Қазақ және түрік тілдерінде қолданылатын ортақ кірме сөздердің мән-мағынасы, атқаратын қызметі және түп-төркіні

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 КІРМЕ СӨЗДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.1 Қазақ және түрік тілдеріндегі араб, парсы элементтері және олардың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Кірме элементтердің қазақ және түрік тілдеріне ену себептері ... ... ... ... ... 10

1.2.1 Араб сөздерінің ену себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.2.2 Иран сөздерінің ену себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

2 АРАБ, ПАРСЫ СӨЗДЕРІНІҢ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ АУЫСУ ЖОЛДАРЫ МЕН ҚОЛДАНЫЛАТЫН САЛАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

2.1 Қолдану аясы тарылған араб, парсы сөздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.2 Сөздің пайдалану өрісінің кеңеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.3 Жаңа мазмұнға ие болған кірме сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2.4 Парсы тілі аффикстері арқылы жасалған сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
2.5 Араб, парсы сөздерінің қолданылатын салалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50

3 ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ БАСҚА ТІЛДЕРДЕН АУЫСҚАН ОРТАҚ СӨЗДЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64
Тақырыптың өзектілігі. Сөз тарихы қызық. Сөз тарихының арқауы, негізі – оның мағынасы. Демек, мағынадан, түсініктен тысқары сөздің өмір сүруі мүмкін емес. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың І жартысында өмір сүрген неміс ғалымы В.Гумбольдттың дәл осы жөнінде «адам өз бетінің пішінін сыпырып тастай алмайтыны сияқты, ұғымның да сөзден арылуы мүмкін емес» дегені бар. Сөз мағынасының тарихы қоғам тарихымен тығыз байланысты. Дәлірек айтсақ, қоғамның әр дәуірде дамуына қарай сөз мағынасы да соған сәйкестене отырып, ілгері дами түседі. Сөз, бұл – ертеден қалыптасқан қағида бойынша тілдің негізгі өлшемі. Ал тіл болса, қоғамның ең қажетті қатынас құралы. Ал осы тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам немесе лексика деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын, күнкөріс тіршілігін, кәсібін түгел қамтып көрсетеді. Белгілі бір халықтың қоғамдық, шаруашылық мәдени тұрмысы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай болады. Тілдің сөздік құрамының толығып кемелденуі бір ғана өзінің ішкі мүмкіншіліктері арқылы ғана болып қоймайды. Сонымен қатар өзінде жоқ сөзді өзге тілдерден алу арқылы да тіл өзінің тілдік құрамын байытып, жетілдіріп отырады. Қазақ халқының ертедегі даму тарихына көз жіберсек, көптеген елдермен үнемі тығыз байланыста болғандығын көреміз. Ал ел мен елдің арасындағы ежелгі достық қарым-қатынастың болғандығы ана тіліміздің сөз байлығының құрамынан да айқын байқалады. Бір халық пен екінші халық ертеде тек мал-мүлік пен киім-кешек, ыдыс-аяқ сияқты жалаң заттарды ғана алмастырып қоймаған, соған қоса рухани байлық та бір-біріне молынан ауысып отырған. Әсіресе, бір тілден екінші тілге көптеген сөздер кірген. Осымен байланысты тіліміздегі қыруар кірме сөздер қоғам тарихымен, қазақ халқының басынан кешкен даму тарихымен тығыз байланысты.
Қазақ халқының басынан кешкен ұзақ даму тарихында бірсыпыра елдермен араласып, әр кезеңде түрлі қарым-қатынас жасағандығы мәлім. Ертеде тәжік, өзбек, татар халықтары арқылы VIII-XI ғасырларда араб-парсы елдерімен, XII-XIII ғасырларда монғол халқымен күшті байланыста болса, XVIII ғасырдан, яғни Қазақстанның Ресей қарамағына ене бастаған кезеңінен (1731ж.) бастап күні бүгінге дейін орыс халқымен тікелей үздіксіз қарым-қатынас жасап келеді. Осындай ұзақ ауыс-түйіс, мол байланыстан кейін қазақ тілінің сөздік құрамында қыруар шетел сөздері пайда болған.
Кірме сөздер дегеніміз – тілдің өзіндік сөзжасам тәсілімен емес, басқа тілдердің ықпалымен жасалған немесе олардан енген сөздер. Яғни сөздің дыбыстық тұлғасы да, мағынасы да өзге тілге қатысты сөздер кірме сөздер делінеді. Жер шарында өмір сүріп келе жатқан үлкенді-кішілі халықтардың қай-қайсысында болсын өзге тілдерден ауысып келген кірме сөздер көптеп кездеседі. Мәдениеті кенжелеп дамыған ұсақ халықтарды былай қойғанда, мәдениеті гүлдеп өскен ең озат деген халықтардың сөздік құрамы да таза тума сөздерден құралмайтындығы дәлелденген. Сол үшін де бір халықтың көршілес басқа халықтармен араласпай, өз бетімен жеке өмір сүре алмайтыны қоғам өміріндегі табиғи заңдылық екені бәрімізге белгілі. Халықтың әр тараптан, яғни тарихи, экономикалық және мәдени қарым-қатынасы, өзара тығыз байланысы олардың тілдерінде де белгілі із қалдырады. Әдетте бір тілден екінші тілге ондаған, жүздеген сөздер ауысып, тіл байлығын жетілдіре түсуі жиі кездеседі. Қазақ және түрік тілдерінің сөздік құрамын, оның даму жолын қарастырсақ, тіпті басқаны қойып сонау араб, парсы тілдерінен енген қайсыбір сөздердің қазақ және түрік тілдеріне мүлдем сіңісіп, байырғы сөздік құрамына айналып кеткенін көреміз. Міне бұл жерде өзекті мәселе болып отырған да осы, яғни қазақ және түрік тілдеріне басқа тілдерден енген сөздердің байланыстары.
1. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы. Санат, 1997. -256 б.
2. Нұрмаханова Ә.Н. «Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» Алматы, 1971. 13-б.
3. Қарағұлова Б.С. Тарихи жылдар лексикасы. Филолог.ғыл.кан.дисс. Автореф. Алматы, 2000.
4. Фасмер М. Османская этимология. Живая старина. 1909.
5. Таджикско-узбекское двуязычие и вопрос взаимовлияния таджикского и узбекского языков. т. IV.-С.181.
6. Дмитриев Н.К. Арабские элементы в башкирском языке. Строй тюркских языков. Москва: Изд.Вост.Лит. 1962.
7. Владимирцев Б.Я. Арабские слова в монгольском. Ленинград. 1930.
8. Майзель С.С. Арабские и персидские элементы в турецком языке. Москва, 1945.
9. Иванов С.Н. Арабизмы в турецком языке. Изд.ЛГУ., 1973.
10. Ғуламов Я. Өзбек тіліндегі араб-тәжік сөздері. Ташкент, 1965.
11. Кумисбаев У. Проблемы таджикско-персидского, арабского и казахского литературных связей XIX-XX вв. Дисс.док.филолог.наук. Алма-Ата, 1989.-С.400.
12. Мугинов А.М. Иранские лексические элементы в узбекской художественной прозе. Ташкент, 1948.
13. Назарова Х. Таджикско-персидские заимствования в уйгурском языке. Дисс.канд.филолог.наук. Ташкент, 1972.
14. Меметов А. Персидские заимствования в современном крымско-татарском языке. Дисс.канд.филолог.наук. Ташкент, 1974.-С.178.
15. Рахмонов Т.И. Хозирги узбек тилидаги арабча узлашма сузлар семантик тузилишидаги узгаришлар. Наманган, 1994.-С.120.
16. Жәркешова Г. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1959. №11. Қазан.
17. Талжанов С. Араб тілінің әсері. Қазақстан мұғалімі. 26 июнь. № 26. 1969., 3 июль. № 27.1969., 10 июль. №28. 1969.
18. Рүстемов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері. Алматы: Ғылым, 1982.-160 б.
19. Есеналиева Ж. Абай шығармаларындағы араб, парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі. Филолог.ғыл.канд.дисс. Алматы, 1993.-139 б.
20. Есімов Ғ.К. Парсы-араб өркениетінің ұлттық мәдени менталитетіне әсері. Философ.ғыл.канд.дисс. Автореф. Алматы, 2001.-25 б.;
21. Сыздықова Г.М. Ислам және оның Қазақстандағы даму ерекшеліктері. Философ.ғыл.кагд.дисс. Алматы, 1998.
22. Жексембаева Ғ. Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам қызметі. Филолог.ғыл.канд.дисс. Алматы, 1992.-147 б.
23. Мансуров Н.Б. ХІХ ғ. поэзиясындағы араб, иран кірме сөздері. Филолог.ғыл.канд.дисс. Шымкент, 2006.
24. Бүркітбай Г. Қазақ тілі түсіндірме сөздіктерінде арабизмдердің лексикографиялануы. Филолог.ғыл.канд.дисс. Алматы, 2003.-143 б.
25. Жолдасов С. Ислам тарихы. Алматы: Нұрлы әлем, 1998.-136 б.
26. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1983.
27. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена. Изд. АН СССР. М.-Л. 1950. ч. I. 1851.
28. Мухтаров А., Санакулов У. Узбек адабий тили тарихи. Ташкент: Уқитувчи, 1995.-160 б.
29. Қайдаров Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. Алматы: Қазақ университеті, 1992.- 248 б.
30. Ата баба діні. Түркілер неге мұсылман болды? Алматы: Білім, 2000.-504 б.
31. Бамбери Г. История Бохары или Трансоксани с древнеиших времен до настоящего. т.I. С-Петербург.1873.
32. Қашқари М. Түрік сөздігі. ІІІ томдық. Алматы: Хан, 1997.
33. Бабыр З.М. Бабырнама. Алматы: Ататек, 1993.-448 б.

Сөздіктер:

34. Будагов Р.А. Введение в науку о языке. М., 1958.
35. Уз. – рус. Сл.,1959.
36. Краткий словарь иностранных слов», М., 1971.
37. Пер. – рус. сл., І , 1983,108
38. Коч К., Байниязов А., Башкапан В. «Қазақша-түрікше сөздік» – Түркістан, «Тұран», 2003
39. Байниязов А., Байниязова Ж. «Түрікше-қазақша сөздік» – Алматы, 2007
40. Dr. Ayten Kazımova, Sükrü Meriç, Marina Eskina «Rusça-türkçe, türkçe-rusça sözlüğü» – İstanbul, 2005
41. Богочанская Н.Н., Зубкова А.С. «Большой турецко-русский словарь» – Москва, 2008
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1 ... ... ... ... және түрік тілдеріндегі араб, парсы элементтері және олардың
зерттелуі................................................................
............................................6
2. ... ... ... және түрік тілдеріне ену
себептері....................10
1. Араб ... ... Иран ... ... ... ... СӨЗДЕРІНІҢ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ АУЫСУ ЖОЛДАРЫ МЕН
ҚОЛДАНЫЛАТЫН САЛАЛАРЫ............................................17
2.1 ... аясы ... ... ... ... ... ... Жаңа мазмұнға ие болған кірме сөздер…………………………………....….38
2.4 ... тілі ... ... ... ... ... сөздерінің ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... АУЫСҚАН ОРТАҚ
СӨЗДЕР......................................................................
................................................54
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... Сөз ... ... Сөз тарихының арқауы, негізі
– оның мағынасы. Демек, мағынадан, ... ... ... өмір сүруі
мүмкін емес. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ... І ... өмір ... ... ... дәл осы ... «адам өз бетінің пішінін
сыпырып тастай алмайтыны сияқты, ұғымның да сөзден арылуы ... ... бар. Сөз ... ... ... ... тығыз байланысты.
Дәлірек айтсақ, қоғамның әр дәуірде дамуына ... сөз ... да ... ... ілгері дами түседі. Сөз, бұл – ертеден қалыптасқан
қағида бойынша тілдің негізгі өлшемі. Ал тіл ... ... ең ... ... Ал осы тілдегі сөздердің тұтас жиынтығы сөздік құрам немесе
лексика деп аталады. Сөздік құрам белгілі бір ... ... ... ... ... түгел қамтып көрсетеді. Белгілі бір халықтың
қоғамдық, шаруашылық мәдени тұрмысы неғұрлым жоғары ... ... ... сөздік құрамы да бай болады. Тілдің сөздік ... ... бір ғана ... ішкі ... арқылы ғана болып қоймайды.
Сонымен қатар өзінде жоқ сөзді өзге тілдерден алу арқылы да тіл ... ... ... жетілдіріп отырады. Қазақ халқының ертедегі даму
тарихына көз жіберсек, көптеген елдермен үнемі ... ... ... Ал ел мен ... ... ежелгі достық қарым-қатынастың
болғандығы ана тіліміздің сөз байлығының құрамынан да айқын байқалады. ... пен ... ... ертеде тек мал-мүлік пен киім-кешек, ыдыс-аяқ сияқты
жалаң заттарды ғана алмастырып қоймаған, соған қоса рухани байлық та ... ... ... отырған. Әсіресе, бір тілден екінші тілге көптеген
сөздер кірген. ... ... ... ... ... сөздер қоғам
тарихымен, қазақ халқының басынан кешкен даму тарихымен тығыз байланысты.
Қазақ халқының ... ... ұзақ даму ... бірсыпыра елдермен
араласып, әр кезеңде түрлі қарым-қатынас жасағандығы ... ... ... ... ... ... VIII-XI ... араб-парсы елдерімен, XII-
XIII ғасырларда монғол халқымен күшті ... ... XVIII ... ... Ресей қарамағына ене бастаған кезеңінен (1731ж.) бастап
күні ... ... орыс ... тікелей үздіксіз қарым-қатынас ... ... ұзақ ... мол ... ... қазақ тілінің сөздік
құрамында қыруар шетел сөздері пайда ... ... ...... ... ... тәсілімен емес,
басқа тілдердің ықпалымен жасалған немесе олардан ... ... Яғни ... ... да, ... да өзге ... ... сөздер кірме сөздер
делінеді. Жер шарында өмір сүріп келе жатқан үлкенді-кішілі халықтардың қай-
қайсысында болсын өзге ... ... ... ... ... ... Мәдениеті кенжелеп дамыған ұсақ халықтарды былай қойғанда,
мәдениеті гүлдеп өскен ең озат ... ... ... ... да таза ... ... дәлелденген. Сол үшін де бір халықтың көршілес
басқа ... ... өз ... жеке өмір сүре ... қоғам
өміріндегі табиғи заңдылық екені бәрімізге белгілі. Халықтың әр тараптан,
яғни тарихи, экономикалық және мәдени қарым-қатынасы, ... ... ... ... де ... із ... ... бір тілден екінші тілге
ондаған, жүздеген сөздер ауысып, тіл байлығын ... ... ... ... және ... ... сөздік құрамын, оның даму жолын
қарастырсақ, тіпті басқаны қойып сонау араб, ... ... ... ... қазақ және түрік тілдеріне ... ... ... ... айналып кеткенін көреміз. Міне бұл ... ... ... ... да осы, яғни ... және ... тілдеріне басқа тілдерден енген
сөздердің байланыстары.
Қазақ тілінің сөздік ... ... ... негізінен төрт халықтың
тілінен келіп енген: 1) араб тілі; 2) парсы тілі; 3) моңғол ... 4) ... Ал ... тілінің сөздік құрамын көбінесе араб және ... ... ... ... ... ... ... жоқтың қасы деуге болады. Ал
орыс ... ... ... ... ... небәрі отыз шақты ғана.
Зерттеу нысаны – қазақ және ... ... ... ... ... және ... ... енген кірме сөздердің этимологиясы мен
функциясы.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті. Тақырыптың негізгі ... - ... ... ... ... ортақ кірме сөздердің мән-мағынасын ашу,
атқаратын қызметін анықтау және түп-төркінін талдау.
Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешу ... ... және ... ... ... сөздердің зерттелу тарихы мен
тілімізге ену ... ... ... сипаттау;
- араб, иран кірме сөздерінің тілімізде қалыптасуына қоғамдық-саяси,
әлеуметтік-мәдени құбылыстардың әсерін айқындау;
- кірме сөздердің ... және ... ... ... ... беру ;
- ... ... мағынасының ауысуын, тарылуы немесе кеңеюін талдау;
- кірме сөздердің тұлғалық өзгерісіне (кіріге бірігуі) сипаттама беру
және т.б.;
Тақырыптың дерек ... ... ... ... беруде
Л.З.Рүстемовтың «Қазіргі қазақ тіліндегі араб, парсы кірме сөздері» атты
монографиясы, Н.Б.Мансуровтың «ХІХ ғ. ... ... иран ... атты ... мен ... ... ғғ. ... араб элементтері» атты еңбегі, сонымен қатар тіл
біліміндегі лексикографиялық ... мен ... ... ... ... ... жаңалығы. Қазақ және түрік ... ... ... ... ... олардың мағыналық ... ... ... ... ... ... ... кірме сөздердің
этимологиясы талданды. Аталған мәселелер қазақ және түрік тілдеріне ортақ
сөздердің сол ... ... ... сол ... ұлттық
менталитетті түсінуге мүмкіндік береді
Тақырыптың зерттеу әдістері. Зерттеу ... ... ... салыстыру мен сипаттау әдісі, қажетті нақты ... ... ... ... ... ... ... ішінде араб, иран сөздерінің
ара салмағын анықтауда ... ... ... ... ... Бітіру жұмысы кіріспеден, үш тараудан және
қорытындыдан, ... ... ... мен ... ... КІРМЕ СӨЗДЕРДІҢ ЖАЛПЫ СИПАТЫ
1. Қазақ және түрік тілдеріндегі араб, парсы ... және ... ... ... ... қоры ... ... байырғы төл сөздері мен
өзге тілдерден енген кірме сөздерден тұратыны белгілі. Өйткені ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар өз әсерін тигізбей
қоймайтындығы түсінікті. Дәл осы заңдылық ... және ... ... де
тән. Өйткені қазақ тілінің сөздік қоры да өзінің сан қилы өмір тарихында
талай ... ... ... ... ... ... негізінде
тіліміздің сөздік қорына өзге тілдерден көптеп ... ... ... Азия мен сонау Византия, Оңтүстік ... ... ... алып ... ... ... еткен түркі тілдес халықтар ... ... ... ... сауда, мәдени, саяси және экономикалық
қатынасқа түсіп отырғаны тарих беттерінен белгілі.
Көршілес ... ... ... ... ... ... ... дамуындағы ғылыми-техникалық жетістіктерге қатысты жаңа сөздер мен
сөз тіркестері де сөздік ... ... ... ... ... «Тілдің
сөздік құрамының толығып кемелденуі бір ғана өзінің ішкі ... ... ... ... ... ... жоқ сөзді өзге тілдерден ауысып
алу арқылы да тіл өзінің сөздік ... ... ... ... Мұны қазақ халқының даму тарихына саралап көз жүгіртсек, олардың
көптеген ... ... ... ... ... ... ... халықтары ежелден орыс халқымен көршілес отырып, тілдерінің
арасында өзара тығыз ... ... ... көне ескерткіштер
арқылы дәлелдеп отыр. Біздің дәуіріміздің VI-VII ғасырларында Славян халқы
алғаш түркілермен, кейінірек хазарлармен, Еділ бойындағы бұлғарлармен, ... ... ... ... ... ... отырды. Сондықтан орыс
тілінің қазақ тілімен аралас-құралас болуы ертеден бастау алады.
Тілдің тарихында ... ... сөз ... жаугершілік-басқыншылық
саясаттың да тиісті деңгейде әсері болады. Түркі халықтарының тарихында
XIII-XV ғасырлар аралығындағы Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Олардың түркі
халықтарының экономикасына, мәдениетіне және саяси-әлеуметтік жағдайларына
жасаған зорлық-зомбылығы сол кездегі жергілікті ... ру, ... ... өз ... ... ... Атап айтқанда, тіліміздегі талқы,
қанжыға, байсал, аймақ, дөнежін, атан, ... т.б. ... ... ... қазақ, монғол тілдеріндегі сөздердің айтылуы
фонетикалық тұрғыдан бір-біріне жақын. ... ... ... ... ... бар. ... орай бұл ... мынадай пікірлер бар: «Осы
сөздер монғол тілінен түркі тілдеріне ... ... ме, ... ... тілдерінен қабылдап алды ма, бұл жөнінде ... бас жіп ... таба ... Біздің пікірімізше, бұл сөздер монғолдарда да, түркі
тайпаларында да бірдей ... ... Ал ... ... ... бір-бірінен қабылдады деген пікірге ... ... - ... [2,13]. ... ... ... монғол тілдерінен
енгендігін бірден аңғаруға болады деген пікірлер де бар: «Түркі-монғол
тілдеріне ортақ көбеген, ... ... алау ... ... ... Түсінікті барымтадан оған пайда ... ...... екі рудың бірінің-бірі мал-мүлкін күшпен тарып алуы». (ҚТТС, ІІ
т., 109-бет). Қазақ ... ... ... құрылымдас тағы да үш ... ... ... ... ... Төртеуі де монғол текті сөздер»
- дейді Б.С.Қарағұлова [3,15].
Осы секілді қазақ тілінің сөздік қорынан соңғы кезде ... ... ... ... сөз ... ... ... келтіріп жүрген жағдайды
кездестіреміз. Шындығында, қазақ тілінің лексикасынан ... ... ... де ұшырасып қалады, бірақ мұндай элементтер көп емес. Қытай сөздері
қазақ тіліне ... ... тілі ... ... ... ... ... пікір
айтады зерттеушілер: заң-қытайша: ян, (модель, үлгі, түр); лағман-ұйғырдың
ұлттық тағамы, қытайша-латяормянь, мяньун деген сөз; мәнти-қытай ... деп ... ... күміс қытайдың юанбау деген сөзінен
шыққандығын алға тартады.
Әрине, қытай тілінде сөз ... көне ... ... ... Онда
тарихтан түркі халықтарының көршілес қытай халқымен етене араласып, тығыз
қатынаста болғанының куәсі боламыз. Осындай қалыппен грек, ... ... ... ... сөз ... ... деректерден мысалдар келтіріп, теріп
жазуға болады. Ал шығыс халықтарының, соның ішінде араб, иран ... ... ... ... ... ... жүр. Кей ғалымдар араб,
иран тілдерінен сөз ... ... ... ... ... ... ертедегі IV ғасырдан бастап-ақ керуен саудасы болғанын ... оның ... ... XIX ғасырдағы қоғамдық-саяси құбылыспен
байланыстырады.
Қайткенде де араб, парсы кірме ... ... ... ... ... Бірақ кірме сөздердің қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында, сондай-
ақ қазақ тіліндегі орны мен қолданылуын сараптау қазіргі таңда өте маңызды.
Сондықтан тілдің тарихын зерттеуде қашан да ... ... орны ... жасырын емес.
Қазіргі таңда араб, парсы элементтерінің лексикалық ... ... ... ... ... бар ... анық. Бұл мәселеде
шетелдік шығыстанушы ғалымдар мен түркітанушы ... және ... ... ... ... атап ... болады. Араб, парсы
элементтерін түркі тілдеріне ықпалы жайлы жазылған М.Фасмер, А.К.Боровков,
Н.К.Дмитриев, Б.Я.Владимирцев, С.С.Майзель, ... ... мен ... А.М.Мугинов, Х.Назарова, А.Меметов,
Т.Рахмоновтардың ... ... ... ... еңбектердің, яғни түркі тілдеріндегі араб, парсы сөздері
жайлы құнды ғылыми жұмыстардың бірі ... мен ... ... «Түрік тіліндегі араб және парсы элементтері»
деген еңбегінде түрік тіліндегі көп ретте көне ... ... ... ... Оған қоса фонетикалық және морфологиялық құрылымы мен ... жайы да ... сөз ... ... араб сөздері мен парсы
сөздері бірге ... Ал одан ... ... ... ... ... ... атты еңбегі біршама өзгеше бағыт ұстанады. Ол
біріншіден, түрік тіліндегі тек қана араб сөздерін кең ... ... ... ... ... үлгілермен салыстыра қарағанда, араб
сөздерінің ... аз ... ... Сондай-ақ араб тіліндегі
бұрыс көпше түрдің ... ... ... сөз ... ... ... Ең ... С.Н.Ивановтың еңбегінде қазіргі түрік
тіліндегі ... ... сөз ... ... ... С.С.Майзельдің
еңбегіндегі кейбір араб сөздері толық қамтылмай қалғаны байқалады. Өйткені
оның еңбегі С.С.Майзельдің еңбегінен отыз жыл кейін жарық ... ... ... екі ... тіл ... ... Сондықтан екі тілдің
байланысы мен айырмашылығы жайлы қарастыру ... ... бірі ... ... етіп ... ... ... жүргізілген зерттеу жұмыстарында айтуға
болады. Өйткені кей жұмыстарда араб элементтері жеке, иран элементтері жеке
тіл ретінде ... ... ... ... тілдеріне әсері жайлы және
ондағы алатын орны өз алдына сөз болады.
Ал ... тіл ... ... иран ... ғылыми тұрғыдан
қарастырып, алғаш зерттеулер жүргізген Гүлсім ... мен ... ... мен ... ... ... тіліндегі араб-
иран сөздері» атты монографиясы [16,17,18].
«Араб, ... ... ... ... сөздер туралы» мақаласында
Г.Жәркешова тіліміздегі кірме сөздер қысқарып ... ... ... кету ... сөз ете келе ... самұрық, әбдесте, мұрап т.б.
сөздеріне талдау жасайды. Онда ол тіліміздегі біріккен ... ... ... ... ... ... бастапқы тұлғаларын
өзгертіп, олардың арасынан не соңынан жекелеген дыбыстар мен ... ... ... ... ... ... ... кететіндігін атап
көрсетеді. Бұл тек қана ... ... ғана емес араб және ... ... тән ... екенін айтып өтеді. [16,94 б.].
С.Талжанов «Араб тілінің әсері» деген мақаласында араб мәдениетінің
тарихына шолу жасап, араб тілінің ... ... ... ... сөз ... ... ... дінінің әсерінен іздейді. Соның негізінде мұсылман ... ... ... тың ... ... ... ... ислам
дінінің таралу тарихы мен жолдарын қазақ сахарасына діннің келуіндегі
тарихи жағдайлармен ... ... ... діні ... тек ... ... жартысында ғана келіп кіре бастаған тәрізді. ... бұл дін екі ... ... ... деп оның да ... ел ... ... берген татар, башқұрт молдаларымен байланыстырады [17].
Ал Л.З.Рүстемов өзінің «Қазіргі қазақ тіліндегі араб, ... ... атты ... еңбегінде араб және парсы сөздерінің қазіргі
қазақ әдебиеті мен ... ... ... жүрген араб, ... әр ... ... ... талдау жасайды. Зерттеу барысында
ғалым нақты материалдарға сүйене отырып, тіліміздегі ... ... ... ... сөздерінің алатын орнын, қолданылатын салаларын, семантикасын,
этимологиясын, фонетикалық және грамматикалық өзгерістерін ғылыми тұрғыдан
дәлелдейді.
Соңғы кездері араб, иран ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде кеңінен қарастырылып келеді. Алайда ... ... ... Сол ... ... әр кезеңдердегі жазба
нұсқаларды ... ... ... ... ... ... иран кірме сөздеріне зерттеу жүргізген Ж.Есеналиева Абай
шығармаларындағы ... ... ... жасайды. Ол ақын
шығармаларындағы араб, парсы ... ... саны ... ... ... өз ойын жалғастыра келе ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде бар араб, парсы сөздері. Ол сөздер қазақ
тіліне ерте кезде сіңісіп, жиі ... ... Бұл ... сөздердің
бәрі дерлік қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бай ... ... - деп ... ... ... ... ... хабар, хал, шілде, ыза
т.б. мысалдарды келтіре отырып, бұл тәрізді араб, парсы сөздерін Абай ... ... ... ... ... ой ... [19,28 б.].
Зерттеуші негізінен Абай шығармаларындағы араб, парсы сөздерінің
қолданылуына лексикалық талдауды ... тілі ... ... жүргізген.
Онда зерттеуші сөздікте жіберілген кемішіліктер мен олқылықтардың орнын
толықтыруды қарастырады. Зерттеу нәтижесі бойынша ... ... 341 ... ... сөздері деген белгі барын атап көрсетеді.
Араб, иран сөздерінің ... ... ... ... және ... ... нұсқалар мен шығармаларды қамтиды. Кешегі кеңес үкіметі
тұсында тіліміздегі араб және иран ... ... ... ... ... ... Қарастырылғандардың өзі «араб пен иран тілдерінен ... ... ... ... ... деп әр ... тілдік топтарға жататын
тілдер бірге қарастырылып келеді. Ал еліміз егемендік алғаннан кейін ұлттық
дәстүрімізбен бірге келе ... өз ... ... ... ... ... ... жолдары ашылып, жан-жақты зерттеле бастады. Осы тұрғыда
тек қана тіл ғылымында ғана емес ... ... ... ... ... яғни ... иран ... де ұлттық мәдениетімізге әсері жайлы
қарастырылған Қ.Есімовтың «Парсы, араб ... ... ... ... ... «Ислам және оның Қазақстандағы ... атты ... ... ... дәрежесін алу үшін
тағайындалған диссертациялық ... атап ... ... ... және иран ... тілімізге әсері жайлы түрлі ... мен ... ... жеткілікті. Алайда, олардың ... ... ... ... Осы ... ... ... сөзжасам
қызметіне байланысты Ғ.Е.Жексембаеваның еңбегін атап өтуге болады. ... ... ... ... ... ... ... деген еңбегінің І
тарау, 4-бөлімінде араб, парсы сөздерінің қазақ тіліндегі сөзжасам сипатына
тоқталып өтеді. Онда кірме ... ... ... ... ... ... жасалған туынды сөздер, күрделі ... ... ... мен ... өнімсіз түрлерін талдап
көрсетеді. «Араб, парсы сөздері сөзжасам ... ... де ... ... ... ... ие болған, араб, парсы сөздерінің
үлгісімен жаңа сөздер туған», - деп атап ... [22, 54 ... ... ... ... бұл ... өз ерекшелігі бар.
Біріншіден, қазақ және түрік ... ... ... ... арнайы
қарастырсақ, екіншіден, бұл жұмыста екі тілге енген ортақ ... ... мен ... ... ... сөз болады.
2. Кірме элементтердің қазақ және түрік тілдеріне ену себептері
Қазақ және ... ... ... ... соның ішінде араб
және иран тілдері туралы сөз болғанда, біздің ғалымдарымыз осы күнге ... деп ... ... келеді. Бұл негізінде дұрыс емес деп
ойлаймыз. Өйткені араб тілі мен ... ... туыс ... ... ... семит, ал парсы тілі болса үндіевропа тіліне кіреді. Сондықтан оларды
туыс тілдер ... ... ... ... ... Әрине, кейбір араб
сөздері парсы тілі ... ... ... ... араб тілі ... қазақ және
түрік тілдерінің сөздік қорына енгені рас. Бірақ араб тілінің өз ... ... ... ... ... бар екені жасырын емес.
«Қазақ тіл білімінде бұған дейінгі ... ... иран ... ретінде қарастырылды да, тілімізге термин ... ... ... ... ... ұшырап барып, қазақ тіліне енген араб сөздері»
деген ұғым беретін. Өйткені араб сөздері тікелей емес, негізінен парсы ... ... ... Атап ... иран тілінің 60 пайызға жуығы
араб сөздері. Осы ... бұл ... ... ... ... ... деп таптық. Себебі, дүние жүзі тілдерінің ... ... ... атау жоқ. Иран ... деп ... Бұл ... атау Иранның
оңтүстік провинциясының дәуірлеп, дамыған кезеңінде парсы ... ... ... тіл емес ... атауына де ие болған еді. ... бері ... ... қатар қолданылып келеді. Сондықтан біз ресми атауын негізге алдық»
[23].
Тарихи тұрғыдан алып қарағанда араб және иран ... де, ... ... ... ... қоныстанған мемлекет ретінде танылды. ... ... ... ... ... жасап келген ел. Тіпті бұл
екі тілдің өздері де бір-бірімен араласып-құраласып кеткен. ... ... ... ... жартысынан көбі араб сөздері. Бірақ бұған сүйеніп,
ол екі тілді «араб-парсы» деп қосарламай, араб және ... ... деп ... ... ... пікірді Ж.Есеналиева да ұсынған [19,26 б.]. Осы
айтылған пікірді ... да ... «Тіл ... ... ... ... ... жүрген ұғымды араб және иран тілдерінен кірме
сөздер түрінде қалыптастырғанымыз абзал.» - дейді де, ... ... ... ... арқылы жазылып жүрген араб және парсы кірме
сөздерін, біздің ойымызша, «араб-парсы» деп ... ... ... тек жазуында ғана,» - деген тұжырымға келеді [24,15 ... ... ... иран ... араб-парсы деп емес жеке иран
сөздері негізінде қарастыру өте маңызды. Ал ... ... ... ... сөзі ... бір аймақпен ғана шектеліп, тілдік тұрғыдан барлық иран
өлкесін, оның ... ... ... алмайтынын негізге алдық. Сондықтан араб-
парсы емес, иран тілі аясында қарастыруды мақсат ... ... ... ... орын ... ... жеке-жеке қарастырдық.
1.2.1 Араб сөздерінің ену себептері
Шығыс тілдерінің ішінде араб тілінен сөз ауысу ... біз ... ... ... ... анық. Алайда оны кей
ғалымдарымыз ... ... жөн ... ... олар түркі
тайпаларының Орта Азия мен Қазақстанның қазіргі территориясында ... ... ... көп ... ... алға ... ... дейін араб шапқыншылығының мақсаты жергілікті бұқараны
ислам діні негізінде бағындыруды көздеген делінген тарихи ... ... ... ... ... ... ... тұр. Біздіңше, бұған тарихи
тұрғыдан нақтылап талдау жасау қажет сияқты. Бір ... ... ... бір
ұлттың тарихына тайға таңба басқандай етіп көрсету орынсыз болса ... ... ... оған ... ... ... абзал. Мұнда араб
шапқыншылығының мақсаты емес әр ... ... ... ... жеке ... мен ... ашу қажеттілігі туады. Оны Орта
Азия мен Қазақстан жеріне ... ... ... тарихи тұрғыдан шолу жасау
негізінде көруге болады. Бірінші, араб ... әр ... ... ... жорықтары мен олардың ислам дініне жасаған саясаттарын
бағалау тұрғысынан сараптау қажет. Атап айтқанда, ... ... ... ... халифалыққа көз жүгіртіп қараса, көруге болады.
Умеяттар халифалық ... ... ... ... деп ... біздің
тарихшылар. Олар жаулап алған жерлерде ... ... ... Соның ішінде Орта Азия жорықтарында түркі тілдес ... ... ... жойып, жазба ескерткіштерді қиратты
делінген. Шындығында, бұл солай болуы мүмкін. Тарихи жағдайлар ... ... ... жеткізеді. Онда тарих беттеріндегі түрлі
амалдардың жүргізілгендігінің куәсі ... ... Орта Азия ... ... Ислам дінімен осы умеяттар тұсында қауышты, оны таныды, ... ... ... оның көп ... ... ... ... мәліметтерді де
ескеру керек.
Оның кезінде көптеген оқу ... ... ... ... деседі. Жалпы осы өңірде Ислам дінінің орнығуына аса ... ... ... пен ... ... ... алу ... мақсаттың бірі
еді. Өйткені Самарқанд ... ... ... ... Сол ... ... ... бұл екі қаланың маңызы өте күшті болды.
Нәтижесінде бұл қалалар мұсылман әлемінде танымал діни ... ... ... ... ... дін және мемлекет қайраткерлері дүниеге
келді. Соның салдарынан араб сөздері түркі тілдерінен орын ала ... ... ... сол араб ... әдебиеті, жазуының түркі халықтарының
қатарынан орын алуы.
Кезінде ... ... ... ... ... ... Соның жемісі болса керек орта ғасырдағы атақты әл-Хорезмидің
«астрономиялық таблицасы», ибн Синаның «Медициналық ... ... ... қағидалары», Фердаусидің «Шахнамасы» секілді шығармалардың,
ғылыми-концепсиялық прогресшіл ойшылдардың белгілі болуы. Ал ... сөз жоқ араб ... көне ... нұсқалардан орын алуына
жағдай жасайды.
Ислам тарихында күрделі кезең – аббасилер дәуірі. Аббасилер ... ... ... ... беделін арттыруды мақсат еткен болатын. Ислам
тарихын ... ... ... ... ... жазу кеңінен дами
бастады. Әсіресе, аббасилік ... ... ... ... діні ... ие ... Бұл ... белгілі тарихшы С.Жолдасов: «Исламды
бұрмаламай, құран ілімдерін сол ... ... оның араб ... ... беруіне әл-Мамун көп еңбек сіңірді. Көптеген жазбагерлер ислам
діні мен ... оған ... ... ... оны ... түсінгені
құранды терең меңгерген және жақсы жақтарын ... ... ... ... тең ... халифа кемде-кем деседі.» [25,131 б.].
Осы құран сүрелерін түсіндіретін тафсирді жазу қолға алынған кезден
бастап діни мәнді араб ... ... ... орын ала бастады. Олар
қолданыста аудармасыз, түпкі мағынасында, өзінің сыртқы ... ... ... Ал сөз етіп отырған XIX ғасырдағы діни мәнді араб сөздері
соның ... деп ... ... Оны ... ... діни мәнді араб
сөздерінің жұмсалуынан көруге ... ... ... қарағанда, Орта Азия халықтарының барлығы
бірдей ислам дінін бірден қабылдай салмаған. ... бұл ... ... ... болса керек. Себебі сол кезеңдерде араб ... ... ... ... ... ... жоқ, ал ... өзі тұрақтанған
жоқ. Нәтижесінде Ислам діні қазақ даласына толық орныға ... ... ... ... бет бұра ... ... пікірлер айтылып жүргені
осындай шындыққа ... ... ... ғасырларда Қазақстан халқының
арасында алуан түрлі нанымдар мен сенімдер орын алып келген. ... ... ... адамға жасалатын ескі жоралғы әдеттер мен ғұрыптар
сақталып қалған. Көшпелі халықтың едәуір бөлігі әлі де ... ... ... ... рухқа табынған. Ал ислам діні болса халық арасынан
біртіндеп орын ала бастаған. Бірақ қарапайым ... жаңа ... ... ... оның ... ... ... үшін ұзақ уақыт керек ... ... ... «Орта Азияның халықтарын исламдандыру негізінен
VIII ғасырдың аяғына қарай аяқталады, ал Қазақстанда бұл ... ... ... ... ... аудандарда ол оңтүстіктегіге қарағанда әлде
қайда баяу тарады.» - деп келеді [26,114 ... ... ... исламның таралуы осы өңірлердегі діни
ғұламалардың еңбектері мен өсиеттері және амал ... деп ... ... ол ... араб ... тұрмақ араб әскерлерінің ат ... ... ... ... ... дерек жоқ. Бірақ Ислам діні
Оңтүстік өңірде мықтап дамыды. Ал Шығыс, ... пен ... ... діні әлі сіңе ... ... исламның таралуы діни сауаты бар молдалар арқылы
келгендігі ... ... ... ... араб ... ... тілінен орын алуы бірінші,
тарихи жағдайларға байланысты ... ... ... дінінің әсері, үшінші,
діни оқу орындарының ашылуы мен діни ... ... деп білу ... ... ... ... діни ... мол ғұламалардың да өз
кезегінде тигізген септігін ерекше атап өткен жөн.
1.2.2 Иран сөздерінің ену себептері
Түркі тілдеріне иран ... ... ... орын ... өзіндік
маңызы бар. Өйткені түркі халықтары иран халқымен исламнан бұрын да тығыз
қарым-қатынаста болған. Кей ... ... ... тайпаларының
өкілдері эрамыздың бас кезінде өмір ... ... ... ... Иранның солтүстігінде өмір сүрген түркі ... ... ... ... ... ... араласып өмір сүргендігі
жайлы мәліметтерді ұсынады. Шығыс зерттеушісі, тарихшы, ... ... өз ... ... байланысты мынадай деректерді келтіреді:
«значительную ценность представляет арабо-персоязычная литература, от части
также саксие, тохарские и тибетские ... в ... ... ... Азии в ... ... \до VI-VIII вв ... и ... в ... на много позже того времени, которые ими описываются.
Это прежде всего относится к арабам и ... ... [27]. ... «көне түркі тайпаларының Орта Азияда ынтымақтасуы, түркі және иран
тілінде сөйлеушілердің ... ... мен ... кезеңі эрамыздың
бірінші ғасырында басталған» - деген мәлімет те бар. [28,45 б.].
Ерте дәуірлерде түркі және иран ... ... бір ... ... ... ... ... да айтып өтеді.
«Біздің эрамыздың IV ғасырларында Дон өлкесінде гундер иран ... ... ... да ... ... ... ... шарықтап күшейген
дәуірі V ғасырдың орта шені – ... ... ... [29,7 ... оны әлі күнге дейін нақты келтіріп, ерекше атап ... ... Олай ... араб ... кірме сөздерін сөз етсек ... ... тілі ... қоса ... барлығы белгілі. Алайда парсы тілі
иранның барлық тілін қамти алмайды. Парсы - ... ... ... ... ... Бұл - сол ... ... тұрып келетін халық атауы.
Парсы сөзі - сол халықпен ... бір ... ... ... ... шығысынан Кирман, солтүстігінен Исфаһан, батысынан Хузистанмен
шектелетін географиялық аймаққа берілетін атау. ... өлке ... ... ... ... ... ... қолданыстағы мағынасын кеңейте
келе үлкен бір мемлекет атауына ұласқан. Парсы сөзінің ... ... ... ... ол ... деп танылған. Барис сөзін ирандықтар, ... ... ... ... ... ... тұратын халық деп
ұғынған.
Араб тілінде фарас – ат (парасат) ... ... ... – атты ... ... ... ... білдіреді. Фарис сөзі фарас сөзінің араб
тілінде исм ... яғни ... ... ... ... Бұл атау
парсылардың, яғни Иранның оңтүстігіндегі үлкен бір қауымның ... ... ... ... ... ... болса керек. Өйткені Иранның
осы өңіріндегі халық-қауым атты атты пайдаланған. Ал ол ... ... ... жүру, оны пайдалану оншалықты қолға алынбаған болатын.
Араб және парсы деп сөз ... ... ... таралуы дәуірінде де
ирандықтардың рөлі де ерекше болған. Араб тілінің беделі көтерілген дәуірде
парсы тілінің бір ... ... орын ... ... ... ... қолбасшылардың құрамына ортаазиялық облыстардағы әскер ... ... ... ... ... дінді жақсы білетін, шариғат
үкіміне амал жасайтын азаматтарды ... Орта ... дүр ... ... ... ... да ислам
дінін дұрыс түсінуі үшін парсы тілін пайдалануға мүмкіндік жасаған ... бар. Ол ... мен ... ... ... ... ... дұрыс түсінілуі үшін Құранның парсы тіліне аударылуын
және намазда, ғибадатта парсыша тәржімесінің ... ... ... ... ... ... ... ниет ету XIX ғасырға дейін ... Оның ... ... ... ... иран ... ... рұқсат
берілгендігі: «обыкновенно по команде имама, а чтобь каждому были понятны
свяшенная ... ... ... быль ... не ... а по ... ... қазақ тілінің өзінде бес уақыт намаздың атаулары
түгел ... ... ... айтылады: бамдат-памдат, бесін-пешин,
намаздыгер-дигар, шам-шом, құптан-хуфтан. Парсы тілінен енген: дос, ... мас, нан, ас, әр, еш, ... ... ... жаз, жады, жәдігер, шара
т.б. сөздердің ... ... ... заңдылығын толық қабылдап, тілімізге
сіңісіп кеткендігі осының бір мысалы. Ал парсы ... ... кер, ... не ... ... парсы, түркі және монғолша сөздерге алдынан және
соңынан жалғанып, түрлі сөздер жасауға өз септігін тигізіп ... ... ... ... Орта Азия ... таралуына бір
ғана арабтардың әсері емес, парсы-иран мемлекетінің де өз кезегінде белгілі
дәрежеде үлес қосып, түркі тілдерінде ... ... орын ... ... байқалады. Қазіргі қазақ тіліндегі ислами әдебиеттерде жиі
кездесетін Құдай, періште, пайғамбар, ұжмақ, ... ... ... ... ... ... молла, ишан т.б. сөздердің барлығы араб сөздері емес
парсы-иран сөздері.
Тарихи жалғасын тапқан иран сөздерінің тарихы ... ... ... толы ... ... ... ... қалыптасуы бірнеше
ғасырлық байланыстың әсері деп ұғыну керек. Осындай жалғасын тауып ... ... XIX ... сәл ... ... ... бұл ... қазақ-
иран қарым-қатынасының қалыптасуы мен даму тарихы бар.
XIX ғасырдың өн бойындағы тілдік қолданыстағы иран тілінен ... ... ... сөз ... ... иран мен түркі халықтарының арақатынасына
көз жүгірту мәселесі қарастырылады. Бұл ... екі ... ... ... не ... ... ... саясаттың
болмағанын көруге болады. Өйткені бұлар өз алдына жеке-жеке халық болып
қалыптасқан ... Онда иран тілі мен ... ... ... ... қазақ
тілінің бір-біріне сөздердің алмасуын көре ... ... ... иран ... қазақ тіліне енуін екі түрлі жолмен қарастыруға
болады. Бірі – ауызша сөйлеу тілі болса, ...... ... ... ... ... кезеңін иран мен түркі ... ... ... ... ... Бұл мезгіл «қос тілділік» ... ... ... да ... ... ... ... айта келе
түркілердің парсылармен араласқан өлкеде қос тілде сөйлейтін тайпаларды
атап өткен еді. Оның ... «Ең ... әрі тура түзу тіл – тек ... ғана ... ... парсылармен араласпайтын және шет өлкелермен ... ... ... тілдері. Екі тіл білетін және шахарлармен
араласып қалған кісілердің ... ... бар. ... ... арғу
тайпалары сондай екі тіл білетіндерге кіреді. Шетелдіктермен араласатын
және қалалықтармен араласатын хотан, ... ... мен ... ... [32,55 б.].
Демек, бір кездері Орта Азияның бірқатар өлкелері Самарқанд, Бұқара,
Хорасан және Әндіжан ... екі ... ... қос ... ... ... өлке ... саналған. Осы өлкеде тұрған түркі халықтары - түрік
тіліне қоса ... ... де ... ... ие ... Осы
өлкенің дарынды өкілі Мір Әлішер Науаи өз шығармаларын ... және ... ... ... оның Гератта туып өскенімен түрік тілінің парсы
тілінен кем еместігін көрсетуге тырысуы ... ... ... ... Әбу Саид ... ... ... Науаи Гераттан
алыстатылып Самарқандқа келеді. Сол тұста ол өз өлеңдерін түрікше жаза
бастаған. Бұл ... ... ... бек ... жоқ ... адам еді. ... ... өлең жаза бастағаннан бері, ешкімде соншалық жақсы, әрі ... ... ... Ол алты мәснауи кітап құрастырды» - дейді. [33,199 б.].
Бірақ Әлішер Науаи - өз шығармаларын ... да ... ... Ол парсы
тіліндегі өлеңдерінде Фани ... ... ... деп келтіретін
жолдарын да Бабырдың Әлішер бек ... ... ... ... Ә.Науаи тілінде де оны сөз етіп отырған ... ... ... ... ... заңды құбылыс.
2. АРАБ-ПАРСЫ СӨЗДЕРІНІҢ ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНЕ АУЫСУ ЖОЛДАРЫ
2.1 ... аясы ... ... ... ... ... қай халықтың лексикасынан да белгілі бір деңгейде орын
алады. Қазіргі қазақ, түрік тілдеріндегі араб және ... ... ... ... бөліп қарауға болады. Бірі – жоғарыда аталған екі тілге ерте
кезден-ақ ... ... ... кеткен, әрі мейлінше жиі қолданылатын
сөздер. Бұл топтағы ... ... ... ... ... ... ... – мұндай сөздер қазақтың төл сөзіндей ... ... ... ... келгендігі негізінен ұмытылып та кеткен деуге болады.
Бұған ... ... ... ... ... ... уақыт, халық секілді
сөздерді мысал етіп келтірсек те жеткілікті.
Араб және парсы сөздерінің екінші тобы – халық ... ... ... көбінесе дерлік кітаби лексикада қолданылатын, діни түсініктер
мен абстракт ұғымдарды білдіретін ... Рас, ... ... ... ... алғашқы фонетикалық тұлғасын едәуір өзгертіп жіберген.
Әйтсе де бұлар қазақ ... ... де, ... ... ... тіліне де
сіңісіп кете алмады. Мұндай араб, парсы элементтері оқшауланып тұрады.
Мәселен, амал (amal), апта (hafta), бақ (baht), есеп (hesap), өмір ... ... ... ... ... және ... тілдеріне әлдеқашан әбден
сіңісіп, қалыптасып, түп-төркіні ұмытылып кеткені мәлім. Ана тіліміздегі
ғибрат, ғайбат, ... ... ... ... ... халық тіліне етене
сіңісе қойған жоқ. Бұл секілді элементтер қалың көпшілік үшін біршама жат
сөздер болып ... ... ... ... белгілері мен сыртқы
тұлғасына қарап-ақ қазақ және түрік ... ... еніп ... ... айырып білуге болады.
Демек, шеттен ауысқан сөздердің игерілу, халық тіліне ... ... ... әрі бұл тілдік құбылыс мынаны дәлелдейді: араб және парсы
сөздерінің ... және ... ... ... ... ... ... процесс болды. Сондай-ақ сөздердің бір тілден екіншісіне ауысуы болса,
бұл тілдердің бір-бірінен ауысқан лексикалық элементтері де соғұрлым ... ... ... ... шеттен ауысқан заттар мен ұғымдардың
атауларымен бірге енеді. Мұндай заттар мен ұғымдар сол ... ... ... яки ... өз ... аударма жасау сөздің түпкі мағынасын бұрмаласа,
сонда ғана ... бір тіл ... бір ... ... ... ... ... құрамына қабылдайды. Бұл секілді кірме сөздер ... ... ... ... келеді.
Бұл топтағы кірме сөздер өздері ауысып отырған тілдің сөздік құрамын
заттар мен ұғымдардың жаңа ... ... ... ... ... енген
сөздер кейде заттар мен ұғымдардың жаңа аттарын өздерімен бірге ала ... ... ... ... ... хал (hal); ... ... (etraf);
«тәрәф», тарап (taraf); «хәджәт» қажет (hacet); ... - ... ... ... гүл (gül); ... ... ... бас (kel); «нәрәсидә»,
нәресте деген сияқты сөздері қазақ және түрік тілдерінде қолданылады.
Осы сияқты ... ... ... ... ... ... заттардың жаңа
атын да, ұғымдардың жаңаша ... да ... жоқ. ... ... сөздер
қазақтарға ертеден мәлім, әрі оларды өздерінің байырғы, төл сөздерімен-ақ
айта береді: жағдай, төңірек, жақ, ... ... күш, ... ... ... ... ... Ал, жоғарыда аталған араб және парсы лексикалық
элементтерінің бұл тобы тілді ... ... ... ... сөздерді саралау қызметін атқарады.
Сонымен араб, парсы сөздерінің ... және ... ... ... ... созылған ұзақ та, күрделі процесс болды. Сөздік ... ... ... ... ... бұл ... ... тарихтың түрлі
кезеңдерінде әр түрлі жолмен жүзеге асып келді. ... араб және ... ... және ... ... ... ... дәрежесі де
біркелкі болған жоқ.
Ең бастысы араб, парсы сөздерінің қазақ және түрік ... ... ... ... ... ... және экономиалық факторлар болды.
Өйткені тілдің дамуы қоғамның даму ... ... ... ... ... ертеден еніп, әбден сіңісіп кеткен араб, парсы сөздері
қазіргі қазақ және түрік тілдерінің ішкі ... ... ... ... фонетикалық және грамматикалық өзгерістерге ұшырап отыратыны
белгілі. Сонымен бірге мұндай ... ... ... ... ... жағынан да өзгере береді. Семантикалық өзгерістер үш түрлі болуы
ықтимал. Біріншіден, араб, парсы ... көп ... ... ... ... қазақ және түрік тілдеріне ауысқан соң тарылып, енді
бұрынғысынан гөрі аз ұғымды білдіретін болып ... ... ... парсы
тілдерінде тар, азғана ұғымды білдіретін сөздердің қазіргі қазақ және ... кең ... ... ... ... ... де байқалады.
Үшіншіден, араб және парсы тілдерінен ауысқан сөздер кейде өзінің ... ... ... жаңа ... ие болады. Енді осы үш ... ... ... ... өтейік.
Кейбір араб яки парсы сөздері өзінің туған топырағында бірнеше ұғымды
білдіретін, көп мағыналы яғни полисемиялық сөздер болып келеді де, ... ... соң ... ... ... ... гөрі әлдеқайда тар
көлемдегі ұғымды білдіретін ... ... ... (қазақша: аят) деген сөз араб тілінде үш мағына береді. ... ... ... ... сиқыр. 2. Белгі. 3. Құран сүрелерінің
бір шумағы. Аят сөзі қазақ және ... ... ... ... ... ... ... кең мағынасын тарылтып, тек қана «Құран сүрелерінің бір шумағы»
деген ұғымды білдіретін болып қалды. Мысалы: Қазірет бұдан ... ... ... бір аят ... ... Ал түрік тілінде «ayet» Kuran
sürelerini oluşturan cümlelerden her biri: ... ... ... dua ... ... арабша «әсәр» (қазақша: әсер) деген де араб тілінде көп
мағына ... 1. Із, ... 2. ... көне заманның ескерткіші. 3.
Ықпал. 4. Әсер, пікір, эффект. 5. Шығарма, ... ... ... т.б.). ... ... тілінде сырттай бір құбылыстың, қимыл-әрекеттен ... ... ғана ... Ал ... ... ... «eser» сөзі ... деген мағынада қолданылады. Демек, араб тіліндегі бұл ... ... ... және ... ... ... ... тарылып,
жалғыз ғана түсінікті білдіретін болып қалған. Мәселен: Мейрам ... ... таза ақ сұр ... бұл ... ... ... жоқ
(Ғ.Мұстафин).
Араб тіліндегі «бәйан» (қазақша: баян) сөзінің де бірнеше мағынасы
бар: 1. ... 2. ... ... 3. ... 4. ... бір ... мәнерлеп, әдемілеп, шебер баяндау. 5.
Мәлімдеме, декларация. 6. Үндеу, манифест. 7. Хабарлама жасау, баяндама. ... Баян сөзі ... ... ... ... бастан кешкен оқиға,
айқын, мәлім деген ... ... Ал ... ... аталған сөз
«баяндау, хабарлау, түсіндіру, ұғындыру» деген ... ... ... 1. ... жоқ ... без, ... жоқ сөзден без. (Мақал).
2. Баяны бар дүниеден,
Баянсыз боп қайтасың.
Болашақтың ұрпағына,
Сонда неңді айтасың?! (Ж.Жабаев).
Немесе:
3. Бастамай-ақ бұл жырды,
Баяғы өткен баяннан.
Жырлайық жаңа ... ... ... ... ... ... ... туып, ол: айту, болған әстә хабарлау,
баян ету деген мағына береді. ... ... де ... етістік дәл осы
мағынада қолданылады. Мысалы: Ендігі сол аңыз Сармолланың ... ... ... Аталған сөз түрік тілінде «beyan» яғни ... ... ... ... 1. ... bildirme. 2. Bir eserde
düşüncelerin, ... ... doğuş ve ... ... ... yolları edinen bir edebiyat bilgisi dalı. ... fikir beyan edilir, ... ... ... деген тәжік-парсы сөзі де бірнеше мағына береді: 1. Алуан
түсті, қымбат асыл тас. 2. Мәні, маңызы. 3. ... ... 4. ... 5. ... Ал қазақ тілінде «гауһар» сөзі – асыл тас, ең ... ... ... ғана білдіреді.
Михрабым сен, бас ұрамын,
Тіл жете алмас ғұзіріңе,
Жетпедім, не жасырамын,
Гауһарымның қадіріне. (Абай).
Ал түрік тілінде «гауһар» сөзі «cevher» түрінде кездеседі, ... сөз: ... ... ... 2. Гауһар тас, бағалы асыл тас. 3. ауыс. Қабілет, талап,
келешек деген мағыналарда жұмсалады. Мысалы: Çocukta cevher var. ... ... ... ... / dünya) сөзі ... ... ... дүние, дүние
жүзі, топ» т.б. деген мағына береді. ... Жыр ... қой ... ... қой. Неге ғана ... ақын (Қ.Аманжолов). Дүние де өзі, мал да ... ... ... (Абай). Түлкінің қорлығына шыдай алмай шал бір күні
екінші жерге көшем деп дүние-мүлкін ... ... ... ... Ал ... тілінде аталған «dünya» сөзі дәл қазақ тіліндегі
«әлем, ғалам» деген мағынада ... ... “Biz ... ... dünya epey ...... (зәрәр/zarar) арабтың «зиян, залал, ... ... ... сөздері. Қазақ және түрік тілдерінде де дәл осы мағынада
қолданылады. ... ... ... ... етпетінен жатқан ақ сұр
келіншек қолы мен аяғын қозғап біраз ... ... ащы суды ... ... ... Не ... да мына сусын ес білгелі өз еркіңмен
ішейін деп отырған запыран сияқты ... ... ... ... ... ... іште жиналған запыранды ақтара салды ... ... ... көп ... ... ... ағаш, қауын, хұрма ағашы, хош иісті
жүзім секілділерді Европаға көптен таратты («Айқап»). ... ... деп әуре ... ... ... тимек түгіл, түрлі зарарлар хасил
қылады (Абай). “Zarar” – бір ... ... ... ... ... hiç kimseye zarar gelmez». – Ö.Seyfettin.
«Керуен» (карван / kervan) араб ... ... сөз. ... ... керуен жолдары» т.б. мағыналарда қолданылады. ... және ... де осы ... ... ... Ат ... керуеннен, зат
жақсысы шеберден («Қазақтың мақалдары мен мәтелдері»). Даланың ... ... ... келе ... ... ... ... көрініп
дәмелендіріп тұрады (М.Әуезов). Қар жамылған ақ далаға алғашқы трактор
керуендері сапар шекті ... ... көзі ... емес пе, ... қалып, қозғалтпай керуен сарайда екі күн жатып, бүгін кешкі поштамен
шықтым (Ж.Тілеков).
Арабтың ... (dua) ... ... ... ... ... ... мағынасы әлдеқайда тар болып келеді. Араб тілінде бұл
сөз бес түрлі ұғымды білдіреді: 1. ... ... ... ... 2.
Намаз оқу, дуа оқу. 3. Қарғыс айту. 4. Тұмар, бойтұмар. Ал қазақ ... сөз: ... ... айналдырып жадылау дегенді де білдіреді. Рас, ... сөзі ... ... ... ... да ... ... Куәсі бар
сөздің дуасы бар (Мақал). Дегенмен «дуа» сөзі «дуа оқу», ... ... ... Ал ... ... «dua» сөзі екі ... 1. ... жалыну, жалбарыну, дуа оқу. 2. Дұға – ... Бұл сөз ... ... ... dua etmek дұға ету, ... duası tutmak дұғасы қабыл болу, duasını almak алғысын алу сияқты
және де duacı біреу үшін дұға оқып, ... ... ... ... дұға ... сияқты сөздер жасалынады.
«Керемет» сөзі бізге араб тілінен ауысқан. Арабша «кәрамәт» мейлінше
кең ... ... көп ... сөз: 1. ... ... ... 2.
Мырзалық, қайырымдылық, адагершілік, бекзаттық. 3. Ғажап, таңқаларлық. Ал
қазақ тілінде «керемет» сөзі зат есім ...... күш, ... ... ... ... сын есім ... – өте жақсы, тамаша деген
ұғымды аңғартады. Бұл сөз ... ... ... де ... ... Мысалы:
Жаңа ғана көрген керемет (сын есім) бір елес бар еді. Сол не нәрсе еді?
(Т.Ахтанов). ... (зат ... ... ... тұр, ... ал аттан!
(С.Сейфуллин). Ал түрік тілінде «keramet» - керемет, ғаламат, ғажап ... ... ... ... ... тіркесуімен keramet sahibi деген сөз –
яғни ... іс ... ... іс ... деген мағынадағы сөз
жасалады.
Арабтың «арапа» (арафа, arife) сөзі үш ... де діни ... ... ... ... ... алдыңғы күні» ретінде кірген. Негізінде бұл сөз
Мекке қаласының шығысында орналасқан, қажылар Құрбан айттың алдындағы күнде
жиналатын ... ... ... ... Алайда үш тілде де тек
құрбан айт қана емес, екінші діни мереке ораза ... ... күн ... деп ... кеткен. Бұған қоса түрік тілінде одан әрі кеңи түскен,
мысалға «кез ... ... ... ... күн» ... ... arife günü» ... сияқты тіркестер қолданылады. Ал жалпы «белгілі
бір күн, оқиғаның алдындағы күн» не оған ... ... жай ... ... ... ... ... үстел, трон, кафедра» деген
мағына беретін ... ... және ... ... де осы ... ... ... алтын күрсіде жан-жағына сардарларын ... ішіп отыр еді ... бір ... ... сөзі араб ... енген. Нүкте, пункт, орын,
басталған жері, ... ... ... орны ... ... ... қазақ және түрік тілдерінде де осы мағыналарда жұмсалады. ... ... ... ... алып ол ... Жетіншіні бітірді (Қ.Мұқышев).
Математиканың көптеген салаларында арнаулы ... бар ... ... ... Энциклопедиясы). Қара кемпір сөйлегенде жеңгесі қабағы түсіп,
бір нүктеге тесіле қарады (А.Жақсыбаев).
«Парық» ... сөзі араб ... ... ... және ... ... ... айырма» деген мағыналарда қолданылады.
Мысалы: Ащы менен тұщыны Татқан талай халығым, Айыра білер ... Ақ ... ... ... Адасу, дүние парығына баға бермей, жеңіл көшудің
салдары енді кеп маңдайға ұрып жатыр (А.Байтанаев).
«Хал» (хал/hal) сөзі арабтың ... ... ... ... ... ... қолданылатын сөзі. Аталған сөз қазақ және түрік тілдерінде
де осы мағынада жұмсалады.Мысалы: Оған мұны жаздырған сол ... ... мен ... ... ... халі (С.Мұқанов). Алып та сені
тынбасам, Елге жетер ... жоқ ... ... Шал ... ... ... күнге ауырлай берді (Қазақ ертегілері).
«Пара», парсы тілінен енген сөз, ... алу, ... ... ... ... ... тіліндегі «пара» сөзі орысша «взятка»
мағынасында қолданылады. ... ... «Para» ... сөзі ең ... ... бір ... жалпы ақша мағынасында жұмсалса, екіншіден
бөлік, бөлім деген мағына береді. (Şunu yaparız, bunu yaparız diye ... ve ... ... başka bir şey ... ... ... мынаны істейміз деп, Пашаны алдаудан
және ақшасын алудан басқа нәрсе бітіргендері жоқ). Қазақ ... ... ... ... бұл ... «ақша» мағынасынан шыққан болуы
мүмкін. Ал пара сөзінің ақша мағынасының өзі ... ... ... ... ... мағынасынан шыққан болуы керек, себебі М.Қашқаридың
сөздігінде ақшаны yarmak (ярмак) деп атағандығы айтылады.
«Сес» сөзі иран тілінен ... сұс, ... ... ... ... ... ... төрт-бес ауыл жігітке тиісуге бата алмай,
Сарының сесінен қаймыға, аң тарылып қалды. (Б.Тәжібаев). ... ... ... мағынасы қазақ тілінде сақталмаған. Бірақ бұл сөз ... ... ... ... сақтаған. Соның ішінде түрік тіліндегі «ses»
сөзі де осы бастапқы мағынада жұмсалады. ... Şafağa doğru otomobil ... ... Таң ... ата бастаған уақытта машина ... Gülsim bu fena ... ses ... ... ... қылықтарға дауыс көтермейтін-ді.
Араб тіліндегі «сұлтан» сөзі екі түрлі мағынада келеді, бірі «билік,
үстемдік, өкім ... ал ... ... ... ... ... ... тілдеріне бұл сөз екінші ... ... ... ... ... ... лауазымы» ретінде енген.
Қазақ тілінде бұл сөз ... ... ... ... келгенге дейін қазақ
болыстарын басқарушы тұлғаның лауазымы ретінде қолданылған. Кейін келе,
«жігіттің ... ... ... ... ... ... ... кеңіп, «жігіттің төресі, ең жақсы адам» деген мағынаға ие болған.
Түрік тілінде ... сөзі ... ... ... сүннит
билеушілердің лауазымы» ретінде қолданылған. Сөздікте бұл сөздердің
көнерген ... ... ... ... аналары мен
жұбайларына да осы ат берілген», ... Naciye sultan, Hürrem ... ... hazine) сөзі араб ... үш ... ... 1.
Байлық. 2. Мемлекет қазынасы. 3. Касса. Қазақ тілінде бұл сөз ... ... ... деген мағынасымен еніп, кейін келе, «жер
қойнауындағы қазба-байлық, кен», ... ... ... асыл ... ... ... ауыспалы мағыналар пайда болған. Жер қойнауындағы
қазба-байлықтарға атау болуы, бұрынғы ... ... ... ... ... асыл тастарды жер астына көміп, не бір жасырын
үңгірлерде сақтағандығына байланысты туындаған ... ... Сол ... мағынасынан келіп пайдалы жер асты қазбалары да қазына деп аталып,
ал кейін келе рухани байлықты ... ... ... есткерткіштерге де
атау болған. Араб тіліндегі «мемлекет қазынасы» мағынасы қазақ ... ... ... бұл мағынасында түсіндірме сөздікте бөлек сөз ретінде
берілген. Ал түрік ... ... ... мағынасы өте кең, сөздікте жеті
мағынасы берілген. ... ... араб ... ... «алтын, күміс, асыл
тастар жиынтығы, мол дәулет», «бағалы заттар сақталатын ... ... ... жасырылған жерінен табылған барлық ... ... ... және олар ... ... ... көз», «аса бағаланған
зат не кісі», «мемлекеттің қаржылай материалдық істерін басқаратын мекеме»
т.б.
Арабтың «мирас» (мирос, miras) сөзі ... және ... ... ... ... «ата-ананың артында балаларына қалатын ... ... ... ... ... ... ұрпаққа қалатын жалпы
мұра» ретінде, оның ішінде әдет-ғұрып, мәдени және әдеби мұраны да қамтиды.
Қазақ тілінде тек негізгі ... ғана ... ... (қафас, kafes) сөзі төл тілінде «аң-құсты ұстайтын
тор» ... ... ... Ал қазақ тілінде «ауыр қылмысты адамдарды
қамайтын тас қамауға», яғни «түрмеге» атау ... ... ... де ... ... осы ... қолданылады. Бұған қоса ... ... ... ... ... ... ұстайтын тор», «терезеге тағылатын тор»
мағыналарын да алған. Бұдан әрі ... ... бұл ... ... шектестік
заңының нәтижесінде кеңи түскен.
Арабтың «қоввәт» сөзі де қазақ тіліне ауысқанда, өзінің көп мағыналық
сипатынан айрылып қалған. ... ... деп ... ... бұл сөз ... ... ... білдіреді: 1) күш,жәгер, әл. 2) отряд, наряд. ... ... Бұл сөз ... ... күш, ... ... дегенді
ғана аңғартады. Мысалы: 1. Ауруға – ем, сауға – қуат, дәрі қымыз (Жамбыл).
2. Ана жүрегінің әлдеқалай жерінен бұрқ ете ... ... ... бар ... ... сияқты (Ғ.Мүсірепов). Ал түрік тілінде «kuvvet» ... 1. ... Kaba kuvvet. Қара күш. 2. ... ... ... күш. Hava kuvvetleri.
Соғыс – әуе флоты, авиация. Kara ... ... ... 3. ... kuvvet almak қуат алу, күш алу. ... toplamak күш жинау,
қуаттану.
«Хурмәт» сөзінің араб тілінде төмендегідей ... бар: 1. ... 2. ... 3. ... қол ... ... 4. Құрмет, қадір; 5.
Әйел, әйелі. ... ... ... - ... ... сый, ... Мәселен: Естуге ынтыққандар халық өнерпазына құрмет көрсетіп, ізет
нышаны ретінде ұзақ қол ... ... Ал ... ... ... ... қадір, қастер, сый деген мағынаны ... Бұл ... ... etmek» - ... сыйлау, қадірлеу, құрмет ... ... ... ... (asker) сөзі ... және ... ... де
кездеседі. Аталған сөз екі тілде де бірдей «әскер, ... күш, ... ... қолданылады.
Грек тілінен енген «эблис» ... ... ... жын ... ... жыныс, сорт, товар және де «дәфтәр» (дифтера) дәптер,
жазуға арналған кітап, журнал, сауда кітабы сияқты ... ... және ... де ... ... ... ... «дин» (din) (дін – ғылымға қарсы идеологияның
бір түрі), «әлам» (әлем, дүние жүзі), «мелләт» (millet) (ұлт) ... ... екі ... ... ... ... ... (гехинном – тозақ, тамұқ) деген сөз ... ... де көне ... ... ... Негізінен араб тілінен ауысқан деп
есептеледі. Сонымен арабтың «жаһаннам» (жаханнам, cehennem) сөзі үш тілде
де бірдей мағынада ... ... ... ... ... ... ... «діни мстикалық түсінік бойынша өлген ... жаны ... жеті ... (тозақтың) ең жаманы» деп берілген. Бұдан басқа жанын
жаһаннамға жіберді, ... жан ... ... ... ... жалпы «қайтыс болды» мағынасында, әсіресе, жағымсыз реңкте
қолданылады. Түрік тілінде болса ... ... ... ... ... ... кейін жаза көретін жері, тамұқ», «өте ауыртпалығы,
қиыншылығы көп жер» мағыналарын білдіреді. Cehennem hayatı тіркесінде ... яғни ... ... көп өмір ... ... ... діни түсінікте оның қатты жалындап жанған, қып-қызыл шоққа айналған,
тіпті қара түнек болып кеткен, адам шыдағысыз ыстық орын деп ... ... ... де өте ыстық жерлер, орындарды сипаттағанда
cehennem dibi, яғни жаһаннам сияқты деген тіркес ... ... ... ... реңкті «өлді» мағынасы cehennemi boyladı
тіркесінде орын алған.
«Мәджлес/meclis» сөзі араб ... ... кең ... ... Жиналыс өткізетін орын, зал. 2. Кеңес, жиналыс, отырыс. 3. Қоғам,
бірлестік. 4. ... ... ... 5. Сот, ... Араб ... ... сөзінің мән-мағынасы қазақшада барынша тарылып, тек
«жиналыс», «кеңес» деген жалғыз ұғымды ғана ... ... ... ... ... ... бұл мәжілісті басқаруға президиум
сайлауларыңызды өтінем, - деді ... қара сұр ... ... сөзі ... ... ... екі мағынаны білдіреді:
1. Ескіше ай санау дәстүрі бойынша (жыл басы март айы) ... ... ... ай ... ... аты. 2. Жұмыстың белгілі бір саласы қолайлы
келетін кезең, жыл мерзімі. Мысалы: 1. Сәуір бұл ... ... аты, ... ... Одан соң ... Абай ... ай атының бәрін сұрап, қайта-қайта
қайырып жаттап алды (М.Әуезов). 2. Құлақтардың жұмысы егін себу, шөп ... соғу ... ... ... ... ... ... арабтың «моусем» деген сөзі. Араб тілінде бұл
сөз ... гөрі ... ... ... 1. Жыл ... кезең, орақ
кезі, астық жинау кезі. 2. Мереке, мерекелеу. 3. Жәрмеңке. Ал түрік тілінде
аталған сөз «mevsim» түрінде ... Ол: ... жыл ... ... деген мағыналарда қолданылады.
Сонымен, өзінің туған топырағында көп мағыналы болып келетін кейбір
араб, ... ... ... және ... тілдеріне ауысқанда, алғашқы
полисемиялық сипатын өзгертіп, мейлінше тар ... ... ... ... ... Ал ... бұл ... құбылыс керісінше де болады.
Басқаша айтқанда, араб және парсы тілдерінде жалғыз ғана ... ... ... қазақ және түрік тілдерінің сөздік қорында ... ... ... ... ... ... ... Енді соған келейік.
2.2 Сөздің пайдалану өрісінің кеңеюі
Басқа тілдерден ауысқан сөздердің мағынасы негізінен үш түрлі жолмен
кеңейіп, сөздің пайдалану өрісі ... ... ... 1. Сөзді пайдалану
өрісінің жай ғана ұлғаюы. 2. Көмекші ... мен ... ... ... ... бұрынғысынан кеңейе түсуі. 3.
Шеттен ауысқан элементтер негізінде жаңа лексикалық единицалар құру ... ... ... ... ... ... ... өтейік. Біріншіден,
сөзді пайдалану өрісінің жай, қарапайым түрде ... ... өзі ... ... ... өзгерістерге байланысты болып
келеді. Белгілі бір халықтың материалдық және ... ... ... ... сөздер семантикалық өзгерістерге ұшырап отырады.
Бірқатар сөздер ... ... ... ... ... бұрынғыдан
әлдеқайда кеңітіп жіберді. Қазақ және түрік тілдеріне араб және парсы
тілдерінен ауысқан ... де нақ ... ... ... ... ... «вәтән/vatan» деген сөзі араб тілінде: «туған ел,
өскен жер» мағынасын береді. Бірақ қазақ тілінде «отан» сөзі ... тым ... атап ... ... үй, от басы, ошақ қасы» деген ұғымда
қолданылып келген еді. Ал ... ... ... ... ... өз тарихында
тұңғыш рет өзінің дербес мемлекетін құрды, қазақ тілі мемлекеттік тіл
дәрежесіне ... ... ... ... бұрын мейлінше тар ұғымда ғана
қолданылып келген «отан» сөзінің өрісі артып, ұлғая түсті. Дәл осы ... ... ... де ... ... ... сөзі ... атамекен деген
мағынада қолданылады. Осы «отан» сөзінің тіркесуімен түрік тілінде көптеген
сөздер жасалған. ... Vatanı savunma ... ... Vatan borcu ... ... ... ... Отандас, Vatan haini Отан сатқыны, опасыз,
Vatani Отан, Отандық, Vatani görev ... ... ... ... ... ... ... Vataпsız Отаны жоқ, опасыз.
Ақшам/akşam сөзі – қазіргі қазақ тілінде «іңір, апақ-сапақ кез» және
«күн ... ... ... ... ... намаз» мағыналарында қолданылатын
бұл сөздің негізі парсының axsam сөзі ... ... орта ... sam ... ... ас», ... иран ... «кеш», «түн»
мағынасында axsap түрінде кездеседі. Ал қазіргі парсы тілінде sab түрінде
кездеседі. Намаздыгер, ... ... ... ... ... жерге
(«Ауыл кеші көңілді»). Ақшам намазын үйде оқып... Сармолла шаштаразы ... ... еді ... ... ... ... ... кіріп
қалғанын ақшам жамырай жайылымнан қайтқан табын жосуылының қою ... ғана ... ... ... ... ... ... А және В
витаминдерінің жетіспеуінен болады (Қазақ Совет энциклопедиясы). Қазақ
тілінде парсы ... ... ... сөзі бар. Бұл сөз түрік тілінде ... ... ... – күн ... алдындағы таң + акшам\akşam
– кеш, кешке), seherakşam сөзі қазақшада сақаршам – яғни таң ... ... ... Мысалы: «Сақаршам кезінде шалқалап ай туды» (К. ... ... ... тіліндегі сәресі/seher сөзі де ( саһар + асы) ... ... ... – таң + ас – ас, яғни ... күн ... ас. Бұл ораза айында күн шықпастан бұрын ішілетін ... және ... ... ... аб «су» ... қатысуымен
көптеген сөздер жасалған. Аб, әб, ап, әп «ab» тұлғасындағы ... ... ... ... кездеседі:
Абырой «abırü» сөздерінің құрамындағы аб «су» + рү «рой, арай, жүз»,
яғни қазақша жүздің суы «yüz suyu», ар – ұят, ... ... сый, ... ... ... Мысалы: Малды жақсы баққаның, өзіңе абырой тапқаның.
(Мақал). Абырой, атақ сол ... ... көп жұрт ... Ол ... ... Көп көңілін таппаса. (Абай).
Абдест «abdest» сөздерінің құрамындағы аб «су» + дест «қол», сөзбе сөз
баламасы су және қол, яғни «жуыну» ... ... ... ... ... аб «су» + хаят «араб.: өмір»,
қазақша баламасы өмір суы, өмір ... Аңыз ... ... ... иірімінде өмір бұлағы бар-мыс. Одан су ішкен адам мәңгі өмір
сүреді, өлмейді-міс. Қыз ... ... - ... ... ... ... шербеті – Абылхаят суындай. (І. ... ... ... » ... ... ... ... Ескендірдің мәңгі жасар
әбілхаят суын іздеп түнде ел кезіп кеткені жырланады. Бірақ мәңгі суды таба
алмайды. (Е. Ысмайылов).
Абжылан, ... ... сөз ... құрамындағы аb «су» +
жылан, яғни су ... ... ... тау мен ... Мен көргем
абжыланды сұры қашқан. (Жамбыл).
Абзәмзәм, әпзәмзәм «abzemzem» тұлғаларындағы аб «су» + земзем «Қағба
жанында ... ... Бұл ... суы ... ... қасиетті құдық суы - зәмзем суы. Сөйлеген сөзі мазалы әпзәмземнің
суындай («Қыз Жібек»).
Абикәусәр «abıkevser» сөзіндегі ab «су» + kevser ... ... ... ... суы - кәусәр суы. Мысалы: Хұр ... ... ... іш. ( «Мың бір түн»).
Сонымен қатар қазақ ... ... ... құрамында да аб «су» сөзі
кездеседі. Мұрап ... < мір < мұр + ап», яғни су ... ... ... ... шала су, сусын.
Парсы тілінен енген сорпа «çorba» сөзінің мағынасын ашатын болсақ,
шур, çor «тұзды» + ап, сөзбе-сөз ... тұзы бар су, ... су. ... ... ... көкөністермен, етпен жасалатын тағам түрі. Мысалы: Етке тойсам,
сорпаға иттігім жоқ. ... ... мен ... тілінде де, қазақ тілінде де парсының йек (1), ди (2), си ... (4), ... (5) және чил (40) сан ... ... немесе басқа
тілден енген сөздермен кіріге бірігуінен жасалған сөздер ... ... ... ... çarşı «базар немесе сауда-саттық орны» (çar «төрт» ... / su ... ... ... ... ... тіліндегі шаршы «төрт
тарап, тең қабырғалы төрт бұрыш» сөздерін жатқызуға болады. Мысалы: ... ... ... ... ... (Н. ... бірге ширек, çeyrek (шир, çar «төрт» + ек, yek «бір»), яғни
төрттің бірі, ... (çar ... + şamba ... - ... күн, яғни
сәрсенбі, дүниенің төрт бұрышы, төрт ... ... ... ... сөздерін келтіре аламыз. Мысалы: Шарықта ... қиял ... кеп ... күнді алғысы. Халықтың қуанышын қанат қып қақ, Қашан
да қала берсін ұяң кісі. ( І. ... ... (чар ... + ... / диуан «өлең жинағы»), яғни
төрт томдық өлең жинағы. Атақты ... ... ... ... ... еді. ... бөлімі – адам ... ... төрт ... арналған: балалық, жігіттік, орта жас, ... ... ... мұң ... ... (М. Әуезов).
Шаруа ( чар «төрт» + па «аяқ»), яғни төрт аяқты деген мағына береді.
Мысалы: Сыбырдан басқа сыры жоқ. ... пен ... Ағып ... бейне су, Ат
шапаннан кем көрмес, Біреу атын қойса «қу»...( Абай).
Қазақ және түрік тілдерінің лексикасынан шардақ «çardak» ... ... ... ... тілінде чар «төрт» + араб тілінде дак /так ... төрт ... ... ... күмбез, асылма қалқан. Орыс тілінде
чердак деп үйдің төбесіндегі жабық қуысты атайды. Қазақ ... ... де үй ... ... ... ... енген сөз. Мысалы: Чердағымның
түбінен, Белгі қажет өтеуге. Жүз саржанға жүгірем (І. Жансүгіров).
Қазақ және ... ... ... ... осы төрт ... басқа да
жоғарыда айтылып кеткен ди (2), си (3), пендж (5) және чил (40) ... ... ... ... ... де ... ... (си «үш» + йек «бір») және қазіргі түрік
тіліндегі sehpa «үстел» сөзі (si «үш» + pa ... үш ... ... ... сейсенбі ( си «үш» + ... ... яғни ... ... күні.
Аптаның екінші күні дүйсенбі (ди «екі» + шамба «күн») екінші күн. ... ser ... + ... |30-б |
| |па > pa «аяқ ... ... | |
| ... ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... | ... |сер > ser ... + бе|асу үшін жасалған|30-б |
| |– ... + дар > ... | |
| |dar ... ... | | ... |сер > ser «бас» + |жан ... |30-б |
| |ана > әнә – ... ... ... | |
| ... | | ... ... ... + па ... |30-б |
| ... + че – |баламасы аяқ пен | |
| ... ... |бас, ал ... |
| ... ... ... басы мен | |
| | ... ... |
| | ... түрі | ... ... ... + ру ... орамал |30-б |
| |/ жүз» + мал ... | | ... |нов ... + руз ... күн, |34-б |
| ... ... ... алғашқы| |
| | |айы | ... |çep ... ... |ат ... |41-б |
| |сол ... + ... ... атқа | |
| ... ... ... ... ат | |
| | ... | ... ... ... ... ... |45-б |
|«naçar» ... ... ... | |
| |+ шар, çare ... ... ... | |
| ... | | ... |на «na» ... ... |45-б ... |мағынасындағы ... ... ... | |
| |+ дан «dan» ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... | | ... ... |на «na» болымсыздық |разы емес, |45-б |
| ... ... ... ... |
| |+ ... разы ... | ... |на ... + ... |45-б |
| ... ... ... сәби | |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер46 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
1. Ұңғының түп маңы аймағын құм тығынынан тазарту» «2. Ұңғының түп аймағын фенолформальдегиді шайырмен бекіту26 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
200 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы28 бет
300 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы18 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Бірнеше түлікке ортақ пастереллез ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь