Ақша айналысы және оның дамуы

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I АҚША ЖӘНЕ АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ ... ... ... ... 5
1.1 Ақша айналысы және даму эвалюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Ақша түрлері және олардың айналысын реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

II АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ МІНЕЗДЕМЕСІ ..15
2.1 Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
2.2 Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi және ақша агрегаттары ... .20

III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АҚША АЙНАЛЫСЫ ... ... ...25
3.1 Еліміздегі ақша айналысының бүгінгі таңдағы даму жағдайы мен мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Ақша нарықтық экономикадағы ролiн өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ақшаның әлеуметтiк - экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi.
Ақша – қаржы активi бола отыра, тауардың жалпы эквивалентiнiң тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi өтiмдiлiк болып табылады.
Ақша - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейнеленедi және оның делдал ретiнде қатысуыменнен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналысы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның айналыс заңын, ақша айналысына қажеттi ақша массасының көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ақша агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық экономика тұрғысында тиiмдi пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып табылады.
Сондықтан курстық жұмыс тақырыбын “Ақша айналысы және оның дамуы” деп алдық.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық қатынастардың дамуы экономиканың еркiн түрде өздiгiнен дамуын талап етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз толық қанды қызмет етуi мүмкiн емес. Ал мемлекеттiң экономикаға әсер етуi үшiн белгiлi бiр саясаттар жүргiзу арқылы ғана араласа алады. Ал осы саясаттардың ең негiзгiлерiнiң бiрi мемлекеттiң салық-бюджет және ақша-несие саясаты болып табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша нарығының саясаттары болып табылады. Сондықтан ақша нарығы экономикадағы ең негiзгi нарық деп аталады. Бұл нарықтың негiзгi элементi әрине ақша болып табылады.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Баян Көшенова, Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
4. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
3-е, - Москва: 2003г.
5. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
6. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
7. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
8. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
9. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
10. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики и других направлениях деятельности Национального Банка» // Банки Қазахстана, №12, - 2007 г. 2-4 стр.
11. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi № 004 баспасөз релизi 2008 13 қаңтар // Банки Казахстана №1 2009г
12. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2009 г. 2-4 стр.
13. Статистический ежегодник. Алматы. – 2009г.- 446 с.
14. «О ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана, №6, - 2009 г. 3-9 стр.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
..........……………........3
I АҚША ЖӘНЕ АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ ................ 5
1. Ақша ... және даму ... Ақша ... және ... ... АҚША ... ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ МІНЕЗДЕМЕСІ ..15
1. Ақша ... және оның ... Ақша ... ... ... және ақша ... .....20
III Қазақстан РеспубликасынЫҢ ақша АЙНАЛЫСЫ ...........25
3.1 Еліміздегі ақша айналысының ... ... даму ... ... ... ТІЗІМІ ................................………….….32
КIРIСПЕ
Ақша нарықтық экономикадағы ролiн өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi
арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы ... ... ... ... ... ... ... ақшаның
әлеуметтiк - экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi.
Ақша – ... ... бола ... ... жалпы эквивалентiнiң
тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның ... ... ... табылады.
Ақша - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда ... ... құны ... және оның ... ... ... өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала бередi.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес ... есеп ... ... асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-
қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша ... ... Егер ... ақша ... ... ... етуiне қажеттi ақша
массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек ... ол ... ... ... төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып
келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның ... ... ақша ... ақша ... ... анықтау және ақша массасын құраушы ақша
агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ... ... ... ... ... ... менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып
табылады.
Сондықтан курстық жұмыс тақырыбын “Ақша айналысы және оның дамуы” деп
алдық.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа ... ... ақша ... ... ... пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi ... үшiн ... ... ... ... осы ... ақша нарығының қызмет
етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана ... ... үшiн ең ... ол ... ... ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты
экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық қатынастардың ... ... ... түрде
өздiгiнен дамуын талап етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе ... ... ... мемлекеттiк реттеусiз толық қанды қызмет етуi
мүмкiн емес. Ал ... ... әсер етуi үшiн ... бiр
саясаттар жүргiзу арқылы ғана араласа ... Ал осы ... ... бiрi мемлекеттiң салық-бюджет және ақша-несие саясаты болып
табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша ... ... ... ... ақша ... экономикадағы ең негiзгi нарық деп аталады. Бұл
нарықтың негiзгi ... ... ақша ... ...... ... бола ... тауардың жалпы эквивалентiнiң
тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның ... ... ... табылады.
Ақша көлемiн монетарлық және ақша ... ... ... яғни бұл ... ... ... ... банк атқарады.
Ақшаның сандық теориясында айналыстағы жүрген ақша массасы экономикадағы
өндiрiлген өндiрiс көлемiне тең болуын ... ... бұл ... экономикада тұрақсыздық туындайды.
Осылайша курстық жұмысты орындаудағы негiзгi мiндеттер келесiдей:
• Ақшаның жалпы экономикалық категория ретiндегi маңыздылығын, ... және ... ... ... талдау;
• Ақша айналысының механизмiн және одан туындайтын ақша теорияларының
қазiргi даму ... ... Ақша ... iске асу ... және оны ... шараларын
қаарстыру;
• Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi болып табылатын ақша базасы
және ақша ... ... және ... ... ... ... реттеудiң маңыздылығын аатп өту;
• Қазақстан Республикасының Кеңес Одағы ... ... ... жүргiзiлу барысын, ерекшелiктерiн және кезеңдерiн
қарастыру;
• Елiмiздiң егемендiгiн алғаннан кейiнгi 1993 ... ... ... ... ... ... ақша реформасын қарастыру;
• Жоғарыдағы реформаларды қарастыра келе ұлттық валютамыздың ... ... ... секторындағы орны мен оны дамытудағы iс-
шараларын ... ... ... ... жалпы ақша айналысының теориялық
жағын, екінші ... ... ақша ... дамуы мен бүгінгі
таңдағы ақша айналысының көрсеткіштеріне тоқталдым, ал үшінші бөлімде ... ... ... мен даму болашағының маңыздылығы
қарастырылды.
Курстық жұмысымды орындау ... ... ... ... ... О.И ... С.Б. Мақыш, Баян ... ... және т.б. ... ... ... ... ... экономикалық журналдары: «Банки ... мен ... ... АҚША ЖӘНЕ АҚША ... ... Ақша ... және даму ... тарихи қалыптасуының осы кезге дейiнгi дамуында қоғамдық
өндiрiстердiң және ... ... ... ... ... ... да ылғи да даму ... болды. Жалпы экономикалық
дамуда ақша айналымының үш теориясын атап ... ... ... ... ... ... өздерiнің формаларын да өзгертiп келедi.
1. Ақшаның металдық теориясы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Мэн, т.б.) жатады.
Оларға қоғамның байлығын ақшамен ... ... ... ақшаны бағалы
металдармен бiрдей деп санау тән болған. Олардың пiкiрiнше қоғамның нағыз
байлығы ... мен ... яғни ... ... ... ... нағыз ақшалар
болып табылады. Ақшаның металдық теориясы ... ... ... ... ... ақшаның ролiнде алтын, күмiс сияқты ... ... бола ... ал адамдардың тауар шаруашылығындағы ... ... ақша ... ... хабарсыз.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы металдарды емес, сондай-ақ
металға айырбасталатын Ұлттық банктiң банкноталары да ... ... ... ... ... ... ақша ... негiзделiп қолданылады.
Екiншi дүниежүзiлiк соғыстан кейiн француз экономистерi Ж. ... және ... ... экономисi Р. Харрд халықаралық айналысқа алтын стандартын
енгiзу идеясын ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың ... ... ...
Вуде валюталық жүйенiң орнына жаңа алтын стандартын ... ... ... АҚШ ... ... Р. Рейган сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын ... ... ... мүмкiн деп санады. 1981 жылдың
қаңтарында, ол президент ... ... ... осы ... бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша қажет емес
деген ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгередi.
Ресейде металдық теорияның өкiлi атақты мемлекеттiк ... ... ж.ж.) ... табылады. Ақша туралы оның
теориясының барлық пайымдауларының негiзi – ... тек ... бiр ғана ... ... ... ... көзқарасы бар. Сперанский ең мықты ақша материалды
күмiс деп санады. Ақшаның ... ... ... ... XIX ... қолданылған. Бұл iс жүзiнде тек бiр тарихи кезең, яғни ақша
жүйесiнiң жоғары және күрделi ... өту ... ... ... тар мағынада қолданылуы XIX ғ. дүниежүзiлiк ... ... ... ... ақша ... ... ... талап еттi. Объективтi түрде, металдық жүйенiң негiзiнде жаңа төлем
әдiстерi мен формалары қалыптасты, олар ... ...... ... ... ... жасанды түрде үйлестiру
натуралдық айырбас формасына немесе бақыланбайтын ... ... ... ... ... өйткенi алтын қорының өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, ... бұл ақша ... тым аса ... ... соқтырып, соның салдарынан ақшаның
айырбасталынуы ... аса ... ... (экономикалық бөлiнгiштiк)
жоғалуы т.б. пайда болды.
Қазiргi кезде алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның
капиталды инфляциядан ... ... ... қызмет етуiмен, несие алуды
қамтамасыз ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып ... ... ақша ... ... етуiмен барып, одан бiрте – бiрте
монеталар ... бола ... ... ... бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы ... ... – ол ... ... ... ... ... заңмен
бекiтiлген металдан жасалған ақша белгiсi. Егер монетаның ... ... ... ... ... ... онда бұл толық құнды ... ... ... ... ... деп аталады.
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай түсiнiктемелер бар:
Биметализм – жалпыға бiрдей эквивалент ... екi ... одан да ... атқарады, яғни айналыста алтын және күмiс монеталар пайдаланылады.
Монометализм – жалпыға бiрдей эквивалент ... бiр ғана ... ... ... ... т.б.) ... ақша ... б.э. дейiн III – II ғ. римде мыс монометаллизмi, Ресейде 1843-
1852 ж.ж. ...... ... 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, қазақша “ақша” , яғни “ақ” сөзiнен күмiс
монетаның түсiне ... ... Ақша ... номиалистiк теориясы. Меркантелистердiң
металлизмге қарсы iс әрекетiнен ақшаның номиналистiк теориясы пайда ... ... мен ... ... байланысты металл монеталарды
вексель, банкнот түрiндегi несиелiк айланыс құралдарына жартылай ... орын ... ... мен ... ... ... ... жоққа шығара отырып, ... құн ... ... ... ол үшiн ... металдық құрамын белгiледi. /2 /.
Номинализмнiң негiзгi ережесi мынадай:
• Ақша идеалды есеп бiрлiгi болып ... және ... ... ... құны ... Бұл ... ... да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның құндық жаратылысын толық жоққа шығара
отырып, ... ... ... ... ретiнде қарастырады. Адам
Смиттiң айтуынша, ақша – бұл ... ... ... техникалық
дөңгелек, айырбас және сауда құралы. Ол ақшаның құны екi ... ... ... ... ... бiр ... пайдалылығын көрсетедi;
• Басқа тауарды сатып алу мүмкiндiгi,
XIX ғ. аяғында және XX ғ. басында саяси экономияда номинализм үстемдiк
ете бастады. ... ... ... айырмашылығы оның объектiсiне
қағаз ақшалар жатады.
Ақшаның номиналистiк ... ... ... ... П.
Самуэльсон да болды. Ол ақшалар өткен уақытта ғана ... ... ал ... ... ... ... белгiге айналуда деп сендiредi.
“Тауар ақшалардың дәуiрiн қағаз ақшалар алмастырды. Қағаз ақшалар ... iшкi ... ... Ақша ... ол ... ... мәнi ... экономисi Кнаптың (“Государсвенная теория
денег”, 1905 ж.) ... ... ... Оның ... ... ... Ақша – ... тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем ... яғни ол ... ... ... ... ... ... табылады;
• Ақшаның негiзгi қызметi – төлем құралы.
1929 – 1933 жж. экономикалық дағдарыс ... ... әрi ... түстi. Сөйтiп, Дж.М. Кейнс (1930ж. “Трактат о денгах”) ... ... ... “арбаның бесiншi дөңгелегi” деп
хабарлайды. Ол ... ... ... ... ... ... етiп
отыратын қағаз ақшаларды жатқызды. Кнапп теориясының жеңiсi деп қарастырды.
Кейнс барлық өркениеттi ақшалар қарапайым түрiнде қалып, кнапптық ... ... асты деп ... ... пайда болуы металл айналысының ... мен ... ... тауарлы өндiрiстiң дамуымен
сипатталатын ақша айналымына ... ... ... ... ... ... шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... ... Бұл уақытта Қытайда ақ ... ... ... ... ... Ақ бұғылардың барлығы ... ... ... ... пайда болуы Шынғысханның немересi Хубила ханмен
байланыстырылады.
Сырттай қарағанда, қағаз блгiлерi ... ... ... ... ... ... ... алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой туады.
Шыында олар металл ... ... ... ... ... ауытқуынан
көбеюi есесiнен пайда болды.
Металл ақшадан қағаз ақшаға ауысу себептерi:
1. Металл ақша ... өте ... ... ... және капитализмнiң
дамуымен мүмкiн емес, себебi ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда төмен;
2. Монеталардың тозуы және бүлiнуi;
3. Мемлекеттiк билiк пен жалған монеталарды жасаушылардың монеталарды
бұзуы;
4. ... ... ... ... жабу үшiн ... ... К. ... атап көрсеткендей: “өзiнiң айналыстағы
делдалы ретiнде алтын әр түрлi өзгерiстерге ұшырады, тiптi жай ғана ... ... ... ... ... ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан бiртiндеп
бөлiнуi нәтижесiнде пайда болған құн белгiсiнiң ақырғы формасы.
Қағаз ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн ... ... ... ... ... ие ақша ... ... толық құнсыз болып келедi, себебi, өзiнiң дербес құны
жоқ. Оларды шығаруға кеткен ... өте аз. ... ... ... ... ... ғана олар өздерiнiң сатып алу қабiлетiн сақтай алады.
Қағаз ақшалардың ... ... ... ... олар
өздерiнiң жаратылысына қарай тұрақсыз және құнсыздануға икемдi ... ... әр ... себептерге байланысты болады: бюджет
тапшылығын, ... және ... да ... емес ... жабуға артық
ақшалардың шығарылуы; пассивтiк төлем балансының салдарынан ... ақша ... ... ... ... ... ... тауар массасының қысқаруы, т.б. / 1, 33 б./
Мұның бәрi бағаның ... ... ... ... ... ... құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекшi сипатқа ие. Қағаз ... ... ұзақ ... ... ... мүмкiн емес, сондықтан да олармен қатар
несиелiк ақшалар жүредi.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылмаған. Бiрақ ... ... ... ... ... ақшаларды толық номиналдық бағасы
бойынша алтынға ауыстырған кездерi болған.
Қағаз ақшалардың өзiнiң меншiктi құны ... да, олар ... ... ... ... құнды ақшалардың қызметтерi ... ... – бұл ... ... алтынның орнына келген құнның
қағаздай белгiсi. Несие ақшалар несие ... мен ... ... ... ... ... ... және “төлем құралы формасы ретiнде
өмiр сүрудiң меншiктi формасын алады”.
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: вексель, ... чек, ... ... ... ... ... ... ақшаның саны К. Маркстiң
ашқан ақша айналысының заңымен реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны –
айналыстағы ақша саны мен ... ... ... ... және атауы бiр
ақша бiрлiктерiнiң айналыс жылдамдығы арасындағы белгiлi бiр сәйкестiктiң
болуын ... ... ... ... ақша ... ... ... ж. ұлы депрессиядан кейiн ақшаның сандық теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, ... ... ... ақша ... ... нақты
экономиканы басқаруға көп көңiл бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек ала ... ... ... ... ... ... ... жаңа қызығушылықтарын тудырды,
себебi қазiргi кездегi монетаризм ақша ... мен ... ... ... ... анықтауға ұмтылуда. Монетаристер ақшаны
реттеу және ... ... ... үшiн ... ... арасында
пайда болуы мүмкiн үзiлiстердi ескере отырып, ақша массасын бiрқалыпты және
ұдайы реттеудiң өсу қарқынының “алтын” ережесiн ұсына бастад.
Ақшаның ... ... ... ... етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз ... көп ... ... мен мiндеттемелерiн өзара есептеу арқылы жабу ... ... ... даму ... ақша ... керi әсер ... тауарлардың көп бөлiгi несиеге сатылса; соғұрлым айналыс үшiн
ақшаның аз саны қажет етiледi. Оған қоса ... ... жөн: ... ... ... бiр саны ... және ... қолындағы
тұрақты ақша резервiн қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, айналыстағы
ақша санын анықтайтын заң ... ... ... ... = Тб.с. – Нт.б.с. + Тс – От.м.с. / А + ... ... ... ақша ... ... ... бiрi ... тауарлар бағаларының едәуiр аз төленбеген төлемi
болып табылады.
Ақшаның сандық теориясы айналысқа қажеттi ақша санын дәл ... ... ол ... қатынастары мен экономикалық даму
факторларының жалпы жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк ... ... оның ... ... ... бойынша қажеттi несие ақшаларының масасын беретiн,
өзiеiң эмиссиялық және нсиенiң қызметiн атқарады.
1.2 Ақша ... және ... ... ... ақшалар – бұл нағыз ақшалардың өкілдері болып табылады. тарихта
олар айналыста жүрген алтын және күміс ... ... ... ... Бұл ... ақшалардың айналыста жүруінің объективті
мүмкіндігі, ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне
байланысты пайда болды.
Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысу негізгі себептеріне келесiлер
жатады:
• Металл ақшаларды тасымалдап алып жүру ... Яғни ... ... оларды тасымалдау қиынға түсті. Сонымен қатар егер белгілі бір
тұлға көп ... ... үшін ... ... ... ақша салатын
ыдыстармен жүрген. Ал ол өз кезегінде сол адамның дереу көзге түсуін,
соның салдарынан оның өміріне қауіп тудыруы ... ... ... ... ... билiк органдарының жасаған әрекетiнiң
нәтижесiнде, яғни қазынаға қосымша табыс алу ... ... ... ... орын ... ... металдардың шыға
бастау барысында бiлiнуi; ... бұл ... ... бір ... ... және өзінің жағдайларын жақсарту үшін ақша ... ... ... ... ... көптеп шығарумен байланысты
және ол өз кезегінде ... ... ... ... металдарды өндiрудiң қағаз ... ... ... ... яғни ... ... күннен күнге дами түсуіне
байланысты айналысқа көптеген ақша қаражаттары қажет болды. Ал металл
ақшалар шығарудың мөлшері шектеулі және оны ... көп ... ... Егер ... ... пайда болмағанда бүгінде металл ақшалар
өндіру үшін металлдарға деген сұраныс өсіп, жалпы ақша ... ... өсіп ... орын алар ... ... ... жабу ... қағаз ақшалардың шығарылуы. Бұл
әсіресе елдің қиыншылық жағдайларға тап болуын, соғыс уақыттарында
және ... ... әр ... ... пайда болған
тапшылығын жабу мақсатымен көрініс табады. Мемлекет бюджет ... үшін ... ... шығарудың негізгі себебі халыққа уақытында
қағаз ақшалар эмиссиялап ақша ... ... ... ... ... ... б.э. XII ғ. ... 1690 ж. Ұлыбритания
отарыболған Солтүстiк америкада, 1762 ж. ... және 1769 ж. ... ... ... ... ... ... қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды.
Сонымен қағаз ақшалар – ... ... жабу ... және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгiлеген
өзiндiк ... бар ... ... ... тек қана ... құралы және төлем құралы қызметiн
атқарады. ... ... ... мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне
байланысты шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар өзiнiң табиғаты ... және ... тез ... Олардың құнсыздану себептерiне:
• айналысқа артық ақша эмиссиялау,
• эмитентке деген сенiнiң төмендеуiн;
... ... ... ... ... алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар
алтынмен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға қарай ығыстырып тастау
жағдайында ақшалы ... ... ... ... ... ... несие
ақшалармен операциялар жүргiзугеқарсы тұрады. Осыдан алтын қағаз және несие
ақшалардың құнын өлшеу ретiнде ... ... ... ... ... ... құнды көрсетедi, өйткенi ... құны жоқ. ... ... яғни ... ... емес және ... ... пайда
болуы, ақша формаларының олардың алтындық мазмұнынан ажырауына алып ... ... ақша ... ... ... ... келесідей
көрініс табуда. Елімізде бүгінде қағаз ақшалардың айналысында: 10000, 5000,
2000, 1000, 500, 200 ... ... ... және 100, 50, 20, 10, 5, 2,
1 ... ... монеталар айналыста жүр.
Ал 1999 жылы ұлттық валютамызды ұлттық және әлемдiк ... ... ... ... ... үшiн ... ... жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Қағаз ақшамыз ... ... ... даму ... Бұл ... ... көлемде қаржы секторында реформалауды 1993 жылы 15 ... ... іске ... Бұл ... ... ... қол
жеткізу Қазақстанның қаржы жүйесінің жоғары деңгейге жеткендігін көрсетеді.
ТМД елдері бойынша қаржы жүйеміз неғұрлым рыноктық талаптарға сай ... ... ... ... ... жүйелердің бірі болып табылады.
Еліміздің Ұлттық Банкі бүгінде осы деңгейде сапалы түрде қысқа ... ... ... дамыған елдердегі стандарттарына өтуіне
байланысты болып отыр. Оның негізі 2004 жылы 1 ... ... ... ... реттеудегі басты мақсаты бағаның тұрақтылығын сақтау,
яғни ақша-несие саясатының басқа түрлері (айырбас бағамы, ақша ... ... ... табылмайды.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және ... ... ... ... ... ... мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне
байланысты шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар өзiнiң ... ... және ... тез ... Сондықтан қағаз ақшалардың
айналыстағы үлесі мен қажетті мөлшерін ... ... ақша ... инфляцияның алдын алады. Бұл мәселе әсіресе Қазақстан үшін өте
маңызды болды. Оның басты себебі, осыдан 8-9 жыл ... ... ... ... ... ... ... себептерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... ақшалар үлесі өсіп кетті және мемлекетеміз бюджеттік
тапшылықты уақытша жауып ... үшін ... ... ... ... шығаруға
мәжбүр болуымен сипатталады. Сол кездерден елімізде ақша ... ... ... ... ... және ... салалырын дамыту
негізінде бүгінгі таңда Қазақстан экономикасының ақша айналысы біршама
тұрақтанып, ұлттық ... ... ... ... ... бұл ... қорытындылай келе қағаз ақшалардың экономикадағы
ақшаның айналыс және ... ... ... ... ақша болып
табылатындығына көзіміз жетті. Қағаз ақшалар экономикалық қызметтер ... ... да ... Енді ... ... ... ... оның түрлерін қарастырайық.
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: вексель, банкнота және чек.
Өндірістегі жұмыстың айналымдылығы, яғни ... ... оны сату ... да ... ... ... ... өндіруші-жабдықтаушы көбіне
қаржы қорының жетіспеуі сияқты жағдайларға душар болады. Сол ... ... ... ... есеп ... кейінге қалдырады. Демек өнім
несиеге ... ... ... ... ... ... бір түрі –
вексель пайда болады.
Қолма-қолсыз төлем құралы – вексель болып табылады. А.А. ... ...... ... кейін вексельде көрсетілге нсоманы
төлеудің талап етуге құқық беретін нақты қатаң ... ... ... ... Д.М. ... осы айтылған вексельге
берген анықтамасын қолдай отырып «вексель – бұл ... ... ... ... вексельде көрсетілген соманы қарыз алушыдан
талап етуіне құқық ... ... ... қарыздық міндеттеме» деп атады.
Вексель – қарызды өтеудегі заңды түрде бекітілген төлем ...... ... ... ... яғни вексель беруші тауарды несиеге
алғанда тауар сатушыға, яғни вексель иемденушіге ... ... мәні ... алған белгілі бір соманы төлем уақыты жеткенде келісілген ... үшін ... ... ... ... ... ... (вексель
иемденушіге) берген қарыз міндеттемесі.
Вексель шығарып және оны пайдалануды ... ... ... ... көрсету нарығының басты бағыттарының бірі болып келеді. Себебі,
вексельдің мәні – тек қарызды ... ... ғана ... ... ... ... ... арттыру мақсатында осы төлем
міндеттемесін белсенді пайдалану арқылы ресурстардың айналымын ... ... ... ... түсуін күтпей ай вексель сатып алушына
немесе оны тауар ... алу ... не ... ... ... үшін ... ... қолданушыны іздестіреді. Бұл жадайларда вексельді банк
сатып ...... ... және ... несиені дамытуда
ертеден келе жатқан ең бір бастылы ... ... ... ... дамыған
елдердің ақша айналымында вексель елеулі орын алады. ... ... ... жүйесінің кез-келген операцияның бар болғаны 1 ... ... ... бар ... ... ... ақша
айналымының 20-25% құрайды).
Егер кәсіпорын өз ісін парасаттылықпен жүргізіп отырса, оған ... ... ... ... ... онша қиын ... ... саудадағы сенімді серігіне тауарды вексельге айырбастап ... ... ... ... ... ... реттеп, заттық қорлардың айналысқа түсуін
жеделдетіп, кәсіпорындағы тауар-зат ... ... ... ... шаруашылығындағы есепті тездетеді. ... ... ... сан ... жүйесін қамти алады.
Вексель нарығының қызметі – қысқа мерзімді несие беру ... ... ... ... ... ... ... бірін-бірі еркін
таңдауымен және бірін-бірі бақылауы мен жасалатын ... ... ... мен оны ... ... ... мәні және ... зор.
Вексель несиені өтемеу қаупімен байланысты болғандықтан ол ... ... ... да ... ... ... ... ретінде қабылданады.
Егер вексель беруші тауардың сапасын, құнын, уақытында жіберілуін және
басқа да ... ... ол ... ... серіктестің тек вексель
алған уақытындағы төлем қабілетін ғана ... ... ... ол өте ... төлем уақыты жеткенге дейінгі болашақтағы қаржы мүмкіншілігінде
бақылайды. Вексель келісіміне ... ... ... ... ... ... ... олардың қабылданған міндеттемені нақты
орындауға ұмтылуы нарықтық қарым-қатынастарды дамытуға жол ашады.
Басқа қарыз міндеттемелерінен ... үш ... ... ... ... ... ... яғни қарызды қандай жағдайға, не
мақсатқа алғандығы көрсетілмейді;
• Екіншіден, оның ... яғни ... ... жағдайға алғандығына
қарамастан міндетті түрде өтеу керек;
• Үшіншіден, вексельді айналмалылығы, яғни ... ... оны ... ... ... Бұл ерекшелігі вексельді айналыс қаржысы
ретінде қолма-қол ақшаның орнына пайдалануға мүмкіндік ... ... ... ... ақшасы деп те атайды.
Вексель – белгiлi бiр соманы алдын ала ... ... ... ... ... ... борышқордың қарыздық мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және аудармалы. Елiмiздiң “ҚР-дағы вексель
айналысы ... ... ҚР ... ... ... ... вексель (соло) – вексельдi ұстаушыға вексельде көрсетiлген соманы
белгiлi бiр уақытта немесе талап етуге ... ... ... ... еш ... негiзделмеген мiндеттемесiн сипаттайтын вексель.
Аудармалы вексель (тратта) – вексельде көрсетiлген соманы белгiлi бiр
уақытта алғашқы ... ... ... ... туралы үшiншi бiр
тұлғаға (трассатқа) вексель берушiнiң ... еш ... ... сипаттайтын вексель.
Ендi несиелiк ақшалардың келесi түрi бұл банкнота. Банкнота ( ағыл.
сөзiнде “Bank-note” аударғанда ... ...... ... ... әр түрлi номиналдағы ақша бiрлiктерi.
Банкнота вексельден және ... ... ... ... ... ... ... бар:
• мерзiмдiлiгiне қарай, егер де вексель мерзiмдiк қарздық мiндеттеме
болса, ал банкнота – мерзiмсiз қарыздық ... ... ... ... ... жеке ... шығарады
және оның жеке кепiлдiгi болады, ол банкнотаны қазiргi кезде орталық
банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепiлдiк ... ... екi түрi бар. Ол: ... және ... ... – бұл ... ... пайда болған формасы
ретiнде алтынға еркiн алмастырылатын, яғни ... ... ... банктiң билетi.
Жай банкнота – бұл қазiргi кездегi айналысқа шығарылған Орталық банк
билетi. Олар металға алмастырылмайды, тек қана ... ... ... қамтамасыз етiледi. Ендеше қазiр айналыста жүрген ... ... жай ... ... ... ... ... белгiлi бiр дәрежеде тауарлық немесе несиелiк негiзi сақталған,
сондай-ақ олар қағаз-ақша ... ... ...... шот ... чектi ұстаушыға белгiлi бiр ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ... ... ... ... өзiнiң банкiсiне
берген жазбаша бұйрығы. Алғашқы чектер тарихта 1683 жылы англияда ... ... ... ... ... ... Ақшалай чек – банктен қолма-қол ақша алуға арналған төлем құралы;
• Атаулы чек – аударуға құқысыз белгiлi бiр ... ... ... ... чек – бiр ... ... ... бiрақ индосамент бойынша
басқа бiр тұлғаға беруге құқық бередi;
• Есеп ... чегi – ... ... арасында қолма-қолсыз есеп
айырысуда қолданылады;
• Жол чегi – туристiк сапарларға арналған төлем құралы;
• Кепiлдендiрiлген чек – ... ... ... ... ... ... ... құралы.
Чекпен есеп айырысу. Чек – бұл шот иесінің, яғни чек ... ... ... ... чек ... ... ... банкісіне берген
жазбаша бұйрығын білдіреді.
II АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ МІНЕЗДЕМЕСІ
2.1 Ақша айналысы және оны ... өмiр ... ... қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi
мен ... ... ... негiзделедi. Кез келген тауар
айналысында ақша ... ... ... ... Тауар және ақша бiр-
бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша ... ... онда ... ... ... айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп ... ... ... қызмет ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың ... ... ... ... де ... өндiрiсi жатады.
Ақшаның қолма-қол және ... ... ... ... сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы ... құру ... ... ... айналымы” мен “ақша айналасы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек ... Ақша ... деп ... – қол ... ... Ал ақша ... ... одан кең мағына бергендiктен ол
қолма – қол және қолма – қолсыз ... ... ... / 4, ... ... ... тауарларды өткiзуге, сондай-ақ тауарлы
емес ... және есеп ... ... ... ... ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ... ... ... әр ... ... ... етiледi. Қолма-қол ақша
тұтыну заттары және қызметтер жиынтығымен қамтамасыз етiлсе, қолма- қолсыз
ақшалар – ... ... ... ... жиынтығымен қамтамасыз
етiледi.
Ақша айналысын реттеудiң объективтi қажеттiлiгi бұл рынокта сұраныс
пен ұсыныс орын алып отыратының және сонымен ... ... ... ... болғандықтан ақша айналысының бұзылуы жалпы экономикалық тұрақсыздық
болып табылатын инфляцияның қарқынды дамуын тудырады.
Инфляция экономикалық ... ... ... ... ... ... - ... айналымының қажеттiгiмен салыстырғанда айналыс
сферасының артық қағаз ақша ... ... ... олардың құнсыздануы
және соның нәтижесi ретiнде – ... мен ... ... ... ... сатып алуға жарамдылығының төмендеп кетуi. Инфляция кезiнде
қоғамдық өндiрiс процесiнiң алшақтықтарына және ... көп ... ... ақша ... заңы бұзылады.
Инфляция - өз ... ақша ... және ақша ... ... ... ... ... мына факторлар
себепшi болады:
... ... ... ... ... төлем балансы;
• үкiметке сенiмнiң жоғалуы.
Ұзақ уақыт бойы ифляцияны монетарлық ... деп ... ... ол ... мен ... бағаларының өсуi тұрғысында түсiндiрiлiп келдi. Әлi
де бiрқатар ... ... ... ... ... ... ... ретiнде анықтайды. Алайда инфляцияның тауар бағасының
өсуiнде көрiнгенмен оны тек таза ақша ... ... ... болмайды.
Бұл рыноктық ... ... ... ... өндiрiстiң
сәйкессiздiгiнен туатын күрделi әлеуметтiк-экономикалық құбылыс ... ... ... ... елдерiндегi экономиканың қазiргi
дамуының ең өткiр ... бiрi ... ... көрiну нысандары келесiдей:
• тауарлар мен қызметтерге бағаның өсуi, оның үстiне бiрқалыпты ... ... өзi ... ... оның ... алу қабiлетiнiң
төмендеуiне алып келедi;
• ұлттық ақша бiрлiгiнiң шетелдiк ақша бiрлiгiне ... ... ... ақша ... ... ... ... көтерiлуi.
Бүгiндегi инфляция бағаның өсуi нәтижесiндегi ақшаның сатып алу ... ғана ... ... ... ... ... ... жалпы
қолайсыз ахуалымен де байланысты. Инфляцияға ... пен ... әр ... ... ... өндiрiс процесiнiң қарама-
қайшылықтары себепшi болады. Инфляцияның әуел бастағы себебi – ... ... ... ... мен ... ... мен ... кiрiстерi мен шығыстары, айналыстағы ақша ... ... ... ... ... ... ... белгiлi.
Инфляция – бұл кез келген экономикалық даму үлгiсiне тән объективтi
құбылыс. ... ... ... және ... саласында орын алады.
Қазiргi кездегi экономикалық қатынастардың күрделенген кезiндегi
инфляция келесiдей факторларға байланысты: /3, 44-46 ... Ақша ... ... ... тапшылығын жабуға
пайдаланылған, шексiз көп ақшаның эмиссиялануы ... ... ... ақша ... толып кетуi; халық шаруашылығының
артық ... ... ... емес ... ... ... ... шығындық механизмiне, мемлекеттiң ... оның ... ... ... баға ... ... ... байланысты факторлар жатады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi осы уақытқа дейiн өзiнiң ... ... ... ... ... ... ... және оның
тұрақты деңгейiн қалыптастыруға қызмет етiп келе жатыр. Соңғы бiрнеше жылда
Ұлттық Банк ... ... ... ... ... және оны ... ... куә болып отырғанымыз рас. Оны 2001 жылы жалпы ... ... ... және одан ... аралықта елдегi
инфляция деңгейiнiң 5-7% аралығында тұрақты деңгейде ... ... ... кезегiнде өспелi инфляция мемлекеттiң экономикаға бақылау жасауы
төмендегенiн көрсетедi. Неғұрлым ... ... ... ... соғұрлым кәсiпкерлердiң инвестиция тартуға және
салуға ынтасы төмендейдi. Ал ... ... ... өз
кезегiнде өндiрiстiк мүмкiншiлiктердi төмендетедi. Сондықтан ... ... ... ... ... ... саясаттар жүргiзiп отырады.
Елiмiз инфляцияны жою және ақша айналысын тұрақтандыруға арналған
шаралар қолдану үстiнде. ... ... ... ... ... ... ... негiзiнде жүзеге асып отыр. ... ... ... ... ... жүзеге асады. Ол елдегi жалақы мен бағалардың
өсу нысаналарын белгiлеу негiзiнде көрiнiс тауып отыр. Ал ... ... ... ... ... елiмiзде басымырақ деп те айтсақ болады.
Елiмiздегi iске асып отырған инфляцияны ... ... ... және ... саясаттың “дефляциялық” шаралары жатады. ... ... ... үшiн ақша ... ... ... көлемiне,
пайыз қойылымыныңкөлемiне, ұлттық валюталық бағам саясатына, ашық ... ... ... ... шараларын жанама түрде жүргiзiп
отырады. Өйткенi бұл өтпелi ... ... ... жүйе тек қана ... ... экономика жағдайында
ғана мүмкiн болады, себебi ол уақытта кәсiпорындар мен халықтың қолында
ақша қанша тауардың болатыны және ... ... ... сатылатыны белгiлi
болған. КСРО-ның ... ... ... ... ... ... және т.б. ... жүзеге асыру асыру мүмкiн емес
болып қалды.
Ақша айналысы мен ақша ... ... шек ... Тауар айналысы
процесiндегi қолма – қол ақша қозғалысы және төлемақыны жүзеге ... ... ... ... ... ... мен ... несие
мекемелерiнiң арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы – ақша айналысы деп
аталады.
Ақша айналысының объективтi негiзi – ... ... мен ... ... ... Құн ... ... яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа тауар сатып алу үшiн қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалыста,
яғни ... ... ... ... ... ақша ... тауар
айналысын қайталап қоймайды. Бұл екi процесс бiр-бiрiнен жекешеленiп
жүредi. ... ... ... ... ... ... шығады және
тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре отырып ақша әрi айналыс ... әрi ... ... ... ... ... ... түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, ... ... ... ... ... ... ... мүмкiн.
Жалпы ақша айналысының көлемi тауар ... ... ... ... ... ... ... тек сатып алу – сатумен шектелмейтiнi
түсiндiрiледi. Ақша ... ... ... үшiн, ... ... үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. мақсаттар үшiн қолданылады.
Ақша айналысың реттеудiң маңызды элементi – ... ... ... ... ... ... Бұл ... бiздiң елiмiзде кәсiпорындар
арасындағы есеп айырысулардан ... ... ... есеп ... ендiру арқылы ғана шешiледi.
Қолма-қол ақшалар айналысы нақты ақшалар қозғалысын бiлдiредi. Оған
банкноталар , монеталар және қағаз ақшалар ... ... ... ... ақша ... ... бөлiгiн Орталық банк шығарған қазыналық
билеттер құрайды. /4, 107 б./
Қолма-қолсыз ... ...... ... ... ... ... Мұндағы қолма-қолсыз ақшалар болып:
чектер, пластикалық карточкалар, электрондық аударымдар және ... ... ... ... ... ... ... байланыста, сондықтан оларды бөлу қажет ... өз ... ...... қолма-қолсыз ақшаға (және керiсiнше)
өтедi. Мысалы, кәсiпорынның бөлшек ... ... ... ... соң оның есеп ... шотында қолма-қолсыз ақша қаражатарына
айналады да, ол бұдан өз ... ақша ... ... ... ақша ... ... және ... ақшалар
болып бөлiнедi. Сондай-ақ:
• өнiмдi өндiру және сату ... яғни ... ... есеп
айырысулармен байланысты ақша айналымы;
• тауалы емес ... есеп ... ... ақша ... ... ақша ... ... тарихи кезеңдерден өттi және металл, қағаз, несие
ақшалар көмегiмен ... ... ... саны К.Маркстiң ашқан ақша айналысының заңымен
реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны – айналыстағы ақша саны мен ... ... ... және ... бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс
жылдамдығы арасындағы белгiлi бiр сәйкестiктiң болуын ... ... ... ақша ... ... ... деп ... ағылшын классикалық экономика мектебiнiң
ғалымдары, келесiдей ... ... /3, 36 ... = ... P – ... ... деңгейi;
Y - өндiрiс көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ақшаның және депозиттiң айалыс ... ... заңы – құн ... ... аясыдағы көрiнiсi. Ол тауар
– ақша қатынастары болатын барлық қоғамдық формацияларға тән. ... саны К. ... ... ақша айналысы заңымен реттеледi. Тауар
айналысына қызмет ету үшiн қажеттi ақша мөлшерi екi ... ... ... ... тиiс тауарлар бағасының қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына байланысты ... Ақша ... заңы ... ... = P * Y / ... – ақша ... – тауарлар бағасы;
Y - өнiм көлемi;
V – ақшаның айналым жылдамдығы.
Ақша айналысы заңының мәнi – ақшаның айналыс ... ... ... ... ақша ... ... тиiс тауарлар бағасының көбейтiндiсiн
бiр аттас ақша өлшемiнiң айналым санына ( айналым ... ) ... ... тек ... ... ғана ... ... бiрге төлем құралы қызметiн
де атқаратындықтан айналысқа қажеттi ақша мөлшерi де ... ... ... ... ... ... мiндеттемелерiнiң бiразы қолма-
қол ақшасыз есеп айырысқанда өтеледi, яғни олар қарыз ... ... ... ... ... де ... Сөйтiп несиенiң даму
дәрежесi ақша мөлшерiне керi әсерiн ... ... ... көп бөлiгi
несиеге сатылса, соғұрлым аз ақша мөлшерi қажет.
Сөйтiп айналысқа қажеттi ақша мөлшерi ... даму ... ... көптеген факторларға: айналыстағы тауар мөлшерiне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейiне және т.б. байланысты өзгередi. Айналысқа ... ... ақша ... ... керi ... ... ... айналысына әсер ететiн факторлар мыналар:
1. Несиенiң даму деңгейi, егер тауардың көп ... ... ... ... ... кем ақша ... Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
3. Ақша айналысы санының өсуi.
Айналысқа ақша екi түрде шығарылады немесе эмиссияланады: ... ... ... ақша түрi, яғни ... ... жазылған сома.
Екi деңгейлi банк жүйесiнде ақшаның бiрiншi түрiн, яғни қолма-қол ... ... ... банк ... да, ... емес ақша
белгiлерiн коммрциялық банктер жүйесi шығарады.
2. Ақша ... ... ... және ақша ... ... ... сандық көрсеткiштерiнiң бiрiне ақша массасы
мен ақша базасы жатады.
Ақша массасы – жеке ... ... мен ... ... ... ... қызмет ететiн сатып алу және төлем құралдарының
жиынтығы.
Белгiлi бiр күндегi және белгiлi бiр кезеңдегi ақша ... ... ... үшiн, ... ақша ... өсуi мен көлемiн реттеуге
байланысты шараларды жасау үшiн әр түрлi көрсеткiштер пайдалынады.
Ақша айналымының екi жағының бiрлiгi, олардың бiр ... ... ... ақша ... ... ... қажет етедi. Себебi ақша ... ... ... ... Белгiлi бiр мерзiм аралығында сандық
өзгерiстердi талдау үшiн, сол сияқты ақша жиынының көлемiн және оның ... ... ... ... үшiн әр ... ... (ақша
агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсiбi өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны құрамын анықтау үшiн
негiзгi ақша агрегаттарының төмендегi ... ...... ... ақша ( ... ... ) және банктiк
ағымдағы шоттардағы қаражат ( депозиттер ) жатады;
М2 – оған М1 агрегаты және ... 4 ... ... ... ... және жинақ салымдары кiредi;
М3 – бұған М2 агрегаты және ... ... ... ... ... – оған М3 агрегаты және iрi коммерциялық банктердiң депозиттiк
сертификаттары қосылады. / 2, 157 б. ... ... ... ... ақша атрегаты өзiнен алдынғылардың
барлық элементтерiн өзiне бiрiктiрiп үлкен ақша жиынын құрайды. Бiрақ оның
алдынғыға ... ... ... жиыны нақты әр мемлекеттiң өзiне тән ақша-несие жүйесiмен
анықталады. ... ... ақша ... ... үшiн – ... ... ... – үш, Ұлыбританияда – бес, ... – екi ақша ... ... ... ... қалыпта болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгередi.
Ақша жиыны бiрнеше жолмен өсуi мүмкiн:
1. Банкноттар мен ... ... ... Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алуымен;
3. Мемлекеттiк бюджеттiң кемшiлiгiн жабу үшiн Орталық банктiң ... ... ... ... асыл ... ... валютасын және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алуымен;
Ақша жиыны көлемiнiң өзгеруiне айналыстағы ақша жиынының өзгермелiгi
мен ... оның ... ... да әсер ... ... ... ... экономикалық факторларға: экономиканың циклмен
өркендеуiне, ... ... ... ... ... ... таза монетарлық факторларға, яғни төлем айналымының құрылымына,
несиелiк операциялар мен өзара есеп ... ... ақша ... ... және т. б. ... ... жиыны айналымының баяулауы – ұлттық жиынтық өнiмдi орналастыру
коэфицентiнiң төмен екендiгiнiң ... Егер ақша ... ... ол ... ... ... және ақша қаражатын
жұмсаудың ... ... Ақша ... жылдамдығы айналыстағы ақша
санына керi пропорционалды әсер етедi, яғни ақша ... көп ... ... ... ақша ... ... азаяды. Ақша
айналысының баялауы шаруашылық субъектiлерiнiң ақша ... ... ... ақша ... құрылымында банктердегi ұзақ мерзiмдi салымдардың
ұлғаюын ... банк ... ... оның қажеттiлiктерiне сәйкес,
несиелеу жолдары бойынша қажеттi несие ақшаларының ... ... ... және несиелiк қызметiн атқарады. Ақша екi түрлi формада
болады: қолма-қол және банктiк айналымның ақшалары, яғни ... ... ақша ... жазу ... ақша ... Ақшаның
бұл екi формасы бiр-бiрiмен тығыз байланыста. ... ... ... ... ... айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ақшаның қолма-қолсыз
формасының қолма-қол ақшаға ауысуы және ... ... ... ... ... ... ... қамтитынын анықтауды талап етедi.
Ақша массасының құрамы сол елдiң несие-ақша жүйесiмен анықталады.
Ақша жүйесi – бұл ... ... ... және ұлттық заңдылықтармен
бекiтiлген ақша айналысын ұйымдастыру формасы.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген елдегi ақша ... ақша ... ... ... ... ... өзiнiң ұлттық
ақша жүйесi бар.
Ақша жүйесi келесi элементтерден тұрады: / 9 /
Ақша ... ... ... ақша ... ... 100 ... 1 ... болып табылады.
Ақша белгiлерiнiң түрлерi. Егер 1991 ж. 1 ... ... ... ... болса, онда қазiргi кезде ҚР ақша белгiлерi болып
олардың өсу құны ... ... ... түрлерiне қабылданатын банкноттар
мен монеталардан құралады.
Эмиссия тәртiбi. Қолма – қол ақшаларды шығарып, ... ... және ... ... Ұлттық банктiң қолма – қолсыз ақша
эквивалентiн алумен ... мен ... сату ... ... ... Заңды төлем құралы болып табылатын: қағаз және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегенiмiз – бұл басқа бiр ... ақша ... ... сол елдiң ақша бiрлiгiнiң бағасы.
Әлемдiк тарихта ақша жүйесiнiң келесi типтерi болған:
• Металдық айналым, мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық ... ... ... ... ... ... ... және қағаз ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен
айналыстан ығыстырылып шығарылады және қазынаға айналды.
Ақша ... ... ... каналдар бойынша жүредi:
• Банкноттар мен монеталар эмиссиясы есебiнен;
• Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алу жолдарымен;
• Орталық ... ел ... ... ... ... жабу үшiн
несие беру арқылы;
• Орталық банктiң бағалы металдарды, шетел валюталарын және ... ... ... алу жолымен;
• Коммерциялық банктердiң салымдарын жұмылдыру негiзiнде чектер эмиссиясын
шығару немесе займдар беру жолымен.
Осыдан барып ақша массасының ... ... банк ... ақша – ... ... ... мұндағы ең басты мақсат ақша массасынығ ... ... ... ... белгiлеуде Орталық банк ... ... ... бейнелеудегi ЖҰӨ-нiң болжанатын өсiмi;
• Жоспарлы кезеңдегi ақша айналысының есептелетiн жылдамдығы;
• Жоспарланған кезеңдегi инфляцияның максималды рұқсат етiлген ... ... ... ... ... елдiң экономикалық
потенциялының болашақтағы ұлғаюын және оның пайдалану дәрежесiн ескере
отырып ... Бұл ... ... үшiн де ... зор.
Егер ақша массасы ақырын айналса, бұл ұлттық өнiмдi орналастыру
коэфиценттерiнiң өте ... ... ал ақша ... ... қаражаттарды салыстырмалы түрде жылдам жұмсауды және ... ... Ақша ... жылдамдығы ақша санына керi
пропорционал, яғни мұндай ... ... ... ... ... ... тиiс. ... ақша айналысының ақырын қозғалысы
шаруашылық субъектiлердiң жинақтауға ... ақша ... ... ... ... өсуiн көрсетедi.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңiнен дами түсуде: ... ... ... өрiс алып ... АҚШ – та халықтың есеп айырысуларының ... зы ғана ... ... ал ... чек, ... ... ... жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ақша
айналымынан бөлуге болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және қолма- ... қана ... ... ... ... онша қабылдай қоймады.
Бiздiң республикамыздағы айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн ... онда ол ... М0 – ... ... ... ... банк ... тыс
ақша;
2) М1 - өзiне – М0 –дi қосады, сонымен қатар шаруашылықтардың есеп
айырысу немесе басқа ... ... ... каптал салымдарын қаржыландыру мен несиелеу
қорларының ... ... және ... ... қалдықтары, халықтың және заңды тұлғалардың талап
еткенге ... ... ... М2 - ... М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың
шетел валюталарындағы ... ... ... М3 – М2-ге ... емес заңды тұлғалар мен халықтың шетел
валютасындағы басқа да депозиттерi.
Мұндағы,
Аудармалы депозиттер:
1) әрқашан ... және ... ... құнымен ақшаға
ауыстырылады;
2) чектiң, траттаның немесе жиро-кепiлдiктiң көмегiмен еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен ... ... ... ... ... бiр ... құрайды.
Осы аталған ақша жүйесінің айналыстағы қаражаттарының құрылымының
еліміздегі 2007, 2008 жылдардағы және 2009 ... 8 айы ... ... кестеден көре аламыз: /12, 3 б/
Кесте 1 - Қазақстандағы ақша айналысының құрамы
|Көрсеткіштер |2007 |2008 |2009 (8 ай) ... ... (М3), ... ... |971,2 |1634,7 |1881,3 ... ... (М0), ... ... |238,7 |379,3 |402,0 ... барлығы, млрд. теңге |732,5 |1255,4 |1479,3 ... ... ... ... | | | ... |978,1 |1484,3 |2037,0 ... ... пайызы, % |7,0 |8,0 |8,5 (6ай |
| | | ... |
| | | ... ... 1-ші кестеге талдау жасасақ жалпы барлық көрсеткіштердің
экономика өсуімен бірге өсіп келе ... ... Ал ... ... ... 9%-ға дейін өсуі биылғы ... ... ... ... асып кетуіне байланысты болып отыр.
Енді келесі 2-ші кесте мен 1-ші суреттен ұлттық экономикадағы ақша
айналысындағы айналыста ... ... ... ақша ... ... ... ... /12, 7 б/
Кесте 2 – 2009 жылғы ақша ... ... ... |Шілде ... ... ... |
| ... | | | | ... |2913,6 |3048,9 |3165,5 |3270,9 |3442,5 ... |2078,4 |2929,6 |2310 |2352,3 |2557,2 ... |1234,8 |1280,1 |1327,5 |1358,7 |1450,8 ... |716,1 |723,9 |734,7 |771 |781,5 ... |24,6 |23,7 |23,2 |23,6 |22,7 |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... Ақша агрегаттарының 2009 жылғы құрамы /12, 3 б/
1-ші суреттен ... ... 2009 жылы ... ... ... ақша ... ... түрлері бойынша көлемінің өсуі
орын алып ... ... ... өзгеруiне айналыстағы ақша жиынының өзгермелiгi
мен қатар, оның айналым жылдамдығы да әсер ... ... ... ... ... ... ... циклмен
өркендеуiне, экономикалық дамудың ... ... ... срнымен
бiрге таза монетарлық факторларға, яғни төлем айналымының ... ... мен ... есеп айырысудың дамуына, ақша нарығындағы
пайыз деңгейiне және т. б. байланысты ... ... ... саясатындағы негізгі мақсаты ретінде бағаның
тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін өзінің алдағы ... ... ... ... ... ... ... түрде жүргізуге
бағытталып отыр. Осы саясат негізінде ... ... ... Ұлттық банк инфляциялық таргеттеу бойынша ... ... өту ... ... ... ... ... Қазақстан РеспубликасынЫҢ ақша АЙНАЛЫСЫ
3.1 Еліміздегі ақша айналысының бүгінгі таңдағы даму жағдайы мен
мәселелері
Жалпы мемлекеттiк ... ... ... ақша айналысың
ұйымдастыру ақша жүйесi болып табылады. ... ... ... 1995 жылы 30 ... ... ... Ұлттық банкi туралы”
Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына ... ... ақша ... ... ... ... ... онда ресми ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң
эмиссиясы, сонымен ... ... ... ... ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ұлттық ... ... ... ... ... ... алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ... ... ... ... жол ашып отырғандығын көруге болады.
Ал 1999 жылы ұлттық валютамызды ... және ... ... ... ... ... ... үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ... ... ... нығайып, елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Теңге толық қанды даму барысында. Бұл ... ... кең ... ... реформалауды 1993 жылы 15 қарашада енгізілгеннен бастап
іске асты. Бұл салада әлемдік стандарттарға қол ... ... ... ... ... ... көрсетеді. ТМД елдері бойынша қаржы
жүйеміз неғұрлым рыноктық талаптарға сай ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады.
Бүгінде қаржы секторының барлық сегменттерінде құрылымдық реформалар
жүргізілуде. Қазақстан Республикасының банк жүйесі банк ... ... ... ... ... ... ... зейнетақы және төлем
жүйелері ТМД елдері ішіндегі ең дамыған жүйелер болып отыр. ... ... ... банк басқа елдерге үлгі ... ... ... ... ... ТМД елдерінің жалғыз орталық ... ... ... ... ... осы деңгейде сапалы түрде қысқа мерзім
аралығында ақша-несие саясатының дамыған елдердегі ... ... ... ... Оның ... 2004 жылы 1 ... ... Ұлттық
банктің экономиканы реттеудегі басты мақсаты бағаның тұрақтылығын сақтау,
яғни ақша-несие ... ... ... ... бағамы, ақша агрегаттары)
бастапқы мақсат болып табылмайды.
Ұлттық банк негізгі мақсатын орындаудағы міндеттері мемлекеттік ... ... ... ... төлем балансының функционалды дамуын
қамтамасыз ету, валюталық реттеу және валюталық бақылауды ... ... ... ... ету ... ... ... ақша-несие саясатындағы негізгі мақсаты ретінде
бағаның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... шамалар негізінде қатаң түрде
жүргізуге ... ... Осы ... негізінде инфляцияның мақсатты
көрсеткіштерін және Ұлттық банк инфляциялық таргеттеу ... ... ... өту ... ... ... кетуге болады.
Банк жүйесiн реформалау және ақша банкнотасын өндiруге байланысты
өзiнiң меншiктi қуатын ... ... ... ... ... түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. қолма-қол
ақшаның ... ... ... ... саясаттың орнына
Республикамызда қолма-қол ақша айналысын тұрақтандыру және ... ... ... ... ... бұл процесс кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та ... есеп ... ... зы ғана қолма-қол ақшамен, ал қалғаны чек, несиелiк ... ... ... ... ... ... , ақша айналысын ақша
айналымынан бөлуге болмайды. Ақша ... ... және ... ... қана ... ... ... ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Басқа депозиттер – негiзiнен, ол ... ... ... кейiн ғана
алынатындығы немесе әр түрлi шектеулерi жай ... ... ... ... және жинақ механизмiне қойылатын талаптарға
жоғары дәрежеде сай келетiн жинақ және мерзiмдi депозиттер.
Қазақстан ... ... ... деректерi бойынша 2008 жылдың 1
мамырына ақша жиыны (М3) 1090,3 ... ... ...... ... ... ... қолма-қол ақша (М0) – 257 млрд. теңге
( 1,05,2007ж, - 167 ... ... ... М3 көрсеткiшiнiң өсiмi өткен жылдың
тиiстi кезеңiндегi деректермен салыстырғанда 33,5% ... ... ... ... –3,5%. Ақша ... ... ... қолма-қол
ақша үлесi 2008 жылы сәуiр айының ... 23,6% ... ... аймен
салыстырғанда 0,4 пайыздық тармаққа көбейдi.
Сонымен қатар еліміздегі қолма-қол ақшалардың құрамы жылдан ... ... ... ... өсіп келе ... Оны ... 2004-2008
жылдарға арналған талдау көрсеткіштерінен көре аламыз. (Сурет-1)
Сонымен қатар елде қолма-қол ақшалармен ... ... ... ... өсіп келе ... Оның ... ... соңғы жылдардағы
экспорттық қызметтердің көлемінің ақшалай сипатының тым ... өсіп ... ... сала ... ... ... өсуі және жалпы
экономиканың өсуімен тікелей байланысты болып.
Осы аталған барлық ақшаларды елдің ақша массасы деп те ... ... ақша ... қолма-қол ақшалардың үлесін келесі 2-ші суреттен көре
аламыз. Егер ақша массасындағы қолма-қол ақша ... ... ... болса,
онда елде инфляциялық тоқулар басталады.
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | ...... ... үлесі
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | ... – Ақша ... ... ... ... ... ... экономикада қолма-
қол ақшалар және онымен қоса ақша массасы да ... ... ... қарқынмен
өсіп бара жатыр. Ал бұл өз кезегінде ... ... ... ... алып ... мүмкін. Алайда елдің Қаржы жүйесінің және
Ұлттық банктің соңғы жылдардағы Еуропалық стандарттар негізінде ... ... ... ... ... қарай бұруының, осының
негізінде алдағы үш жылға ақша-несиесаясаттарының көрсеткіштерін ... яғни ... ... ... өтуінің нәтижесінде ақша
массасы өскенімен елде инфляция деңгейі тұрақты күйінде сақталып қалуда.
Экономикалық ... ақша ... ... даму барысында
ақша айналысы және ақша айналымы ұғымдары жекелеген ұғымдарды беріп ... ... ... ... ... ... қоғамдық тауарлық
қатынастар бір заңдылық шеңберінде көрініс тапқандықтан ақша айналысы мен
ақша айналымы бір ... ... ... ... ... және қаржы салаларының құрылымы бүгінде
елімізде осы аталған ақша ... ... ... ... ... ... кеңейтуге және оларды ... сай ... ... ... ақша ... даму ... алдағы жылдары
мемлекеттің монетарлық саясаты негізінде, Ұлттық Банктің экономиканы ақша-
несие ... ... ... бойынша көрініс табады. Еліміздің ақша
айналысының дамуында ең ... ... ақша ... мен ... ... келіп отыруын қадағалау, елдегі инфляция деңгейінің
тұрақты қалпын сақтау және ... ... ... ақшалардың түрлері
мен олардың қызмет ету ауқымын ... ... ... ... және ... қымбатауы барлық жүйеге таралады.
Экономикада ақаша ұсынысы төмендейдi. Әдетте ... ... ... ... ... ... бiрақ Орталық банктен несие алу
белгiлi әкiмшiлiк қиындақтарға тiреледi.
Несиелеу және ... ... ... ... ... банк
қызметiнiң алдағы уақыттарда классикалық қызметiне жақындауына байланысты
тиiстi шаралар ... ... ... ... ... банктердi
несиелеу тек қана олардың өтiмдiлiгiн сақтау мақсатында жүзеге асырылады.
Бюджет тапшылығын жабу үшiн Үкiметке ... беру ... ... аумағында,
яғни Ұлттық банктiң республикалық бюджеттi несиелеуден бас тарту мақсатында
жүргiзiледi. Жеңiлдiкпен несие беру және ... ... алу ... ... ... қарастырылған жоқ. Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... сол ... несиелеу негiзiнде жүзеге асырылады.
Ұлттық банктің ... ... ... ... яғни тек қана ақша агрегаттары мен теңгенің бағамына ... ауыл ... ... бензин және тұрғын-комуналдық бағаларды
реттеп отыру шаралары болып табылады.
Сонымен Ұлттық банктің ақша-несие саясатының биылғы және алдағы 2007-
2010 ... ... ... ... ... ... ... шамада ұстап тұру болып табылады. Ұлттық банк инфляция
таргеттеудегі ... 2007 жылы ... 2008 жылы ... және 2009 жылы ... ... ... жылдың тоғызыншы айынан басталған инфляцияның кең ауқымды орын
алуы негізінен экономиканың ... ... орын ... ... ... ... деген шетелдік сатып алушылардың жоғарғы сұранысы, нан және
жалпы тағам өнімдерінің ... ... ... өсіп ... елде ... және газ ... ... күрт өсуі, осының
салдарынан барлық өндірістердің шығындары ... ... ... ... ... ... ... осы уақытта елімізде нан бағасы 30-35
теңгеден 55-65 теңгеге дейін өсіп ... яғни ... ... ал ... 6-7 теңге шамасынан 9-10 теңге аралығына дейін өсті. Жанар-
жағармайдың бағасы өсуде, оның ішінде ... 93 ... 77 ... ... 86-89 ... ... ... өсті.
Сонымен осы агенттіктің болжам мәліметтері ... 2007 ... ... ... ... 9,4% ... болады деп зерттелуде. Ал
еліміздегі тәуелсіз зерттеу агенттіктерінің мәліметтері бойынша 2007 ... ... аз ... 15% шамасында болады деп қарастырылған болатын.
Алайда 2007 жылғы инфляция ... 12 %-ды ... ... 10 жылдағы ең
жоғары көрсеткішті көрсетті. Ал биылғы 2008 жылы ... ... ... басында өсу қарқыны тым жоғары ... ... ал ... ... ... инфляцияның өсу қарқыны кеміді. Оның басты себебі
әлемде болып ... ... ... мен әлемдік бағалардың бейберекет
өзгерісі, ал жылдың аяғына қарай соңғы бірнеше айда ... ... мен ... қызметтер мен тауарларға деген ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстық жағдайға
байланысты төмендеп кетті.
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | |4 ... - ... ... ... 2008 ... ... одан да әрі үдей ... ең
біріншіден бүкіл әлемдік қаржы дағдарысы ... ... Осы ... ... ... ... әлемнің барлық елдерінде экономиканың
дағдарысқа ұшырауы, тұрақсыздықтың орын алуы және ірі ... ... ... ... ... орын ... инфляцияны жою және ақша айналысын ... ... ... ... Инфляцияға қарсы саясаттар елiмiзде тiкелей және
жанама реттеулер негiзiнде жүзеге асып отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, ақша – ... ... ... ... ... ... басқа тауардың құны бейленедi және оның ... ... ... ... ... ... өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала бередi. ... ... ... ролi ... ... ... ... тағы да бiр басты қасиетi оның ... кез - ... ... ... ... ... бағасының өзi тауар
құнының ақшалай көрiнiсi.
Экономикалық категория ретiнде ақшаның мәнi оның үш ... ... ... ... ... ... айырбасталу;
• Айырбас құнның жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы заттың өлшемi;
Сондай-ақ ақшаның жалпы құрылымы, оның ... ... ... ... ... ... ... жетiлуде. Егер де бұрындары сатып
алу-сату процесi жалпыға бiрдей эквивалентпен ... ... ... ... және ... ... ... асуда, сонымен қатар
дүниежүзiлiк ақшалар пайда болып, ... ... ... ... әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы мемлекет бүкiл ел
аумағын және сыртқы экономикалық қатынастарды қадағалап, ... ... ақша ... ... ... ... ол ел ... ауыр зардаптар
тигiзуi мүмкiн, мысалы инфляцияны атап өтсек болады. Мемлекет сондай – ... ... ... ... де ... ...... саясаттарын”
жүзеге асырады. Ал бұларды орындау үшiн ақшаның жалпы теорияларын бiлу
қажет, ақша ... ақша ... ... ақша ... және ... болып табылады.
Ақша айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ... ... және ... ақша ... ... ... айналысының объективтiк негiзiнде де тауар өндiрiсi жатады.
Ақшаның қолма-қол және ... ... ... тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы ... ... заңы – құн ... ... аясыдағы көрiнiсi. Ол тауар
– ақша қатынастары болатын барлық қоғамдық ... тән. ... саны К. ... ашқан ақша айналысы заңымен реттеледi. Тауар
айналысына қызмет ету үшiн қажеттi ақша ... екi ... ... ... ... тиiс ... ... қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына байланысты ... ... екi ... ... олардың бiр түрiнiң екiншiсiне
ауысуы жалпы ақша ... ... ... ... ... Себебi ақша жиыны
ақша айналымының ... ... ... бiр ... аралығында сандық
өзгерiстердi талдау үшiн, сол сияқты ақша жиынының көлемiн және оның өсу
қарқынын реттейтiн ... ... үшiн әр ... ... ақша
агрегаттары қолданылады.
Бiздiң республикамыздағы айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол ...... ... ... ... банк ... тыс ... - өзiне – М0 –дi қосады, сонымен қатар шаруашылықтардың ... ... ... ... шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, чектiк және
аккредитивтiк ... ... ... ... және заңды
тұлғалардың талап еткенге дейiнгi салымдары кiредi;
М2 - өзiне М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды ... ... ... ... ... – М2-ге банктiк емес заңды тұлғалар мен ... ... ... да ... әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы Ұлттық банк бүкiл
ел ... және ... ... ... ... ... Ал ақша айналысының дұрыс жүзеге аспауы ол ел экономикасына ауыр
зардаптар тигiзуi мүмкiн, ... ... атап ... болады. Мемлекет
сондай – ақ ақшаны реттеушi құрал ретiнде де ... ...... ... ... Ал ... орындау үшiн ақшаның жалпы
теорияларын бiлу ... ақша ... ақша ... ... ... және ақша ... болып табылады.
Соңғы жылдары еліміз экономикасында ақша айналысы тым жылдам дамуына
және айналыстағы қолма-қол ақша массасының өсіп ... ... ... 2-
3 жылдағы инфляция қарқынының ... өсіп келе ... ... Егер ... осы ... дами ... ... экономиканы реттеу
қаржы саласының ғана қолында болып, ал оның түп негізі ... ... ... ... жылдары инфляциялық толқу орын алып отыр.
Осыған байланысты еліміз 2008-2010 жылдарға Ұлттық банк ... және оның ... ... ... үшін ... ... ... ал еліміздің Үкіметі ұлттық ... ... алып ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. ... Оқу ... / ... айналысы және несие” – Алматы,
Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Баян Көшенова, Оқу ... / ... ... банктер, валюта
қатынастары, - Алматы: ... ... ... ... банки: Учебник / Под. Ред. О.И ... - ... ... ... М.К. / Деньги, банки, ... ... ...... – 173 ... Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение
и кредит. Учебние пособие – ... , ... ... Т. А., ... С. Ф. - ... : Учебник. – МГУ. -
Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
8. ... ... ... ... ... Қ.Р. ... заң ... жарлығы // 12.11.1993.
9. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
10. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной ... ... ... ... Национального Банка» // Банки
Қазахстана, №12, - 2007 г. 2-4 стр.
11. ... ... ... ... № 004 ... ... 2008 13
қаңтар // Банки Казахстана №1 2009г
12. «О ... ... на ... ... // ... Казахстана,
№ 10, 7- 2009 г. 2-4 стр.
13. Статистический ежегодник. Алматы. – 2009г.- 446 с.
14. «О ситуации на финансовом ... // ... ... №6, - 2009 г. 3-
9 стр.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы17 бет
Ақша айналысы және ақша жүйесі 29 бет
Ақша айналысы және оның заңы3 бет
Ақша айналысы және формалары31 бет
Ақша айналысы және Қазақстан Республикасындағы ақша айналысының тәртібін талдау35 бет
Ақша айналысы заңы4 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет
Ақша айналысы, оның маңызы мен құрылымы14 бет
Ақша айналысын басқару және реттеу32 бет
Ақша айналысын басқару және реттеу әдістері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь