көпір қызметін
атқарды. Орта Азия халықтарына ислам дінін ... ... ... ... көзі ашық ... ... арқылы жүзеге асты. Олар
халық арасында үлкен мәртебеге ие болып, олардың ... аты ... ... ... деп ... бастаған. Өз бастауларын сопылық бауырластық
мектептерден алған бұл әлеуметтік топ әр ... ... ... ... әр ... ... ... Пірлер институты қоғамда көп
функционалды әлеуметтік ... ... оның ең ... рөлі ... ... ... институтының басты мақсаты әлеуметтік – мәдени
қозғалысқа үлкен демеушілік пен дәнекерлік ... ... ... ... пірлер институтының маңызы өте ... ... ... және ... құрылымының ғұрыптық құқық
негізінде жүзеге асырылуын қамтамасыз етуші, әлеметтік ... ... ... ... ...... ... әлеуметтік, саяси
функцияларды атқарды. Пірлер институты ... ... көп ... ... ... ... қоғамда діни, мәдени-рухани,
әлеуметтік, саяси функцияларды атқарған, бұл ... ... ... ... ... ... Бірақ көптеген функцияларынан айырылған.
Бөлімімізді қорытындыла келе, мынадай тұжырымдар жасаймыз:
- VII-VIII ғасырлар аралығында Қазақстан территориясында ... ... ... дінімен қарым-қатынас көпірін орнатуда, ... ... ... ... ... ... ... уағыздау ретінде «ишан, шайх, пір» институты пайда ... алғы ... ... ... ... ... бастап пірлер институты тек діни салада ғана шектеліп
қоймай, сопылық бағытты дамыта отырып, мемлекет ... ... ... билігіне т.с.с. салаларда үлкен қызмет атқарды.
2.2 Пірлер институты ... ... ... және ... мәдениет үлгілері мен дәстүр-үрдісіне,
өркениетті елдер қатарынан алатын орны мен үлесіне, тарихи ... ... ... ... ... қоғамындағы, оның ішінде VII-XVII ғасырлар
аралығындағы қазақ қоғамындағы пірлер ... ... ... ... ... ... қатарына жатады.
Қазақ халқының тарихында пірлер институтының маңызы өте зор.
Мемлекеттің рухани, ... және ... ... ғұрыптық құқық
негізінде жүзеге асырылуын қамтамасыз етуші, әлеметтік құрылым ретінде
пірлер ... ... ... – діни, мәдени-рухани, әлеуметтік, саяси
функцияларды атқарды. Ол ұстаздан шәкіртке мұра болып қалып ... ... діни ... ... институты қоғамда көп
функционалды әлеуметтік қызмет атқарғанымен, оның ең маңызды және ... діни ... ... Әу ... ислам дінінің Орта Азия және Қазақстан
жерлеріне таралуында уағыздаушылардың маңызы үлкен ...... ... бейбіт түрде енуін іске асырды. Мәселен, ... ... ... күшпен таңылмағанын ерекше атап айтуымыз керек. Орталық
Азия түркілердің исламдануы қолайлы, бейбіт жағдайда жүзеге ... ... ... да ... ... ... ... В.В., Мец
А., Грюнебаум Ф.). Яғни, пірлер институты діни ролі – миссионерлік функция
болды, түркі халықтарын мұсылманшылыққа тартып, бейтаныс ... ... ... ... ... ... антропология және социология ғылымдарының
теоретиктері дінді мәдениеттің ең ... ... ... ... ... ... Р. Бенедикт, Б. Малиновский және т.б.)
дінсіз қоғам болмағандықтан, ... ... ... Дін әлеуметтік
құбылыс, қоғамды қалыптастыратын ұйытқы ретінде адамзат тарихының ... ... рөл ... өмір сүру ... ... ... ойшылдар тілімен айтқанда
әуеледн – ақ тылсым күш арқылы анықталып қойған. Онда адамға адамдардың
бойындағы кейбір ... ... ... ... енді бір қасиеттерін
жек көруді берген. ... ... ... да, жаман да қасиеттері бар. Адамзат
өмірінде шыншылдық, әділеттілік, ... ... ... ... ... ... даму тприхында адамдардың бойында жақсы немесе
жаман ... ... ... Адам ұрлық пен зорлықты, кісі өлтіру мен
зинақорлықты, адамға жамандық жасауды, жала ... өсек ... және т.б. ... ... ... Адам ... мен ... ешқандай теориялық, әдістемелік, ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың киелі кітабы
– Құранда жазылған.
Мұсылмандардың негізгі теориялық белгісі: ля иллаһа илалаһ Мұхаммедин
расуллулаһ! – Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммед ғ.с. оның ... ... ... және ... Сунна хадистері мұсылман
қауымында заңдастырылған документ болып есептеледі де, ислами мұсылмандық
тәлім-тәрбие беру қолданылады.
Исламда ... ... өз ойын ... ... ... Құран сөзі
де өзгертілмейді. Сондықтан, Ислам дініне қосымша догматикалық ережелерді
беруге немесе ... ... ... ... ... ... ... адамдарды әлеуметтік төңкеріске
шақырмайды. Қайта адамдарды сабыр, тақатқа шақырады. Жекеменшікті қорғауды,
адамдар Алла алдында тең болғанымен, ... ... ... ... ... ... істер болмайтынын айтады. Құранның сөзі ... және ... ... болмайды. Бір – біріне күншілдік, көре ... ... ... ... ... ... адамдарды еңбек етуге үйретеді. Адамға сабырлы, ... ... ... қиыншылықты сабырлықпен жеңе білуді ... бұл ... ... ... дұрыс түсіне біліп, қилы қызығушылыққа
бармауды ... бес ... ... ... Адам ... ... оның өмірі
белгіленіп қойған, барлық нәрсеге сабырлықпен шүкіршілік жасау, ... ісі деп білу ... ... ... ... адам ... ... Алла жолын немесе Ібіліс жолын. Адамға өз ... ... ... түсуіне, әр нәрсені ойлап, ақыл – ойға ... ... ... оны ... білуін айтады.
XII-XIV ғасырлар аралығында сопылық ... ... ... ... ...... (ат-тассауф) философиясын көшпелі
қоғамның білім, ... ... ... көрініс табуы, сопылық
бауырластық мектептерінің өкілдерінің үлкен жетістігі болды.
Ортағасырларда Орта ... ... ... ... ...... ... маңызды рөл атқарған сопылық
бауырластықтар: йассауийа (XIIғ.), нақшбандия (XVғ.), ... жене т.б. Орта ... ... ... ... ... уағыздау жүйесі «ұстаз-шәкірт», арабша «муршид-мурид»
компоненті негізінде жүрді, ... ... өз ... ... ... ... бағыну – сопылықтың басты белгілерінің бірі. ... ... ... ... терең астары, этикасы, философиясы, құпия
тұстары да мол. ... ... және ... ... қажет етеді. (НУРТ,58б)
Сопылардың әрекеттері, насихаттары ислам миссионерлері керуен жолдарымен
Азияның түпкір-түпкіріне барып тұрған. Әр ... ... ... (қытай
жаулап алушылықтары, моңғол ... ... ... ... «жауап» қайтаруға рухани күштері жетті, кезкелген уақытта күшті
сопылар, ишандар, ... бар ... ... нәтижесінде халық жаппай
діннен безген жоқ.
Пірлер ... ... ... Дін ... ... ... ... қарым-қатынастарды олардың қоғам мен ... ... ... ... ... құру ... Исламда төмендегі қағидаларға негізделеді:
әлемдегі адамдардың пайда болған негізі біреу. ... Алла ... одан ... – жұбын жаратты. Осы жұптан адам ... ... ... бір ... және бір тілде бір халық пайда
болды. Олардың арасында жікке бөліну болмады. Уақыттың ... неше ... ... тайпалар пайда болды. Әртүрлі тіл, ... ... киім ... ... Ислам осы болған айырмашылықты шынайы деп
біледі, бұл ... ... ... ... ол ... бір-бірімен
қатынасында қажет деп біледі. Адамдар осы айырмашылықтармен бір-бірін
анықтай алады, әрі ... ... ... Ол ... ... ... деп есептеледі. Дегенмен, ислам халықтар ... ... ... ... ... ... деп ... оған жол бермейді.
Ислам дінінің көшпелі және руларға бөлінген түркілерге діни
уағыздау ғана ... ... ... да, ... ... араласпау
мүмкін емес еді. Оның басты себібі, дін - әлеуметтік құбылыс. ... ... ... ... Қоғамға бағыт-бағдар береді;
2) қоғамды біріктіреді;
3) идеологиялық және мәдени ... ... ... ... жеке ... және ... ... қорғайды;
5) этникалық негізден гөрі адами, рухани құндылықтарға мән береді.
Дін қоғам қатынастарының қалыптасуында басты міндет атқарады. Қазақ
халқының тарихына ... ... ... ... мен ... ... күш осы ... діні болған. Пірлер институтының басты міндеті ислам
дінінің қағидаларын уағыздау болғандықтан, тркі тілдес тайпалардың ... ... ... ... атқару осы институттың
міндеттерінің бірі ... ... ... дін – адам ... ... ... ... қоғам жалпы алғанда діни болды. Пірлер институты
қоғамда әлеуметтік күш рөлін атқарды. Халықпен ... ... ... ... ... ... ... сену, ұзақ жылдар бойы
оған қызмет ету, «ұстаз-шәкірт» жүйесінің болуы, жаңа ... ... ... ... әкелді.
XIII-XV ғасырлар аралығында қазақ қоғамында дін – ұлттың қалыптасып,
топтпсуына зор ... ... ... ... ... ... служил средством осуществления социальных перемен
и перегруппировок. Жизнь обычного ... не ... ... классам, была очень ограниченной, а тайфа была именно тем
средством, с ... ... ... мог ... ... рубеж.
Сын крестьянина, связав себя с шейхом, мог сменить ... ... ... на ... ... ... ... где он мог повсюду найти
друзей, средство на пропитание и учение. /25,192/
Пайғамбарымыз ... ғ.с. ... ... ... айтулары, хадистері; Ислам дінінің басты кітабы Құран Кәрімнің
қағидаларын, шариғат заңдарын пір, ... ... үшін ... орындалатын
заң болды және ұстаздан шәкіртке (мүршид-мүрид) мұра есебіндегі жүйе болып
қалыптасты.
Пірлер институтының мәдени және ... ... Әр ... ... ... басты фактор – дін. Ислам діні ... ... ... уағыздайды. Ислам діні мәдениеттердің
арасындағы парықтарды қабылдаған дін. ... мен ... ... ... ислам діні таниды. Мұсылмандардың үлкен
мемлекеттерді басқаруы, басқа дін ... де ... ... ... бір ... ... ... біріккен басқа тілдегі
және діндегі халықтарға, ... ... ... ... ... ... ... суфизімнің тигізген әсері
үлкен. Сопылық бағыт халықтардың мәдениетіне әсерін ғана ... ... ... ... ... ... байланыс орнатып, мәдениет
интеграциясы үрдісін іске асырды. Оған дәлел, саманилердің мұсылман-ирандық
мәдениетінің түркі мәдениетіне әсері ... ... ... ... ... ... ... қаласының мәдени өмірінің тарихында Мысыр
мемлекетімен ынтымақтастығын айқын көрсететін ... көп. ... ... ... немесе оның сыртында сол елдердің хандарының атына арнап
жазылған көптеген ... ... ... Ғалымдар мен әдебиетшілер
өз шығармаларын өзіне қамқоршы мен қорғаушы болған ... ... ... әлемінде сүннет, яғни, дәстүр болып берік қалыптасқан. Сондай-
ақ, екі ел ... ... ... кездесіп тұруы мен олардың біразы ... ... ... онда ... ... пен ... ... жігерлі іс-әрекеттері өте нәтижелі болды.
Ортағасырлардағы мұсылман елдеріндегі бұрын-соңды ... аса ... ... ... ... ... бұл ... “Мұсылмандық
ренессанс” деген сипаттауына негіз болды. Осы дәуірде ислам діні таралып,
рухани мәдениет барынша ... ... мен ... алыптары дүниеге
келді. Осы ислам дінін қабылдаған қазақ халқының тарихында үлкен ... ... күні бұл ... ... ... ... біріне айналып отыр.
Атақты софылар ақындар шықты. Олар - Әбу ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Йассауи, т.б. Ислам қазақ халқына
этика, ғылым, білім беру жүйесі, ... ... ... ... ... ... ... фольклоры мен әдебиеті де ислам руханиятының, әсіресе
софылық ... меен ... ... ... ... ... ... батырлар жырында немесе мақал-мәтелдерінде ислам үлгілері
насихатталады. Қазақтың ұлы ақын ... мен ... осы ... ... ... шариғатын жақсы білді, софылық дәстүрді ұстанған ... ... өз ... ... ал ... дінінің басты
ерекшелігі адам баласын қарапайымдылыққа шақырды. ... ... ... мұсылманшылық тәрбиелеу софылық қағидалары, шариғат
ережелері арқылы іске ... ... ... ... әлеуметтік – мәдени қозғалысқа
үлкен демеушілік пен дәнекерлік жасау ... ... ... ерекшеліктерін(көшпенді түркі халқының ортағасырларда
психологиялық ерекшелігі - әскери-жауынгер адам) ... ... ... ... ынтымақ бағдарына орай қайта толықтырылып, оларды жер-жерде
жүзеге асыру әрекеттері қарқындалды.
Пірлер институтының саяси-мәмлегерлік функциясы. ... ... ... рөлі ... ... бөлімде айтқан болғанбыз. Жоғарыда
айтылғандай, пірлер тек қана ...... ... ... ... қатар мемлекеттің саяси өміріне де белсенді араласқан болатын.
Пірлер арасында ... ... ... тарихта жиі кездеседі.
Пірлер институттың көшпелі түрік қоғамында ... ... ... ... түрлі салаларына белсенді араласа ... ... ... ... ... де ... ... Елге белгілі
сопы шейхтерін пір тұтып, олардың ақыл-кеңестерін тыңдады. ... баб – ... Абу ... ұлы, Мұхаммад ибн ал-Ханафияның бесінші ұрпағы. Хиджраның
150 жылы 150 мың әскерімен Исхақ баб пен Абд ... баб ... ... ... ... ... ... ... Исхақ баб серіктерімен 766-767
жылдары Түркістанға келеді. Жетісу мен ... ... ... ... ... хан ... ... еңбегіндегі үзінділер: « ... ... ... лет Йочи ... он ... в город Сыганак, не будучи
состояни находиться среди ... ... он ... в этот ... ... о достохвальных качествах Шайх ал-алам Сайф ад-Дина Бахарзи,
который был из халифа хазрата полюса ... Шайх ... ... ... со
страстным желанием и любовью прибыл к нему на ... и в ... лет ... ... ... ... ... [духовного]
совершенства святых... Однажды хазрат шейх сказал Берке хану: «О, сын мой!
Такое последовало повеление от ... ... ... и ... ... отцов [своих]!...»
Убайдуллаһ Насираддин әл-Ахрар Махиуд аш-Шаши ... ... – діни ... ... ...... Әбу Сайд ... пен
Ахмед Мырза (1469-1492ж.ж.) сұлтандардың өзіне муридтігін пайдалана отырып,
Қожа Ахрар Орта Азияда шын мәнінде 40 жыл өз ... ... Қожа ... ... ... Орта ... нақшбандийа тариқаты шарықтау кезіне жетеді.
Бұл тариқат қыдырийадан ... ... ... көп ... сопылық ұйым. Қожа
Ахрардың муридтері қатарына ... ... ... ... ... де ... Мұхамед Хайдар Дулатидің «Тарихи – Рашиди» деп
аталатын еңбегінде атақты ... ... ... ... ... ... ... қарсы алғандығын, оның ... ... ... да оған ... болғаны жайлы айтылады.
«Не ограничиваясь, ролью духовных лиц, ... и ... ... ... ... политических деятелей. Они, например, ведут переговоры с ... ... в ... В ... от биев, власть которых
формально была ... с ... о ... ... ... и шейхов было
значительно шире, так как они предствляли надродовую надстройку.» [3.74-75]
Қазақ хандығы тұсында пірлердің беделі өте ... ... ... ... ... араласып, оларды шешуге үлкен ықпал
тигізгеннін көре аламыз. Жоғарыда, ... ... XV-XVII ... ... ... ... ... жағдайларымен байланысты болды.
Оған мысал, Абу-л-Хайр ханның ... әрі ... ... Құл ... Сайд пен Қара ... мәселелеріне араласуының көрінісі.
Ислам әлемінде қайсы кезең болмасын, қандай жағдайда болмасын, ... ... ... алға ... ... жету үшін қажетті
реформалық бағдарламасын қабылдайды. Пірлер қандай жағдайда болмасын,
қандай істі ... ... ... ... ... ... қояды. Пірлердің кезкелген іс-әрекеттері шындық, теңдік, тазалық,
адалдық, ... ... ... ... стратегиясы мемлекеттің
ішіндегі басшы топ пен төменгі топ аралығында ... ... ... ... өз ... шетке сүріп қойып, қай мәселені қараған
кезде де тек ... пен ... ... ... ... келіспеушіліктің
сабырлықпен шешімін табуға тырысады.
Ислам әлемі – барлық құрылым заңдарын біріктірген демократиялық
принциптегі гармониялы ... ... ... ... осы ... ... жүйе болғандықтан, оның көріністері барлық ... ... қол ... деген сөз тіркесі қазақ ... ... ... ... ... әйгілі «әулие», «шайх», «пір» өкілдері ... ... ... ортағасырлардан сақталып келе жатқан төл деректерімізден көп
кездеседі.
Ортағасырлардағы көшпелі қоғамдағы пірлер институтының басты ... діні мен ... ... арасындағы көпір қызметін атқарды. Орта
Азия халықтарына ислам дінін уағыздау сопылық ... ... көзі ашық ... ... ... жүзеге асты. Олар халық арасында
үлкен мәртебеге ие болып, олардың құрметті аты «пір», ... ... деп ... ... Өз ... ... бауырластық мектептерден
алған бұл әлеуметтік топ әр ... ... ... ... ... ... қызмет атқарды. Пірлер институты қоғамда көп функционалды әлеуметтік
қызмет атқарғанымен, оның ең ... рөлі діни ... ... ... басты мақсаты әлеуметтік – мәдени қозғалысқа үлкен демеушілік
пен ... ... ... басты мақсаты – иманды сақтау, оны жетілдіру, кемелге
келтіру. Сопылықсыз, рухсыз, имансыз дін ... күш – ... ... ілім – ... ... ... пен ... топырағында ислам діні негізінен сунниттік бағытта, ханифтік
мазғаб ... ... ... ... ... басқа да түркі халықтары
сияқты, қазақтар сопылықтың ықпалын көрген.
«Исламның ... ... ... ... ие ... адам – ... имам
Абдухамид Ғазали болды.
Рухани жетілу жолдарының құпия ... ... ... ... ... ... ақиқат деген ұсынатын қағида жоқ.
Дегенмен де, ... ... ... ... айтқанда, әркімнің ойына
ұйымдасқан бауырластықтар, тариқаттар, мүрид – мүршид институты, пірге
сену, ұзақ ... бойы оған ... ету ... кең ... ... ... келетіні рас. «Пірге қол берген» деген сөз тіркесі қазақ
дәстүрінде ... орын ... ... бағыну – сопылықтың басты белгілерінің бірі.
Ал бағынудың терең астары, этикасы, философиясы, құпия тұстары да ... ... және ... талдауды, жан – жақты зерттеуді қажет етеді. Тек
қана тарихшыладың ғана алдында тұрған мәселелердің бірі емес, ... ... ... ... ... ... өзекті проблемалардың бірі
болып табылады.
Сопы, пірлердің басым ... ... ... ... керек.
Қазақ халқының тарихында пірлер институтының маңызы өте ... ... ... және ... ... ғұрыптық құқық
негізінде жүзеге асырылуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... қоғамыда – діни, мәдени-рухани, әлеуметтік, саяси
функцияларды атқарды.
Ортағасырлардағы көшпелі қоғамдағы пірлер институтының ... ... діні мен ... ... ... ... ... атқарды.
Пірлер институты қазақ қоғамындағы көп ... ... ... ... қоғамда діни, мәдени-рухани, әлеуметтік, саяси
функцияларды атқарған, бұл ... ... ... ... өмір ... ... ... функцияларынан айырылған.
Қазақ халқының рухани даму процесстердің түркі халықтарының ... ... әлі ... ... арнайы зерттеу нысанасы болған емес. ... ... ғана бұл ... ... ... ... ... Бірақ
мұндай зерттеулер осы күнге дейін шындап қолға алынған жоқ.
Рухани және ... ... ... мен ... ... қатарынан алатын орны мен үлесіне, тарихи тағдырына деген
ерекше ықыласын туғызады. ... ... оның ... VII-XVII ... қазақ қоғамындағы пірлер институты ... ... ... құбылыс мәселелердің қатарына жатады.
Тарауымыздың мақсаты, Қазақстан территориясын мекендеген орта
ғасырлардағы ... және ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... оның
әлеуметтік табиғаты мен саяси құрылымын, қоғамдық статусын ... ... жету ... жоғарыдағы жұмыстар атқарылды. Дегенмен, тақырып
толық зерттеуді қажет етеді.
Пірлер институтының түркі, ... ... ... ... ... пайда
болуы, эволюциясы және оның қазақ қоғамында институт ретінде ... ... ... және ғылыми айналымға ... ... ... бірі болып табылады. Сондықтан, бұл мәселеге барынша
зерттеу жасағанымызбен, әлі де ашылмаған ... ... ... ... ... көп ... ... пайда болып, қоғамда діни, мәдени-рухани, әлеуметтік, саяси
функцияларды атқарған, кеңес заманында атеистік ... ... ... ... ... өмір ... келді, қазіргі таңға дейін сақталған,
бірақ өзінің ғасырлар бойы келе жатқан ... ... ... АРАБ – МҰСЫЛМАН БІЛІМІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫ
3.1 Сопылықтың – мистикалық ағымы
Араб-мұсылман ықпалының қазақ қоғамының дүниетанымына тигізген әсірі
өте ... ... ... ... ... ие ... ... араб-
мұсылман мәдениетінің ең үлкен жетістіктері қоғамдық ой мен ... ... ... ... философиясын мұсылман әлеміне кіретін
барлық этностардың өкілдері жасады.
Зерттеуші А. Кононовтың пікірі бойынша мұсылман дәуірінде кең ... Азия ... да ... ... өмір ... әлем мен адам сырын
ашуға талпынған, тіршіліктің ... ... ... ... ... ... бойы топырағынан жаралған көптеген ойшылдардың ішінде ... ... – Қожа ... ... ... Иүгінеки, Суйлемен Бақырғани және
т.б.
Араб халифаты шеңберінде VII – VIII ғғ. пайда болған ... ... Орта ... ... ... мен Шығыс Түркістанға енеді.
Сопылық руханилықты, жан тазалығын қорғады. Құран олардың ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп Хамадани үлкен
серпін берді. Орта Азия жерінде атақты сопы ... – Қожа ... ... Ата ... ... ... Ата, ... Құбра, Шайқы
Антауыр, Бахауддин Нақшбанди және т.б. осы Хамадани идеялары ... ... ... ... ... мектептердің қазақ қоғамының дүниетанымдық
ойлардың қалыптасуында үлкен рөл ... ...... ... ғасырлар бойы ішкі мәдениет, сүннәға жүгіну, рух тазалығы, адалдық ... ... пен ... ... пен ... ... және ... Пайғамбарының ғ.с. ілімінің ... әрі ... ... қалды.
Араб – мұсылман ықпалының Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... – «қожаларға», сопылық бағытқа, оның
бауырластық мектептерге, Қожа Ахмет ... және оның ... ... т.б. ... ұлы ... ... қоғамының дүниетанымына тигізген
әсеріне байланысты осы ... ... ... ... ... ... Бірақ, әлі де толық жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Сопылық бағыттың мәселелері қазіргі таңда жақсы, бірақ, толық ... ... ... ... ... сопылықтың – мистикалық(сиқыр)
мәселесі, атап айтқанда, оның пайда болуы, қазақ қоғамының дүниетанымына
әсері және ... ... тыс ... өзекті және зерттелмеген
мәселелердің бірі ... ... ... дін ... ... ... дінінің қалыптасуы мен
нығаю үшін ... әрі ... ... да, ... ... шексіз.
Идрис Шахтың «Суфизм» атты еңбегінде жазылған сопылар өмірінде ... ... ... жөн ... по ... ... ... 6 веков назад, что отец ... ему: «Ты ... на свет ... ... ... ... из Бухары, чудеса которого нечислимы». Услышав эти слова, Абдул-
Хади возымел такое горячее желание повидаться с суфийским мастером, что ... он ... ... от ... дел, он отправился из Сирии в
Центральную ... Он ... ... ... ... Бахауддина (ум.1389г.)
сидящим в окружениисвоих учеников и сказал, что прибыл к нему, так ... его ... ... ... ... ... ... которая отличается отобычной. Я
говорю о пище впечатлений, непрерывно проникающей в сознание человека ... ... ... его ... ... ... знаю, какими
являются эти впечатления, и могут управлять ими. Понимаете ли вы меня?»
Абдул-Хади не смог связать воедино ... ... и ... ... ... функцией, - сказал Накшбанд, - и ... эти ... ... от ... ... их человек или нет.
Чудеса обладают также ... ... ... у одних
людей они вызывают замешательство, у других – скептицизм, у ...... ... – восторг и т.д. Функция чуда в том и ... ... ... и ... людей питанием особого рода, которое ... в ... от ... ... на ... это ... Во всех ... чудеса одновременно являются инструментами
воздействия оценки тех людей, на которых они воздействуют».
Суфии считают, что все ... ... ... на ... ... воздействие, что: а) совершать их ... ... в ... ... ... событий; б) их невозможно понять или
определить ... их ... Суть чуда ... ... от его
воздействия, потому что оно потеряет всякий смысл, если с ним ... ... ... ... из ... ... чуда, обусловлено тем, что можно назвать
требованием данного момента, содержится в ... ... ... отношение к Абд аль-Кадиру Джилани, основателю ... ... Умру ... ... и шейх ... ... ... третий день месяца сафар 555г. мы находились в присутствии нашего
мастера (Сейида Абд-аль-Кадира) в его ... Он ... ... ... и ... омовение. Затем он совершил два раката намаза, ... крик и ... одну ... в ... так, что нам ... что
она исчезла. Крикнув еще раз, ... ... в ... ... ... ... ... из виду…
Через 30 дней в Багдад прибыл караван с Востока. Они привезли ... а ... те ... ... и рассказали как их ограбили в тот ... ... ... ... Не ... мы ... подарки, как были
встревожены громкими криками. Мы подумали, что и на этих арабов напали… ... ... о беде и ... ... ... ... обратно…
Нам кажется несомненным, что мастер узнавший о ... ... ... ... ... им, мог закинуть свои сандалии так далеко, ... ... ... были ... ... сиқыр туралы мәліметтер, сопылық бауырластық
мектептерінде, әулие сопылар туралы ғажап мәліметтер, ... ... ... ... ... ... қалай өзіне
тартқаны, қалай тәрбиелегені туралы жазылған және қазақ тіліне аударылған
деректер жоқ. Бірақ, ... ... ... ... ... айту ... ... бойынша көптеген мәліметтеріміз, әлі халықтың жадында. ... ... ... ... ... қол ... яғни қол тапсырған муридтерін тікелей
сұхбат жүргізу, түстеріне еніп аян беру, бәшәрәт қылу, ... ... тірі ... де, өмірден озған кезінде де жөн-жоба көрсетіп, нұсқау
беріп, тәрбиелеп отырған. Әулиелер түрлі болжамдар ... ... ... перзент, келетінін алдын-ала біліп, айтып отырған. ... ... ... ... ... Ғиждуанидың, Мир Кулолдың, Қожа
Бахауддин Бәлагәрданның қашан, қалай туылатыны туралы, олардың келешекте
қандай болатыны туралы ... ала ... ... ... шындыққа
шығарды.
Мистицизм – это особый способ приближения к Истине (Хакика – еще один
специфически суфийский ... ... ... и ... ... и ... обычно до той поры, пока их ... в ... ... под ... ... ... ... тренировки, которая считается «прохождением пути» (сулук ат-
тарик), – ... ... ... твое «Я» от ... и, ... ... или погрузиться в нераздельное единство личности и
истины. /9,15/
Сопылық мистикалық бағыт – ... ... ... ... ... ... ... бостандығын ішкі сезіммен танылған ислам дінінің сыртқы
рационалдық көрінісі ретінде ... бұл ... ... ... түрлі
жолдары(тариқа) өз көмегін көрсетті.
Тариқа – ғылыми тұрғыдан айтқанда, практикалық ... ... жету үшін ... ... өтілетін жол. Шәкірт өз әдісін
(мазһаб) және бағытын, жолын (тариқа) ... ... ... дәруштейді.
Суфизм – басынан аяғына дейін тұнып тұрған махаббат, адамды сүю
ілімі, ... ... ... ... ... ... ұстану жолы. Мистика мен магия, көріпкелдік, аруақ, емшілік –
тек салдар, ... ... ... ... да емес. Магия сыры (керемет
жасау, құпия заңдар бойынша адам мен табиғатқа әсер ету) тек ... ... Оның өзі ... ... ақ магия, яғни рух ... ... ... кезде мистицизм немесе магия адам құндылықтарын түсіну,
адамнның өз-өзінің жанын тану, ... ... ... және ең ... деген сүйіспеншілік болды.
… мусульманский мистицизм, прошедший особый путь развития в исламе.
Постепенно ... ... и ... ... ... которую,
независимо от ... ... из ... гностицизма,
христианского мистицизма или из других систем, мы ... ... за ... ... как ... ... ислама, тайну, лежащую в
основе ... ... атап ... ... ... ... ... Йассауи болды, Йассауи бауырластығы Орта Азиядағы ірі ... ... ... ... ... ... ... «…значение Ахмада в создании тюркского «пути» мистического познания
в исламе неоспоримо. Учение йассавийа имеет много реоигиозных, социальных ... ... Оно ... роль в ... ... ... во
внедрении ислама в среду тюрков-кочевников, в ...... ... ... ... ... ... и его
последователей-дервишей, таких, как Йунус Эмре.
Йассауийа тариқаты көшпенділердің тариқаты болды, оның ... ... ... ... Йассавитский путь познания – это путь
святости и скорее религиозная практика, вытеснявшая древнюю религию тюрков,
нежели мистический «путь». Странники ... это ... по ... и среди киргизов, от Восточного Туркестана на север Трансоксиану
(район Волги), на юг в Хорасан и на запад в Азербайджан, а ... в ... где с ... ... ... как Йунус Эмре, они внесли свой вклад в
создание народной струи в новоисламской цивилизации тюрков. ... ... ... Орта ... оның көзі тірісінде және қазіргі
уақытта өте жоғары бағалаған. Оның көрінісі әйгілі Әмір Темірдің ... ... ... екі ... ескерткіштің салынуы болды, оның бірі
Әзіреті Ахметтің басына қойылса, екіншісі мешітке.
Орта Азияда қожалардың ірі ... бірі ... Қожа Баха ... ... Нақшбанд болды. Мұсылман әлемінде, исламтанушылар
арасында Шаһ-и-Нақшибанд деп танылған, аса көрнекті ғұлама. Силсила ... ... ... ... тариқатының негізінде Қожа Жүсіп әл-
Хамадани мен оның шәкірті Абдұлхалық әл-Ғиждуани ... Ол ... ... ... ... ... тайпаларының мұсылмандыққа кіруіне сіңірген,
аса көрнекті ойшыл, ... Қожа ... ... туралы жазылған кітаптар көп. көзі
көрмеген пенде нанбас кереметтерді ... ... Ол ... ... бірі, нақшбандиа сопылық бағыттағы мектепті ұйымдастырушы,
ислам дінінің мұсылман ... ... ... одан әрі ... ету ... ... атқарды.
Қожа Убайдоллах Махмадұлы Насреддин әш-Шаши(1404-1490) Қожа ... ... Ишан қожа деп ... ... ... Әбу Сағидтің
баласы Сұлтан Ахмет Мырзаның мүриді болған. Сонымен қатар, ... ... ... ... болып, оның қарамағындағы
көшпенділерді ... ... Оның ... ... ... мен ... ... Қожа Ахрар тұсында Нақшбандиа бауырластығының
саяси және экономикалық ... ... ең ... ... ... ... Азия мен Қазақстан өлкесіндегі өзінің кереметтерімен аты халық
ішінде ... ... осы ... ... тарихи тұрғыдан зерттелмеген
сопылар: Шопан Ата, Қошқар Ата, Сұлтан Үпі, Кентті Баба, Шақпақ Ата, ... ... Ата және т.б. ... арнап салынған сопылық жер асты мешіттері
әлі күнге дейін сақталған және мемлекеттің қорғауына алынған.
Адам мистикалық ілім арқылы ... ... ізгі ... өз ... ... адам мен ... ... бірегей ұқсастықтарына
назар аударған. Осы идеялармен қаруланған сопы өз айналасындағы объективті
дүниені тануда, өмірдегі кейбір ... ... ... ... ... бар ... өзіне ауып, абсолютті ақиқаты алдымен өзінің
болмысынан іздеген.
Сопы Мұхаммед Данышпан Зарнұғи, ... ... Ата, Баба ... ... ... ... ... Имам Мерғазы, шайх Мағриби және т.б. Бұлардың
әрқайсысы әр түрлі қызықты оқиғаларға ұшырасып барып, ұлық ... ... ... еді. ... ... ең бір ... оқиғамен есте қалғаны
Баба Мәшін болатын. Ол да ... ... ... ... өз ... ... ұлық ... туралы талай мәрте ұшқыр пікір айтқан ... ... келе сол ... ... Қожа ... қалай мүрид болғанын
өзі де байқамай қалады.
Ол туралы ... ... ... «Йассауи шарапаты» атты
мақаласында былай ... адам дін ... ... бір ... ілім ... ... көзге түсіп, көпшіліктің құрметіне бөлене бастайды. Киелі
ғылымның ... ... ... ... қоймайды. Осы кезде мақтау мен мадақ
та толассыз айтыла ... ... ... масс бола ... ... ... ... қалауын тежей алмай тәкәппарлыққа бой
алдырады. Яғни, әр кім өзін ... ... ... ... ... деп есептей бастайды. Дінде жүріп адасу осылай басталады. Қарғыс
атқан Ібіліске де керегі осы. ... - ... ... мың ... ... жолдан тайдырғаннан мұсылманның бір ... ... ... ... бас боп ... ... шатастырса артындағы қара халық орға
өздері барып түседі». ... да ... ... ... ... ... ... мұғжизаларға үйір қылып, оларды соған үйреткісі келіп,
жүректерін түртіп ... ... ... пірлері сайтанның әртүрлі алдау-
арбауына қалай тез түсіп қалғанын өздері де білмей ... Жын – ... ... ... бірі ... ... осы Баба ... еді. Ол да
бұқара халықты терең ілімімен таңқалдырып, көпшілікке керемет көрсетіп
мақтанғанды жаны ... Ол ... ... ... ... қалықтап, ұшып
жүретін. Ақиқатында бұл ешқандай да керемет емес, жалған сиқыр болатын.
Мұны Ислам ... ... ... Жын – ... жәрдемімен жасалатын
көзбояушылықты кәпірлерге Алла ... ... ете ... ... ... ... таңға дейін жоғалмаған. Кеңес
дәуірінде белгілі ... ... ... ... ... ... сол ... салдарынан белгілі бір жүйеде дамып келе ... ... ... мен ... түрлері туралы айтқанда, мұсылман
дәстүрі әулиенің екі түрін ... ... да еске салу кету ...... ... ... тариқат жолдарын таңдап, ғылым,
жаттығулар арқылы нәфсісін біртіндеп ... ... ... яғни,
эволюциялық жол. Сонымен қатар, «революциялық» жолмен Алланың таңдаулысына,
әулиеге айналу да бар деп ... Бұл ... ... ... ... ... кездесетін құбылыс, керемет, өмір мен ... «жан ... ... іске ... заңдылық. Мұндайда көбінесе
болашақ әулиені ырқынан тыс көндіру орын алады, белгілі бір себептермен
(генетикалық ... ... да ... ... ... ... ... тіпті
дінді де онша білмей жүрген жанды Алла өзі ... Оған ... ... ... ... ... Алайда қатаң ғарыштық заңдылықтар,
яғни, рухани құрбандық жасау(қасірет ... ... ... ... ... ауруы, адамдар үшін жанын пида ету, т.б.) бұл ... ... ... көрініс береді. Ол адам дінді ұстанбаса да, көп
жағдайларда ... көп ... ... ... ... т.б. ... ... төзген, Құдайға тәуекел етіп, сабыр еткен адамдарды кешірген…
Яғни кенеттен рухани көтерілуге ол жылдар бойы, ішкі ... ... ... ... бұл өзгеріс кенеттен, жиһатсыз болды деудің
өзі дұрыс емес қой!). Аруақты адамға ... соң да оның ... ... тек басқа формаларға ауысады. Жоғарыда айтқан денесіне
ауыртпалық түсуге ... ... ... ... ... ... қудалауына, келемеж еткеніне ... ... ... төтенше жағдайлармен, жалпыға бірдей емес жолмен діни
қайраткерге, әулиеге айналған тұлғалар аз емес оған ... ... ...... ... ... бөлу ... мағыналарды
білдіретін, мағыналы түрде кемел пендерге тосаттан білінетін жай. ... ... ... ... ... ... ... пендеде көрініс
берсе онда керемет дейді. ... ... ... ... ... ... ... «мекер» деп атайды.
Ахли суннат қауымы ғалымдарының пікірінше керемет хақ, шын, ... ... ... ... ... пайғамбарлық ат байлануынан қауіп
етіп, оны жоққа шығарған. Себебі, олардың ойынша, аят, ... және ... ... Ал бұл ... ... ғана ... ... көрініс беруі мүмкін емес. Хужровий бұл көзқарастың ... ... Бір ... кереметі ол бойұсынған, көңіл қойған
пайғамбардың мужизасы сипатында қабыл ... ... рас ... мойындаған ислам алымдары мен сопылары Құрандағы
Сүлейменнің ғ.с. уәзірі Оспер бин Барқияның ... ... ... ... ... ... ашып жұмғанша алып келуін, Әзіреті Мариямның
жекелеген шағында Алла тағаланың ... ... ... ала ... етіп ... Тіпті көптеген хадистерде өткен уматтар әулиелері
көптеген кереметтер көрсеткені ... Ұлық ... ... ... ... ... Омар мінберде тұрып құтба оқып тұрған шағында
соғыста жүрген ислам әскерінің ... ... ... басы Сорояға қауып
қайдан екенін айтады. Сороя оның даусын естиді. Қараңғы түнде Мұхаммедтің
ғ.с. ... ... ... бара ... Ата бин ... мен ... Усай бин
Худайридің әстесін ұшында пайда болған сәулемен ... ... ... осы түсінікте. Пайғамбар ғ.с. бір хадисінде: «Үсті – басы шаң-
тозаң, ескі киім киген, өздерін ... көз ... ... бар. Алла ... ... ... етіп жайына келтіреді – деп ант ішсе, Алла олардың
антын өтірікке шығармайды», - ... екі ... ... ... ... (көріністі - әрекетті)
кереметі – су үстінде ... ... ұшу, бір ... ұзақ ... бару, ташти
мекен (бір сәтте бірнеше жерде көріну) секілді кереметтер. ... ...... ... ... Бұл ... ғылым мен көпшілікке
қажетті керемет, негізгі керемет осы. Муридтердің, осы жолда жүргендердің
жағдайын, ынта – ... көз – ... ... ... ... ... қарату. Ғылым кереметі арқылы өзіне және көпшілікке зиянды іс
– әрекеттер мен әдеп – ... жоқ ету, яғни Сахл ибн ... ... ... ең ... жаман әдеттердің, тым болмағанда
біреуін өзгерту».
Ислам ғұламалары, сопылар мына жайларға айрықша мән ... ... ... ... ... ... ... бола алмайды.
Аллаға пенделік етумен мәртебеге жетеді. Шын ... ... бір ... ... бұны бір ... деп ... тағадат – ибадатқа бұрынғыдан
да көп көңіл бөлген. Маулана ... ... ... мужизаны
халыққа жария ету қандай парыз болса, әулиелерге керемеін жасыру ... - ... Сол ... ... ... әшкере етпеуге көп көңіл
бөлген. Керемет көрсету «Хази рижол» еркектер хайзы деп ... ... ... ... көрсетіп өз әулиелігін дәлелдей алмайды. Ол бұндай
істеуге ерікті емес. Бірақ дүние алу, мал жинау үшін ... ... ... тура ... ... ... әр жерге шашырап кетпесін деп
көпшіліктің басын қосып ... ... ... Керемет әулиенің мәртебесі болмауы керек. Ең керегі күнелтуде таза, адал
болу, негізгі керемет те осы. Абд Али ... ... адал бол, ... ... себебі ләпсің кереметті қалап отыр, сол үшін керемет ... ... ... ... ... етіп ... ... әулиенің мақсатқа жетуі (дидар талабы) жолында бір перде болуы
мүмкін. Кейбіреулер өз бойларынан бір керемет байқаса оны бір ұлы ... ... ... негізгі өз міндетінен ауып кетуі мүмкін. Нәтижесінде
әсіл мақсатқа жету жолда қалуы мүмкін.
Керемет мәселесі тариқат көз ... өте ... ... Себебі
біреулер өзіндегі кереметті дүние әуресә үшін пайдаланады. Кейбір муридтер
шайхтарының жай бір ... де ... деп ... ... ... ... деп ... көздеген мақсаттан алысып кету де түк емес.
Көп жағдайда керемет мәселесін ашып айтуға осы жайлар тосын болады.
Ал енді ... ерік күші ... ... уәдеге берік жан
көзқарасынан ... Алла ... үшін ... ... ағайын – туғанын,
отанын, тұрақ мекенін тәрік ... көз ... ... ... тіл ... де, әдет – ғұрпы жат өлкеге қарай өлімді ... ... шығу ұлы ... Жат ... ажам ... ... дінін таратуда Алланың расулы
момын мұсылмандарғапарыз етіп қойғаннан бастап жат жерлерге келіп, дін үшін
шиһад болғандардың қанша екенін бір Алла өзі ... Ал сол ... ел ... ... ... әжетін сұрап, күндіз – түні ... ... ... ... Абд ... баб, ... ата ... жандардың біреуі емес, бірегейі.
Сопылық бағыттағы мистикалық - аскеттік мәселе ... ... ... ... ... енді бас ... келе ... Мәселенің
зерттелуіндегі ең басты туындайтын проблема ғылыми негізге сай ... ... ... ... жоқ мәселе болғандықтан, оны зерттеп, талдау
қиынға түседі.
Ортағасырлардағы мистикалық ... кең етек жаюы XI – XVII ... ... ... ... осы ... ... бауырластық
мектептердің аттары дүние жүзіне танылып, өрлеу ... ... ... XVII ... бастап сопылық – мистицизмнің құлдырау кезеңі деп
санаймыз. Бұл ... ... үшін ... ... ... ... ұғымы ортағасырлық адамның психологиясына жатнәрсе ретінде
қарастырылуы;
- аскет, мистик, сопы, әулиелердің өздерінің ... ... ... ... оған ... ... ... есімдері;
- сонау, XI ғасырдың өзінде-ақ жалған сопы - әулиелердің шығуы.
Арыстан баб өмір ... XI ...... дінінің Қазақстанның
оңтүстігінде толық орныққан кезі еді. ... ... ... ... Ел ... ... Баб туралы түрлі аңыздар
бар. Соның бірінде Арыстан Баб салман Фарси деген аңыздар да бар. ... ... бар. ... Орта ... оның ... ... ... халықтар
арасында намаз, жаназа секілді ... ... ... парсы тілінде
айтылады.
Демек, Орта Азия халықтарына ислам ілімін таратуда алғаш қолға алып, өз
кезегімен ұстаздар ... ... ... ... ... парсы тілінде
үйретілді. Көптеген ниет, дұғалардың парсы тілінде болуының негізі осы. ... ... ... өзі ... ... адам болғандықтан ізбасарларын да
көбіне сол халықтан ... ... ... ... ... ... парсы тілінде
дамытуы және ілгері жүруі ешқандай оғаштық емес. Тек қана ұлы ... ... ... дінін пайда табу, күнкөріс көзіне ... ... Бұл ... ... Йассауи хикметтерінде былай делінеді:
Шексіз құлқынын ашып, арамдыққа батқандар,
Молда. Муфти болғандар, шипасыз дұға қылғандар
Ақты қара еткендер, тоқтаусыз барып ... иман ... ... дұға ... ... ... ... дүние іздейді.
Сол себепті патшаларға жалған шариғат айтады,
Аят, хадис сөзін бұзып, мал ... ... ... орын ... ... пен мансапқорлық әулиелік
беделдің атағына үлкен соққы береді. Ал XVII ... ... ... ... осындай жалған сопы, молдалардың көптеп тууына
әкеледі. Дегенмен, әулиелер қазақ қоғамында жасаған кереметтерімен ... ... осы ... дейін сақталып келді. Олардың күштілігін,
кереметтерін халық шындап мойындады.
Көрсетілген таблицада ... ... ... ... ... ... ... Мансур Лукман
Бакиргани ... баб ... ... баб
Тадж-ходжа
Зенги баб Сайд
Абдмалик Хаваризми
Хаджжи
Халил Ата Бекташ
Садр Ахмад
Бадр Сайд Узун
Хасан
Керемет(сиқыр) көшпенді ... үшін ... ... ... ... ... ... бағытты көшпенді қоғамға қабылдау оңайға түсті.
Помимо отдаться ... вере было ... ... ... ... ... на ... дервишества. Суфийский «путь» привлекел людей
определенного ... ... ... ... и
тайнственностью, призывом исследовать неизвестные царства, открытые только
тем, кто готов посвятить себя ... ему. И ... же, если у вас ... ... легкий и безопасный способ развивать его в обществе, ставшем для
вас невыносимым, - это надеть рубище дервиша.
Сопылықтың реалды ... ... ... ... шейхтардың, яғни
сопылардың өмір сүру формасын түсінуіміз керек. Соның бір бағыты адамзат
баласына түсініксіз жайттар, атап ... ... ... Осы ... фон ... ... қарым-қатынасы жайындағы сөзін айтып
кеткім ... ... язык ... магический круг вокруг народа,
которому он пренадлежит, круг, из коего не ... ... как ... ... Құрандағы мағынасы – Алланың досы ... ... ... ... ... ... ат-Тустари мен ал-Джунайд ал-
Харраз (IX-X) сияқты кісілердің айтуына қарағанда, әулие діни ... ... ... ... өз іс-әрекетімен жаратушыға жақындап
қоймайды, сонымен бірге, олар Құранда айтылған “ең әділетті қоғам” ... ... ... ... ... ... ... іске асыруға
арнайды. Сондықтан, олар өздерін Алланың жердегі өкілі ... Осы ... ... ... ... тууы ... ... тариқаттардың пайда
болуына ықпалын тигізді.
Керемет туралы естігенде, оның реалды ... ... жат ... Сопы, әулиелердің кереметтері туралы естігенде, дәл осындай ойға
келеміз. Оның бірден бір ... ... ... дүние етіп қабылдай
алмауымыз. Біздің олардың өзіміз білмейтін, тіпті, ... ... ... ... сенбеуіміз, бұл заттарды ғылыми айналымға
енгізуін тоқтатып тұр.
Жалпы ... ... ... құбылыстардың түрлі көрінісі хақ.
Алайда, олардың өз дәрежесінде зерттелмей ... ... ... ... араб – мұсылман факторының енуі ... ... ... ... ... ... ... етіп, сол
халықтың Аллаға сүйікті болуын тілеп, жат жерде қалуға ... бірі ... ... еді, ... ... ... жай, ... қымыз болса, ал біз
әңгімелеп отырған әзіздер қолында айтарлықтай ... ... да ... күн ... өмірін тек Алла жолына, Алланың расулының айтқан
өсиет – насихаттарын орындауға арналғаны белгілі. Сондықтан кей сәт ... ... ... яғни жан ... тән ...... ... ақиреттік жетістікке айырбастап өмір кешкені көрінеді. Ал ... дәл ... оның ... да ... бар, ... өз кереметтерімен әйгілі әулиелік қоғамда харизматикалық ... ... ... ... алып ... керемет құбылысы ғылыми тұрғыдан дәлелделмеуі;
- сопылық мистикалық бағытының жан – жақты зерттелмеуі.
Сондықтан сопылықтың – ... ... ... ... ... ... қол жеткізе алмаған, дау – талас тудыртатын, оңайлықпен бір шешімге
келмей, ... ... ... тың тақырыптардың бірі болып тұр.
3.2 Ғылым және білімнің дамуы.
Араб – мұсылман мәдениеті, ... және ... Араб ... ... ... ислам дінін уағыздау нәтижесінде Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... Орта Азиядағы ... араб – ... ... нәтижесінде Хорасан, Мауеренаһр,
Дешті Қыпшақ және т.б. мемлекеттердің ғылым және ... ... ... қосты.
Араб тілі, араб мәдениеті және мемлекеттері ... ... ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынас жасауында үлкен рөл
атқарды. Басқаша айтқанда, араби ... ... ... ... «Ислам әлемі» деген термин – заңдылық, ол ... ... ... ... ... жаңа қоғамның негізгі тұтқасы ... ... ... тек дін ғана ... ол ... жаңа әлеуметтілікті
ұйымдастырудың принциптерін негіждейтін ... да ... ... ... ... ... – мұсылман философиялық ойының әлемдік философия тарихындағы
орны ... ... ... ғасырлардан бері қарастырылып келеді. Орта
ғасырлық араб – мұсылман қоғамдық ойы мен ... ... ... ... екінші фактор – Шығыс пен ... ... алып ... ... ... ... ең жоғарғы қасиет деп танылды. Халифат прогресс
пен интеграцияға қуатты серпін берді.
Араб – ... ... ... ... ... білім
құндылығы артты, екіншіден, ... ... ... ... ... рухани құндылықтың жоғарғы түріне жатқызылды. Мұхаммед пайғамбар
бір өсиетінде былай дейді: «Білімді ... - ... ... ... ... араб тілі ... және грек тілдерін орта шығыс аймағында
ығыстыра бастады. Осы ... ... ... ... және ... ... көне ... әсіресе тіліне аударыла бастады. Араб
аудармасының негізін қалаушылардың бірі омейяд сұлтаны Халид Ибн Язид. Үнді
ертегілері мен ... ... ... ... ибн ... ... Ол ... патшаларының тарихын, Айин – Наме Мазда кітабын аударған.
Ануширван ғұмырнамасын аударған, ал оның баласы ... ... ... мен ... ... Халиф ал-Мансұрдың
кезінде (754-775) ... ... ... ... ... Харун ар-Рашид патшалығында
астрономия туралы үнді еліндегі трактаттар араб тіліне ... ... ... ... Йахья ибн ал-Битрик Птоломейдің
Квадрипартитусын аударса, оған Харун Омар ибн ... ... ... ... ... ғылымның дамуына үлкен септігін тигізді, 830 жылы Бейт
ал-Хикма (Даналар ордасы) салдырады.Осы ... ... ... б. Матар,
ал-Битрик, Салма және т.б. белгілі ғалымдар жұмыс істейді.
Грек мәдениеті грек тілі мен ... ... тіл және ... ... ... ... қосады. Араб тіліннде жаңа терминдер,
ұғымның тың мағыналары қалыптасады. Араб мәдениетінде саяси ... ... ... ... жаңа ... және ... Исламда адамгершілік пен заң тәртібі, болмысқа деген саяси және
философиялық тұжырымдар бірге өрбіді.
Ортағасырда Сирия мәдениетінің ... ... ... өзіндік
үлкен орнын тапты. Сирия мемлекеті Византия мен Иранның саяси күресінен
өзін алшақ ұстады да, ... ... пен ... ... жалғастыратын
белді және беделді мәдени аймаққа, тіпті ... ... ... Шығыс пен
Батыс бір-біріне қарсы идеологиялық шиеленісті жалғастырып жатқанда , Сирия
исламды тарату арқылы өз ықпалын нығайта түсті. ... ... ... ... ... өмір ... ... еңбектері, түсіндірірмелері арқылы Европа бірнеше
ғасырдан кейін ғана грек ... ... ... ... ... мен
ілімнің дамуында маңызды роль атқарды.
Сонымен мұсылман философиясының тарихын, дүниетанымдық бағдарын және
әдістемелік ... ... ... үйлестіре іздестіретін,
іріктейтін қажеттілік туындады, осы ... ... және ... ... ... ... ... идеялық бір бастауы –
Құранның рухани құндылығында, ислам дінінің ... және ... ... осы бағдарларында болмыс бастамасы, дүние мен ... ... жету ... ... ... ... отырады.
Құранда құдайдың дүниені жаратуы туралы Библияға ... ... ...... ... мен ... ... жіктелінген.
Құдай – жалқы, біртұтас, субстанцияның, түп негіздің жоғарғы түрі, дүние ... ... тірі ... ... төменгі сатысы.
Ислам философтары, атап айтқанда мутазилиттер құдайға қандайда
болмасын келбет беруге қарсы болды. ... ... ... дене ... та, түр де, қан да, ... да, ... да жоқ. Ол бөлінбейді,
жеріне және уақытына ... ... ... ... ... ... ... Күллі әлем, ондағы заттар болса, олар өте ... ... ... ... ... тұрақты қасиеттер
болмайды. Құдай барлық нәрсенің әрекеттегі бастамасы.
Түсініктеменің бір бағыты, ... ... ... ... оны ... ... ... Мутазилиттердің бұл ұйғарымы
киелі кітап Құренның кейбір қағидаларымен келіспейді.Құранда құдайдың ... ... оны ... ... ... Түсініктеменің енді бір арнасы
болмыстық ... ... ... ... схоластикаға қарсы суфистер
өз уәждерін келтірді.
Болмыстық біртұтас принципін Ибн Араби екі ... ... ... ...... ... ... тұрғысынан, тұтас дүние
көрінісінен білінеді. Абсолютте бәрі де ... ... ... ... Болымсыз нәрсе өмір сүре алмайды. Өмір сүру ... ... араб ... ... жаңа түрі – ... ағым ... Мутакалимнің пікірталасына иудаистер,
христиандар сияқты мұсылман емес сарапшылар да қатысқан.
Мутакалимдердің ... мына ... ... Құдайдың қалтықсыз туралығы, ... ... ... ... және ... күнә ... ... өтпелі күйі,
мұсылманның зұлымдыққа қарсы әрекетіндегі тиымды бетке басу және ... ... ... және ... - ... бас бағдардың бірі. Ол мұсылманның рухани, діни,
саяси өмірін жан-жақты ... ... ... ... ... Олардың қайнар
көзі ортақ және ұқсас.Бірақ мұсылман ... ... ... ... аумағы кең, шындықты іздейтін тәсілдері де қилы-қилы болса да,
бір-біріне үйлес.
Ақыл – ... ... ... ... ... ойша ... ғылымдар мен білімді
қабылдайтын, күрделі ... ... ... қабілет;
- мүмкіннің мүмкіндігін және мүмкін ... ... ... ... ... өмір көрген, тәжірибесі мол адамнан қабылданатын білім;
- іс-әрекеттің салдарын танытатын және сүріндіретін құмарлыққа ұрындыратын
қылықты бақылатқызатын қабілет.
Алланың осы ... ... адам ... және ... ... ... ... арқылы шындыққа жетуге болмайды. Шындықтың
тәсілі – парасаттық пайымда, ал ... ... ...... ... ... Шындықты іздеу – адамның ізденуінің
шексіздігін танытады. Шындықты ... ... жеке ... Нағыз блім
адамның құдаймен байланысын ашады, кеңейтеді. Философия – ... ... оның ... ... ... түсіндіруге қажет.
Осындай интеллектуалды ізденістердің бастамасы – білімде. Білім –
таным ... ... және ... ... ... ... философтары ілім, білім мәселелеріне үнемі көңіл бөлген. Араб
әдебиетіндегі білімнің көптеген анықтамалары мен ... ...... ... ... ... тану ... объектіні танытқызады, оның мәнін ашады;
Білім танитын нәрсенің қажеттігін айқындайды;
Білім – танымның объектісі, заттың ақылдағы шағылысы;
Білім – ... мен ... ... ... ... – таным объектісінің болмысын, оның ерекшеліктерінң себебін тану.
VII ғасырда араб тілі парсы және грек ... орта ... ... ... Осы ... ғылымдар, әсіресе алхимия және астрология
туралы көптеген көне шығармалар, әсіресе тіліне аударыла ... ... ... ... бірі ... ... ... Ибн Язид. Үнді
ертегілері мен әдебиетін аударуда парсылық ... ибн ... ... Ол парсы патшаларының тарихын, Айин – Наме Мазда кітабын аударған.
Ануширван ғұмырнамасын аударған, ал оның ... ... ... ... мен ... ... ... ал-Мансұрдың
кезінде (754-775) көптеген медициналық ... ... ... ... ... патшалығында
астрономия туралы үнді еліндегі трактаттар араб тіліне аударылды, тұңғыш
астрономиялық орталық ... ... ибн ... ... ... оған ... Омар ибн Фарухан патшалығында баспада
жарық көрді.
Халиф ал-Мамун ғылымның дамуына үлкен септігін ... 830 жылы ... ... ... ... ... Йахья, ал-Хаджжадж б. Матар,
ал-Битрик, Салма және т.б. белгілі ғалымдар жұмыс істейді.
Грек ... грек тілі мен ... ... тіл және ойлау
мәдениетінің жетілуіне өзіндік үлесін қосады. Араб ... жаңа ... тың ... ... Араб ... саяси ілімдер,
құқықтану, адамгершілік ілімі, философия жаңа ... және ... ... ... пен заң ... ... ... саяси және
философиялық тұжырымдар бірге өрбіді.
Ортағасырда Сирия мәдениетінің өкілдері әлемдік өркениетте өзіндік
үлкен ... ... ... ... Византия мен Иранның саяси күресінен
өзін алшақ ... да, ... ... пен ... арасын жалғастыратын
белді және беделді мәдени аймаққа, тіпті мәдени ортаға айналды. Шығыс пен
Батыс бір-біріне қарсы ... ... ... ... , ... тарату арқылы өз ықпалын нығайта түсті. Сирия елінде христиандар
мен мұсылмандар қатар өмір сүрді.
Араб зерттеушілердің еңбектері, ... ... ... бірнеше
ғасырдан кейін ғана грек мұралармен тансыты. Сириялықтар ғылыми идеялар мен
ілімнің дамуында ... роль ... ... ... ... дүниетанымдық бағдарын және
әдістемелік жинақтарын бір-бірімен салыстыра, үйлестіре іздестіретін,
іріктейтін қажеттілік ... осы ... ... және ... ... ... ... философиясының идеялық бір бастауы ... ... ... ... ... христиан және иудаизммен пікір
таласында. Дүниатанымның осы бағдарларында болмыс бастамасы, ... мен ... ... жету ... көзқарастары үнемі үйіріп отырады. Құранда
құдайдың дүниені жаратуы туралы ... ... ... ...... ... мен дүние біржақты жіктелінген. Құдай – жалқы,
біртұтас, субстанцияның, түп ... ... ... ...... түрлі,
тірі мақұлық, субстанцияның төменгі сатысы.
Фараби «Бақытқа жол ... ... ... бастайтын жолға
айрықша назар аударады.Әл-Фараби өлгеннен кейінгі баянсыз бақыт туралы
емес,тірі адамның ... ... ... жету үшін адам ... ... ... өтуі керек.Адамның табиғи қабілеті өздігінше
жақсы қылықты да,жаман қылықты да істеуге ... ... ... ... ... ... ... келеді,осыдан келіп
бақытқа жету мен мінез-құлықтың жетілуі арасында байланыс туады.
«Бақытқа жол ... және ... ... ... мен ... істердегі орта шама туралы пікірін
дамытады.
Фараби ұстамдылықты жақсы ... деп ... ал ... болу ... тыс ... болса,одан жетіспеушілікке қарай ауытқып,ондай
молшылықтан арылуымыз керек және керісінше,жетіспеушілік болса,біз молшылық
жағына ... ... ... ... ... ете ... ... айтылғандар әл-
Фарабидің адам өміріндегі «жақсылық» пен ... ... ... өзі таңдауға болатын жағдайда белсенді ... ... зор ... ... ... өзінің «Философияны үйрену үшін қажетті шарттар ... ... ... философиясын меңгеруге қажет болатын 9
шарт жайлы өз пікірлерін ортаға салып,бұл туралы былай ... ... ... тану жеті ... ... ағымға бас болған ұстаздың аты-жөні,
2-оның шыққан қаласы,
3-философияға мекен ... ... ... ... ... ... ... талдауға түскен мәселелер,
6-философияның алға қойған мақсаты туралы,
7-философияның практикалық мәні,нәтижесі.
Оның пікірінше,тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... Пифагор,яғни пифагористер мектебі.Бұл жерде Фараби ежелгі
Грециядағы негізгі ғылыми философиялық мектептерге шолу ... ... ... ғалымдары, атап айтқанда мутазилиттер құдайға қандайда
болмасын келбет беруге қарсы болды. ... ... ... дене ... та, түр де, қан да, субстанция да, акциденция да жоқ. Ол ... және ... ... ... Құдай барлық заттардың
біріншісі, мәңгі болмысы”. Күллі ... ... ... ... олар өте ... ... ... тұрады.Сондықтан заттарда тұрақты қасиеттер
болмайды. Құдай барлық нәрсенің әрекеттегі бастамасы. ... ... ... ... ... ... алшақтатты, оны жалақ
абстракцияға ... ... бұл ... ... ... Құренның
кейбір қағидаларымен келіспейді.Құранда құдайдың 99 атауы бнрілген, оны
таққа отырды, дейді. Түсініктеменің енді бір ... ... ... ... ... схоластикаға қарсы суфистер өз уәждерін
келтірді.
Ғылымның қадір-қасиетін дұрыс ... ... ... ... мәселесіне көп көңіл ... ... және ... ... ... ... Һарун ар-Рашид «Даналық ұй» (Байт
әл-хикма) деп аталатын, жанында жақсы жабдықталған ... бар, ... ... ... Араб – ... ... Орта Азия мен
Қазақстан жерінде ұлы ғалым ойшылдардың тууына әкеліп, ... ... ... ... ... Ұлы ... ойшылдарымыз – Мұхаммед Қашқари,
Жүсіп Баласағұни, әл-Фараби, ... ... ... ... Мұхаммед
Ферғани, Мұхаммед Бақырғани және т.б.
Теңдесі жоқ үздік ойшылдардың бірі - Әбу ... ... ... ... ... бұрын да, кейін де даналар болды. Бірақ олардың ішінде… дәл
Фарабидей геометрия, музыка, астрономия ... үш ... ... ... үлес ... аса ірі ... ашқан ғалымдарды табу қиын… Платон.
Аристотель, Птоломей сияқты ғұламалар музыканы ... ... ... жазып кеткен…» Бұл – жарты ғасырдай уақыт бойы үзбей әл-Фараби
мұрасын ... ... ... ... ... ... Жақсыбекұлы әл-Машанидің
тұжырымы.
Әбу Насыр әл-Фараби исламның барлық қағидаларын қабылдап, ... ... ... ... ... етіп зор иұра ... ... Шығыстың
«екінші ұстазы» атанған ұлы бабамыз өз заманында адам баласы жасаған
ғылымдардың түрлі ... ... көп ... ... ... ... ... мен қоғам, өмір, эстетика жөніндегі пікірлерінің
қалыптасуына негізінен VII – X ... ... өмір ... ... ... ... ... әл-Фараби ғұмыр кешкен кезең Шығыс елінің
оянуға бет алған ұлы өзгерістері мен өрлеу дәуірі болатын. Бұл ... ... кең ... етек жайған кез. Осы кезде шыққан ойшыл-ғұламалар
еңбектерін араб тіліне ... ... ... үлес ... ... ... ... мәдениетінің дамуына негіз болған. /55,59/ ... ... ... ... ... логика, астрономия, этика -
эстетика сияқты ғылым салаларының бастапқы қадамдары пайда болып, олардың
қағидаларының дамып ... ... ... ... ... үлкен болды.
Әл-Фараби өзінің «Риторика», «Поэзия өнері туралы», ... ... ... ... ... ... ... көңіл
бөліп, көркемдік, сұлулық, бақыт, мейірбандық, білім категорияларының ... ... ... ... ... 870 жылы Сыр ... Арыс өзенінің Сырға барып құятын
жеріндегі Фараб қаласында дүниеге келді.Фарабидің толық ... Әбу ... ибн ... ибн ... ибн Тархан әл-Фараби,яғни әкесі Үзлағ,арғы
атасы Тархан.Әл-Фараби білімге,ізденуге деген құштарлықтың ... ... ... бәрі ... әрі ... ... ... саяхат жасап,сол замандағы мәдени әлемнің коптеген орталықтары:
Хорасанда, Бағдадта, Дамаскіде, Алеппада, Мысырда болған. Өз ... ... ол араб ... ... және ... ... болған Бағдадта
өткізді.Мұнда ол өз ... ... ... ... ... ... кертартпа хадисшілер оны жек көріп,күндей бастаған, әсіресе,
олар ... ... ... ... ... қарсы шыққан, өйткені оның
дүниеге көзқарасы шынайы ... ... ... ... о ... ... іздеп табуға мегзейтін еді.Ақыр соңында ... ... ... «Фусул ал-мадани»деген соңғы шығармасында ол:адам
ғылымға түрліше тосқауыл жасайтын ... ... ... өркен жайған
елде тұруға тиіс дейді.Әл-Фараби өмірін александриялық ғалымдар,яғни бір
кезде Александриядан ... ... ... ... ... ол ... Сирияның жетекші саяси қайраткері
Сейд ад-Дуаль Хамданиге аса қадірлі болды.Фараби 950 жылы 80 жасында ... ... ... тек ... ... ғана ... ... Аристотельді,әл-Киндидің ізін қуып,философия мен ғылымның
барлық салалары бойынша үлкен ... ... ... Фараби
шығармаларының санын неміс ғалымы Ш.Штейшнейдер 117 еңбек десе,түрік ... 160,ал ... ... ... 200 трактат деп көрсетеді.Фараби
философия саласы бойынша грек ... ... ... , ... , «Софистикасына» түсініктемелер жазды.
Этиканы ол, ең алдымен, жақсылық пен жамандықты ажыратуға ... ... деп ... ... оның этика жөніндегі тұжырымдамаларында
жақсылық, мейірбандық категориясы басты орын ... ... ... ... гуманизмнің лебі еседі, ол адам баласын жаратылыстың, ... иесі ... биік ... сондықтанда оны құрметтеу, қастерлеу
керек деп түсінеді. Фараби жасаған қорытындының ... ...... ... ... бірлігінде. Фарабидің гуманистік идеялары
әлемге кең таралды. Ол ақыл-ой мен білімнің биік ... ... ... ... ... ... ... өмір
шындығының өзіне тән ... ... ... түрде бар
құбылыстардың,әлеуметтік өмірдің көкейдегі елесі. Көркемдік-адамның денесі
мен рухани жан-дүниесінің ... ... ... көрсететін
белгі деп санайды.
Фараби «Бақытқа жол сілтеу»трактатында бақытқа,оған жетуге бастайтын
жолға ... ... ... өлгеннен кейінгі баянсыз бақыт
туралы емес,тірі адамның бақыты туралы айтады.Оған жету үшін адам ... ... ... өтуі ... ... ... өздігінше
жақсы қылықты да,жаман қылықты да істеуге бірдей мүмкіндік береді.
Адамның жетілуі мінез-құлықтың жетілуімен үйлес келеді,осыдан ... жету мен ... ... ... ... туады. «Бақытқа
жол сілтеу»трактатында және басқаларда әл-Фараби Аристотельдің әрекеттену
мен қайырымды істердегі орта шама туралы пікірін дамытады.
Фараби ... ... ... деп ... ал ұстамды болу үшін,
шамадан тыс молшылық ... ... ... ... ... ... және ... болса,біз молшылық
жағына қарай ауытқуымыз керек, сөйтіп, мінез-құлқымызда ... ... ете ... ... ... ... ... адам өміріндегі «жақсылық» пен «жамандық» ... ... өзі ... ... ... белсенді әрекет
факторына қандай зор маңыз бергенін көрсетеді. Әл - ... ... мен ... адамы болу үшін қойылатын ең бірінші талап - ол ... ... ар ... ... ... өз ... ... таза махаббаты,
ғылым мен білімге деген қалтқысыз құштарлығы мен берілгендігі. Бұл шарт
орындалмаған күнде адам ... ... ... ... де ... ... Фараби.
Әл-Фарабиді дүниеге танытқан музыка теориясына арналған
шығармаларының бірі- ... ... ... атты ... ... ... математикалық тәсілдер пайдалану арқылы музыкалық дыбыстарды тұңғыш
рет қағаз бетіне түсіріп, нотаны алғаш дүниеге келтірді./55,64/
әл-Фарабидің бұл кітабы музыкалық ... ... мен ... ... ... байланысына дейінгі музыкалық ғылымның
мәселелеріне ғана арналмай, музыканың ... ... ... ... Музыка зерттеу саласында еңбектерінде Фараби музыканың
емдік қасиетін, жағымды әсерін жан-жақты ... ... ... мәні зор ... баса ... ... музыка шығарудағы қабілеті
дәрежесінің әр түрлі сатысын көрсетіп, адамның жан-дүниесіне ... әсер ... ... ... ... ... халық арасында Хакім Ата деген тапен танымал.
Түркістан қаласында ... ... ... сонда алған, кейінірек ұстазы
Ахмет Йассауи ақылымен Самарқанд, ... ... ... ... ... ... көрнекті тұлғасы Махмұд Қашқари толық аты Махмұд ... ... ибн ... аль ... Өз ... ... мәдени
орталықтардан білім алған. Сол кезде Махмұд Қашқари түрік халықтарының
өмірінің көп ... оның ... ... ... ... ... оның ... түсінік беретін кітап жазу туралы ой туады.
Махмұд Қащқаридің ... ... ... атты ... тек ... түсіндірме сөздік қана емес, жалпы түркі тілдерін зерттеудегі өзі
өмір сүрген орта ғасырлық шығармалардан үлгі ... ... жоқ ... ... ... «Диуани лұғат ат-түрік» - қазіргі түркі халықтарының
бәріне ортақ асыл ... Бұл ... ... даналығының қазынасы, ежелгі
түрік өмірінің энциклопедиясы.
Жүсіп Баласағұни мұсылманша білім алып, өзінің әйгілі «Құтадғу Білік»
атты ... ... ... ... онда ... сөз, ... қалдырған. Оның дастаны орта ғасырлардағы түркі тілдес тайпалардың
тілдік сана сезімі өрлеуінің белгісі болған маңызы зор ... ... ... ... ұлы ... Әзіреті Қожа Ахмет
Йассауи. Ахмет ... ... ... ... ... шыншылдық, тазалық секілді істерге болуға шақырды. Оның «Диуани
Хикмет» сюжеті ... ... да , ақын онда ... ой мен үлкен мұра
қалдырған.
Мұхаммед ... ...... ... белгілі тарихшысы және
саяси қайраткері. Оның белгілі шығармасы XIV – XVI ... ... атты ... ... ... табылады. Және сол сияқты оның қыл
қаламынан түрік ... ... ... ... ... ... ад-дин Бабыр – Шығыстың белгілі ортағасырлық тарихшысы, ақын
және саяси ... ... ... ... және ... тарихында өзіндік орын алатын Захир
ад-Дин Бабыр Ферғанада ... ... ... қилы ... ... және ... шағы ... Отанына деген сағыныш сезімі бір сете ... ... Ол ... өміріндегі ерекше есте қалған сәттерін, ... ... ... ... ... қағаз бетіне түсіріп
отырған. Атақты «Бабыр хаттары», ... ... ... ... ... ... қыл қаламына «Бабырнамадан» басқа «Мубаин» деп
аталатын ақындық шығарма жатады. Сонымен қатар оның ... ... ... жеке ... ... ... халқының тұңғыш тарихшыларының бірі – ... ... ... ... Оның ... жөнінде нақты мәлімет көп емес.
Қадырғали Қосымұлының «Жылнамалар ... ... ... ... ескерткіш болып табылады. Еңбек түрік тілінде жазылған және «даланың
ауызша тарихнама» тобына жатады. ... ... ... тек ... ... ғана жеке ... мұрасы ғана емес. Ол ... ... ... мәдениетінде маңызды орын алады.
Ұлы ғұлама ғалымдардың, ойшыл, философтардың ортағасырларда Әбу
Насыр әл-Фараби, Ибн Сина, Фирдоуси, ... тағы сол ... ... аты ... ... мұсылман ренессансының нәтижесі болды. Олардың
мұсылман білімі мен ... ... ... ... ... үлесі зор
болды. Олардың «өмір», «жетілген адам», ... ... т.б. ... ... да өз ... жоғалтпаған, ал олардың түпнегізін,
мәнін ашу үшін сонау ... ... ... ... кеңінен қарастыру қажет. Мұсылман философиясы туралы ... ... ... біз оның ... ... үлкен маңызы бар,
жалпы философияның бір ... ... көз ... айтамыз.Оның
артында қалдырған мұралары ... ... ... ... өміріне,
отандастарымыздың философиялық мәдениетін өркендетуге үлесін қосып келеді.
Бүгінгі таңдағы «Мәдени мұра бағдарламасын» ... ... ... ... етене жақын танысуы мүмкін.
Ислам бүгінде таза идеялық, философиялық мәселелерімен шектелінбей,
тарихи – ... және ... ... ... ... басты мақсат: а) мұсылман қоғамының негізі мен беделін нығайту; б)
мұсылмандық мәдениеттің маңызын басқа ... ... ... ... ... өмір сүру; в) дүниежүзілік діндер мен адамзаттық
өркениетте ... ... орны мен ... ... ... ... тек діни – философиялық ағым ғана емес, ол ... ... ... үлкен демеушілік пен дәнекерлік жасауда. Мұсылман
ортасында «өзін» ... ... ... оған ... қою ... ... Қоранның басты идеялары бүгінгі ынтымақ бағдарына орай қайта
толықтырылып, оларды ... ... ... ... қарқындауда.
Ортағасырлардағы мұсылман елдеріндегі бұрын-соңды болмаған аса зор
мәдени өрлеу көпшілік ғалымдарды ... бұл ... ... ... ... негіз болды. Осы дәуірде ислам діні таралып,
рухани мәдениет ... ... ... мен мәдениет алыптары дүниеге
келді. Осы ислам дінін қабылдаған қазақ халқының тарихында ... ... ... күні бұл саяси-рухани өзгерістерді зерттеу өзекті
мәселелерінің біріне айналып ... ... ... ұлы ... ... ... ... олардың ғылым мен білімнің дамуына қосқан үлестері, айқындап
кеткен тұжырымдары, интелектуалды интуицияға негізделген ... ... ... көрнекті өкілдерінің бірі, ислам дүниесінің ең
ірі ... ... ... ... философтары, Аристотельден кейінгі «екінші
ұстаз» атанған Әбу Насыр әл-Фарабидің философия ғылымына қосқан ... ... ... ... да қосқан үлесі аз емес, оның Европа елдеріне
медицинасына ортағасырларда ашқан ... өз ... осы ... ... араб – ... ... ортағасырлардағы Орта Азия мен
Қазақстан жерінде білім мен ғылымның дамуына қосқан үлесі үлкен. Мәселен,
тарихын, ... ... және ... ... ... ... іздестіретін, іріктейтін қажеттілік туындады, осы
мәселелерді нақты және жан-жақты талдаудың құндылығы артуда.
Ұлы ғұлама ғалымдарымыз, ойшыл - ... ... ... ... ... ... ... философия ғылымдарына
үлкен еңбек сіңіргеніне көз ... ... ... ... ... ... елдің рухани өміріне, отандастарымыздың
философиялық мәдениетін өркендетуге үлесін қосып келеді. ... ... мұра ... ... асыруда халық олардың еңбектерімен етене
жақын танысуы мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кең байтақ Орта Азия мен ... ... ... ... ... діни, саяси, әлеуметтік – этникалық, мәдени ...... ... үлкен ықпал еткендігі рас. Мәселен, исламдану
үрдісі кезінде төрт бағыт негізінде енген ... діні ... ... Араб – ... ... ... ... ирандық саманилер,
сопылық ағым және қожалар арқылы енген болатын. Осы бағыттар Қазақстан
тарихында ... орын ... Атап ... ортағасырлардағы әйгілі Жібек
жолы арқылы келген мұсылман саудагерлерінің көшпенділердің отырықшылыққа
бас бұруына әсерін тигізді. Ирандық – саманилердің ... ... ... ... ойларына тигізген әсері кейін тіркі
халықтары арасында шыққан ұлы ғұламалардың еңбектерінде өз ... ... ... ... ... ислам дінінің келуімен Қарлұқ, Қарахан,
Оғыз мемлекеттері тарих сахнасына ... ... ... ... ғылым мен мәдениет дамыды. Түркістан жері Исламның келуімен
адамзат өркениетінде өзіндік орны бар ірі ... ... ... IX ... ... дүниеге келген әл – Фараби, ... ... ... Ж. ... М. ... А. ... А. Йассауи сияқты ұлы
ойшылдар дүниеге келіп, тек түркі халықтарына емес, ... ... өз ... ... Осы ... ... ... рухани мәдениет
барынша гүлденді. «Мұсылмандық Ренессанс» ... ... ... ... ... дүниеге келді. Осы, VII – XVII ғасырлардағы рухани –
саяси, тарихи процестер Ислам дінін ... ... ... соның
ішінде қазақ халқының да діни дүниетанымдық, философиялық ... ... ... жұмысымыздың пірлер институтына арналған тарауымызда араб –
мұсылман факторының бірі сопылық бағыттың негізінде ... ... ... ... ... ... ... тарихында үлкен орын
алытындығын дәлелдеуге тырыстық. Кез келген өркениеттілік үлгісі шеңберінде
этникалық құрылымның өмір сүру тәжірибесін ... ... ... түсіріп
отыратын белгілі бір мәдени үрдіс.
Далалық көшпелілер өркениетінің пайда ... мен ... ... ... ... ... ... күре тамыры болып ... мен ... ... тығыз қарым-қатынас.
Көшпелілер мен отырықшылар арасындағы алшақтық – ... ... ... ... ... ... ... таптық жүйеге
жіктелсе, көшпелі және ... ... ... әлеуметтік жіктеліс
анағұрлым күрделілірек.
Ортағасырлардағы көшпелі қоғамдағы пірлер ... ... ... діні мен ... ... арасындағы көпір қызметін
атқарды. Орта Азия халықтарына ислам дінін уағыздау ... ... ... көзі ашық діндар адамдар арқылы жүзеге асты. ... ... ... ... ие болып, олардың құрметті аты «пір», «баб»,
«әулие», «ишан» деп атала бастаған. Өз бастауларын ... ... ... бұл ... топ әр ... мұсылман елдеріндегі
халықтар арасында әр алуан қызмет ... ... ... ... ... ... ... атқарғанымен, оның ең маңызды рөлі діни
салада болды. Пірлер ... ... ... ...... үлкен демеушілік пен дәнекерлік жасау болды.
Қазақ халқының тарихында пірлер институтының ... өте ... ... ... және ... ... ... құқық
негізінде жүзеге асырылуын қамтамасыз етуші, әлеметтік құрылым ретінде
пірлер институты қазақ қоғамыда – ... ... ... ... ... Пірлер институты қазақ қоғамындағы көп функционалды
институт, ортағасырларда пайда ... ... ... ... ... ... ... бұл институт қазіргі таңға дейін
өмір сүріп келеді. Қазақ халқының ... ... ... маңызы өте
зор.
Зерттеу жұмысымызда қарастырылған ... ... ... бағыты болды. Ол бөлімімізде мистика(сиқыр), керемет мәселесін
қарастырып, оның ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, оның басқа да жақтарын ашуға тырыстық.
Ұлы ғұлама ғалымдардың, ойшыл, философтардың ортағасырларда Әбу Насыр
әл-Фараби, Ибн ... ... ... тағы сол ... ... аты ... ... мұсылман ренессансының нәтижесі болды. Олардың
мұсылман білімін алып, оның Орта Азия мен ... ... ... ... ... Араб – ... ... алған білім болашақ қазақ қоғамының
дүниетаным ойларына, өмір және өлім туралы ойларына және т.б. ... ... ... ... ... ... орын ... тұрғыдан алып қарағанда, Орталық Азияның араб – мұсылман
өркениетіне тартылуы бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған
мемлекеттердің құрылуына ықпал етті. Арабтар енгізген ислаи ... ... ... ... одан әрі ... еткен идеология қызметін атқарды.
Түркі – ислам синтезінің қалыптасу уақыты ортаазиялық – ... ... ... (IX – Xғ.ғ.) ... ... ... ирандықтар үлкен рөл атқарды. Көшпелілер ... ... ... ... ... ... ... Ренессанс» деген атау берген ұлы мәдени үрдіске тартылуының
маңызды факторы ... бұл ... ... VII – XVII ... ... ... әлеуметтік – экономикалық үрдістерге талдау жасалды.
Зерттеудің нәтижесінде, өз ... ... ... ... ... және орта Азияға тигізген әсері , кейі оның тарихында өз ... осы ... ... біршама жетістіктерге жеткенімен,
оларға әлі арнайы талдау жасап, жан – ... ... ... ... Оның басты себебі, кеңестік жүйе тұсындағы Қазақстан тарихының
бұрмалануы, атап ... ... ... ... ... ... ... діни – рухани, яғни қазақ қоғамындағы ислам діні, ... ... ... өз ... ... ... ... байланысты араб – мұсылман факторының Қазақстан тарихындағы
орнын анықтау зерттелмей қалды.
Сондықтан, ... араб – ... ... ... тарихындағы орны
мен ролін талдау, тарихшы – зерттеушілер, ... ... жаңа ... ... ... ... ТІЗІМІ:
1 Нуртазина Н.Д. Ислам в истории Средней Азии и Казазстана. Алматы:
Қазақ ... 2000. – ... ... А.М. ... по ... ... в Казахстане. Алматы:Дайк-
Пресс,2005. – 224с.
3 Жандарбек З.З. Маулана Сафи ... Орұң ... ...... VIII-XII ... тарихы жөнінде: т.ғ.к. ғылыми
дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясы. – ... ... ... М. Арыстанбаб және оның кесенесі. – Шымкен: ... ... 1996. ... ... Д. ... баб. – ... 1999. – 158б.
6 Маңабай А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның
һәм олардың ұрпақтарының шежіресі. – Алматы, 2001. – ... ... Т. ...... 1999. – ... Қартабаева Е.Т. Араб – мұсылман мәдениеті және ... Азия ... ... (VIII – XIII ғ. ... ... ... дәрежені алу
үшін жазылған диссертация. Алматы, 2002.
9 Тримигэм Дж.С. ... ... в ... Москва: Наука,1989. – 328с.
10 Мец А., Мусульманский ренессанс. Москва, 1966.
11 Мюллер
12 Босворт К.Э. ... ...... ... 1971. – 324б.
13 Малушков В.Г., Хромова К.А. Поиски путей реформации в исламе: опыт
Ирана. ... ... ... Ф. ... ... ... в литературах ислама.//
Арабская средневековая культура и литература. Москва,1978.
15 Пищулина К.А. Юго – восточный Казахстан в XIV – ... VXI ... ... и ... – экономической истории). – Алма-ата:
Наука,1977. – 288.
16 әл – ... А. әл – ... және ... ... Алматы: Алаш, 2004. –
216б.
17 Юдин В.П. Зияя ... ... ... о ... XVI века // ... ... ... Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячилетии.
Алматы:рауан, 1992.
19 Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша ... ... ... 1996. – 258б.
20 Абусейтова М.И. Казахстан и Центральная Азия в XV-XVII вв.: ... ... ... Кәрібаев Б.Б.
22 Аманжолов К.Р. Түркі халықтарының тарихы. Алматы: Білім, 2002. – 292б.
23 Қадырбаев А.Ш. ... и ... в ... и ... Азии ... ... ... 1990. – 158с.
24 Нуртазина Н.Д. Ислам және Қазақ ... А., 2004. – ... ... Г.Э. ... ... арабо – мусульманской культуры.
Москва, ... ... А. ... ... истории. М., 1982
27 Көбеева О. Дінтану негіздері. ... ... 1998. – ... ... М. ... ... 1995. – ... Ибаддулаева З.Ө. Қазақ қоғамының құрамындағы қожалар ... ... ... ... ... ... алу үшін ... Алматы, 2001.
30 Лыкошин Н.С. «Насаб-нама»(родословие) как исторический материал // ТВ.
1896 №63. – С. 264-265.
31 Шариф ад-дин Али ... ... – наме / ... ... ... ... 1972. – ... Бабыр Захир ад-дин Мұхаммед. Бабырнама.(ауд. Б.Қожабекұлы) – Алматы:
Ататек,1993. – 448б.
33 Утемиш-Хаджи. Чингиз – наме. – Алма-Ата: ... 1992. – ... ... по ... казахских ханств XV – XVIII в.в.(Извлечение из
пер. и ... ... ... С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А.
Пищулина, В.П. Юдин. Алма-ата: Наука, 1969. – 650с.
35 Идрис Шах. Суфизм. Москва: КиК, 1995. – ... Қожа ... ... ...... / ... М., Шафихұлы М.,
Нүсіпқызы Ж./ – Алматы: Дәуір.
37 Ж. Баласағұни ...... // ... философиясы. Алматы, 1998.
38 М.Қашқари Диуани лұғат ат-түрік // Қазақ философиясы. Алматы, 1998.
39 Левшин А.И. Описание ... или ... орд и ... под ред. ...... ... 1996. – 656б.
40 Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. – Алматы,1985 – 560б.
41 Кудайбердиев Ш.
42 Абирова Б.И. Исторические этапы развития ... // ... ... ... ... 2005. С. ... ... Энцеклопедиясы / бас ред.Нұрғалиев Р.Н./. – Алматы: Қазақ
энцеклопедиясы, 1995. – ... ... ... ... ... (Бес тарих). – Алматы: Қазақстан,1992.
– 304 б.
45 Қарахан қожаларының «насаб – намасы» (түпнұсқа)
46 ... Ә.Х. ... жыр – ...... Жазушы, 1985. – 325б.
47 Караев О. История Караханидского ... ... ... ... ... Саттарұлы С. Абд ул-Жалил Баб (Хорасан Ата). Алматы: РИИЦ – ...... ... би Қосымұлы және оның жылнамалар ... ... ... 1991. – ... Жандарбек З. Алтын Орда мемлекетіндегі билер ... // ... 2006 ... Төрт ... ... Қазақ баспасы, 1990. – 187б.
53 Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т.1-3. ... ... Б.А. ... кочевых узбеков. Москва,1965
55 Үсен Н. Құрайыштар және Сейттер мен Қожалар. Алматы: Үш Қиян, 2006. –
432б.
56 аль – Фараби. О ... и ... ... ...... ... / ... и коментарии И.Ю. Крачковского. Изд.2. Москва,1986.
58 Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі. – Ташкент: Өзбекстан, 1994. – ... ... Т. ... ... тараған Қылауыз ата ұрпақтарының
толықтырылған шежіресі. – Ташкент, 2004. – 216б.
60 Сыздықов С.М. Мүнежімбашы шейх ... ... ... ... ... // Отан ... 1998 №1 ... Кадырбаев А.Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, ... и ... ... ... М.Е. ... ... ... Яссави. Ташкент,1930.
63 Миллер А. Международное положение Казахстана во второй половине XVI
века // Историческии ... Кн.8. ... ... Н.Ц. ... ... о ... ... ханах.
Надгробная надпись на могиле Елюй Чу-цая: перевод. ... ... Н.Ц. ... о ... ... // ... в Азии ... Сборник статей. Москва,1970.
66 Семенов А.А. Первые Шейбаниды и борьба за ... // ... ... таджиков и узбеков Средней Азии. Вып.1. Сталинабад,1954.
67 Султанов Т.И. Позднесредневековая мусульманская историография //
Народы Азии и ... ... ... ... ... ... ... Султанов Т.И. Сословие султанов в Казахском ханстве XV-XVII веков //
Казахстан в ... ... ... ... В.В. ... строй Монгольской империй XIII в.
Москва,1993.
71 СМИЗО – Сборник материалов, относящихся к ... ... ... ... ... в Восточные страны Плано Карпини и Рубрука. Москва,1957.
73 Мехман-наме-йи Бухара. Перевод Р.П. ... под ред. ... ... ... О.Ф. Хронология правителей восточной части Чагатайского
улуса. // Восточный Туркестан и Средняя Азия. История. ... ... ... М.М. Шиизм және оның қазіргі Ирандағы рөлі. т.ғ.к. ғылыми
дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. Алматы,2006.
76 Акназаров Х. ... ... в ... его эволюция и проблемы
преодоления. Алматы: Наука, 1980. – 268с.
77 Сайдбаев Т. Ислам и общество. Москва,1984.
78 Султангалиева А.К. Ислам в Казахстане: ... ... и ... ... С.Н. ... и ... святых в Средней Азии // ... ... С. – ... ... В.Н. Культ святых в исламе. Москва,1970.
81 Э. Хара-Даван. Чингис-хан как ... и его ... ... Суфизм в контексте мусульманской культуры. Москва, 1989
83 Мечковская Н.Б. Язык и религия: лекции по философии и истории ... ... ... Т.И. ... на ... ... Потомки Чингнз-хана. Алматы:
Дайк-Пресс,2001.
85 Кривец В.А. Ислам в Центральной Азии. Москва,1999. – 274с.
86 Қасабекова А., ... Ж. ... ... ... ... ... 1994. – 256б.
87 Тұрантегі Д. Исхақ баб. ... 1999. – ... М.Ж. ... Ата – баба ... ... неге ... ... Алматы:
Білім,2000. – 504б.
89 Зайончковский А. “Летопись Кипчакской степи” (Таварих-и ... ... ... по ... ... // ... источники по истории народов
Юго-Восточной и Центральной Европы. Вып.2. Москва,1969.
90 Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой ... XIX ... ... История дома Чингисова – История первых ... ... из ... / ... с ... монахом Иакинфом. Спб.,1829.
92 Кадырбаев А.Ш. Очерки истории ... ... ... и ... ... ... / Перевод и коментарии И.Ю. Крачковского. Изд.2. Москва,1986.
94 Массон М.Е. Мавзолей Ходжа Ахмеда Яссави. Ташкент,1930.
95 Жолдасов С. ... ... ... Нұрлы Әлем,1998. – 136б.
96 Ирмияева Т.Ю. От халифата до Блистательной порты. Москва,2000. – 361с.
97 Сейтбеков С., ... С. ... ... ... 2002. – ... Ирис Шах. ... идтотов. Москва: Гранд,2002. – 432с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Шаруашылық субъектінің экономикалық сипаттамасы62 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану ісі36 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь