Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында

Әлем халықтары әдебиетінің тарихында философиялық лириканың даму жолында, түп иені танып-білу талпынысында әрқилы дүниетанымдық көзқарастар көрініс беріп жатты. Әсіресе, бұл күрделі мәселеде классикалық сопылық поэзия авторлары басым түсіп жатқаны шындық еді. Қараханидтер билігі тұсында (ІХ-ХІІ ғасыр) сопылық поэзияның философиялық лирика жанрында дүниенің сырын танып-білу тақырыбының шеңбері кеңейіп, философиялық дүниетаным деңгейіндегі ой-толғаныстар тұғыры қол жетпестей биікке көтерілді.
Түрік халықтары әдебиеті классиктерінің бұл кезеңде философиялық, гуманистік мұрат-мақсатты ұстануы жөнінде әлем әдебиетінің биік тұғырына көтерілуі Жүсіп Хас хажиб Баласағұнның «Құтадғу білік» дастаны мен Ясауидің «Диуани Хикмет» туындыларынан көрінді.
Түрік халықтары әдебиеті тарихында қазақ поэзиясы ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы қазақ хандығы тұсындағы өзіндік қайталанбас ерекшелігі бар ауызша түрде жырланатын поэзия қалпына түсті. ХҮІІІ ғасырдағы қазақ поэзиясында қазақ халқының дүниетанымы поэзия тілінде жырланып, философиялық көзқарасы толғау, өлең жырларында біршама көрініс беріп отырды.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы өмір шындығы философиялық лирика жанрындағы Абай мен Шәкәрім шығармаларында тақырыбы жағынан айрықша дараланып, назар аударғаны түп иені теологиялық және ғылыми тұрғыдан танып-білуге шешуші түрде мән бере жырлануында жатыр. Философиялық лирикадағы бұл рухани соны ұмтылыс тамырсыз, төркіні беймағлұм дерексіз құбылыс емес еді. Бұл ой толғаныстар орта ғасырдағы Тұран жеріндегі түрік халықтары поэзиясынан ойып тұрып орын алған түп иені таныл білу жолындағы Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік», Ясауидің «Девони хикметі» мен Махмұт Қашқаридің «Девони ат-түрік» туындыларынан нәр тарып жатқан еді. Абай мен Шәкәрім солар салған ата дәстүрді өз заманы талабына қарай жаңғыртып дамытушы ойшыл ақындар болды.
Абай бастаған философиялық лирикада түп иені танып-білу жолында жантану іліміне айрықша назар аударуы байқалады. Қазіргі әдебиетте психология пәнін жантану ғылымы деп атап жүруі шындыққа жанаса бермейді. Өйткені, логика ойлаудың заңдары туралы ғылым болса, психология нерв жүйесіне байланысты адамдағы психикалық құбылыстардың заңдылығын зерттеп жүйелейтін ғылым саласы ғана. Сондықтан ол ғылымды ғарыштан келетін жанға байланысы рухани құбылыстан тыс болуы себепті де, оны жантану іліміне жатқыза алмаймыз. Жантану ілімі саласында Абай дәстүріне сүйене отырып, Шәкәрім бұл күрделі де терең мәселеге біржолата мән бере қарауы себепті, ұзақ жылдар бойы сарыла іздену жолына түсті.
Абай шығармаларында философиялық лирикаға бет бұру 1889 жылдардан басталды да, түп иені тану мен жантану іліміне тереңдеп, жан-жақты ой-толғаныстарына бату өмірінің соңына дейін жалғасты. Жантану іліміне Абайдың ақын шәкірттерінің арасынан Шәкәрім ғана жеке-дара Абай дәстүріне айналған философиялық лириканы дамыту, жаңарту жолына біржолата бет бұрды.
Шәкәрім 1898 жылдан бастап түп иені танып-білумен ол жолдағы пайда болған жантану іліміне терең бойлау бағытына біржолата бет бұрып, қорытқан ой байламдарын:
Қырықтан соңғы иманым,
Отыз жылдай жиғаным, –
деп, отыз жылдық іздену жолындағы қол жеткен ой желісінің негізін «Үш анық» деп аталатын философиялық қолжазбасында желілі жүйеге түсіріп, баяндап берді.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ поэзиясында Абай мен Шәкәрімнің философиялық лирикасында түп иені танытудан туған жантану ілімі хақындағы философиялық ой-толғаныстарының танымдық деңгейіне сол кезеңдегі батыс пен шығыс поэзиясы жете алмағаны шындық.
        
        Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық
немесе жантану ілімі жайында
Әлем ... ... ... философиялық лириканың даму
жолында, түп иені танып-білу талпынысында әрқилы дүниетанымдық көзқарастар
көрініс беріп жатты. ... бұл ... ... ... ... ... басым түсіп жатқаны шындық еді. ... ... ... ... ... ... ... лирика жанрында
дүниенің сырын танып-білу тақырыбының шеңбері кеңейіп, философиялық
дүниетаным ... ... ... қол ... биікке
көтерілді.
Түрік халықтары әдебиеті классиктерінің бұл кезеңде философиялық,
гуманистік мұрат-мақсатты ұстануы жөнінде әлем ... биік ... ... Хас хажиб Баласағұнның «Құтадғу білік» дастаны мен Ясауидің
«Диуани Хикмет» туындыларынан көрінді.
Түрік халықтары әдебиеті тарихында қазақ поэзиясы ХҮ-ХҮІІІ ... ... ... ... ... ерекшелігі бар ауызша түрде
жырланатын поэзия қалпына түсті. ХҮІІІ ... ... ... ... ... ... тілінде жырланып, философиялық көзқарасы
толғау, өлең ... ... ... ... ... ... аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы өмір шындығы философиялық
лирика жанрындағы Абай мен Шәкәрім ... ... ... ... ... ... түп иені ... және ғылыми тұрғыдан танып-
білуге шешуші түрде мән бере ... ... ... лирикадағы бұл
рухани соны ұмтылыс тамырсыз, төркіні ... ... ... емес ... ой ... орта ... Тұран жеріндегі түрік халықтары
поэзиясынан ойып тұрып орын алған түп иені ... білу ... ... ... ... ... ... хикметі» мен Махмұт
Қашқаридің «Девони ат-түрік» туындыларынан нәр тарып жатқан еді. Абай ... ... ... ата ... өз ... ... ... жаңғыртып
дамытушы ойшыл ақындар болды.
Абай бастаған философиялық лирикада түп иені танып-білу жолында жантану
іліміне айрықша ... ... ... ... ... ... пәнін
жантану ғылымы деп атап жүруі шындыққа жанаса бермейді. Өйткені, ... ... ... ғылым болса, психология нерв жүйесіне байланысты
адамдағы психикалық құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ол ... ғарыштан келетін жанға байланысы рухани
құбылыстан тыс болуы себепті де, оны ... ... ... алмаймыз.
Жантану ілімі саласында Абай дәстүріне сүйене отырып, Шәкәрім бұл ... ... ... ... мән бере қарауы себепті, ұзақ жылдар бойы
сарыла іздену ... ... ... ... ... бет бұру 1889 ... да, түп иені тану мен жантану іліміне тереңдеп, ... ... бату ... соңына дейін жалғасты. Жантану іліміне Абайдың
ақын шәкірттерінің ... ... ғана ... Абай ... ... ... дамыту, жаңарту жолына біржолата бет бұрды.
Шәкәрім 1898 жылдан бастап түп иені танып-білумен ол ... ... ... ... ... бойлау бағытына біржолата бет бұрып, қорытқан
ой байламдарын:
Қырықтан соңғы иманым,
Отыз жылдай жиғаным, –
деп, отыз ... ... ... қол ... ой ... ... «Үш ... аталатын философиялық қолжазбасында желілі ... ... ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... поэзиясында Абай мен
Шәкәрімнің философиялық лирикасында түп иені ... ... ... ... ... ... танымдық деңгейіне сол кезеңдегі
батыс пен шығыс ... жете ... ... түп ие мен ... ... ой ... ... 1889 жыл мен
1902 жыл аралығындағы бір ... жуық ... ... ... Бір ... осы тақырыпқа 13 өлеңі мен 6 ... ... ... осы ... нәр ... ойшылдық дәстүрін жалғастырып дамытқан шәкірті
Шәкәрім де ... ... мен ... іліміне өзіндік қайталанбас ой-
пікірлері мен қорытынды ой-танымдарын ұсына ... ... ... түзу ... ... келешек заман жастарына өз рухани мұрасын ... ... ... түзу жолы – бүгінгі біздің арман қуған тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... да сай келіп тұр.
Өйткені қазіргі үшінші мыңжылдықта ғылым адамгершілік пен діни ... ... дін ... ... өз мәнімізді яғни жанымызды Шәкәрім
меңзеген жолмен ғана тани алмақпыз.
І
Түп иені ... ... ... ... ақын Абай ой дариясына қадам
басқанда:
Ақылдың жетпегені арман емес,
Құмарсыз құр мүлгуге тоя ...... ... ... жете ... «Ақылға сыймас ол Алла» деген
қорытындыға келген еді.
«Алла деген сөз жеңіл» деген атақты өлеңінде түп иені ... ... ... ... ... ... ұстанады. Түп ие жайындағы философиялық
деңгейдегі ой ... ... ... ... классиктерінің ұстанған
танымдық жолы болатын-ды. Абай өзі де поэзиясында жүректің культін көтеріп
жырлап өтуі жай ... ... ... ... жетелейтін сенімді
бағдар болатын. Міне, осы түп иені ... ... Абай ... мен
туындыларындағы ой-танымдарын дәстүр ретінде ... ... ... ... ... ... танып, жаңғырта түсті.
Шәкәрім сопылық поэзияның символдық бейнелермен ... ... ... ... тәсіл тұрғысынан пайдаланады. Мысалы:
Менің Жарым қыз емес,
Хақиқаттың шын нұры, ... ... ... ... ... сүю ұғымындағы Аллаға ғашықтықты
сұлу жарға деген махаббаттық сезімінің орнына Шәкәрім «Хақиқаттың шын
нұрына» ... ... түп иені ... ... ... ... тұрады.
Түпиені іздеуге қозғау салған, өмірді жете танып білуге деген құштарлық
пен талпынудан туған:
1. Неден бармын?
2. Не қылған жөн?
3. Жоғала ма жан ... ... үш ... ... айрықша мән бере қараған.
Осы аса күрделі үш сұраққа жауап іздеу жолындағы Шәкәрім ізденістерінің
бастау көзі Мұхтар ... ... ... ... ... аға» ... ... мектебіндегі ақын-шәкірттері Дәрмен, Көкбай, Шұбар (Шәкәрім),
Ақылбай, Мағауия, Кәкітай т.б. ... ... ... талас-пікірлерде
жатыр. Осы пікір таласына ... ... ... Абай толғаныстарында
берілетін «…Хақиқаттың шешуі: Жаратушы кім? ... ... не? Жан ... және ... ... ... ... не?» деген күрделі сұрақтарға
берген жауап сөзінде зор танымдық ойлар төркіні жатыр. ... ... ... ... ... ... ... ой танымын яғни Абай мен ... ... із ... ... мақсат тұтқаны аңғарылып тұр.
Түп ие (Хақиқат) пен ғаламды танып білудегі Шәкәрім көзқарасында қос
қабатты қатпарлы таным жігі ... да ... ... ... ... – күн ... ... туындаған.
Шәкәрім күн – ата, жер – ана деп қарап, жер ... ... ... даму ... ... ... ... деген философиялық сұраққа
жауап беруге ұмтылатыны «Тіршілік, жан ... ... ... ... ... ... ... – күйеу, жер – қалыңдық сағынышты,
Құмары екеуінің сондай күшті
дегені, Шәкәрімде «Күн – ата, жер – ана» ... ... ... аспаннан күннің жазғытұры төнуі, жер ананың тотықұстай ... ... бәрі ... ... шығу ... меңзейді. Бұл құбылыстың ... ... ... ... бу ... буды су қылған,
Суынан топырақ қатырып,
Топырақтан жасыл туғызған.
Ие кім сонда денеге?..
Сол жаннан талай жан өскен,
Жанына ... тән ... жаны ... ... ... және өскен,
Жәндіктен адам таралған, –
деген тың таным желі тартады. Күн нұрының әсерімен жер ана ... ... 1) ... 2) жәндік. 3) жәндіктен адам жаралады, яғни неден
бармын деген сұраққа Шәкәрім арғы жағы күн ... ... ... жер ... 1) ... (өсімдік жаны); 2) хайуанат (хайуанат жаны); ... ... ... ... ... жолмен пайда болу процесін көз
алдымызға алып ... ... күн ... жер ... жаралған
табиғи құбылыс ретінде танып-біледі.
Шәкәрім дүниетанымдық көзқарасындағы ... ... сөз ... ... мен ... ... ... қолданылатын жан сөзі жайында ой
толғайтыны бар:
Жаралыс басы – қозғалыс,
Қозғауға керек қолқабыс.
Жан де ... бір Мән ... ... бол ... сол Мән жаратқан, –
деп түп ие сөзінің синонимі ... ... ... ... ... сөзі ... сөзін тең дәрежедегі мағынасы жағынан бір ұғым ретінде ... әлем ... сол ... ... ... ... бәрін де
жаратушы қуат иесі – түп ие ...... ...... қазақша
–Тәңірі немесе Жаратушы). Ал «Жаралыс басы – ... ... ... ... қуат – жан дейміз» деп, басты себепкер күш ретінде
жанды ерекше даралап, атап ... бар. Ақын ... қуат – жан ... ... басы – ... ... қуат күші жан ... саналатынын
алдымызға жайып салады.
Ақын ойын қорыта келгенде, қозғаушы күш – жан, мән, жанның ... бас ... ... ... ... ... бір ... да, ол - түп ие деген ой-байламы шығады. Яғни, бұл ұғымды ақын
сөзімен айтар ... «Ең ... ...... ие» ... өзекті де
желілі танымға тірелеміз.
ІІ
Шәкәрім өз ұстазы Абайдың толық адам іліміне ... мән бере ... ... ... ... ... ... Ол ХІ ғасырда
жазылған Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанымен жете ... ... ... ... ... Ясауидің кемел адам туралы хал ілімін
де білген. Абайдың толық адам ілімінің арғы түп ... осы ... ... желі ... өз заманы шындығына орай қазақ әдебиеті
тарихында тың ... ... ... ... адам ... ... ... идеялық бағыт-бағдар алған Шәкәрім адамды рухани тазалық жолына
түсіретін:
Ар түзейтін бір ғылым табылмаса,
Зұлымдықты ешқашан әділ ... ... ойға ... ... ... ... ... ел деген
Европаның өзі (ар түзейтін ғылымы жоқ ... ... шыға ... атап ... ... ... ғасырдың адамынан
Анық, таза бір елді көрмей өттім, –
деп, ауыр да өткір сын айтады.
Философиялық лирикалары мен «Үш ... ... ... ... төтенше мән бере қарайтыны бар. Ынсап, әділет, мейірім ... ... ... Өйткені «Ұждан – жанның тілегі. Неге десеңіз, жан ... ... ... ... ... ... жоғарылай береді.
Мәселен, таза дене, таза толық мінез, ой, істер ... ... ... ... ......... Оны осы өмір үшін керек қылмайды, соңғы өмір
үшін де керек қылады» (Үш анық. 30 б.). ... ... екі өмір үшін де ... ... ... екі ... ... жанның жоғалмайтынын, бұдан да таза
болып жоғарылайтынына сенсе, үлкен үмітке қол ... ... ... Ал, ... соң жан ... деген өкініште болып, үмітсіздік
дариясының барсакелмес қайығына мінеді. Осындай нанымдағы ... ... ... жанымыз жоғалмайды,
Екі өмірдің азығы – осы Ұждан
Шын нану – ақылымен қабылдауы,
Қалады зұлымдықтан ... ... ... ... адам үшін екі өмірде де рухани азығы: ынсап, әділет, ... ақыл ... ... ... ... адам ... бойына ұялату
жолында болуын ескертеді. Өйткені «Ар түзер адамның адамдық санасын» ... ... зор мән бере ... таза жан ... ... ... ... әділеттен
Ағызам деп нұр бұлақ! ––
деп, өзі қойған екінші сұрағына жауап береді.
Шәкәрімнің екінші сұрағының яғни «не ... ... ... ... ... – адамның уақытша өмір жолында құлшынып әрекет ететін
мақсаты ар ... ... ... ... ... айтады. Сондықтан
үжданды пенденің мұрат-мақсаты қайда жатқанын, ... ... ... ... сеніммен бағыт-бағдар бере жөн
сілтейтінін көреміз.
«Ар ғылымы оқылса», – деп ... ойлы ... ... ... адамшылық жолы – әр адамның жан тілегіне ... ... ... ... тұла бойына ұялату болғандықтан: «…ұждан, совесть, жан екі
өмірге бірдей керек таяныш ... нана ... ... жүрегін ешбір
ғылым, өнер, ешбір жол, заң тазарта алмайды. Егер бір адам жанның ... ... мен ... ... азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш
нәрсе қарайта алмайды. Адам ... бір ... ... екі ... ... өмір сүргізетін жалғыз жол – осы мұсылман жолы ... ... 34 бет), – деп осы ... ... өмір ... ... туған аса зор
мән-мағынаға толы ой-қорытындысын ұсынады. Бұл – ... үшін ... ... ... ... – «Жоғала ма жан өлген соң?»
Жантану ілімі Абай мен Шәкәрім мұрасындағы ... ... ... ... желі ... Жантану ілімі жайында Жүсіп ... ... ... ... ... тереңірек қарастырылса, ХҮ-ХҮІІІ
ғасырдағы қазақтың ауызша жырланған поэзиясында да ... ... ... ... ой-пікірлер айтылып табиғи жалғастық тауып келген. Ал ХІХ
ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... Абай мен ... мұрасының
өзекті желісінің ғылыми рухани кілтіне айналып, өз заманының шырқау биігіне
көтерілді. Абайдағы:
Ақыл мен жан – мен ... тән – ... мен ... мағынасы – екі.
«Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
«Менікі» өлсе ... оған ... ... ... ... жан ... ал тән өледі деген байлам жасайды. Жан ... ... екі ... ... – 27-ші қара ... жан өлмейді деген
таным. Екіншісі –бес сезім мен ... ... ... ... ... ой ... ... бір түрі арқылы сыртқа шығып, ол ой қазынаның
иесі (тәні) өлсе де, оның ... ой ... ... ақындық өнердің
қуатымен сыртқа шығуы, яғни, мәңгілік рухани азық көзі болып қалуы. ... де ... ... сыя ма, ... ... сөз ...
деп, рухани ой қазынасына айналған жанның не себепті өлмейтініне мән ... Ал, ... ... осы ... жаңа қырынан көрсетуге ұмтыла
отырып:
Ғибрат қылар артына із қалдырсаң –
Шын бақыт, осыны ұқ,
Мәңгілік ... ... ... ой-байламын жасап отыр,
Адам жаны қайдан келді? – деген мәселеге Абай да, Шәкәрім де ерекше мән
бере қараған. Абай 27- қара сөзінде осы ... ... ой ... сен бұл ... ... ие болдың? Әрине, қайдан келсе де, жан деген
нәрсе келді де, сонан соң ие ... – деп ақыл мен ... ара ... ... ... Осы ... ... Шәкәрім нақтылай дамытып, жан
ұғымына тереңдей отырып, өзінің тынымсыз ... ... ... ... ... ... жан ... нұрынан келген деген өзіндік жаңаша
танымын ұсынады:
«Жанымыз күннен келген нұрдан,
Тәніміз топырақ пенен судан.
Күн – атам, анық жер – ... ... ... ... ... ... ... істі қылмаған,––
деп жанның көп қырлы сырын аша отырып, жанның мәңгі өлмейтіні жайлы ой-
танымын бар ... ... ... ... ... осы ... ... табиғаты туралы мұсылман әлеміндегі
тұңғыш пікір Құраннан басталады. Бұл мәселенің сыры ... ... ... ... ... Алла ... ... пайғамбарға қарата
айтылатын сөзінде (17 ... 85 ... ... жан ... ... Жан ... Тәңірім ғана біледі.
Сендерге берілген білімнің шегі аз ғана де», – деп ... ... түбі ... ... ... ... қабаттасып жатқанын байқаймыз.
Шәкәрім күннің нұрынан келген адам жаны оның тән өлген соң, ... ... ... ... ... ... жері ... қарай, яғни мәңгілік
тұрағына қарай қайтады деген соны да тың танымға келеді.
Күннің өзі жарық нұрдан, яғни түп ...... ... ... ... ... күн ... деп, өз дүниетанымының төменгі
қабатынан өрлеп, жоғары қабаттағы жанға, мәнге яғни түп иенің ... ... ... «жаралыс басы – қозғалыс» болса, ... қуат – ... деп, түп иені ... ... айқын көрініп тұр. Түп иенің яғни жанның
нұры күнге берілсе, адам жаны күннің нұрынан ... Яғни адам ... ... күн ... ары ... ... (жанның) өз нұрынан келген болып
шығады. Адамның түп төркіні түпиемен тікелей ғарыштық байланыста ... бұл ... ... ... ... ... шын бұл ... көңіл»
деген ой байламына келіп отыр. Шәкәрімнің бұл байламға келуінің негізі түп
иенің нұрында жатуы себепті:
Нұрына күн нұры жетпес,
Жетекшім – ... тым ... ол, ... ... ... әлемнің қозғалысына бас себепші болған күш түп ... ... ... нұры да жете ... Өйткені оны шартты түрде
айтқанда ол төменгі қабаттағы, яғни күн жүйесі ... ... ... Оның өзі түп иенің нұрынан жаралып, жер бетіндегі өсімдік, жан-
жануар мен адамның дүниеге келуіне тәннің топырақ пен ... ... ... ... ... ... ... қайдан келгендігі жөнінде теология мен бүгінгі ғылымда әр түрлі
талас пікірлер бар. Бірі жан жолдан қосылды десе, бірі жан ... ... ... ... ... ... ретінде пайда болған шыңдық деп
қарайды. Ал Шәкәрім болса, осы пікірлерді сынға ала отырып:
«Жан жолдан қосылды деп дін де, пән ... ... ... соған мүлде, ––
дейді.
Бірақ адам өз жанын танымады,
Біледі бір өзінен басқаны адам, ––
деп адамның жаны ғарыштан, бас ... ... ... меңзейді. Адам
баласының өз жанын танып білмеуіне философ ғалым Конттың (1797-1857) ... ... көз ... қалуы себепті:
Ойменен тапқан бұлдыр деп,
Дене мен пәнге байлаған
Баяғы Конттың сөзі еді, ––
деп батыс философының пікір танымын ... ... ... бар. Өйткені
Конт(1797-1857) сыртқы бес сезім арқылы танылатын нәрсені ғана шындық ... жан ... ... білуден сырт қалды. Осы себепті Конт жанның
ғарыштан келу жайын терістесе, Шәкәрім жанның түп иеден ... ... ғой – ... ... (1.266 б.) деп жанның ... түп ... ... дәл ... ... отыр.
Шәкәрім жантану іліміне терең бойлап, Абай салған сара жолмен адамның
өз жанын танып білуі қажет екенін ұғынады. Осы себепті 30 жыл бойы ... жан ... ... ... ... ... адам ... болғаннан кейін
оның жаны өле ме, немесе мәңгі жасауы мүмкін бе ... ... ... ... ... өмір бойы ізденеді.
Шынды білмек болсаң сен,
Алдыменен жанды біл, – (1.240 б.)
деп хақиқатты яғни түп иені танып білу үшін ... ... ... танып
білуді шешуші орынға қоюында терең мән жатыр. Өйткені әлемдік ... басы ... ... ол ... ... мән» деген екі сөзбен қосарлап
беруінде үлкен мағына жатыр. Дүниені жаратқан ұлы қуат - жан мен мән ... осы ... ... ... ... орынға қоюында да айрықша ... ... емес ... 43 - қара ... жан ... ... бек көп қуат ... оның түрлері
де көп деп ескертеді де, сол көп жан қуаттарының арасынан үш қуатқа арнайы
тоқталып, талдай отырып ... бар. Осы ... ары ... жалғастырған
Шәкәрім «шығады жаннан көп қуат», – (1.286 б.) деп ой ... Жан ... ... ... осы ... жан – ... тән – құлы болғандықтан
оған билік ... ... «Жан ... тұр ... баршасын» (1.265 б.) яғни
дүниедегі есепсіз денелердің жаралып өмір ... ... ... ... Шәкәрімнің:
Бас қозғалыс қой жанның атасы
Ол жаратады түрлеп (1.266 б.), –
деп, халық аузында айтылып жүрген «18 мың ... ... ... ... де ... ... тұр.
Қозғаған қуат – жан дейміз
Жан өсті жаннан сан дейміз.
Сол жандар әсер ... ... ... тән ... қарай тән болар ,–
деп жоғарыда айтылған ойын осы өлең жолдары арқылы айғақтай түседі.
ІҮ
Жанның өлмеу, жоғалмау ... ... ... ... айта ... ... ... тартатыны бар.
Хақиқат жан нұрына қанса біреу,
Оның жаны өлмейді балталаса (1.309), –
деп ой ... ... ... ... екі түрлі себеп жатқан
тәрізді: біріншісі – сопылық поэзиядағы «ашық-машұғ» ұғымындағы ... ... ... өлең табиғатына көңіл бөлген Шәкәрім:
«Менің жарым қыз ... шын ... ... ... ең ... ... ... мағынасы жатыр. «Хақиқаттың шын
нұры» деп отырғаны – түп иені танып білу арқылы ... көз ... ... ... не бар болса, бәрі жанда» (1.125) деп
жатуына себебі де бар сияқты. Дене (тән) мың ... ... де, оның ... ... Дене ... киім сияқты ескіріп тозып қала береді, бірақ
жан (ескі жан) ... ... Осы ... Шәкәрім «жан менің
айтқанымдай баста бар болса, тұрған денесі орын болуға ... ... ... ... ... кетпейді, құр ғана өзгеретін болса,
бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ» («Үш ... ... 1991, ... – деп ой ... ... Жан әр түрге түседі, мысалы, инстинкті ... жан, ...... жан, мысль – ойлайтын жан, ум – ақылды
жан. Сезімді жан ...... ... тән ... ... жан
(сознание) – жануарлар әлеміне тән қүбылыс. Мысль (ум) – толық, ... ... ғана тән ... ... саналады. Адамның хайуанаттан артықшылығы
да осында, ақылында, ... ... алу ... ... ...... ой – ... анық байқасаң,
Бар ғылымның түп атасы
Таза ақылмен ойлану, –
деп адамға тән ой мен ... оның ... түрі таза ... мән ... ... ... ақыл ... шығады» («Үш анық», 29 бет) деген байламға ... ... ... ұзақ жылдар бойы ізденістің жемісі.
Мекемтас Мырзахметұлы
Филология ғылымдарының ... ... ... ... №28 (388) 10 шілде, 2008 жыл, 6-7 беттер

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеуін ұйымдастыру17 бет
Ар түзейтін бір ғылым табылмаса4 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
«Кәсіпорын немесе ұйым менеджментіндегі персоналды басқару»31 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь