Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы

Кіріспе
І тарау. Абайды тану мәні мен мақсаты
1.1. Абайтанудың кешегісі мен бүгінгісі
1.2. Абай қара сөздеріндегі синтаксистік ерекшеліктер

ІІ тарау. Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы
1.1. Жай сөйлемдер
1.2. Құрмалас сөйлемдер
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Қазақ тіл білімінде синтаксис саласында сөйлем құрамы түрі жағынан аса ауқымды бола қоймағанымен, олардың көркем шығармалар арқылы оларды талдап-танысудың мәні зор. Оның үстіне біз Абай қара сөздерінің тілі негізінде сөйлем құрамын зерттегелі отырмыз. Сондықтан да бұл жұмысымызда аса көрнекті жазушының туындысындағы сөйлем құрамының қызметі мен түрлерін ажырату осы жұмыстың мақсаты болып табылады.
Абай қара сөздеріндегі сөйлем құрамын саралау, олардың атқаратын қызметін ашу – осы жұмыстың ғылыми ерекшелігі болып табылады.
Дипломдық жұмысқа талдау, сипаттама, салыстырма, қорыту әдістері қолданылды.
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.
Кіріспеде жұмыстың жалпы сипаттамасы, тақырып өзектілігі, зерттеудің мақсаты мен міндеті сөз болады.
«Абайды танудың мәні мен мақсаты» деп аталатын І тарауда Абайтану ілімінің тарихына тоқталып, оған негіз болған М.Әуезовтың, басқа да абайтанушы ғалымдардың зерттеулеріне тоқталамыз. Абай қара сөздеріндегі синтаксистік ерекшеліктерге қысқаша тоқталамыз.
Екінші тарауда сөйлем түрлерін, құрамына анықтама беріліп, Абай қара сөздеріндегі мысалдармен талданды.
1. Құнанбаев Абай (Ибраһим). Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Екінші том. Аудармалар мен қара сөздер. Алматы: «Ғылым», 1977
2. Бөжеев М. Абай қара сөздері хақында //Қазақө фольклдоры мен әдебиет шығармаларының текстологиялық зерттелуі. Алматы. -1983. -217-228 беттер
3. «Абай тағлымы». әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер. Алматы, 1986
4. Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны //Қазақ әдебиеті. – 1989. – қаңтар.
5. Ысқақов А. Абай және қазақ әдеби тілі //Абай тілі сөздігі. Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы». – 1968. – 4-13 беттер.
6. Қарасөздер//Абай. Энциклопедия. Алматы: «Атамұра». – 1995. – 327-352 беттер.
7. Әуезов М. Абай Құнанбаев. Алматы: Қазақ ҒА-ның «Ғылым» баспасы, 1967
8. Әуезов М. Абай (Ибраһим) Құнанбаев // Әуезов М.Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы. – 1985. -6-245 беттер.
9. Серғалиев М. Абай поэзиясының синтаксисі //Ұлылық өнегесі. - Семей, 19985. – 59-66 беттер.
10. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959
11. Өмірәлиев Қ. Абай афоризмі, Алматы «Қазақстан», 1993
12. Сыздықова Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы, Алматы, 1970
13. Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі, Алматы, 1968
14. Мырзахметов М. Абай және Шығыс. Алматы «Қазақстан», 1994
15. Абайды оқы, таңырқа... Алматы «Ана тілі», 1993
16. "Абай тілінің сөздігі" 1968
17. Абай қара сөздері. Шығармалар. ІІ томдық, Алматы, «Жазушы» баспасы, 1968
18. Қазақ грамматикасы, Алматы, 2002
19. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі, Алматы, «Ана тілі», 1991
20. С.Төлеуов Сөз таптары. Алматы, «Мектеп», 1982
21. Ш.Бектұров, М.Серғалиев. Қазақ тілі, Алматы, 1994
        
        АБАЙ ҚАРА СӨЗДЕРІНІҢ   СӨЙЛЕМ  ҚҰРЫЛЫМЫ
Жоспар
Кіріспе
І тарау. Абайды тану мәні мен мақсаты
1.1. ... ... мен ... Абай қара ... ... ерекшеліктер
ІІ тарау. Абай қара сөздерінің ... ... Жай ... Құрмалас сөйлемдер
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Қазақ тіл білімінде синтаксис саласында сөйлем құрамы түрі жағынан
аса ауқымды бола ... ... ... ... ... ... мәні зор. Оның үстіне біз Абай қара сөздерінің тілі
негізінде ... ... ... отырмыз. ... да ... аса ... ... туындысындағы сөйлем құрамының қызметі
мен түрлерін ажырату осы ... ... ... ... қара ... сөйлем құрамын саралау, олардың атқаратын
қызметін ашу – осы жұмыстың ғылыми ерекшелігі болып табылады.
Дипломдық жұмысқа талдау, ... ... ... ... ... екі тараудан, қорытындыдан ... ... ... жұмыстың жалпы сипаттамасы, тақырып өзектілігі, зерттеудің
мақсаты мен міндеті сөз болады.
«Абайды танудың мәні мен мақсаты» деп ... І ... ... ... ... оған ... ... М.Әуезовтың, басқа да
абайтанушы ... ... ... Абай қара ... ... ... ... тарауда сөйлем түрлерін, құрамына анықтама ... ... ... ... ... ... Абай қара ... жай сөйлемдерге, құрмалас
сөйлемдерге, оның ... ... ... талдау жасаймыз.
Қорытынды бөлімде диплом жұмысының жалпы ерекшеліктері, ғылымилығы,
қол жеткізген тұжырымдары сөз болады.
Диплом жұмысының материалдары:
Негізгі ... ... ... ... қазақ тіл
біліміндегі сөйлем ... ... ... ... ... еңбектері және одан да басқа көптеген
әдебиеттер ... ... ... ... ... құрылымын сөз ету үшін алдымен, сөйлем
құрылымының түрлеріне тоқталып, олардың мән-мағынасын ашып алу ... тілі ... ... екі ... жай және ... сөйлем
түрлерін ажыратады.
Жай сөйлем синтаксистің ең негізгі нысаны болып ... ... ... ... ... ... сөз ... мен құрмалас
сөйлем осы жай сөйлемнен тыс жеке дара өмір сүре ... Сөз ... дара ... ... ол сөйлемге айналды деген мәнді ... ... ... ... де ... екі жай сөйлемнен құралады.
Жай сөйлемнің құралымдық ұйысымы ... тіл ... жай ... ұйысымы деп те аталады. Бұл - жай сөйлемнің құрамына, ... ... ... ... ... Яғни, кез келген сөйлемнің
белгілі бір құырылымы болады. Ол ... ... ... ... мүмкін.
Немесе екі сөзден, тіпті бір сөзден де жасалатыны белгілі. Әр ... тән ... ... ... де ... сөздердің санына сай
формалары әр түрлі болып келеді.
Сөйлемді ... ... ... ... ... Бұл ... тән атқаратын қызметтері болады. Яғни, әрбір мүше ... ... ... ... ... де ... Сөйлем мүшелері
өздерінің қызметтеріне қарай екі ... ... ... Олар тұрлаулы және
тұрлаусыз мүшелер деп аталады.
Тұрлаулы мүшелердің ең ... ... ... - ... ... ... бастауыш қызметіндегі атау септігінде
тұрған кім? не? деген сұрауға жауап беретін логикалық ... ... ... ... сөз ... да ... ... қызметті атқара
береді. Егер субстантивтенсе бастауыш қызметін атқармайтын ... ... сөз ... жоқ ... болады.
Мысалы: Мен бала күнімде естуші едім, біздің қазақ ... ... ... (148)
Қазақтың бір мақала: «Өнер алды – ... ырыс алды – ... ... ... ... ене ... елі, бұлар неден болса да ұялайды
екен (153)
Сөйлем мүшесі өзі ... ... ... қарай дара, күрделі және
үйірлі болып бөлінеді. Дара мүше бір ... ... ... мүше ... одан да кеп ... ... солай аталады. Ал үйірлі мүшенің
жасалуы құрамы жағынан күрделіге ұқсас болып ... ... ... ... мүше ... екі, ... одан да көп сөздерден жасалады. ... ... ... ... ... мүшеден ерекшеленіп
ажыратылады.
Үйірлі мүшені құрайтын сөздер өз алдына предикатты бірлік ... ... жай ... ... ... ... Бұндай
"жай сөйлемнің" баяндауышы есім сөз таптары, есімдік және есімше ... өз ... ... ... болып саналатын құралым (конструкция)
екінші негізгі сөйлемнің кез-келген мүшесі ... ... ... тұра ... ... кең қолтық, шүлдірлеген тәжік, ... ... ... деп, қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенге, әке-
үке десіп, шығып кетсе, ... ... ... ... осы ... ... оны құраушы бірліктердің сипаты жағынан ерекшеленеді.
Жай сөйлемнің компоненттері сөз тұлғалар мен сол тіркестері болса, құрмалас
сөйлемнің ... ... ... ... ... мен жай ... білдіретін грамматикалық мағыналары
бір емес. Жай сөйлемнің білдіретін грамматикалық мағынасы - ... ... ... ... ... ... мағына болса
(оның өзі болымдылық және болымсыздық тұрғыда көрінуі мүмкін), құрмалас
сөйлем ... ... ... ... қатынастар туындайды: мезгілдік
(оқиғалардың бір мезгілділігі, әр ... ... ... т.б. ... құрмалас сөйлемнің грамматикалық
мағыналарын ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасты білдіруге әсер етеді, сол үшін пайда болған.
Байлар, олар өздері де бір күн ... да, ... ... ... басында тұр (156.
Егер жай сөйлемдер арасындағы грамматикалық ... ... ... ... ... олар ... ... формалар арқылы
(-гендіктен, -са да) нақты түрде белгілеген (себептестік және қарсылықты
грамматикалық ... орын ... ... ... ... ... ең ... белгілерінің
бірі оның құрамының бірнеше предикативтік орталықтардан құралуы болды.
Предикативтік орталықтардың ... ... ... ... ... ... ... өлшем. Предикативтік сыңарларының байланыс, қарым-
қатынасына карай тіл білімінде құрмалас сөйдемдерді салалас және ... ... деп ... ... пен ... ... ... түркологияда екі
түрлі көзқарас қалыптасқан: бір ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы: егер сыңарлары мағыналық
жағынан бірі екіншісіне тәуелді болып, бағынышты қарым-қатынаста ... ... ... да, ал ... ... қатынаста жұмсалса, сыңар
баяндауыштарының тиянақты-тиянақсыз тұлғаларда тұруына ... ... ... ... ... ... және сабақтастықты мағыналық
белгілеріне қарай емес, тұлғалық белгілеріне ... ... ... ... бірінің (алдыңғысының) баяндауышы тұлғалық
жағынан тиянақты ... ... ... жағынан ғана емес, тұлғалық
жағынан да екінші сыңарына бағына байланысса, сабақтас құрмалас болады ... ... бір ... ... ... ... сыңарларының
мағыналық қатынастарының қандай екеніне қарамастан салалас құрмаласқа
жатады. Қазақ тіл ... ... ... ... басшылыққа біржола
қалыптасты.
Салалас құрмалас сөйлемдер. ... ... ... ... ... ... ... сыңарларының баяндауыштары тиянақты тұлғада жұмсалады,
яғни әдеттегі жай сөйлемдердің баянауыштарына қандай тиянақты ... ... ... ... ... да сондай тиянақты тұлғалар
тән.
2. Предикатив сыңарларының баяндауыштары әрдайым бастауышымен жақ
жағынан ... ... ... ... ... ... ... мағыналық
дербестігі басымырақ, олар өзара теңдес ... және ... ... ... тұтастай қарым-қатынаста болып келеді.
4. Предикатив сыңарларының арасындағы ... ... ... ... ... ... Бұл оның ... тияқнақтылығына байланысты.
5. Предикатив ... ... ... ... жалғаулық шылаулар, интонация тұтастығы, ... ... ... және ... ... құрылымдық
ерекшеліктері.
Жалғаулықты салаластар предикатив сыңарларының өзара мағыналық
қатынастарына және ... ... ... ... былай жіктеледі:
1. Ыңғайлас (мезгілдес) салалас.
2. Себептес салалас.
3. ... ... ... ... ... салалас.
І ТАРАУ. АБАЙДЫ ТАНУДЫҢ МӘНІ МЕН МАҚСАТЫ
1.1. Абайтанудың кешегісі мен ... ... ... "Жай ... өмір ... ... ... Оның мүшелі он екі еді. Ақындықтың әбілхаят суын ішкен, елімді
жеңген, тірлік тапқан Абайдай дана, даңғыл ақын ... өз ... ... ... ... еді...
Абайтанудың негізін алғаш қалаған және де ... атты ... анық ... әрі соны ... көш ... болған
М. Әуезов "Абай Құнанбаев" деген монографиясында осы тарихи құбылысты мына
тұрғыдан таратып айтып еді: ... ... ... ... ақын
шығармаларын әуелде қолжазба күйінде тарату, кейін баспа жүзінде (газет,
журнал, арқылы, жеке ... ... ... ... іске асырылып келді;
екіншіден, бастауыш, орта мектептер мен жоғары оқу ... пән ... ... жүргізілді; үшіншіден, көркемөнер (ақындардың арнау
өлеңі, Абай ... ... кино мен ... ... бастаған шығармалар)
көлемінде жүргізілді. Төртіншіден, М.Әуезовтің өз ... ... ... мен Дәуіріне арналған нағыз ғылымдық ойдағыдай толық, мол
монография ... ... ... М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайлов,
Б.Кенжебаев, Б.Шалабаев сияқты тагы бірталай әдебиет ... ... ... мақала, монография, диссертация ... ... ... ... ... ... ... тарихшылар мен педагогтардың
еңбегі де кірмек".
Бұл мақаланы 1985 жылы ғалым М.Мырзахметовпен бірігіп жазған.
Бұлардың ішінде М.Әуезовтің Абай шығармаларына ... ... ақын ... ... ... жол ... жазылған жылдарымен
хронологиялық тәртіппен, мол текстологиялық жүйелеумен шыққан басылымдарын"
айрықша атауға ... Бұл екі ... ... саласында қазақ ғылымы ... ... ... мұра боп ... Және де бұл ... қазақ
филологиясында абайтанудың бүкіл келер тарихыңда оның әрбір жаңа ... ... ... ... ... ... нысана көрсетер
бағыттаушысы болмақшы.
М.Әуезовтің абайтану жайлы еңбегі жазылған мезгілде Н.Сәбитовтың "Абай"
атты ... ... ... еді де, ғалым осы көрсеткіштегі мол
деректер көзіне сүйсіне келіп, бұлар "... ұлы ақын мұрасын біздің ... ... ... берген бейілі, қастерлеген
құрмет бағасы қандай екенін танытады",— деген еді.
Ал содан ... ... ... Абайды тану мен танытуда елімізде ... ... Осы ... ... толық жинағы бірнеше басылып шықты.
Сұрыптап алынған поэмалары мен өлеңдері, қарасөздері мектеп пен жоғарғы оку
орындарына ... ... ... ... ... Ұлы орыс
халқының тілінде ақынның өлеңдер жинағы 8 рет, ... екі рет ... Және Абай ... ... Одақтағы халықтар тілінде көптеген шет
ел тілдерінде басылып келеді.
Ал "Абай туралы әдебиеттерге" келсек, бұл жылдар ішінде ... ... ... ... жылдардан бергі жерде акын творчествосына арналған
көптеген монографиялар мен кітапшалар, бірнеше мың мақала жарияланды. Бұл
жылдар аралығында ... ... кісі ақын ... ... пікір қозғады.
Әрине, аталмыш шаралардың жалпы ... ұзын ... ... ... қатысты қыруар жұмыс жасалыпты-ау десек те және де ... ... ... ... ... тапқан жайларға қарап барып,
Абайды таныдық десек те, әбден жарасады. ... ... міні жоқ". ... ұлы ақын ... ... ... сөз жоқ, өте көп жұмыс
жасалды. Бұлар біздің жетістігіміз.
Бірақ сол мол зерттеулерді тақырып-тақырыпқа ... ... ... ... ... сөйтіп барып бұларды М.Әуезовтің ұлы акынға
арналған монографиясының ... ... ... "өз
заманымыздағы казақтың заттық, әлеуметтік және рухани тіршілігінің
энциклопедиясын берген дана ... ... ... әлі де ... ... көре ... ... ғалымның ұлы ақынға ... ол ... ... ... ... ой-пікірдің дәреже-деңгейін
анықтаушы ғана емес және де ақын ... ... ... ... ... көп-көп мәселелердің бағдарламалық жүйесін белгілеуші де.
Осы сияқты қазақ филологиясында абайтану мәселесінің күн ... мен оның ... ... ... ... даму ... келе жатыр
десек те, біз жаңсақ ойлаған болар едік.
Айталық, 1945 — 1965 жылдарда Абай ... 3 ... ... ... ... Осы ... ... ғалымдардың
қөпшілігі ақын шығармаларын зерттеумен тұрақты шұғылданып келді. Жоғарыда
аталған еңбектер мен мақалалардың ... ... де осы ... жазылды.
Ақынның толық жинақтары бұл аралық кезеңде әртүрлі баспаларда 8 рет жарық
көріп үлгерді.
Ал ... ... ... ақын мұрасын зерттеудің дәрежесі мүлде басқаша
сипат алды. Бұл ... ... ... ... және де Абай ... төңірегінде бары-жоғы 4 қана кандидаттық ... ... ... ... ... ... ... жайлы
Б.Ғабдуллиннің орысша жазылған кітаптары жарық көрді.
Бір назар аударарлық жайт мынау. Осы жылдардың ішінде, Қ.Мұқаметханов,
тағы бірлі-екілі ғана ... Абай ... ... ... еңбектеніп
келеді. Ал кейбір ғалымдардын ақын мұрасына қатысты зерттеуі өздерінің
диссертация ... ... десе де ... бүл ... ... ... ... де Абай мұрасына біршама
барды. "Абай тілінің сөздігі" 1968 ж. ... Ақын ... ... ... ... қорғап, "Абай шығармаларының тілі" (1968 ж.), "Абай
өлеңдерінің синтаксистік құрылысы" (1970 ж.), деген ... ... одан бәрі де ... уақыт етті, қазақ тілшілері де Абай шығармалары
тіліне қайта орала қойған жоқ. Қазір де солай.
Жұртқа белгілі, Абай ... жаңа ... ... ... ... Және ... біз ... тіліміздің тарихындағы зор жетістігіміз деп ... Бұл ... да. ... ... ... ... ... басталатын,
мәдени, ғылыми мәні ете зор осындай ірі тарихи құбылысты бір екі ... аша ... ба? Ал осы ... жиырма жыл ішінде ұлы ақын
шығармаларының толық жинағы ... ... ... рет ... '''Жазушы"
баспасы ақын шығармаларының жинағын екі-ақ рет шығарып үлгіріпті.
Абай мұрасының орыс тілінде 1958 жылы шыққан ... ... ... ... ... "Қарасөздері" орыс тіліне аударылып, екі-үш
рет қана басылған екен.
Біз жоғарыда Мұхтар Әуезовтің ақын жайлы монографиясын еске ... ... ... ... ... айтылған күллі ой-пікірдің дәреже-деңгейін анықтаушы
және де ақын мұрасының әлі зерттелмеген ендігі кезекте зерттелуге тиіс көп-
көп ... ... ... ... деп атаған едік.
Міне, ғалымның осы ... өте ... ... түйінді ойлар
соншалық мол. Солардан туындайтын, кеңейтіп, ... ... ... ... ... ... бар. Біз әуелі кезекте ғалымның ақынға
қатысты осы қағидалы ойларын, ... ... ... ... Сондықтан
да біз Абайды тануды, танытуды ендігі жолы М. ... акын ... ... ... ізерлеп зерттеп білуден, қысқасы мұхтартанудан
басталуы тиіс демекпіз. М. Әуезов ақын лирикаларын ... ... ... өз ... (1) қоғамдық мәселелерге, (2)ақындық, (З)көркемдік,
(4) эстетикалық мәселелерге, (5) тәрбиелік, (6)ұстаздық, (7) педагогикалық
мәселелерге және ... ... мен ... ... ... ... ... бар... әр салалы ойшылдық пікірлерін... ... ... ... оның әр ... әдебиеттік тексеру,
талдау үстінде еске аламыз",— дейді. Жоғарғы ... ... ... ақынның "ойшылдық пікірлеріне қай тұрғыдан келіп, қай дәрежеде
талдау бергенін ескертеді. Содан соң былай деген: "Ал ... ... ... әлеуметтік, философиялық ойдың өсу тарихын зерттейтін марксшіл-
лениншіл жаңа философтарымыз Абайдың жанағыдай ... ... ... ... ... ... ... Ұлы ақынның даналық мұрасы
турасында сондай еңбектер ету ... шарт та ... (Әр ... ... 1959, ... Абай қара ... ... ерекшеліктер
Ұлы ақын қара сөздерінің тілін зерттеп ... әрі ... ... мәні зор: ... мәні — ... ... тіл тарихын жасауда ақын
шығармалары тілінің алатын орнымен өлшенбек; практикалық мәні — ақын ... ... ... оның ... ... толық мәлімет беру
кажеттігінен көрінбек.
Әрине, ақын қара сөздерінің тілі ... ... алып ... ... үлгіде болғанымен, іштей, жіктей оқығанда, осы үлгінің өзінде азды-
көпті айырым жайлар ... ... ... ... яғни
сөз етіп отырған тақырыбына орай ... ... ... іздену сияқты
талғампаздық қара сөздері тілі тұсында да ... Қара ... әр ... оның ... ғана емес, синтаксисінде де
белгілі бір тіркестік ... ... түр ... ... үлгіні әдейі
ұстанып отыруға анық итермелеген сияқты.
Абай тегінде поэзиясы сияқты қара сөздерінің де оқушысы кім болмағын
көптен-көп ... ... ... ... ... ... Құлмат Өмірәлиев
өзінің «Абай афоризмі» кітабында. Сондықтан да болар қазақы мінез, бұқара
халыққа, көпшілікке арналған адамгершілік ... ... т.б. ... ... ... ... араб, парсы сездерінін барынша сирек
ұшырасатыны сияқты, сөйлем жүйесінде де, ... ... ... ... тән оңай ... ... ... үстем боп келсе, діни
мораль, дін ережелері сез ... ... әрі дін ... ескіше
оқығандармен пікір сарабына түсіп кететін реттерде ... ... ... діни ... ... ... түркі кітаптарына тән грамматикалық
формалар көп енгізілетіні сияқты, ... ... да ... ... ... ... сол тұстағы түркі тілінде жазылған діни уағыз,
құран сөзін трактовка жасаған кітаптарға тән ... ... ... жұрт ... тіл деп ... тілдің өзіне ғана ... ... ... ... жиі ... отырады.
Тегінде сонау Әлішер Науаидан тартып XIX дейінгі түркіше жазылған
(тілдік айырымдары барлығын ... ... ... ... тән ... формалардың Абай шығармаларына да тәндігін, бұлар
арасындағы сабақтастықтың барлығын мойындағанымыз сияқты, осы ... ... ... де Абай ... ... ... керек. Әрі
мұны Абай шығармалары тілін зерттегенде негізгі бір сала ретінде ... Ал ... тану тек Абай ... тілі үшін ғана емес, жалпы қазақ
әдеби тілі тарихы үшін де шарт.
Өйткені XX ғасырдың басында соншалық күрт даму жолына түсіп, әр ... ... ... ... ... ... оның ... түр тапқан тілі
тақырға біткен гүл ... тіл — көп ... ... қалыптасқан тілдік үлгісі бар бай ауыз
әдебиеттеріміздің, XVIII-XIX ғасырдағы тарихи ... ... ... ... т.б. ақындар шығармаларының, ұлы Абайдың озық
идеялы орыс ... қала ... ... тіл ... көп ... бірінің мол бірсыпырасы жанрлық түр ... ... ... ... ... ... ... тілдік үлгіде әсер етті.
Міне, осының бәрі әдебиетімізді жанрлық ... ... ... ... ... ... дәстүрлік әрі соңғы жасампаздық жемісі тұрғысынан біліп-
тану негізінде ғана ашылмақ, көрінбек, айқындалмақ. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... тілі өз шығармаларын жалпы
халықтық тіл негізінде ... ... ... тілі ғана емес, кітаби тіл
формасында да болганын тану ... ... Әр осы ... ... арнайы зерттеу
керек болады. Басқа емес, дәл осы кітаби тілді зерттеуге мүмкіндік ... Абай қара ... ... ... тарихи зерттеу сипатын
алмақ емес.
Бірақ қазіргі таңда әр жақты ... ... ... ... ... ... ... терең зерттеулерді керек етер еді. Егер біз ... екі ... ... өте шағын тақырыпқа ғана
тоқталсақ, ... ... ... ... Әрі ... өзі сөз ... тақырыпқа орай қойылмақ мәселенің жалпы принципін ашып ... де ... ... енді Абай қара сөздеріндегі кітаби тілге тән ... ... ... сауалға жауап беріп көрейік.
І. Абай қара сөздерінде ескі ... ... бар ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің түрлері
жиі кездесіп отырады. Бірақ, бұл жалғааулықтар қазақ тілі ... ... олар ақын ... ... отырады.
Бұлардың өзі баяндауыш формаларына қарай бірнеше ... ... ... сөйлем баяндауышы жедел өткен шақ ... ... ... ... ... шақ ... ... Мысалы: Мағлұм болды:
қазақ тыныштық ... ... ... ... ... ... үшін қам жемейді
екен (2, 163); Енді бұл сөзбен біліңді: ұят өзі ... бір ... (2, ... екі жай ... баяндауыштары да жедел өткен шақ формасында
тұрады. Мысалы: Ғашықтары сол ... ... ... ... ... бәлки хисапқа алмадылар (2,202).
Салыстырыңыз: әй, оғыл, білгіл-ки һунар бәлін ... ... ... ... ... «Қазан», 1898, 14-
бет); Енді, әй оғыл, ... адам да ... ... һунар йоқдыр
(сонда, 18-бет); Аввалға қисм улдур-ки, ... ... ва ... ... һар ... бар ... Маһбубул кулуб, 1939, 50-бет); Халқ
ішітділэр кім, үргйдін ... ... ... чыкатурур (Абдул-ғазы,
Шежірек түрікмен, 1958, 172-бет).
б) Екі жай ... де ... ... ... сөздер
боп келеді. Мысалы: әрнешік білмек керек: ... екі ... иман жоқ (2, 171); ... ... талап қылушыларға әуелі
білмек керек; талаптың өзінің біраз шарты бар (2, ... «а» және «б» ... ... тән бір ... ... түріне ауысып кетеді.
ІІ. Абай қара сөздерінде кітаби тілге тән осы ... ... ... соның моделін қабылдау ... ... бір ... ... ... ... Бұл сөйлемдерде бірінші жай
«сөйлемгеә тән баяндауыштар ... да, ... жай ... ... ... тұрады. Яғни, бұлар тіліміздің
қазіргі ... ... ... оған жат ... ... тұрлаулы мүшелердің алдына шығарылған жай сөйлемдер. Қараңыз:
Әрбір байқаған кісі ... ... ... өзі бір мастық екенін, ... ... ... көп ... ... мастың сөйлеген кезінде бас
ауыратұғын (2, 161); ... бәрі ... ... және өлім ... ... бір ... ... жібермейтұғынын (2, 189);
Көзің күнде көреді, намаз оөқушы, ораза ... не ... (2, ... бұл ... үлгісі де сол кездегі кітаби ... ... ... ... ең әйел ... іс сол, әлеу білмек керек:
момын мұсылманның ... ... ... емес ... оғыл
Ибраһим Шариат-әл-ислам, Қазан, 1884, ... ... ... көреді,
намаз оқушы, ораза тұтышулардың не халеттә екендіктерін, оған дәлел ... ... ... ғана емес , ... ... әдебиетінде жоғарыда біз ... І ... ... ... ... екі жай сөйлемнің орын
тәртібін де ... ... ... ... ... ... бағыныңқы сөйлем екінші орында тұратын ... ... ... болған. Қараңыз: Басына зорлықпен яки ... қылу ... ... ... өзі де ... ... (2, 193);
Өтірік көрмегенін көрдім деушілер куәлар да ... ... ... ... адам сайлауға ... үшін (2,2. ... ... ... ... эгерчі дұшпаның болса ... ... ... АБАЙ ҚАРА СӨЗДЕРІНІҢ СӨЙЛЕМ ҚҰРЫЛЫМЫ
2.1. Абай қара сөздеріндегі жай сөйлемдер
Абай ... ... ... сөз ету үшін ... ... ... тоқталып, олардың мән-мағынасын ашып алу керек.
Қазақ тілі білімінде сөйлемнің екі түрін: жай және ... ... ... ... ... ең ... нысаны болып табылады. Өйткені
синтаксистің басқа бірліктері ... ... сөз ... мен құрмалас
сөйлем осы жай сөйлемнен тыс жеке дара өмір сүре ... Сөз ... дара ... ... ол сөйлемге айналды деген мәнді білдіреді.
Сол секілді құрмалас сейлем де кемінде екі жай ... ... ... ... ұйысымының зерттелуі ежелгі замандардан
басталады. Бұл оның мәселесі толық ашылды дегенді білдірмейді. Ол әлі ... ... ... бірге жай сөйлемнің күрделену құбылысы да біршама
зерттелді деуге болады. Дегенмен жай ... бұл ... әлі ... ... ... бар ... айқындалып келеді. Синтаксис, оның
ішінде жай сөйлемнің синтаксисі, тілдің ... ... ... ... ... Яғни, олардың тілдік құрал
ретіндегі қызметі осы жай ... ... ... ... табады.
Сөйлем - тілдің ең маңызды қызметтерін білдіретін, жүзеге асыратын
бірден-бір құрал. Ондай қызметтердің біріншісі - ойлау-танымдық, екіншісі ... ... болу ... Бұл ... өзара тығыз байланысты.
Яғни, қарым-қатыс ретінде қолданылған ... де ... ... ... ... езіне тән белгілері болады. Олардың бірі - құрылымдық
белгі. Синтаксистің ең негізгі бірлігі ... ... ... ... ... Бұл ... өзін ... ішкі бөлшектерден тұрады.
Сөйлемді құраушы өзінің ... ... бар ішкі ... ... мен ... арқылы бірігеді. Бұлар сөйлем
мүшелері деп аталады.
Жай сөйлемнің құралымдық ... ... тіл ... жай ... ... деп те ... Бұл - жай ... құрамына, құралымдық
пішініне (схема) сәйкес қолданылатын ұғым. Яғни, кез келген сөйлемнің
белгілі бір ... ... Ол ... ... ... ... мүмкін.
Немесе екі сөзден, тіпті бір сөзден де жасалатыны белгілі. Әр ... тән ... ... сөйлемнің де құрамындағы сөздердің санына ... әр ... ... ... ... ... сөйлем мүшелеріне жіктеледі. Бұл мүшелердің
өздеріне тән атқаратын қызметтері болады. Яғни, әрбір мүше өзінің ... ... ... ... де ... ... мүшелері
өздерінің қызметтеріне қарай екі үлкен топқа бөлінеді. Олар тұрлаулы ... ... деп ... мүшелері контексте жеке келіп те, тіркес ... ... ... ... ... ... сөйлем кұрау, сөйлемнің негізі болу - ең басты
қызметі ... ... бар. ... ... ... міне, осы
қызметтегі сөздер болып саналады. Олар бастауыш және баяндауыш деп аталады.
Қалған мүшелердің ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұлар тұрлаусыз мүшелер деп сондықтан
аталған. Яғни, бұл мүшелер сөйлем ... ... ... да, ... ... негізін сақтайды. Тұрлаусыз мүшелерге анықтауыш,
толықтауыш, ... ... ... ең ... ... ... - ... Грамматикалық
бастауыштың аясына бастауыш қызметіндегі атау септігінде тұрған кім? не?
деген сұрауға жауап беретін логикалық субъекті ... ... ... сөз ... да ... ... ... атқара береді. Егер
субстантивтенсе бастауыш қызметін атқармайтын дыбыс, сөз немесе сөз формасы
жоқ деуге ... Мен бала ... ... ... ... ... сартты көрсе,
күлуші еді… (148)
Қазақтың бір мақала: «Өнер алды – бірлік, ырыс алды – ... ... ... жерге ене жаздаушы елі, бұлар неден болса да ... ... ... өзі ... ... ... ... дара, күрделі және
үйірлі болып бөлінеді. Дара мүше бір сөзден жасалса, ... мүше ... одан да кеп ... ... ... ... Ал ... мүшенің
жасалуы құрамы жағынан күрделіге ұқсас болып ... ... ... ... мүше тәрізді екі, немесе одан да көп сөздерден ... ... ... ... ... ... мүшеден ерекшеленіп
ажыратылады.
Үйірлі мүшені құрайтын сөздер өз алдына предикатты ... ... ... жай ... құрамдас болып келеді. Бұндай
"жай сөйлемнің" баяндауышы есім сөз ... ... және ... ... өз ... ... бірлік болып саналатын құралым (конструкция)
екінші негізгі ... ... ... ... ... ... тұра ... ұрайын кең қолтық, ... ... ... ... ... деп, ... артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенге, әке-
үке десіп, шығып кетсе, ... ... ... ... осы деп»...
(146)
Оның бәрі – бірін-бірі қуып қор болмай, ... ... өнер ... ... зор ... ... ... бірінің біріне қаскүнем ... ... ... ... рас сөзі аз ... ... таласқыш
болатұғының, өздерінің жалқау болатұғының себебі не?(147)
Осы тәріздес құралымдарды баяндауыш орнына қойып қолдануға да болады.
Алайда ... ... ... ... ғана ... бола алады. Ал
шындығында ол тектес үйірлі мүше ықшамдалған есім баяндауыштың анықтауышы
болып табылады.
Үйірлі мүше ... бұл ... ... ... ... ... ... еркін атқара алады. Мысалға үйірлі мүшелерді
толықтауыш, пысықтауыш ... ... ... болады:
Толықтауыш қызметінде - ол ... ... ... ... сен ... ... сөйлейсің ғой т.б.
Толықтауыш қызметіндегі бұндай құралымдардық бастауышы тәуелденген зат
есім, баяндауышы есімше болып келген үйірлі мүшеге мысал келтірейік:
Құр көзбенен ... ... ... ... ... артық? (155).
Қашан әбден біліп, үмітімді үзген кезде, өзге жаққа барып, жатты өз
қылып, үйір ... ... ... сөніп те қалған екен (157).
Сирек те болса үйірлі мүшелі баяндауыш та кездеседі. ... ... ... ... ... ... зат есім ... келіп
үйірлі мүшелі баяндауыш жасалатынын байқауға болады:
Тіл жүректің айтқанына көнсе, сіз ұмыт қалғандай едіңіз (163)
Осындай ... ... ... ... ... ... -
анықтауыш. Өйткені үйірлі мүшенің екінші сыңары көбінесе сын есім ... Ал ... ... ... ... зат ... ... өздік
есімдіктері болады да, олар түбір күйінде не тәуелдік жалғауының ... ... ... ... ... ... екінші сыңары есімше және
бар, жоқ, көп, аз ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын мүшесі -
анықтауыш. Өйткені үйірлі ... ... ... көбінесе сын есім болып
келеді. Ал үйірлі ... ... ... зат есім, жіктік, өздік
есімдіктері болады да, олар ... ... не ... ... кобінесе
III жағында айтылады. Сондай-ақ үйірлі мүшенің екінші сыңары есімше және
бар, жоқ, көп, аз деген ... ... ... туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап,татып
ескерсе ... ... ... сондайдан білгені, көргені
көп болған адам білімді болады (168)
Бір озған, бір жыққан үнемі ... ... ... ... қызықты нәрсесін іздеген кезі өмірінің ең қызықты ... ... ... (164). ... сөйлемнің бірыңғай мүшелері: сөйлем мүшелері сөйлемде жеке-жеке
қолданылумен бірге топ-тобымен де ... ... ... ... мүшелері
бір сөз табынан да жасалады, және бір ғана синтаксистік ... әр ... ... да олардың бәріне бірдей бір-ақ ... ... ... да ... бір ... ... ... Бұндай мүшелер сөйлемнің
бірыңғай мүшелері деп аталады. Сөйлемнің барлық мүшелері осылай бір сұрауға
жауап беріп, бір ... ... ... ... бәрі сөйлемнің
белгілі бір мүшесімен ғана қатынасқа түсіп сөйлемнің бірыңғай мүшесі ... ... ... ... санамалы интонациямен бөлініп-бөлініп
айтылады.
Бейнет, күйігі, ызасы – сол ... ... ... ... ... жер ортасы жасқа келдік: қажыдық, жалықтық... (145).
Енді қартайғанда қызығын өзің ... көре ... ... ... ... ... ... деп, қалғаназғана өмірімді қор
қырап жайым жоқ (145)
Өзге: ... ... ... ... - ... секілді нәрселерг
салынса, бұлай болмас еді (148).
... ... ... ... ... өзі тойымсыз, тыйымсыз, өнерсіз,
ешкімге достығы жоқ жандар шығады (148).
Яғни олар сөйлемдегі басқа синтаксистік ... ... ... бір-біріне ұласа айтылмайды. Бірыңғай мүшелер өзара салаласа,
бірімен-бірі тең ... Олар ... ... бірі ... арасына
басқа мүшелі сөз түспей, әрқайсысы дербес интонациялы ... ... ... ... ерекшеленіп, өзара бір топқа
бірігеді. ... ... ... ... басқа мүшелерімен сөйлемнің
жеке мүшелері тәрізді байланысады және солар сияқты синтаксистік қатынас
жасайды. Жай сөйлемнің ... ... ... ... ... ... зор ықпалын тигізеді. Өйткені сөйлем ішіндегі әрбір ... ... ... ... ... олар ... үстіне бірі жамала беруі мүмкін.
Бірыңғай мүшелер бір-бірімен интонация арқылы немесе жалғаулықтардың
көмегімен байланысады. ... ... ... ... ... ... өзара тұлғалас сөйлем мүшелері бірыңғай мүшелер ... ... ... өзара салаласа байланысып, барлығы бірдей
дәрежеде бір сөзге қатысты ... ... ... ... бір ... жалаң не сөз тіркесінен құралған жайылма болады:
Енді мұндай иман ... ... ... ... мас көңіл,
босанбас буын керек екен (162)
Мағлұм болды: қазақ тыныштық үшін, ... ... ... ... әділет
үшін қам жемейді екен, бермесе онымен жауласпақ екен (153) – ... ... бала да ... туғанда екі түрлі мінезбен туады: біреуі – ішсем,
жесем, ұйықтасам деп тұрады (154) – ... ... ... қулық-сұмдық, тіленшілік, соған ұқсаған қылықтың
қайсысын болса да қылып жүр (153).. – ... ... ... – абыройын, арын сатып, адам жау жаулағандық, тіленшілік (159) -
бірыңғай ... екі ... ... бар: бірі ... ... ... ... қолдан түзетіп, шынтағын көтеріп, қолын
тарақтап әуре болмақ (167) - бірыңғай ... бәрі – ... ... (168)- ...... ... мүшелер: бірыңғай мүшелер құрамы жағынан кемінде
екі және одан да көп ... ... бар ... ... ... ... жай ... құрамы жағынан жеке мүшелі жай
сөйлемге қарағанда жайылыңқы болады. Бірыңғай мүшелер ... ... ... тең дәрежеде салаласа байланысады. ... ... ... ... ... олар ... үтір арқылы ажыратылады,
Қазіргі дәстүрлі ғылыми тұжырым бойынша бірыңғай мүшелі сөйлемдер жай
сөйлем болып есептеледі. Бірыңғай бастауыштар жай сөйлемде бір ... ... ... - ... өнерлерін айтысып, таласып келіп,
ғылымға ... ... ... ... да ұрлық, өтірік, өсек, қастық қалып,
өнерді, ... ... ... ... түзу ... іздеп, өрістерлік
күн болар ма екен? (173)
Бастауыш болатын сөздер тұлғалық жағынан бір ... зат ... ... ... ... әр ... зат ... болуы мүмкін:
Біздің қазақтың достығы, дұшпандығы, мақтаны, мықтылығы, мал
іздеуі, өнер ... жұрт ... ... ... ұқсамайды (173).
Кей байлар, елдегі құттылар, сүттілер берекелесе алмаған соң,
кеселді қулар ... ... көп ... ... ... жоқ, ... ... соған жеміт болып жүр (170).
Мал, мақтан, ғиззат (қадір, сый), ... ... өзі ... ... бұзбайды һәм көрікті болады (195).
Сөйлемдегі бірыңғай мүшелер бірнешеу ... ... ... ... ... ең ... ... жалғанады. Бұл тәріздес бірыңғай
мүшелерге ортақ формаларды, жалпылауыш сездерді жинақтауыш ... ... сөз деп ... ... ... жағдайларда қолданылады:
Бірыңғай бастауыш кісі аттары болғанда ... ең ... ... ... ... ... ... жинақтаушы қызмет атқарады.
Ол – рахмет сипаты, сегіз сипаттың ішінде жазылмаса да, аллатағаланың
Рахман, Рахим, ... ... ... ... ... Нафиг,
Уәкіил, Латиф деген есімдеріне ... бір ... ... ... ... бірыңғай бастауыштарды (кей басқа да мүшелерді) жинаушы сөз
жинақтау сан есімдері болады:
Ақыл, ғылым – екеуі де өзін ... ... ... ... адамды алдамақты жек көреді (205).
Бірыңғай тұрлаусыз мүшелер: Екі не бірнеше тұрлаусыз мүшелер басқа
тұрлаулы, тұрлаусыз мүшелердің ... ... бір ... ... ... ... ... ат ортақ, ас ортақ, киім ортақ, дәулет ортақ
болса екен дейді (153).
Не түсін, не ... не ... ... ол ... бір пәле ... әйтеуір бірін-бірі алдаудың амалын қарастырады (153).
2.1. Абай қара сөздеріндегі құрмалас сөйлемдер
Енді Абай қара ... ... ... ... ... оны ... бірліктердің сипаты жағынан ерекшеленеді. Жай сөйлемнің
компоненттері сөз ... мен сол ... ... құрмалас сөйлемнің
компоненттері предикативтік бірліктерден тұрады.
Құрмалас сөйлемнің предикативтік бірліктері жай сөйлемге тән маңызды
белгі - ... ие. ... олар жай ... тән ... ... мен мағынасы жағынан аяқталғандыққа ие емес.
Предикативті сыңарларының байланыс, қарым-қатынасына қарай тіл-тілде
құрмалас сөйлемдерді салалас және сабақтас ... деп ... ... мен жай ... ... ... ... емес. Жай сөйлемнің білдіретін грамматикалық ... - ... ... ... ... ... предикативтілік мағына болса
(оның өзі болымдылық және ... ... ... ... ... ... арасынан нақты мағыналық қатынастар туындайды: мезгілдік
(оқиғалардың бір мезгілділігі, әр ... ... ... т.б. ... құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасты білдіруге әсер етеді, сол үшін пайда болған.
Байлар, олар ... де бір күн ... да, ... қонып, дүниенің
жарымы басында тұр (156.
Егер жай сөйлемдер арасындағы ... ... ... ... ... ... олар ... грамматикалық формалар арқылы
(-гендіктен, -са да) ... ... ... ... және ... ... орын алған).
Әдетте құрмалас сөйлем компоненттерінің арасында интонациялық ... ... ... ... ол ... ... сөйлемді жеке
синтаксистік тұлға-бірліктерге айырып, олардың әрқайсысын ... ал ... ... ... байланыстырып, құрмалас
сөйлемге тән ... ... сол ... ой бірлігіп
қамтамасыз етіп тұрады. ... ... ... ... ... емес ... ұластырушы интонация деуге болады.
Ол ... ... ... ... әрі ... ... екі ... қызмет атқарып тұрады.
Құрмалас сөйлемнің түрлері. Құрмалас ... ең ... ... оның құрамының бірнеше предикативтік орталықтардан құралуы болды.
Предикативтік орталықтардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... Предикативтік сыңарларының байланыс, қарым-
қатынасына карай тіл білімінде құрмалас сөйдемдерді салалас және сабақтас
құрмалас ... деп ... ... пен ... құрмаласты ажыратуда түркологияда екі
түрлі көзқарас қалыптасқан: бір көзқарас ... ... ... ... сыңарларының мағыналық қарым-қатынасы: егер сыңарлары мағыналық
жағынан бірі ... ... ... ... ... ... құрмалас болады да, ал өзара теңдік қатынаста жұмсалса, сыңар
баяндауыштарының тиянақты-тиянақсыз тұлғаларда тұруына ... ... ... ... ... ... адалдық, арамдық, ақыл,
Қашан әдбен ... ... ... ... өзге жаққа барып, жатты
өз қылып, үйір боларлық қайрат, ... ... те ... екен ... не үміт үзбестікке, не онысы болмаса, ... бар ғой ... қуат ... жаратсам керек еді ондайым жоқ (157).
Екінші көзқарас бойынша, салалас және ... ... ... ... ... ... ... ажыратады. Егер
предикативті сыңарларының бірінің ... ... ... тиянақты болып келсе, мағыналық жағынан ғана ... ... да ... ... ... байланысса, сабақтас құрмалас болады да,
ал баяндауыштары бір өңкей тиянақты тұлғада ... ... ... қандай екеніне қарамастан салалас құрмаласқа
жатады. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... біржола
қалыптасты.
Салалас құрмалас сөйлемдер. ... ... ... ... бойынша ажыратылады:
1. Предикатив сыңарларының баяндауыштары тиянақты тұлғада жұмсалады,
яғни әдеттегі жай сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... сыңарларының баяндауыштарына да сондай тиянақты тұлғалар
тән.
2. Предикатив сыңарларының ... ... ... ... ... байланысады.
3. Салалас құрмалас сөйлемнің предикатив сыңарларының ... ... олар ... ... ... және ... көбінесі өзара тұтастай қарым-қатынаста болып келеді.
4. Предикатив ... ... ... ... ... басым түрде болады. Бұл оның ... ... ... Предикатив сыңарларын байланыстыратын амал-тәсілдерге мыналар
жатады; ... ... ... ... ... ... тәртібі және кейбір ... ... ... ... ... өзара мағыналық
қатынастарына және байланыстыратьгн жалғаулықтардың ... ... ... ... Ыңғайлас (мезгілдес) салалас.
2. Себептес салалас.
3. Қарсылықты салалас.
4. Талғаулы ... ... ... ... ... сөйлемдер. Жалғаулықты салаластың бұл түрінде
предикатив сыңарлары ыңғайлас, біртектес оқиға, құбылыстарды не бір ... ... асып ... ... бейнелейді. Сол ыңғайластық,
бірлестік мезгілдестікті олардың сыңарларының арасындағы және, да, де, әрі,
һәм жалғаулықтары ... ... Ол не ... ... және ... ... қолы тие ме?
(156)
Ләкин өз ... ... ... не киім ... ... ... қуат ... тым айналдырмақ – кербездің ісі (167).
Енді осылардан ойлап білсеңіз болады: ... ел ... ... және ... не айтып, не қойғанын, не ... өзі ... ... бір ... мастыққа кез болып кетеді (176).
... ихсанда қолым ... ... деп һәм өзім ... ... деп, ... ... аудармай, езгулікке бола халал ... ... ... емес ... бар өнері, мақсаты киімін ... ... ... да, ... ... бәр ... ... (211)
Ыңғайлас салаластардың жоғарыдағы мағыналық ... ... ... да ... ... ... сыңарлары бірдей
құрылымда, баяндауыштары біркелкі рай, жақ, шақ тұлғаларына аяқталады, не
ұқсас ... ... ... ... ... ... реті ... бірдей болып келеді. Алайда жалғаулық шылаулардың ... де жоқ ... ... сәйкес ыңғайлас салалас сөйлемдер де ... ... ... ... ие ... ... жалғаулығы қатарлас, біртектес іс-әрекет, жай-күйді білдіретін
предикатив ... ... ... ... ... ... ... іс істе деп бұйырыңыз және жақсылық етіңіз,
өйткені құдай жақсылыққа ... ... ... ... ... ... ... жалғыз өзім болмас екен
дейтұғын ниетімен және ақылдасар досы көбейсе, ... ... ... ... ... соны ... ... ба? Ол ана қулық қой, бұл мына ... деп, оған ... ... болмай ма?» - деп бар оңбаған жауапты үйретіп,
амалшылықтың жолын үйретем деп, ол ... өзін ... ... ... ... ... біраз ерекшеліктер бар. Ол ... ... ... мәндегі екі сыңардың ... ... ... ... ... қарамақ - әрине құдайтағала ешбір орын мүмкі емес ... ... ... ... ... жүзін қаратып, сондағы дұғадай қабылдыққа
жақын болап ма екен деген ... ... ... мен ішпек-жемек, ұйықтамақпен, мақтанмен әуре бол ... ... ... ... ... бол деген жоқ (222)
Да шылауы арқылы ... ... ... ... алдыңғы
сыңарда баяндалған жайдың нәтиже-қорытындысы түрінде де ұшырасады.
Әрбір мақтан біреуден асамын деген күншілдікті бітіреді де, күншілдік
күншілдікті қозғайды ... ... ... жағынан бірінен кейін бірі жүзеге асқан іс-
әрекеттерді белгілейтін предикатив сыңарлардың арасын ... ... тірі ... да, көкірегің өлі болса, ақыл табуға сөз ұға
алмайсың (154).
Әрі ... ... және ... ... ... ... ... белгілейтін предикатив сыңарлардың арасында оларды
байланыстырушылық қызметте қолданылады.
Көп заман тексермесең, тауып алған өнеріңнің жоғалғандығын әрі өзіңнің
ол мезгілдегіден бір басқа адам ... ... ... ... ... салалас құрмалас сөйлем. Салалас құрмаластардың предикатив
сыңарларын өзара байланыстырып, әрі олардың ... ... ... ... себептес салалас жасап тұратын жалғаулықтар
мыналар: сондықтан, сол ... ... ... ... олар ... құрмалас сөйлемнің екінші құрамында,
оның басқы жағында келеді.
Бірақ сондай адамдар бар, құдайға иман ... ... ... ... ... ... өйткені құдай залымдарды сүймейді
(203).
Мысалдардағы предикатив сыңарларының арасындағы ... ... ... ... ... сөйлемдер. Қарсылықты салалас сөйлемдерде
алдыңғы сыңарында айтылған жайға екінші сыңарында ... жай ... ... ... ... ... синтаксистік байланысты жүзеге
асырып, қарама-қарсылық мағынаны айқын білдіруге, ... оны ... етіп ... ... ... дегенмен, алайда, сонда да,
солай болса да, сөйтсе де, ... ... би ... ... ... ... толымды-білімді үш-ақ кісі
билікке жыл ... ... олар ... ... ... ... әйтпесе түспесе (150).
Ағайын алмай бірлік қылса керек, сонда ... ... ... ... ... ... ... іздемейді (153).
Бұлаларды оқытқан да жақсы, бірақ ... ... ... ... қана таза ... ... ... несиесін жия келгенде «тапқаным осы, бітті деп, ... ... бола ... мал ... ба?» ... ... еді ғой ... құрмалас сөйлемдер құрамындағы жалғаулықтарды алып тастауға
болмайды. Олай болғанда сыңарлары арасындағы байланыс әлсірейді не ... ... ... алып ... ... ... ... үзілмегенмен солғындайды, әрі мағыналық жағы ... ... ... Тағы бір ... ... ... ... қатынас та жойылады. Ал соңғы сөйлемде олар үзілмегенмен басқаша
сипатқа ие болады, сыңарлары өзара мәндестік, ыңғайластық қатынасқа түседі.
...ол ... ... ... міні жоқ ... толып жатыр,
бірақ, айтуға бата алмаймыз дегенің емес пе? (181)
Онан соң қира әт, ... ... ... ... ... бірақ сөз
ұзарады (216).
Талғаулы салалас құрмалас сөйлемдер. Предикатив сыңарларындағы іс-
әрекет, жай-күйлер ... ... бірі ... бірі орындалатыны
сұрыпталып берілетін құрмалас сөйлемдер талғаулы ... ... ... ... ... кісі ... не албыртқан көңілі
басылмаған жастар бағамын демесе, бізді құдай ұрған ... ... осы ... ... ... ... жаза ... қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен ... ... ... ... я ... керегі жоқ десе, өз сөзімдікі дедім де…
(146)
Егер де орталарында ондай кісісі жоқ ... яки бар ... ... ... ... пен ... ... назначениесімен
болады десе, бұл халыққа бек ... ... еді ... оның орнына татымды толық бюилік ... ... ... кісі ... керек еді, ондай кісі аз, яки тіпті жоқ (150).
Көріп ... ... ... ... ... бірі міндетті түрде орындалуы тиіс.
Іс-әрекеттердің осындай бірі ... бірІ ... ... сөз жоқ әр ... сайын қайталанып жұмсалып тұрған я, не
жалғаулықтарының рөлі ерекше, егер олар болмаса, сөйлем өз ... ... ... ... ой ... болар еді.
Демек, талғаулы салаластарды жасауға сол мәнді туғызушы ... ... ... ... ... не, немесе, не болмаса, я, яки,
әйтпесе, әлде, мейлі, қуй жатады.
Алайда бұл жалғаулықтардың беретін ... ... ... ... біркелкі болып келе бермейді.
… ұлығымызға жазалы болып қаламыз ба, елдегі бұзақыларды бүлдіріп
аламыз ба, ... ... ... аламыз ба, яки өзіміз шығындап,
шығынымызды толтыра алмай қаламыз ба? – ... ... ... ... деп, ... ... деген бейнетінің бәрі басында, қолы
тимейді (156)
Қарапайым халық ұрлық ... мал алам деп, ... ... ... деп, не ... ... ... алам деп жүр (160).
Осы қуаныш бәрі де қазақ қарындастың ... бр ... ... я бір бөтен адамның жыққанына мақтанарлық не ... ... ... бәрі де кез келгендікпенен бір нәрседен жаралған ба, ... иесі бір ... ұлы ақыл ма? ... ... құрмалас сөйлемдер. Предикатив сыңарларындағы ... ... ... кейін бірі орындалатын құрмалас сөйлем түрі
кезектес салаласқа жатады. Салаластың бұл түрін жасауда да ... ... ... ... ... ... ... бірде, кейде.
Жүйрік ат та -кейде ол елде, кейде бұл елде болатұғын нәрсе, қыран
құс та, ... ит те – ... оның ... ... ... ... ... (176).
Күшті жігіт те үнемі бір елден шыға ма? Кейде ана елден, ... ... ... ... оған ... ... бірде нанбайды (176).
Кейде құдайтағала бір антұрғанға еңбексіз мал береді екен (180).
Іргелес салалас ... ... ... ... ұйымдасқан
салалас сөйлемдерді құрмалас конструкциялардың дара типі ретінде бөліп, оны
іргеле салалас деп арнайы атаудың ... ... ... ... ... ... тән ... заңдылықтары, сол
заңдылықтарды іске асыратын амалдары бар.
Іргелес салалас сөйлемдерді байланыстыруға анафористік ... ... ... отырғанымыз - ... ... ... мүше ретінде орын алып, ілгері сөйлемнің
мазмұнын ... ... ... ... келіп, кімдер кетпеді, оны біле алмады, ... ... ... ... оны сөзі – ... ... сөз бірінші компонентте аталған оқиғаны объект ретінде қатыстырып
тұр. ... ... ... ... есімдік негіз ... ... ... ... ... ... ... ететін
мынандай екі жағдай бар:
1. ... ... ... ... компоненттің құрамына арнаулы
формадағы баяндауыштардың қатысуы. Осы баяндауыштың формасы құрмалас ... ... ... ... ... ... ... бір-екі осындай форманы атайық. "Жедел өткен шақ етістік
+ бар ғой" түрінде кұрылған баяндауыш (айтпады бар ғой) ... ... ... қызметін атқарады:
"Жедел еткен шақ + ма" түрімде құрылған баяндауыш та ... ме) ... ... Енді бір іргелес салалас сөйлемдердің ... ... ... ... ... түгел бейімделген
компоненттердің қатысуына ... ... ... рай ... сол еді (осы) ... осы еді), ... тұйық етістік
баяндауышы –мұң еді», болып ұйымдасқан компоненттер қатысқан ... ... ылғи да ... ... ... аталған
компоненттер екінші компонентпен ... ... ... сөйлем туралы айтқанда, инверсия туралы да айтқан жөн.
Инверсия деп - ... ... ... орны ... ... ... ... осы ойыма келген нәрселерді кағазға жаза берейін, ақ
қағаз бен қара ... ... ... кімде-кім ішінен керекті сөз тапса,
жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз ... ... ... де, ақыры
осыған байладым, енді мұнан басқа ... ... ... бала ... естуші едім, біздің қазақ сартты көрсе, күлуші ... ... кең ... шүлдіреген тәжік, арқадан, үй төбесіне саламын
деп, қамыс артқан, ... ... көз ... ... ... ... қызын боқтасқан, «сарт-сұрт» деген осы деп. Ноғайды кеөсе, оны ... ... еді: ... ... ... атқа ... шаршап, жаяу жүрсе,
демін алады, ноғай дегенше, ... ... ... ... ... ... қашқын ноғай, «бакалшік»1 ноғай деп. Орысқа да күлуші еді: ... ... ... ... бас ... деп, Орыс ... келгенін қылады
деген... не айтса соған нанады, «ұзын құлақты тауып бер ... ... біз ... ... ... ... айтар ойымыз
мынау:
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем құрамы туралы тұжырымдамаларға сүйене
отырып, Абай қара ... ... ... ... ... ... тоқталып өттік.
Сөйлем құрамы түрі жағынан талданып, Абай қара ... ... ... ... ... ... Абай қара сөздерінің тілі негізінде
зерттелгендіктен, Абай қара ... ... ... ... ... қызметін ашу – осы жұмыстың ғылыми ерекшелігі болып табылады.
Біз ғылыми жұмысымызда ... ... да, ... ... ... ... ... құрамының зерттелуіне тоқталып, ... ... ... ... тырыстық. Жұмыс барысында М.Әуезовтың,
Қ.Өмірәлиевтің, Р. Сыздықованың. М.Мырзахметовтың, т.б. ... ... ... ... ... біз, ... түрлерінің
құрамына талдау жасап, ... ... тіл ... ғылыми
еңбектерен негіздедік, мысалдармен екшелеп, ... ... ... ... ... таныдық.
Сөйлем құрамы туралы анықтамаларды Абай ... ... ... ... ... Абайтану тарихына және Абай ... ... ... ІІ ... Абай ... құрамына талдау жасадық.
Сонымен бірге, сөйлем түрлері мен ... ... ... Абай ... көрінісі және оның қолданылымы
көрсетілді.
Әрине, бұл ... ғана ... Абай қара ... ... ... қарастырып, мән-мағынасын, сөйлемдегі қызметін
толығымен игердік деп айта ... ... аз да ... ... ... аша ... сияқтымыз. Ал одан басқа да қарастырылуы
тиіс, ... ... ... ... әлі ... түседі деген
үміттеміз.
Әдебиеттер тізімі
1. Құнанбаев Абай ... ... екі ... ... ... том. ... мен қара ... Алматы: «Ғылым», 1977
2. Бөжеев М. Абай қара ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі. Алматы. -1983. -217-
228 беттер
3. «Абай тағлымы». әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер. Алматы, 1986
4. Байтұрсынов А. Қазақтың бас ... ... ... – 1989. – ... ... А. Абай және ... ... тілі //Абай тілі ... ... ... «Ғылым» баспасы». – 1968. – 4-13 ... ... ... ... ... – 1995. – ... Әуезов М. Абай Құнанбаев. Алматы: Қазақ ҒА-ның «Ғылым» баспасы,
1967
8. Әуезов М. Абай ... ... // ... ... ... жинағы. Алматы: Жазушы. – 1985. -6-245 беттер.
9. Серғалиев М. Абай ... ... ... ... - ... – 59-66 ... Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы, 1959
11. Өмірәлиев Қ. Абай ... ... ... 1993
12. Сыздықова Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы, Алматы, 1970
13. ... Р. Абай ... ... ... 1968
14. Мырзахметов М. Абай және ... ... ... ... ... оқы, таңырқа... Алматы «Ана тілі», 1993
16. "Абай тілінің сөздігі" 1968
17. Абай қара сөздері. Шығармалар. ІІ ... ... ... ... ... ... Алматы, 2002
19. Ысқақов. ... ... ... Алматы, «Ана тілі», 1991
20. С.Төлеуов Сөз таптары. Алматы, «Мектеп», 1982
21. Ш.Бектұров, М.Серғалиев. Қазақ тілі, ... 1994

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Абайдың қара сөздері (1-10)13 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармашылығының зерттелуі18 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Етістік ( схема )1 бет
Орта ғасырлардағы түркі ескерткіштеріне араб тілінің ықпалы30 бет
Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету133 бет
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь