Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.ТАРАУ. Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай
1.1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси.әлеуметтік хал.ахуал ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Әйтеке бидің ғұмырнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.ТАРАУ. Әйтеке бидің билік.шешімдері
2.1. Жесір дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2. Жер дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
2.3. Мал.мүлік дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
2.4. Әйтеке бидің үлгілі (прецеденттік) билік шешімдері ... ... ... ... ... ... ... ...52
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
Қазақ халқы тарих сахнасына қаншама ұлы тұлғаларды шығарды десеңізші. Елі үшін жан пидаға көз жұма бара білген бұл ерлер бүкіл ел тағдыры таразы басына түскен замандарда мемлекет тұғырының шайқалмауы үшін, оның мызғымастығы жолында жан аянбай күрескен болатын. Елдің жарқын болашағын баянды етудің ауыр жүгі оларды өздерінің ақыл-парасатын ел кәдесіне жаратуға, барлық күш-жігерін осы істе сарп етуге жетеледі. Осындай елінің бақыты үшін саналы ғұмырын қазақтың біртұтас ел болуына, айбынының асқақтауына жұмсаған тұлғаның бірі және бірегейі - Әйтеке би Байбекұлы болатын.
Әйтеке Байбекұлының ғұмырлық қызметінің өзегін, алтын діңгегін елінің бірлігі мен баяндылығы үшін жүргізген билік жолы құрайды. Әйтеке би қазақтың дәстүрлі құқықтық жүйесіне әмбебаптық ажар беріп, оны уақыт талабына сай түрлендіре білген, дәстүрлі құқықтық мазмұнын адами құндылықтармен реңдей түсуде тың серпін қосқан жан.
Әйтеке бидің өткен жолы қазақ даласындағы саяси-құқықтық ойдың бастауларымен әуендес. XVІІ ғасырдың екінші жартысынан кейінгі кезең мен XVІІІ ғасырдың басындағы саяси ой-пікірдің дамуымен тұтастықта жатыр. Сонымен қатар Әйтеке әлемдік саяси-құқықтық ойдың дамуына да өзіндік үлес қосқан алып ой иесі. Әйтекенің өткен жолын тану арқылы ғана біз бұл үрдістердің тұңғиығына терең бойлай аламыз. Заман озған сайын бұл ұлы дала перзентінің халқы үшін еткен еңбегі даралана, сомдала түсетіндігі айқын. Сондықтан да Әйтеке бидің тағылымын тану және оны ел кәдесінің қызметіне жараттыру – бүгінгі таңда кезек күттірмей, жүзеге асырылатын шаралардың бірі.
Жоғарыда аталған жайттар ғылыми жұмыстың қаншалықты өзекті екендігін айқындауға мүмкіндік туғызады. Себебі, қазақтың дәстүрлі құқықтық жүйесі және бұл жүйедегі негізгі тұлға билердің кеңестік дәуірде құқықтанудың методологиялық негізі болған “таптық қағиданың” сұрықсыз түсімен түстелгені бізге белгілі. Соның нәтижесінде, би тұлғасын бай-шонжарлардың бейнесімен астастырып, оны елдегі үстем таптың қолшоқпары, оның күйін күйттеуші ретінде көрсету үстемдік алды. Бұл халық санасында биді озбырлықтың, білімсіздіктің, тек күн көрістің қамын ойлаған дөкей кейпіндегі тұлға ретінде елестетуге мүмкіндік туғызды. Кеңестік дәуірде би тұлғасына, жалпы би институтына қатысты мұндай көзқарастың орнығуына, Ресей патшалығы кезінде би ретінде танылудың ежелден келе жатқан дәстүрлі жолының бұзылып, көрпелес, пышағы май үстінде қылпыған билердің санының артуы да өзіндік септігін тигізген болатын. Міне, кеңестік дәуірдегі би тұлғасына қатысты, оның қызметін бағалауға байланысты қоғамда үстемдік құрған жалпы көзқарас осындай еді.
1. Ақселеу Т. Көшпенділер тарихы – Алматы 1995.
2. Андреев Г. Описание Средней Орды киргизөкайсаков – Алматы 1998.
3. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья мен неке – Алматы 1973.
4. Әбдәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы – Алматы 1997.
5. Баласұғын Ж. Құтты білік – Алматы 1986.
6. Бернштам А.Н. Очерки истории гуннов – Ленинград 1951.
7. Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области Ташкент 1889.
8. Зиманов С.З.; Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері –Алматы 1998.
9. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсакских орд, степей. Алматы 1998.
10. Қорқыт ата кітабы – Алма-Ата 1986.
11. Нұралұлы Н. Қазақтардың дәстүрлі отбасы және неке құқықтары – Алматы 2001.
12. Материалы по казахскому обычному праву казахов Алма-Ата 1948.
13. Өсеров Н. Шариат – Алматы 1996.
14. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-келісімдері. Алматы 1995.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе………………………………………………………………………………3
1-ТАРАУ. Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен
XVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... саяси жағдай
1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі
аралығындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... бидің билік-шешімдері
2.1. Жесір дауы…………………………………………………………………..…26
2.2. Жер дауы………………………………………………………………………35
2.3. Мал-мүлік дауы………………………………………………………….....…42
2.4. Әйтеке ... ... ... ... ... ... І Р І С П ... халқы тарих сахнасына қаншама ұлы тұлғаларды шығарды десеңізші.
Елі үшін жан ... көз жұма бара ... бұл ... ... ел ... ... түскен замандарда мемлекет тұғырының шайқалмауы ... ... ... жан ... ... ... Елдің жарқын болашағын
баянды етудің ауыр жүгі ... ... ... ел ... барлық күш-жігерін осы істе сарп етуге жетеледі. Осындай елінің
бақыты үшін саналы ... ... ... ел ... айбынының
асқақтауына жұмсаған тұлғаның бірі және бірегейі - Әйтеке би ... ... ... ... ... ... ... елінің
бірлігі мен баяндылығы үшін жүргізген билік жолы ... ... ... ... ... ... әмбебаптық ажар беріп, оны уақыт
талабына сай ... ... ... ... ... ... ... түсуде тың серпін қосқан жан.
Әйтеке бидің өткен жолы қазақ даласындағы ... ... ... XVІІ ... екінші жартысынан кейінгі кезең мен
XVІІІ ғасырдың басындағы саяси ой-пікірдің дамуымен ... ... ... ... әлемдік саяси-құқықтық ойдың дамуына да өзіндік үлес
қосқан алып ой ... ... ... жолын тану арқылы ғана біз ... ... ... ... ... ... ... сайын бұл ұлы дала
перзентінің халқы үшін ... ... ... ... ... айқын.
Сондықтан да Әйтеке бидің тағылымын тану және оны ел кәдесінің қызметіне
жараттыру – бүгінгі ... ... ... ... ... ... аталған жайттар ғылыми жұмыстың қаншалықты өзекті екендігін
айқындауға мүмкіндік туғызады. Себебі, қазақтың дәстүрлі ... ... бұл ... ... тұлға билердің кеңестік дәуірде құқықтанудың
методологиялық негізі болған ... ... ... ... ... белгілі. Соның нәтижесінде, би тұлғасын бай-шонжарлардың
бейнесімен астастырып, оны елдегі үстем таптың ... оның ... ... ... үстемдік алды. Бұл халық санасында биді
озбырлықтың, білімсіздіктің, тек күн ... ... ... ... ... ... елестетуге мүмкіндік туғызды. Кеңестік дәуірде би
тұлғасына, жалпы би институтына қатысты мұндай көзқарастың ... ... ... би ... танылудың ежелден келе жатқан дәстүрлі жолының
бұзылып, көрпелес, ... май ... ... ... ... ... да
өзіндік септігін тигізген болатын. Міне, кеңестік дәуірдегі би тұлғасына
қатысты, оның қызметін бағалауға байланысты қоғамда ... ... ... ... ... ... ... міндет - бұл жолда біржақтылыққа, бұрмалауға
жол ... ... ... бұл ... ... ... бет-
бейнесін айқындау болып табылады.
Бұл мақсатқа жетудің бір бағыты - Әйтеке бидің тағылымын ... ... ... ... ... жаңғырту үрдістерімен
телімдестіре зерттеуде деп ойлаймыз. Өйткені, осы уақытқа дейінгі ... ... ... ... ... ... қан ... бейім,
алғашқы нышандардың дүмпуі бой көрсетуде. Ұлы бидің ұлағаты арқылы біз ... ... ... түсінуге тырысамыз және оны бүгінгі өміріміздің
жанды кейіпкеріне айналдырудың бағыт-бағдарын тануға ұмтыламыз. ... бұл ... ... ... осы ... ... таса ... тырыстық.
Сол арқылы өткен күннің үнін ... ... ... тербелтудің
мүмкіндіктерін бағалауға ұмтылдық. Елімізде қылмыстың кең масштабта белең
алуы, қылмыспен күрестегі “алдын алу ... ... ... ... ... ... тұсаулауда салмақты
тарихи орны бар өткен ата-баба ... ... ... ... ... үзілген
сабақтастықты қайта жалғауды қажет ететіндей.
Бұл бүгінгі еліміздің алдына қойып отырған мақсат- ... ... ... ... егеменді, тәуелсіз мемлекет. Тәуелсіздіктің
тұғыры биік болуы үшін тарихтың өткен жолдарындағы белестердің әр қырын,
ұлылықтың тауына ... ... ... өмір ... елі ... еңбегін қазақтың мемлекеттілігін дамытудағы ... ... ... бойлап, оны қысаңдықтан ада, жаңа леппен бойымызға
сіңіргенде ғана ... ... бойы ... тұтастықты ту еткен бабалар
арманы орындалар еді.
Егеменді еліміз болашақта айбыны асқан “барыстардың”1 қатарынан көрінуге
ұмтылуда. Бұл тұғыры биік ... біз ... ... ... ... ... ... ұялата алғанда ғана бағындырамыз. Сондықтан да қазақ
елінің тарихында із ... ... өмір ... ... алу, ... тарихи санамызды серпілтіп, оны жаңа деңгейге көтеруге ... Бұл ... ... ... ... “патриоттық” сезімді оятуға
мүмкіндік жасайтын жол.
Республикамызда жүргізіліп жатқан құқықтық реформаның бірінші кезеңі ... ... ... оның бір ... біздің ойымызша өткен күн
оқиғаларынан сабақ алмаудан, елімізде құқықтық мемлекет құру ... ... ... қосар үлесіне немқұрайлықпен қараудан деп ойлаймыз.
Сондықтан да еліміздегі құқықтық реформаның екінші кезеңі ел ... ... үшін ... ... бұл ... ... билік жүргізу үрдісіне қосқан үлестерін мұқият зерделеп, салмақтап
болашақтың несібесіне ... ... ... ... ... және XVІІ ... екінші жартысы
мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі ... ... ... ... XVІІ ... ... жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші
ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-
ахуал
Қандай да болмасын тарихи ... ... ... ... ... мәлім. Сондықтан да ол өзі өмір ... ... ... болатын
қоғамдағы саяси-әлеуметтік өзгерістердің әсерінен шет қалуы мүмкін емес. Ол
өзгерістер оның ой-өрісінің дамуына, саяси қызметі мен өмірлік ұстамдарының
қалыптасуында ... із- ... ... ... ... Олай болса
тұлғаның өмір жолын, елі үшін ... ... ... және ... зерделеуде, ол өмір сүрген уақыттағы саяси-әлеуметтік
жағдайларға зер салмай, ой тезінен ... оның ... ... ... ... ... мүмкін емес. Бұл туралы ғұлама ғалым, академик
С. Зиманов былай дейді: “Өткен ... өмір ... ... ... ... өзіне тән қиыншылықтары бар. Қиындық - қайраткер
өмір сүрген және туындылар ... сол ... мен ... ... ... ... да қалпын келтіру, өзіне қоғам дамуының бағытын
және қажеттілігін ұғыну, атап айтқанда, әлеуметтік қатынастар ... және ... ... ... ... тарихқа кіруі қажет.
Бұл оңай міндет емес. Бірақ мұндай түсініксіз ... ... ... ... ыңғай туралы айту қиын-ақ. Кейде бізден алшақта қалған ... ... баға ... сол ... ... және ... білмей ынта білдіретін фактілермен де кездесіп ... ... ... ... және ... ... ... бұл Әйтеке
Бәйбекұлындай заңғар кең масштабтағы қоғам қайраткерін ... де ... ... Әйтекедей бәйтеректің өмір сүрген және қызмет атқарған уақыты
қазақ қоғамындағы бір ... ел ... ... ... түскен және сол
безбеннің қай басының басарын болжап білу қиын ... ... ... ... ... ... өте шыңырауға жеткен қауіпте бой
көрсеткен еді. Шығыста ... ... ... ... ... жаңа ... ... қоңтайшылары шабуылын үдете түссе, ал Батыста бір бүкпесі әр
уақытта ішінде тұратын орыс ... ... ... ... тың ... ... болатын. Ал діні бір Орта Азия хандықтарының достық сыңайы
белгілі тұғын. Қытай елі де қазақ жұртымен қатынаста түрлі ... ... ... ... ... ... жанжалының бастауы әріден тамыр тартады. Бұл екі ... әр ... ... ... жоқ. ... қосқан көрші
болғандықтан ара-кідік құдалықтың жолын жасап, ауық-ауық біріне ... ... ... жай бейбіт өмір кешкен тұстары да болған. Және де екі
ел арасындағы теке ... ... ... ... отырмаған. Бірде
біреуінің мерейі үстем болса, ал енді бірде екіншісі жеңіс тойын тойлап
жататын. Екі ... ... ... бізге жеткен мағлұматтарды
саралап қарайтын болсақ, екі ел ... ... ... ... ... және ... ... тұсында өте үлкен теке тіреске, бітпес
жаулыққа ұласқанын көреміз. Жалпы “жоңғар” деген сөз монғол ... ... ... ... деген мағына береді. Бұл батыс Монғолияны мекен еткен
тайпалардың атауы. Ойрат ... ... ... ... XІІІ ... ... осы ойрат тайпалары Шыңғыс ханның әскерінің құрамына
кіріп, оның сол қанатын құраған. Міне, ... сөзі осы ... ... ... ... Әрине оларды барлығы дерлік бұлай ... ... ... ... ... ... ... Ал қытайлықтар
оларды “элюттар” деген көрінеді.
XІV ғасырларда бірнеше монғол тайпалары “ойрат ... ... ... Бұл одақтың негізін батыс монғолдық - торғауыт,шорыс, ... ... ... Ал ... ... XVІІ ... ... өмірге келеді.
Жоңғар хандығының нақты өмірге келуін ғылымда 1635 жыл деп ... ... ... ... ... ... ... Батыр қонтайшы келеді. Бұл
қазақ -жоңғар кикілжіңінің жаңа дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... талас-тартыс бір жүйелілікке,
мақсаттылық сипатқа ие болмаған еді. Батыр қонтайшының қазақ ... ... ... ... соңғы ниеті әбден айқын, тіс батырудың бастауы
болатын. Батырдың ... ... ... ... ... мәрте
шапқыншылықтар жасайды. Оның біріншісі 1635 жылы болды. Бұл шайқасты толық
қанды сипаттайтын, оның соңы немен аяқталғандығы ... ... ... ... та оның аяғы ... ... ... болғандығын аңғартатындай.
Осы 1635 жылдары басталған жоңғар ... ... де ... ... ... ... ... қолына Жалаңтөс Баһадүр 30 мың әскермен күйрете соққы
береді. Кезінде ... ... ... осы ... ұрыста көзге
түскені үшін берілген болатын. Батыр қонтайшы тұсындағы екінші бір ... 1643 жылы ... ... бұл ... 50 ... әскер жиыстырған. Жәңгір
мен қонтайшы арасындағы бұл шайқас ... ... ... ... ... ... болғанға ұқсайды. Осы шайқаста қара құрым жоңғар
қолына Жәңгірдің арқасында қазақ қолы ... ... ... ... ... ... ... небәрі 600 қарулы атты әскер ғана болған және де
олардың арасында Ағынтай, Қарасай сияқты дүлдүлдер ... ... Бұл ... тарихшы Ә.Хасенов Қазақ халқының жоңғар
шапқыншылығына ... ... ... ... ... ... ретінде
бағалайды.1 Батыр қазақтардан әбері айрандай төгілген бұл ... ... ... 1646 жылы қайтадан қазақтарға жорық жасайды. Осы
соғыстан кейін қазақ пен ... ... ... уақыт бейбітшілік
орнағандай болады. Бірақ бұл көпке созылмайды. 1652 жылы ол қазақ еліне
қайта ... ... Бұл жолы ... қазақтарды жеңгенімен, бұл оның
қазақтарды ақырғы рет жеңуі еді. Осы шайқастан ... ... ала бір ... соң ... ... Оның ... ... Сеңген басады. Көп ұзамай ол да
ел ішіндегі билікке таластың құрбаны болып кетеді. Орнына ... ... ел ... ұстайды. Халдан Бошақтының тұсында Қазақстанның
оңтүстік аумағындағы керуен жолындағы ... ... ... ... бидің Халдан-Бошақтымен жекпе-жекке ... ... тұсы да осы ... ... елі ... бітімге келуге ниет танытып, елші де жібереді.2
Сол Тайкелтір бастап баратын қазақ елшілігінің құрамында ... ... бірі ... те ... ... еліне ораларда “Қаз дауысты”
атанып қайтады. Осы сапарында ... би ... ... ... ... ... қазақ …. мал баққан елміз…. ешкімге соқтықпай жай ... ... ... ... деп, ... ... жау ... деп,
найзаға үкі таққан елміз. Еш дұшпан басынбаған елміз, басымыздан ... ... ... ... білген елміз, дәм-тұзымызды ақтай білген
елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды. Ұл мен қызды қаматып ... ... Сен ... де, біз ... ... ... Екі ... теліткелі келгенбіз. Сен қабылан да, біз ... ... ... сары ... ... ... ... жөндеп бітім
айт, бермесең тұратын жеріңді айт. Міне, Қазыбектің сөзінен сол кездегі
қазақ хандығының айбарының ... ... ... көруге болады және
жоңғармен арадағы қарым-қатынас та қандай бағыт ұстайтындығын, елдікке
елдік, жаулыққа жаулық ... ... ашып ... ... жоңғарлар XVІІ ғасырдың соңына таман қазақ елі үшін ... ... ... Ол ... ... ... дейді: “ Война 1690 г. положила
начало новой полосе вооруженных ... ... ... и ... ... с ... времени Джунгария стала представлять главную
опасность, угрожающую ... и ... ... Бұған билік басына Сыбан Раптанның келуі отқа май құйғандай
әсер ... ... ... ... даласына бұлай шүйлігуінің бір себебін
белгілі тарихшы С.Асфендияров ... ... ... ... ... ... ... қазақтарға жасап жатқан ... ... ... ... ... деп ... “ 1) Что ... имеет он,
Раптан, с казахами поневоле; 2) что прежде сего сын хана хазацкого Текея
( т.е. Тауке) был в ... у ... , и ... ... к ... ламе; 3)
Что потом Текей просил его, Цеван Раптан о сыне, своем, чтобы от Далай ... и к нему ... По ... сей он, ... ... исполнил, и
сына его к нему, Текею, отослал с 500 человек; но он в ... ... 500 ... ... и еще ... убил ... ... а князеву жену с
детьми и с ... ... ... ста ... увез к ... 4) что он, Текей,
чинил нападение на Цеван Раптана шурина, Аюки ... сына на ... вез к нему ... ... в ... ... свою, и 5) что
перехватил к себе несколько российских купцов, кон от ... ... ... ... в ... ... бұл ... сылтау іздеу болатын. Сыбан
Раптанның көксеген мақсаты - қазақтың жері еді. Осы ... ол ... ... ... ... ... дүркін шабуылдар жасады. 1710-716
жылдар арасындағы жасаған жорығында ол Қазақ ордасына қарсы ең ... ... ... ... ... ... қанша қырғын жасайтындығын
көзімізге елестетсек те ... ... 1717 жылы ... ... 30 мың жасағын талқандап жеңді. Мұның барлығы алдағы болатын
үлкен қырғын: ... ... алқа көл ... ... ... ... Батыстағы алып көрші Ресеймен де қатынас бір ... деп ... ... ... қай ... ... ... маңызы бар ел деп есептейтін. 1 Петр Қазақстанды ... ... ... ... Оның ... ... Қазақстанға
қатысты ұстанған саясаты былай еді: “ Политика России состояла в этот
период ... ... в том , ... ... ... ... в прочный и
надежный экономический и торговый мост, соединяющий ее со средней Азией ... ... ... И хотя это было лишь ... ... ... ... ІІІ и Ивана ІV, достаточно четко она ... лишь с ... ... XVІІІ в. ... түп мақсаты қалайда
болса Қазақстанды өзіне тәуелді ету болатын. Бұл ... ... ... әр түрлі мақсаттағы экспедицияларды желеу етіп, қазақ даласының
географиялық, экономикалық деңгейін ... ... ... жасаудан
бастаған. Бұл әрине жерінің жағдайын жақсы білген елді оңай ... ... ... ... ... Әрі ... Ресей бұл бағыттағы жолды
бекініністер салу арқылы қазақ жеріне дендеп енумен ұштастырғаны белгілі.
Ал Тәуке хан Ресеймен ... тең ел ... ... қарым-қатынаста
болғысы келді. Ол осы мақсатта Ресей ... ... ... ... ... ... бастаған елшілікті аттандырды. Бұл елшілік екі ел
арасында ашық жарқын сауда-саттық қатынасын ... ... ... ... ... үміт артқан көрінеді. Ол жөнінде ... ... ... ... ... ... больше надежды на это посольство:
оно должно было восстановить прежние политические и ... ... он ... вместе с посольством много подарков для царского ... то же ... ... ... ... ... связей, Тауке
был против превращения их в какие быть ни было формы зависимости или ... ... хан ... жері арқылы өтетін сауда керуендерінің
елдің экономикасын ... ... ... зор ... ... ... ... да өзі жіберген елшілікке арадағы үзілген сауда байланысын
қайта жандандыруды жүктеп отыр. Тәуке ... ... ... ... үшін 1689 ... аяғы – 1690 ... басында
Тұманш бастаған елшілікті қайта аттандырады. Бірақ бұл ... те ... қол ... деп айта қою ... Не болса да елшілік жіберу
саясатын Тәуке одан әрмен жалғастырып, 1690 Тобылғы ... ... екі ел ... дәнекерлікке жібереді. Елшілік Тәукенің ... ... өте ... ... бүкпесіз жеткізеді. Осы ... ... Сары және ... ... ... өзара келісімдер
жүргізіп жатқан болатын. Оларды орыс ... ... ... ... ... ... ... алады. Екі ел ортасындағы
қатынасқа тың ... беру үшін және ... ... ... Тайқоңыр
Құлтабайды мәмілегерлікке жібереді1. Ресей тарапы елшіліктің өтінішін
жерге тастамай ... ... ... Ол бастаған елшілерге
А.Неприпасов, ... ... ... ... Осы ... Тәуке өзінің Түрік сұлтаны мен ... ... ... ... тиек ... орыс ... қазақтармен тең дәрежеде қатынас
жасау керек екендігін ескерткендей кейіп білдіреді. Тәуке тұсындағы екі ел
арасындағы қатынастың салқын тартуына ... ... ... ... ... ... дауының үлкен жан-жалға ұласпау себебі: “екі елдің ... бос ...... Швециямен, енді біреуінің ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай
Ресеймен де екі ортадағы қатынас Тәуке ханның шынымен жақындасу ... өте ... ... ... жылдар аралығында Ресейге бес
елшілік барады, олардың көбі ... ... жете ... ... ... ... ... хандығы үшін өте қолайсыздығын жете
түсінген Тәуке орыспен, Орта Азия хандықтарымен достық, ... ... ... ... ... ... ел ... жағдайдың тұрақты
болуына, хандықтың берік болуына, елдің ... ... ... ... етеді. Оның жүргізген реформаларының басты бағыты- елдегі
тұрақтылық пен қауіпсіздікке негізделген еді. Ойын ... ... ... руға ... би, ... ... Солармен ақыл-кеңес құра
отырып, реформалық қадамдарын жүзеге асырады. Бұл жолда ол біріншіден, ел
ішіндегі жайлау, қыстау үшін ... ... ... бар күшін салады. Әр
рудың көшіп қонатын жерлерінің шекараларын анықтап, басқа біреудің немесе
рудың ... ... ... ... ... ... қыстау т.б.
көлемді дауларды шешуді билер кеңесінің құзырына береді. Өзіне дейінгі
аталар ... ... ... ... бір ... ... Шын мәнінде Тәуке хандық құрған уақыт, қазақ еліндегі ... ... ... ... Бұл ... көрегендік саясаты мен
қазақтың сол тұстағы атақты билерінің ... ... ... ... ... ... ... кемелдену дәуірі еді. Ол туралы
белгілі заңгер-ғалымдар ... пен ... / ... ... ... көрегендігінің арқасында өзінің айналысына ұлы жүзден Төле
биді, орта жүзден Қаз дауысты Қазыбекті, кіші ... ... ... ... реформаторлық қызметке өте лайықты тарта білді дейді. Тәуке
саясаты мен белгілі билердің ой иірімдерінің астастығын ... ... ... ... хандығы монархия мен аристократиялық республиканың
элементтерінен тұратын далалық мемлекеттің дәстүрлерін бойына ... ... ... ... Енді дәл осы ... билер
институты ерте дәуірлерден бастау алатын дәстүрлі сот ... ... ... тәжірибесін бойына сіңірген, қоғам өміріндегі өте ... ... ... талап-тілектерін қанағаттандыруға бірден-бір қабілетті жүйе
болып табылды. Билер ... ... ... ғұн, ... ... ... алып ... қазақ хандығында игі дәстүрді жалғастырған
атақты билердің сіңірген еңбегі өте зор. Осы ... ... ... ... ... ... алатын орнын академик М.Қозыбаев былай тұжырымдайды:
“Халқымыздың ата-дәстүрін, саяси мәдениетін, дала ... ... ... ... шешендік өнерін игерген еліміздің атақты билері халық
санасын қалыптастыруға үлес қосқан кемеңгер замана идеологтарына ... дәл ... ... ... ... қалыптасқан саяси-
әлеуметтік жағдай қазақ қоғамы үшін мынандай үлкен міндеттерді шешуді алға
тартты:
1) елді сыртқы жаудан ... ... ... ... ел ішіндегі руаралық татулықты қалыптастыру, оны жалпы қазақ
мемлекеттілігінің біртұтастығы, мызғымастығы деген ... ... ... ... тежейтін тетіктерді реформалау
және елдің шаруашылық, мәдени гүлденуін қамтамасыз ... ... шешу ... сол ... ... ... ... топ
билерге түсті. Сондықтан да осы тұстағы мемлекеттік дәрежеде ... ... тағы ... ... ... ... ... ілімдерінде, ой-пікірлерінде біріншіден, ел ... , ... ... ... ... ... бұл ... ұлттық концепцияны жасауға ұмтылды. Бұл сол тұстағы қоғамдық-саяси
ойдың негізгі анықтаушы бағытына айналды. Екіншіден, сол ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
келмейтіндігін,оның елдің біртұтастығына сызат түсірерлік күшке айналып
бара жатқандығын ... ... тобы ... ... басқа да қоғам
қайраткерлерімен ... ... ... ... жүйесінде көлемді
реформалар жасауға ұмтылды. Үшіншіден, елде ... ... ... ... оны ... ... ... пікірлерін,
ұсыныстарын айтып жүйелеуге қатысты.
Міне, осындай қазақтың қоғамдық-саяси және құқықтық ойының дамуына
қомақты үлес ... ... ұлы үш ... бірі - ... ... Әйтеке бидің ғұмырнамасы
Ұлы үш бидің бірі Әйтеке Бәйбекұлы ... ... ... ... ... ... бұл ... субъективтік сарын
басымдау көрінеді. Әйтеке туралы айтылған көзқарастарды оның ата-баба
шежіресінен ... жара ... ... онда ол ... айтар ойымыз
жартыкештеу болар еді. Әйтеке биді танудың әлқиссасы өзінің бастауын көне
тарихтың жәдігөйі шежіреден ... ... Енді ... ... келе ... ... ... ата-баба шежіресіне берелік. Әрине бұл шежіреде белгілі
жаңсақтықтан ада емес. Біз ... ... ... ... ... ... ... отырмыз. Өйткені Әйтекені көзі тірісінде “Алшын Әйтеке би”деп
атаған ғой. Егер ... ... ... ... ... кіші ... жалпы атауы. Ал ауызша ... сөз ... онда ... ... ... ... - ... Әлім, Шемен деген үш
бала туады. Міне осы Қыдырқожаның - Әлімі кейін Әлімұлы ... кіші ... ... ... Ал осы ... бері ... ... де ара
кідік болса да, бірізділіктен ауытқушылық кездеседі. Біз ... ... ... - ... биге ... ... былай өрбіткен болар едік.
- Әлім /Әлімұлы/;
- Қарамашақ /Төртқара/;
- Ораз;
- Тоқпан;
- Сейітқұл;
- Ақша;
- Байбек;
- Әйтеке.
Әйтекенің өмірге келуі туралы ... ... толы ... жолы ... ... ... даму ... көрсететін еңбектен басталық. Онда
Әйтеке би туралы былай делінген: “Айтық, ... /XVІІ ғ. аяғы – ... ... ... ... ... кіші жүзді басқарған би. Есім ханның
тұсында Самарқанды билеген ... ... ... ... Кіші ... ... Төртқара руынан шыққан. Тәуке хан дәуіріндегі қазақ
хандығының аса көрнекті ... бірі ... ... Жарғыны” жасауға
елеулі үлес қосқан. Бұл заңдар жинағы қазақ қоғамын одан әрі феодалдандыру
процесінде маңызды роль ... ... бір ... бағынған қазақ
хандығын құруға белсене ат ... Ал ... ... бұған
қосымша мынандай толықтырулар ... ... ... ... ... ... достық одақ жасауға, ... елші ... ... ... ат ... Кіші жүз
шаруаларының жоңғар-қалмақ басқыншыларына қарсы ... ... ... Ол ... ... артына үлгілі іс,өнегелі сөз ... ... ... бұл ... ... ... ... толықтырғандай.
Бірақ та бір өкініштісі осындай ... ... ... ... бидің дүниеге келген уақыты, яғни туған жылы туралы жаңсақ ... ... ... ... соңғы кезде жарық ... ... ... ... да жол ... Онда Әйтекенің туған
жылын1 деп кіші-гірім болса да осы уақытқа ... ... ... жаза ... ... ... жылы туралы жоғарыда аталған пікірдің бірден ғылымда
орнығып қалуының себебі неде? Міне, мәселенің осы жағына үңіліп көрелікші.
Оның ... ... мына бір ... ... ... Азиядағы ең
күшті билеушілердің бірі Барақ сұлтан 1758 жылы ... ... ... кіші орданың ханы Әбілқайырды өлтіріп,бүкіл қазақ халқынан төрт ... ... сот ... Оның ... ұлы ... Төле ... ... би болды делінген. Әрине бұл деректі Шоқан ... ... ... да ... осы ... ... ғылыми ойға қамшы болып келгені рас.
Бірақ мұның дәйексіздеу екенін Әбіш Кекілбаев ... уәж айта ... ... Оның екінші бір қыры Әйтекені осы уақытқа ... ... ... ... еді.Ел аузында айтылып жүрген бір шежіре –
аңызда Қаражігіт би /халық ... ... деп те атап ... ... ... Келес өзені бойында туған. Ташкентті
билеген Төле биден 18-19 жастай кіші еді дейді. Бұл ... ... ... ... жылдары туған болып шығады. Ал қазақтың шежіренамасынан хабары
бар деген ... бен тіл ... ... де: ... ... Көшубай, Тоғасы. Әйтеке би/1683-1739/ Тәуке ханның кіші жүзден алған
кеңесші шешені, ... ... би, ... осы кісі ... Ал Х.Маданов
болса: “Айтеке деген атты Әйтеке деп ... ... ... жаза
салады,”-дейді.1 Осындай пікір жаңсақтығына белгілі ауыз ... ... та ... Оның пайымдауынша Әйтеке би 1682 жылы
туылып, 1766 жылы қайтыс болған ... ... ... ... ... ... өлгеннен кейін 84 жасында Ташкенттің бергі
жанындағы ... ... ... ... ... ... облысы, Қызылқұм
ауданына қарасты Мақтарал совхозы) қайтыс болыпты, сүйегі де ... ... ... ... сөз ... ... шежіре жинаушы, ұлт жанашырларына беріп
көрелік. Мұнда да ... ... ... ... куә ... ... ... пікірлерден көп ұзай қоймаған.Мысалы,
ол кісі Әйтеке биді 1683 жылы туылған дей келе 1730 жылы ... ... Ал ... “Әйтеке бидің пікірімен санаспай Әбілқайырхан ... ... ... ... деп ... өзі ... ойға ... шығады.
Ал бірде “Әйтеке 1690 жылы қазіргі Ақтөбе облысының Ырғыз ... ... ... жылдар аралығында өмір сүрген. Бұл дерек Шалқарлық
Әбсаттар Бодықовтың қолжазбаларында келтірілген дегенде шындықтан ... ... ... ... ... осы ... да ... сөз болғандардың өте дәйексіз, ... ... бар. ... ... ... ашып көрсетпеуі болса, екіншіден, ... ... ... ... ... ескермеу, ал үшіншіден, ... тірі ... ... ... ... ... ... мән
бермегендігінде еді.
Көрнекті жазушы Ә.Кекілбаев Әйтекенің туған жылы туралы ... ... “1697 жылы ... ... ... Рабтан таққа отыра сала
,Тәукемен ... бел ... Бұл ... ... ... тітіркентті. “Қайткенде
аман қаламыз?” – деген сауал кім-кімді де қинады. Әйтекенің де ... ... сол ... ... сәйкес келеді. Оны осынша тебіренткен
мәселелер 1710 жылы ... ... ... бас ... ... ... Онда
“Қазақ енді қайтуы керек,” – ... ... ... ... ... өзі ... ... “Бір көсемге бағынатын күнді”, “Көсем
сайлайтын күнді” көре алмай ... ал ол ... оның ... ... ұқсайды. Соған қарағанда ол қарақұм ... ... ... ... ... ... келеді. Ендеше, Әйтеке 1653 жылы ... ... ... бұл ... біз автордың Әйтеке бидің туған жылын
анықтауға мұқият дайындалғанын атап өтпесек болмайды. Бір ... ... ... ... кезеңді сипаттайтын сияқты. Сонда да болса, біздің
ойымызша Қожаберген дастанының ... ... 1723 ... ... ... ... қасіретті күндерден сыр шерткендей. Неге десеңіз , оны ... мына бір ... ... ... жыл ғой ... ... ме ... боян,
Жаралы және ішетін тамағы жоқ,
Әр жерде аштан өлді ... ... ... ... қоян жылы ... егер есептейтін болсақ, 1723 жылғы қырғынға дәл келеді.
Жалпы Әйтекетанудың аясы өте кең. ... ... ... ... киногер Ө.Қойшиевтар Әйтеке туралы: “Ол
1644 Нұрата тауының Бұқар жеріне ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстан Республикасысың Әйтеке Бәйбекұлының
дүниеге келген, ақыры 1700 жылы 56 ... ... ... ... Ал бұл деректің негізі қайда жатыр. Ол ... да ... ... ... жерінде жасаған шежіреші ғұлама Ақкете Баймағанбет
Ербөлекұлының (1889-1969ж.ж) Қарақалпақ Әбди Жамил ахунның ... бар ... ... 1680 жылы ... хан ... ... ... ел басқаратын хан кеңесінің билерін сайлайды.
Хан кеңесіне сайланған алты ... ең ... ... ... би - ... құрама Мұхамед би - 52 жаста, қырғыз Қоқым би-45 жаста, қазақ - кіші
жүз Әйтеке би - 36 ... ұлы жүз Төле би-23 ... Орта жүз ... ... екен.
Олай болса Төле би 1657 жылы, Қазыбек би 1659 жылы, Әйтеке би 1644 жылы
туған деп айтуымызға ... ... Бұл ойды одан әрі ... келе
Н.Әбуталиев былай бекіте түскендей болады. Әйтекеге байланысты тағы бір тың
дерек мынау. ХІХ ... ... ... мен ХХ ... басында өмір
сүрген қазақ халқының философ ақыны Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзінің 1881 ... ... ... ... ... атты өлеңінде былай дейді:
Қазыбек, Әйтекедей көсем өткен,
Әлдибек, Айтпай, Майлы шешен өткен.
Жолы үлкен, жасы кіші Төле бидің
Әйтеке, Қаз дауысты ... бек ... үш жүз ... деп ... ... халқы.
Жақсыны құрметпенен қадірлеген….
Ежелден ел-жұртының ата салты деп автор өлең жолдарының деніне терең
бойламай өз ойын құптайтын тұсын ... ... ... М.Ж. ... ... айтып отырғанын айтпайды. Оның жауабы да әлгі ... ... ... ... ұрып бала жастан, тарихын бұл үш жүздің етіп дастан, баласы
Толыбай сыншы Қожаберген, бой ... ерен іске әуел ... ... ... тиек етіп ... - ХVІІІ ғасырда өмір сүрген Қожабергеннің “Елім-
ай” дастаны. Қарақалпақстандық жұртшылық ішінде де бұл ... ... ... Ауру ... да, әдет ... ... ... салып, бұл пікірді де ... ... ... Мысалы, “Қазақтар” атты еңбекте Әйтеке биді 1644 туылып 1700
өмірден озды деп еш шүбә ... ... ... ... салған.2
Ал біздің ойымыз бойынша бұл ... ... биді ... ... бірі ... ... Сондықтан да бұл жерде “сүттен ақ, судан
таза” пәктік, мұқияттылық, кірпиязылық ... ... бұл ... ... тұтпай, әртүрлі көзқарастарды саралай отырып, бір арнаға ... ... ... ... ... бұл ... шындыққа жанасатын пікірді академик
С.Зиманов пен Н. Өсеров айтқандай: “Ақтабан шұбырынды” ... 1723 ... онан бір жыл ... яғни ... 1722 жылы 56 ... ... ... жылы 1666 жылы болады. Әрине, бұл дерек әлі де ... ... ... ... ... ... жылын анықтау үшін оны өзімен бірге үзеңгілес өмір
сүрген, замандастары Төле би, ... би, ... ... ... ... ... ... Бірінші өзімен сыры да, мұңы да бір
болған, ... ... ... тізе ... ... тойтарыс бере білген
“үш ұстын” атанған билердің бірі Төлемен, Қазыбекпен салыстырайықшы. Әрине
Төле ... тууы ... да сан ... ... бар. Бірде Төле биді шамамен
1660 жылдары туып, 1750 жылдары қайтыс болған деп топшалауға болады дейді.
Қазыбек биді 1667 ... ... ... 1665 ... ... ... туды ... Ал ғылыми шындықтан шырақ кетпейтін дәйектісі ... ... ... ... ... Шу ... бойында, Әулие-Ата
маңында Жайсаң жайлауы деген жерде дүниеге келген. Ұзақ өмір сүріп қартайып
келіп, 1756 жылы қазіргі Шымкент облысының ... ... ... Төле ... ... ... –Орда деген жерде қайтыс болған деген пікір деп
ойлаймыз. Енді мына бір Әйтеке ... ... ... бөліп көрелікші: “Ол
Төледен төрт, Қазыбектен екі жасы кіші болатын. Бірақ аз жасап 56 ... ... ... сәйкес Қазыбек би біздің есебіміз бойынша 1665 жылы,
ал ... би 1667 жылы ... ... ... Оның елу алты жас ... ... ... дастанындағы мына жолдарда құптайды:
Өткен жыл Әйтеке би дүниеден кетті,
Келгенде елу алты жасқа ажал жетті.
“Бағыну бір көсемге дұрыс қой!”- деп
Боларын осы ... ... ... Біз бұл ... Әйтеке биді билердің кішісі етіп көрсеткіміз келіп
отырған жоқ. Біз үшін ең маңыздысы ғылыми шындықты анықтау ... ... ... да, ... ... ... ... қарай
тарататын сияқты. Енді сол заманның тірі ... ... ... ... тартысты оқиғаларын жыр құдыретімен баурай отырып,
бізге тарихи жәдігөйлердің өмірінен үздік-үздік сыр жеткізген
Қожаберген ... ... ... ... да олар басты кісі,
Қазыбек, Төле, Әйтеке менен кіші,
Соларға жол көрсеткен ұстаз едім,-
Сардар деп құрметтеген үлкен-кіші…. ... ... ... ... елдің үш тірегі болған ... ... ... ... жасының олардан едәуір үлкен екендігін айтады. Ең кемі 5-10 жас,
үлкен адам болмаса, адамды ... ... ... ... ... Осыған
сәйкес “Қожаберген Толыбай сыншы ұлы 1663 жылы туылған деген ойды қайта
мұқият зерделеген жөн секілді.
Жоғарыдағы ой ... ... ... ... бір түйінге келер
болсақ онда Төле ... ... би екі жас кіші ... болса, онда ол 1665
туылған болып шығады. Ал одан Әйтеке би екі жас кіші ... ... ... ... жылы 1667 жыл деп ... Бұл ... ... бек
Тауасар ұлының Әйтеке бидің туған жылы қой болатын деген сөзіне ... Ал қой жылы ... 1045 жыл, ал ... ... ... 1667 ... ... Онда Әйтеке би 1722 жылы емес, 1723 жылы өмірден озған болып
шығады. Бұл ... ... ... ... осы ... ... ... сөзге қарама-қарсы келмей ме? деп те уәж ... ... ... та
ойлап қарайықшы біріншіден, Қожаберген жырау өз дастанын 1723 жылы жазған
жоқ, оны кейін жазған ... ... жеті ... 3683 ... оның
ішіндегі 1723 жылғы “Ақтабан шұбырынды Алқакөл сұлама” апатын суреттейтін
дастанның бірінші бөлімі 756 ... ... Мұны ... ... аттың
жалында жүріп, яғни соғыс жағдайында жүріп жазу ... ... Неге ... ол ... ... ... ... нақ ортасында
жүрген. Оны жыраудың мына сөзінен аңғаруға ... ... бес жыл ... ... жас ол да мені ... ... ... соғысуға душар қылды,
Болмаса ақсақалдық кезең жетті…. Екіншіден, егер ... ... ... ... жырау тек 1723 жылғы оқиғаны ғана емес, сол кезеңді
қамтитын үрдістерді сөз қылып отырғанын, яғни қазақ ... ... ... ... ... ... 1723 ... оқиғаның бола-саласымен іле-шала
артынан жыраудың “апат” деп бағалауы мүмкін бе?
Қорыта айтатын болсақ, онда ... ... ... би 1667 ... ата-бабасының ескі қонысы Нұрата тауында дүниеге келіп, 56
жасында 1723 жылдың ... ... ... ... ... билік- шешімдері
2.1 Жесір дауы
Қазақ елінде өте кең тараған, әрі жиі ... ... ... ... ... дауының табиғатын тану үшін, қазақтың дәстүрлі құқық жүйесінде
әйел затына қандай орын берілді, әйелдің ... ... алар ... шамалап көрмей, жесір ісінің мәнін, себептерін, ауанын ажырату
мүмкін емес.
Қазақтар басқа Шығыс халықтарына қарағанда ... өте бір ... ... ... белгілі. Сондықтан да бұл жұрттан Томирис,
Зарина т.б. ... ... сай ... ... ... деген құрметтің бастауы
да әрі де көрінеді. Л.Гумелев ... ... ... ... ... мен
сәнби жұртында әйел қатты құрметтелген: оған қол жұмсауға болмаған, қыз
сүйгенімен ... ... және ... ... өзі ... ... әскери іс-
әрекеттен басқа жұмыстың бәрін әйелдер шешкен дейді. Бұл дәстүрді басқа да
сол ... ... ... ... ... ... ... болады. Ғұн елінде әйел сонымен қатар кең тараған “бейбітшілік
пен іліктілік”1 келісімінде ел мен елді ... ... ... ... ісі ... ... өн ... жолында әр уақытта елдегі маңызды
шешімін табуға тиісті шаруалардың қатарына жатқызылып, мемлекеттік ... ... ... жататын.
Әйелді қадірлеу, құрметтеу сияқты қасиеттер ата-баба салған жол-
жоралғыларда, неке және ... ... ... ... ... ... ... алтын діңгегі, негізгі дәнекері, ұйтқысы ... ... әйел ... өз намысым деп, қыз назына немқұрайлықпен
қарай алмаған. Бұл ... ... ... ... ... ... саралауда өз көрінісін беріп отырған.
Осыдан-ақ көшпелі жұртта жесір дауының қандай ... ... ... ... ... ... жесір деген атау – ері қайтыс ... ... ... ... ... ... қалың малы төленген
бірақ-та әлі ұзатыла қоймаған қыздарда ... ... ... ... Және де ... ... ... де көп болып табылатын. Жесір
дауының шығу жағдайларын, оған негіз болған жағдайларды ой елегінен ... біз оның ... туу ... ... ... қараған болар едік:
1. Жесір дауы дәстүрлі қалыптасқан неке құру тәртібін бұзудан.
2. Қан араластырмау қағидасынан аттаудан.
3. Ақ ... ... ... ... ... ... қайшылықтардан.
Неке тәртібінің жолын бұзуға көбінесе атастырылып ... ... ... ... ... ... ... әйелін алып қашу секілді жағдайлар
жататын болған. Жалпы атастыру қазақтағы неке ... бір жолы ... Оның ... ... жағы басым болған. Өйткені атастырылған қыз
бен ... ... ... ... ... тырысады. Бірін – бірі көп
білуге тырысады. Егер қыз бен жігіт бір-біріне құштар болса, онда ... ... ... өте ... от ... құрады. Әрине кейбір
кездерде,бірен-саран болса да атастыру арқылы қосылудың жағымсыз да жақтары
болып тұратын. Ол негізінен атастырылған екі ... ... ... еді. ... бұл ... ... ... “ Сүйкімшілік
жоқтығы өсіп, іс араздыққа жетеді, онан ұлғайып ... ... ... өмір шегуге болмайтын дәрежеге жетеді. Ойындағыдай ... ... байы ... ... ... аламын деп ұрады, қорлық жасап үйден
қуып шығады, неше түрлі азапқа салады. Егер де ... ... ... ... ... ... ... құтылу талабында болады. Я
қашып әкесінің үйіне барады, я көңілі ... ... ... ... ... ылаң ... ... бұзылады1. Жалпы қызды алып қашу қазақта өте ауыр
қылмыстардың қатарына жатқызылатын. Өйткені қыздың артында бүкіл сол елдің
ары-намысы тұратын. ... де ... ... алып ... ... алып ... қарағанда едәуір жеңілдеу көрінетін. Ең ... ... алып ... бұл ... ... шара қолданылатындығы
туралы А.Левшин ... ... ... ... ... без ее ... смертью или взысканием куна, а если похищение последовало с
согласия, увезенной, то похититель может удержать ее, заплатив мужу ... ... ему ... того девицу без калыма”. Бұл шаралар ері бар ... ... ... ... ... неке құру ... ... қалың
малдың көрсетілген талабын бұзуда жататын.
Екінші, қазақтағы жесір ... бір ... ... сөз болғандай, қан
араластырмау қағидасын бұзу. Біз білеміз қазақ ... жеті ... ... ... ... ... бұл ... неке қатынастарының басты айнымас
қағидаларының бірі. Бұл талапты өте ... ... егер әки бұл ... ... онда өте ауыр жаза ... Мысалы, кезінде қан
араластырмаудың ғылыми мәнін Өтейбойдақ ... ... ... терең түсінген Ақ орда ханы Жәнібек бұл мәселеге
байланысты елінде мынандай ... ... ... ... атадан ілгері қыз
алысқандар бүгіннен бастап болмауы шарт. Егер олай ... ... ... ... тең бас ... шарт”. Х.Арғынбаев “XVІІ-XVІІІ
ғасырларда қыз ... ... ... ... ... ... тіпті ондай адамдар елден қуылған дейді. ... ... өлім ... ... Оны қолданғанда да ерекше тәсілдермен жүзеге
асырыпты. Яғни елдің ... ... тас ... ... ... да билер бұндай істерді қарағанда өте қиналатын. Оны ... ... ... мен ... ... жан ... ... та Әнет би өзінің ақылдылығына салып, бұл шытырман оқиғаның да ... ... ... неке ... ... ... ішінде өте үлкен дау туатын. Ақ некені
бұзуға әйелінің ерінің көзіне шөп ... ... ... ... ... ... өте ауыр ... ретінде бұрынғы өткен
замандардан белгілі. Мысалы түріктерде өзге біреудің ... ... ақ ... ... өлім ... ... Кейін XІІ-XІІІ
ғасырларда Майқы би билік құрған тұстарда, бұл талапты ... ... да ... ... көрінеді. Мысалы Майқы би “Ерінің
көзіне шөп ... әйел ... ... ... ... жай ... ... татуласуға шақыру керек. Ер болсын, әйел болсын бей-берекет
неке бұзуға әуестенбеу керек” деген заңи ережелерді қалдырған көрінеді. ... және ... ... ... әртүрлі кезеңдердегі даму үрдісіне
байланысты ... ... ... ... заңында бұл мәселені өте қатты жазалаған көрінеді.
“Жеті жарғыда” зинақорлыққа қатысты мынадай ... ... ... ... ... шөп салу ... ... ері оны өлтіруге хақылы,
бірақ,қылмысты сол ... ... ... ... ... ... еркектің
сөзін төрт сенімді адам дәлелдеп беру керек. Егер олар ... ... ... деп ... ... ... дауы сонымен қатар ... ... ... да ... ... ... қалыптасқан ғылыми терминологияда, ... ... ... ... тек ... ... тән ... ол сонымен
бірге көптеген шығыс елдерінде ... ... ... неке ... ... бұл институтының бастауы да арғы ата-баба жүріп өткен
жолдардың сүрлеуіне барып тіреледі. ... ... ... ... ... өгей шешесін алады.” Сондай-ақ ағалы-інілі бауырларының бірі өлсе,
екіншісі оның ... ала ... ... Ғұндар мен көрші дунхуларда да
осындай дәстүр болған.1 Бұл ... ... ... де ... ... Ол ... ғалым Лиң Хән үйсіндерде: біріншіден, өгей шешесін
алуға болады. Екіншіден, атасы өлмеген күнде де ... өгей ... ... ... кіші ... ... оның ... інісінің балалары
үйленеді. Төртіншіден, ағасы өлсе, інісі ... ... ... ... ... ... ... алудың екі мәні болған. Біріншіден,
үйге жаңа ... қолы ... ... ол кез үшін бұл ... ... еді.
Екіншіден, әдет-ғұрып жесір әйел құқын қорғап отырған, өйткені жаңа күйеуі
оған қамқорлық жасап, оны өз ... ... ... тиіс. Сонымен қатар
жетім қалған жесірдің балаларын елден кетірмей бауырға ... және ... ... ... ... сол рулы елде ... мақсат
тұтқан. Әмеңгерлік институты уақыт талабына сай өзгеріске ... ... ... ... ... ... сөз болған нысандары белгілі
болған ... ... ... ... ... оның “ аға ... жеңге
мұра” және інісі өлсе келіні әмеңгерлікке қалатын жолы көп ... ... бұл жолы ... ... өлген әйел күйеуінің
ағасына тиюге тиісті. Егер жесір күйеуінің туысқандарының бірін таңдаса,
онда ол ... ... ... ... ... ... ... қатар,
“ Если брат покойного уступить право ... на его ... ... (но не брату), то может ... ... в ... ... Әмеңгерлік халықтың, елдің арасына сызат түсірмеуді,
елдікті сақтауды жүзеге асыруға бағытталған ... ... ... дауын
шешуде билер дауласушылардың құда-жекжат болып, “құйрық-бауыр” жеген
–жемегендеріне баса ... ... ... айтқанда “құйрық-бауыр”
құдалықты бекітуші заңи ... ... ... Бұл ... ... ... қазақтан шыққан алғашқы құқық магистрінің бірі
Ж.Ақбаев былай түсіндіреді: “Тамақта ... ... ... пен ... ... аға-інілер мен апа –сіңілілер сияқты туыстарға айналып,
олардың рухани байланысы екі жартыдан тұратын бауырдың ... ... ... тиіс ... ... бір ... таза діни ... идеясы байланыстырылады, ал
екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... “құйрық-бауыр” жемеген болса, билер істі қараудан бас тартатын
болған.
Жесір дауы Тәуке хан ... сол ... ... ... алдынан өз толасын
тауып отырған. Төле, Қазыбек, Әйтекелер ру аралық ... , ... ... жесір ісінің жігін тауып, бітістіріп отырған. Қандай да
ауыр іс олардан әйтеуір бір ... ... әрі ... ... ... істі шешудің соңғы сатысының қызметін атқарғандай. Сонымен қатар ... бұл ... ... ... келе жатқан дәстүрлерді жаңа лебімен, жаңа
уақыт талабына оңтайлап қолданып та отырған. ... ... ... ... ... ... қалыңсыз қызды қосып беру, оны бітістіруші,
татуластырудың дәнекері ... ... ... сот ... жүзеге
асыру тәжірибесінде кеңінен қолданады.
Енді Әйтеке бидің жесір шаруасын шешу тәжірибесіне көңіл бөлейік. Әйтеке
кезінде талай жесір ... ... ... ... істі орайластыра, қиюластыра
білген тұлғаның бірі болғаны ешкімге күмән тудырмас шындық. Ру ... ... ... ... ... ... соңғы нүкте қойылатын. Енді
солардың бірен-саранына тоқталып өтелік:
“Ұлы жүздің жігітіне ... ... Орта ... бір қызы өз елінің
бір жігітімен ... ... ... ... Ұлы жүз ... жігіттері Орта
жүз ауылдарынан барымталап, жылқы айдап алады. Ақыры, ұлы ... биі ... Орта ... биі ... ... ... алдымен туасың,
Алдымнан жылқымды неге қуасың?-
дейді Қаздауысты Қазыбек би.
Артымнан ерген еркемсің,
Ағаңның көзі ... неге ... ... Төле би ... ... екі жағының да
сөзін тыңдап отырған Әйтеке би ... ... ... етіңдер, билер! Ашу бар жерде ақыл тұрмайды.
Ашу деген ағын су,
Алдын ... ... ... ... ... тоқырар
Кісі бірге туыспау керек.
Туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған пәлеге жолығады,
Төле, сен жылқыны қайыр,
Қазыбек, сен жесірін қайыр!
Әйтекенің төрелігін екі жағы да ... ... ... ... малдарын
біріне-бірі қайтарып, ел арасы тыныш болыпты. ... ... ... ... ... ... да кездестіреміз.1
Әйтекенің бір билігін Қазанғап Байболұлы өзінің дастанын-да былай өлең
сөзбен өреді:
Күндерде бір күн жас ... ... ... жоқ ... ... ... едім екі айға,
Жалаусыз отау қағылған.
Бізге де керек келесі
Адамның перзент мәуесі.
Руымнан қалмаймын,
Өзімді қалай алдаймын,
Шал сөйледі: “талмаймын”.
Өзім ... ... ... ... ... ... ... деп жасқа ойланып,
Қарашы сөзін құрғырдың.
Төле би жерге қарады,
Қазыбекті жанады.
Қазыбек айтты: “ Әйтеке,
Естіп тұрсыз мынаны.”
Әйтеке қиял ... бір сөз ... ... ... ... тұр сан миллион үшеуімізге,
Әділет бізден, төрелік-көптің ақы.
Қалмайық бекер босқа обалына,
Жас талап, деген әйел қырық шырақты.
Мынандай сызық билік нұсқа алады.
Бір биік алып ... сүр ... ... ... ... деп ... ... айтты,
Үстіне үш ұмтылып мініп кетсең,
Көрдің бе мынау жайдақ ... шал, ... ... ... бұл әйелге ұтыласың.
Онан соң сізді,Жәке қуаттаймыз.
Орнында қозғала ... ... ... байғұс қалбалаңдап үш ұмтылды,
Рас боп әйел жеңіп, шал ұтылды .
Сонымен Әйтекенің бұл тапқырлығына бүкіл дүйім жұрт риза ... ... ... Кейін бұл шешім ел арасында үлгілі ... ... ... бұл ... сипаттағы билік. Жалпы ердің белсіздігі әйелге өз
еркімен ерінен ажырасуға құқық беретін. Бірақ та ол үшін ... ... ... ... ... онда оған бір жыл ... ол ... онда “Әйелі ерінен кетуге және басқа ерге шығуға құқылы. ... ... ... ... ... ері ... қуаты барлығын ант
беру арқылы білдірсе, онда әйелі ... бір ... ... кете ... ... ... кейін ері антқа келмесе онда әйелі ерінен кетуіне ... ... ... алып ... жасауын және қалың малды
қайтармайтын [Сонда].
Сөз соңында айтарымыз қазақтың ... неке және ... ... және ... дауын шешу ісі Әйтекелер тұсында өте үлкен жаңашылдық
реформаларды өткізіп, дамып кемелдене түседі.
2.2 Жер ... ... ... ... ... ... ретінде таныған. Сондықтан
да еліміз “жер тағдыры-ел тағдыры” деп жермен оның аясында өмір ... ... ... қарамаған. Жер тіршілік көзі. Өмір сүрудің негізі,
шаруашылық жүргізудің ... ... ... елінде шаруашылық жүргізудің
күретамыры болғандығын халықтың ... жер ... ... ... мен мәнін сипаттайтын қағида-принципке айналған
сөз тіркестерінен аңғаруға болады. Жер көшпелілер түсінігінде өте ... ... Бұл ... ... ғалым З. Кенжалиев: “Көшпелілердің жерге
деген құқықтық көзқарасының негізінде “Жер-отан” деген ұғым-түсінік жатыр.
Олар жерді өздерінен бөле-жара ... ... оны ... тарихи,
тәни және рухани өмірінің бір ... әрі ... ... ... ... ... жер ... табиғи құбылыс- жәй ғана ... ... ... ... ... ... бейне- “Жер ана” келбетінде
көрініс ... ... Шын ... бұл сонау ықылым замандардан келе жатқан
көшпелілердің жерге деген таным, болмысы еді. Қанша ... өтсе де ... ... ... ... қоймай, елмен бірге тұтастықта жасап келе
жатқан сезімнің бірі. ... Ғұн ... ... ... ... ... бір-бөлігі осы жер-су мәселесін қамтыған. Моденің ... ... ... ... ... ... ... үлгілі сөз
қалған. Ол ғұндардың былайғы тарихында жер мәселесін шешуде мемлекеттік
ұстанымға, ... ... ғұн ... әр ... бір ... жері ... мен ... молдығына қарай көшіп жүрген. Үйсіндердің мемлекетінде жер
қатынасын реттейтін, жерге байланысты даулы істерді шешу үшін ... ... ... заң болған көрінеді. Бұл ... ... ... ерте ... ... жүйелене бастағанын, оның әртүрлі
жақтары жөнінде ұғым - түсініктердің, өлшем-бірліктердің ... ... жұрт ... байлықтың көзі ретінде танумен бірге, оны
дұрыс ұқыпты пайдалануды, көзінің қарашығындай сақтауды яғни ... ... да ... шығармаған көрінеді. Ол жөнінде Л. Гумилев “Хундар”
атты аты шулы ... ... ... “Тау ормандарын тегі, бірлесіп
иеленген тәрізді, өйткені қытаймен шекарадағы орманды ... ... ... өзі ... жасаған, ал оларды “төменгі” кінәздар мен
туыстары пайдаланған. Жерге мұқияттылықпен ... ... ... ... ... туған қажеттілік еді. Жоғарыдағы жерге деген
көзқарастағы ілтипаттлықтың бір сыры осында жатыр.
Көшпелілер үшін жер ... ... ... ... ... ... ... көз тоқтатпастай жазықтығы, ... ... ... ... кейіпке, пошымға енген көрінісі. Сондықтан
да біздің ата-бабаларымыз ұлы далада еркін көшіп-қонып жүруді қастерлеген.
Олардың ұғым ... ... шегі ... ... ... уақытында да бұл қағидадан ауытқымағандық байқалады. Керсінше бұл
ұғым-түсініктер Бұмын, Білге, Естеми т.б. қағандардың саяси белсенділігінің
арқасында ... ... ... ... ... ... тарихында да бұл игі дәстүр өз жалғасын
табады. Қазақ хандары, ел ... ... ... кепілі екендігін
бір ретте естен шығармаған. Жалпы бейбіт ... ... ... мәні ... ... ... ... Бұл қазақ елінде билік
жүргізудің бірден-бір ерекшелігі еді. Ал ханар сол билік ... ... жер ... ... ... шешу мен танытып отырған. Жер ісінің өте
күрделілігін, тек ... ... ... ... танымал билердің алдынан ғана
нараду табатындығынан және де ... ... ... ... жоқ” деген
сөзінен аңғаруға болатындай. ... да ... жер ... ... іс екендігін аңғарған Қасым хан өзінің “Қасқа ... көк ... ... ... ... ету үшін ... дейінгі, заң -
жоралғыларды, үлгілі билік-шешшімдерді саралаттырып, ... ... ... ... хан ... үлкен серпілісті бастан
кешірді. Тәуке ханда, өзіне дейінгі хандар сияқты ... ... ... ... Бұл реформаторлық ұмтылыстар сол дәуірдегі
аты шулы заң ... ... ... ... табады. “Жеті жарғы”
заңының көлемді бөлігі осы ... ... ... ... ... жарғыдағы бұл нормаларды Н. Өсеров былай саралап көрсеткен болатын:
- “Өзен, көл, арық, жол т.с. жеке ... ... ... мүлкі
болып саналады.
– Жер жайлы дау туындаса, екі жақ та куәлар тартады;
– даулы жерді ... үшін ... ол ... ... ... ... ... шарттарды айтуы тиіс;
– ол жерден соңғы иемденуші алып кете алмайтын, қозғалмайтын дүние-
мүліктің (ғимарат, бау-бақша, ... ) құны ... үш ... ... ... ... ... төлетіледі;
– куәләрі болмаған жағдайда дауласушы талапкерге ант ішкізеді; егер
талапкер ант ... бас ... ... ... Ал ант ... ... ... шекаралық белгі болып тау сілемдері, аңғар, ойпат, ... ... ... шұқыр, тас обалар, жол. т.б. саналады.
Қазақтар өздерінің шаруашылық жүргізу ыңғайына қарай жер-қоныстың түрін
түстей білген. Жаздаға мал ... ... ... “жайлау”, ал қыста
тұрақтайтын жерді “қыстау”, күзде ... ... ... деп ... ... ... атаған. Бұлардың әр қайсысының әдет-ғұрып
құқығына сәйкес өзіндік құқықтың режимі ... Бұл төрт ... ... ... үшін ... ... ... мол болған. Ол жөнінде академик С. Зиманов пен Ә. ... ой ... ... ...... ... ... имеют
зимовые стойбища, от которых во многом зависит весь процесс производства. В
условиях экстенсивного ... при ... ... ... кочевников, зимнее расселение имеет первостепеное
значение”.
Елде көптеген жер дауының тууының бірден-бір себебін осы қыстау, ... т.б. ... ... ... ... Даудың тууын
Красовский былай түсіндіреді: “Споры между ними пораждать не неточность
обозначения межи и ... от того ... ... ... ... ... но безправный захвать поземельной собственности”. ... ... ... күре тамыры, негізгі. Тарихтың белгілі қайраңды
тұстарында жер ... ... ... қырғи қабақтыққа
итермелеген, ... ... ... ... ... ... ... Халық сондықтан да бұл істе ыждағаттылық, ... ... ... ... ... ... ... тексеруден, дәлелдеуден
өтіп отырған. Бұл істе әр түрлі құралдар ... ... ... білген.
Дәлелдемелерді төмендегідей топтарға бөлуге болады. Бірінші, ... оған оба, тас ... ... ... ... тартылған арық, қазылған ошақ, ескі жұрттың жұрағы т.б. жатады.
Бұл дәлелдемелер арқылы жер дауы тез ... ... ... ... ... ... қосалқы немесе жанама дәлелдемелер жатады. Оған
ант беру, ант - су ішу ... ... ... Бұл ... И.А. ... ... ... споры решаются выборными, которые ... ... ... ... ... ... к
присяге тяжущихся сторон”. Бірінші сөз қылған дәлелдемелер, яғни ... ... ... Б. ... айтуы бойынша “Байшогел”1
бұрынғы дәуірлерден белгілі болған. ... ... ... ... іс ... қажетті заттай айғақ. Сондықтан да билер көбінесе жер
дауын шешерде дауласушы ... ... бар ма? деп ... Жер ... ... ... алатын орны ерекше. Бұл істегі билердің
өзіндік рөлін А.Оразбаева былай ... ... мен ... түптің
түбінде жер мәселесі болғандықтан, соңғы сөз ру-тайпа жетекшілері ретіндегі
билерге тигендігі анық”. Бірақ та ру ... жер ... ... ... дау ала алмайтын, оған дуалы ауыз, ісі мен билігі елге үлгі болған
билер ғана бел шешіп кірісетін. Яғни ... биі ... ... іс. ... дауын бір жақты қыламын деп талай тәжірибесіз, дарынсыз билер от ... ... ... қалуы ғажап емес еді.
Міне, осыдан-ақ Әйтеке бидің қазақ еліндегі өте ... ... ... ... шешудегі еңбегінің қаншалықты ... ... ... ... би ... ішінде осы жер дауына үлкен мән берген. Оның
билік-шешімдерін саралай қарайтын болсақ, онда біз ... жер ... ... да ... ... меже ... көреміз. Яғни ол бұл
істе “жер-елдің тұтастығының халықтың саяси ... және ... әрі ... ... ... бір айнып көрмеген. Сөзіміз дәлелді
болу үшін Әйтеке жөніндегі мына сөзге көңіл қоялықшы. Төле, Қазыбек, Әйтеке
үшеуі ... ... ... ... үстінде отырғанда үстеріне кірген бір
жігіт: “Анау келіп, менің ... ... ... ... шүйгініме жайып,
таптап жатыр”- деп жылана беріпті.
Жігіттің бай, жері де мол ... ... ... оның ... ... ... бір ауыз сөз айтыпты.
“Жігіттің жампозы ел қориды
Жігіттің жаманы жер қориды”-
дегенде, әлгі жігіт бір ауыз тіл қата ... ... жүре ... Ол ... ... ... ... талайын көріп жүрміз ғой, жақсысы туралы тағы бір
сөз қосшы –депті.
- Елдің қамын жоқтай білген, дұрыс ... ... ... ... ... ... өз сөзіне тоқтата білген жайсаңға не
жетсін!- депті Әйтеке.
Әйтеке бидің бұл істегі тағы бір ... ... тұсы ол ... ... ... дауы”. Бұл дау шын мәнінде елдіктің, бірліктің
сынға түскенін көрсететін дау еді. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... ауысса да хатқа жазылғандай сақталуда. ... бұл ... мәні бір, ... та ... ... бар ... ... сөйлеу мәдениетінің үлгілерінде сақталған.1 Бұлардың ішінде
кіші-гірім текстік айырмашылық болмаса, баяндау желісі барлығының бірінен-
бірі ұзап кете ... Оның көп ... ... ... ... айтушылардың сан алуандығымен т.б. жағдайлармен түсіндіруге
болады. Бірақта біз барлығын қатар ... ... бір ... болдық, ол оның ... ... ... логикалық
тұтастығының бұзылмауы еді. Енді сол “қасқа көл дауына” кезек ... би, ... би, орта жүз ... би ... қасқа көл деген көлге
таласып даулы ... Төле мен ... ... ... ал ... ... ... Екеуі бірыңғай болды да сәлем хат жазады.
Орманбет хатқа жауап қайтарады. Халық жиналып бірі олай, бір ... ... үй ... ... ... ... ... үй тігелік” десіп екі ел жиырма үй тігеді. Орманбет ... Төле ... ... Осы ... ... ... ... көрелік. Олар
Айқын көлге даулы істі шешуге жиналмастан ... ... ... ... ... ... ... былай:
Жол білсе жас не керек оған дейміз.
Бөлейік қасқа көлді үш жүзге
Қонайық ынтымақпен сіз ... ... ... ... ... сен ... ... жетім
Құрмет қыл біздің сәлем қатты керім
Жеткізді дәрежеңді ... та ... екі ... ... ... ... Сонымен
жоғарыдағы Айқын көлдің жағасына барлығы жиналып дауды, бір жақты ... ... ... та Орманбет би екеуінің айтқанына көнбейді. Сонда
Әйтеке тағы ... ... ... ... ... ... болсаң дұшпанға найзаң тисін.
Бай болып пайдаң тимесе,
Батыр болып найзаң ... ала ... үйің ... ... ... айта ма деп
ойлаймын деп Әйтеке Орманбетке ой салуға тырысады. Оған би ... ... ... дау ... ... ... ... тарасады. Кейін Орманбет бұл
жағдайды анасына ... оған ... ... ... ... ... үш жүзге
бөліп бергізеді.
Міне көріп отырғанымыздай Әйтеке жалпы ел бірлігін, ауызбірлікті өмірлік
позиция ретінде түйсінген. Қандай істе ... осы ... ... ... да оның ... ... ... ұрпаққа үлгі
болып, ғасырдан ғасырға толассыз жалғасуда.
Әйтекенің сонау заманда көрегендікпен бағдарлаған дауына ... ... ... ... күні де ... ... ... бүгін егеменді еліміздің нарыққа көшуіне байланысты жер мәселесі
қайтадан күн тәртібіне ... Бұл ... ... ... ... қажет-ақ. Жоғарыдан байқадық Әйтеке би жерді елдіктің
алтын ... ... ... ... ... ... ғой. ... салып кеткен үлгілі жолдан адаспай, қия баспай, оны өзімізге ... ... ғана ... ... ... ... орындалғандай болары
хақ.
2.3 Мал-мүлік дауы
Қазақ қоғамында меншікке қатысты құқықтардың екі арнасын “малға” мен
“мүлікке” ... ... ... ... да бұл ... ... ... келеді. Мал қазақ үшін күн көріс көзінің бірі. Сол үшін де
халықтың едәуір бөлігі мал ... ... ... ... ғалым
П.Я.Бичурин қазақ даласын мекендеген ... ... етін ... ... ... киім ... болған деген дерек ... ... мал ... ... ескі ... келе ... ата ... қазақтар өте жоғары бағалаған. Бұл әрине көшпелі тұрмыстың әсерінен
еді. Қазақ мал ашуы, жан ашуы дейді. Неге десеңіз ... ... ... ... ... Және де мал ... мен үйірлерінің сапалық жақсаруы өте
баяу жүретін ... Оны ... ... ... ... улучение стада и табунов в кочевом ... ... ... что оно было ... не ... ... лет” деп құптайды.
Осыдан-ақ қазақ үшін малдың қандай ... ... көре ... ... ... ... өскен елдің жоғарыдағы мақал болған сөзінің астарында
қаншалықты мән жатқанын аңғаруға болады. Көшпелі жұртта мал ақша ... ... ... ... малды пір тұтып, қастерлей білген. Оның әрбіреуінің ... деп ... ... та оның ... түсіп кетпей “малым ... ... ... ... деп ... мен ... ... жоғары
қоя білген.
Мал дауы дала елінде өте көп тараған даудың бірі. Малдың ... ... ... ... халық әубастан мал ұрлығын өршітпей тұсап ұстауға
тырысқан. Мысалы, Тугю, Дулға тайпаларында тұсаулы атты ұрлау өлім ... Осы ... тағы бір ... ... ... сол ... уахандар
мен сәнбилер “ ағамандарынан бастап ең соңғы қосшысына дейін, әркім өз
малын өзі бағады және ...... ... өзі жасайтын болған.
Бұл игі дәстүр Әйтеке уақытында да өз ... ... біз ... ... үйсіндер болса мал шаруашылығына байланысты, одан туатын ... ... ... ... мемлекеттік дәрежеде заң қабылдаған көрінеді.
Әсіресе көшпенділер малдың ішінде жылқыға көп көңіл бөлген. Бұл ... ... ... ... тән ... ... малдың ішіндегі
жайсаңы ғой. Сондықтан да ... “ат ер ... деп оны өте ... ... ... ... ... үлкен қылмыс болып есептелген.
Түркілерде ат ұрлағаны үшін өлім ... ... ... Бұл қатал
қағида кезінде өзін ақтаған еді. Осындай тәртіп арқылы ғана ... ... ... ... ... Заң - ... бір қатып қалған
нәрсе емес, ол көшпенділер өмірінде бірде ... ... ... ... , ал ... - ... дамудың бір тұстарында жұмсартылып,
гумандық ажармен ажарлана түсіп отырған. Оны біз кезіндегі Майқы ... етіп ... ... ... ... Мысалы,“Майқы би
шығарған заң-жарғыда ұрлық істер бұдан бұрынғы көшпелі ... ... ... заңдарды жұмсарта түскен. Мәселен: бұрынғы ережелердегі
секілді ұрлық істегендердің қол-аяғын сындырып, ... ... ... түзім күшін жояды. Ұрының ісіне қарай айып тағылып, төлем қайтарту
күшейтіледі. Егер тартып-тонап алушы болса, еселеп ... ... ... мәрте дүре соғу керек”,- делінген. ... ... мал ... ... ... ... бәйге аттардың құны – жүз қой, атан , ... құны ... бес қой. ... мен атан өгіздің нарқы он ... бір ... ... құны ... қой ... белгіленеді”- деп кесімді
бағалары қойылған.
Ал кейінгі дәуірлердегі жарғыларда да бұл ... ... ... ... қосалқы жазалармен өз шешімін тауып жатқан. Мал ұрлығын тыюға,
болдырмауға Тәуке хан да көп ... ... ... Сол ... ... Жарғы” заңында мал дауына үлкен мән беріп, оған кесілетін жаза ... ... жіті ... ... ... ... бұл ... мынадай:
ұры: айыр түйеге нар, атқа-аруана, тайлаққа-атан, тайға – ат, қойға –тана
төлеген. Оның үстіне үш ... ... ... ... ... ... ... талаптардың болғандығын сөз қылады. Сонымен бірге ... ... әрі ... ... әрі кісі өлтірсе, әр қылмысы үшін жеке-жеке
жазаланатын болған. Бұл жарғы демократиялық ... ... ... өркениеттіліктің кейіпін көрсететін қалып ретінде қабылданып жүрген
норма ретінде көрініс тапқан. Нақтылай түсетін болсақ; “ерінің ұрлығын біле
тұра хабарламаған ... мен ... ... тартылмайды, өйткені үлкеннің
үстінен шағым айту әбестік саналады деген бапты айтуға болады. ... ... ... ... бар бұл талап, қазақи дәстүрдің лебімен
көмкерілгендей. Бұл жерде осындай ... ... көп ... ... оның ақылгөй билері Төле, Қазыбек, Әйтекелердің көрегендігіне
танданбасқа не шара. Үйткені бұл сарындас бап біздің егемен еліміздің соңғы
конституциясында әрең орын алды емес пе? ... ... да ел ... ... дендеп еніп кетпеуі үшін ауырлау жазалардың түрінде қолданып
отырған. Мәселенки: “ірі қара малды ... 4 адам куә ... ... жазасын кескен”. Бұл әрине тек бір бас малды ұрлағандар үшін ... ... ... ... ... әкету, оны үнемі істеп кәсіпке
айналдырған ... ... ... болған. Мүліктердің алатын
салмағына қарай, маңыздылығы ... ... ... жаза мөлшері
де жүйелі бекітілген. Егер кім де – кім ... ... ... ... т.б. ... онда осы ... өз ... он есе асып түсетін айып
салынған. Мұншалықты жаза мөлшерінің ауырлығын сол тұстағы сыртқы жағдайдың
шиеленісе ... ... ... Яғни бұл бес ... әр ... сай ... ... қамтамасыз етуді мақсат етуден туған қатал ... өз ... ... ... ... жазаларды бір адамның егер тартуға шамасы келмесе не істейді деген
заңды ... тууы ... онда ... ауыл ... ... ... ... бөліскен. Яғни жазаны ауыл болып тартатын болған. Егер ауыл ұрлық
істеушіден бас ... ... онда не ... Бұл ... ... ... ... шенеунігі Д.Андре былай дейді: “ Буде ... или ... ... ... ... за ... то бий обсуждающий дело
отдает того преступника в работники для зарабатывания следуюмого иска”. Ұры
өзінің айыбын өтегеннен кейін ... ... ... мүліктің иесі оны
уақытынан бұрын босата алған. Егер де ұрлық үстінде ұсталған ұрының қаруы
болатын болса, онда ... ... ... ... ал егер ... сойылы
болатын болса, онда Л.Баллюзек: “то за это расплачивается одним ... суил ... ... бұл ... мүлік-мал ұрлығының кіші-гірім қырына ғана тоқталдық.
Сонда да болса, біз бұндай істерге ... ... мен ... мөлшерінің
Әйтеке би уақытында нақты қалыпқа түскенін және оның ... айып ... ... бағытына ыңғай танытқанын аңғарамыз. “Жеті Жарғы” заңы
бұл тұрғыда көптеген прогрессивтік жетістіктерге қол жеткізген.
Әйтеке би ... ... ... ... ісіне араласа бастағанда қазақ
ішінде мал мен мүлік дауы көп ... еді. ... да ... ... бұл ... ... ... ұшырасып отырған. Бізге оның бұл
бағыттағы талай үлгілі биліктері ... ... зер ... ... қарап
отыратын болсақ, Әйтеке істі шешуде өзінің шешендігін танытып, ... ... ... ... ... ... мал-мүлік санаттарына
жаза белгілеудің мөлшерінің тәптіштеліп саралануы осы билердің қажырлы
еңбегінің, жиналған бай ... сара жол ... ... ... Бұл ... ... ... тек шешіп қана қойған жоқ, оған
творчестволық тұрғыдан келіп қайталанбас үлгілік бітім болмыс бере ... ... ... ... ... елге үлгі болып, ... бір ... ... ... ... ... отырды. Әйтеке мал мен
мүлікті әрқашан да осы бақилық өмірдің алдамшы көз қуанышы деп ... ... ... ... ... ... ... міндеттер жүктейді деп
ұқты. Сонда ғана аса орасан мал мен ... мәні ... ... Осы бір ... өмірінің өн бойында халқының бойына сіңіріп, берік
қасиеттерінің біріне айналдыруға күш ... ... ... ... бірақ
жұттық” деген бұрыннан келе жатқан сөздің астарына терең ... ... ... адам елінің игілігіне қызмет етуі керек деген түсінікті
дәріптеді. ... ... ... ... ... ол ... елі
үшін бір қарымтасы болуы қажет. Әйтеке пір тұтқан биік ұстанымдар осы еді.
Осы жерде ... ... ... ... ... ... ... айналуға ұмтылып жатқан “меншік міндет жүктейді” деген талапты
Әйтеке сонау тұста-ақ шынайы ... ... сол ... ... таң ... ... сүйсінуден басқа шарамыз жоқ.
Енді осы Әйтеке бидің мал-мүлік істерін қалай ... өзін қай ... оның ... - ... сүйене отырып баяндап көрелік.
Әйтекенің жастау шағында “алтынды көргенде періште жолдан тайыпты” дегендей
қанша бауыр, туыс ... да ... ... бірге туған бауырлары оқтын-
оқтын оның малына көз алартатын ... ... әрі ... бері ... та олар ... әрекеттерін тыямын демейді. Сонда Әйтеке бір
күні ел жақсыларын, үлкендерді үйіне қонақысаға шақырып отырып, ... ... ... ... ... ... ... едік, мені тұлпар есте, тәңірі етті,
Бір ұяның балапаны едік, мені сұңқар ... ... ... ... ... ... не ... құны кетті?-депті.
Ұялғанынан жерге кірген ағалары екінші Әйтеке бидің малының маңайынан
жүрмейтін болған екен. Міне ... би ... ... ... ... амал тауып құтылған екен. Және де істе ағайын араздықты өршітпей, ел
жақсыларының талқысымен тыйып, ... ... ... ... ... ... соншалықты , кейбір істер ың-дыңсыз,
ырду-дырдусыз өз шешімін тауып жатқан. Қарап ... ... ... бойларына биліктің киесі дарыған жандар болған ... ... мән ... атқа ... ... ... біліп,
әртүрлі қадамынан ел астар іздеуге ... ... де ... ... тұратын болған. Көптеген істер түйіні сыртқа ... ... ... Оның ... мына бір ... ... ... “Бірде Әйтекеге Бұхардың ішкі бетінде отырған
қазақ ауылынан Жайылхан ... ... ... ... шағады. Жігіт бір
Сәуірхан деген бай саудагердің тоқалынан туған баласы екен. Шешесі
кенеттен қайтыс болған соң, ... ... ... ... қалдыру үшін қолдан келген қулық - сұмдықтардың ... ... ... ... ... ... жала жабады.
Оларға сенген әкесі бұны астына бір мінер ат та бермей тентіретіп
қуып жібереді. Жігіт ... ... ... жерден келіп отырғанын
баяндайды.
Оның бас қондырысы, сөз ләмі бәрі ұнай тұра, ... ... ... ... ... көз ... еншіңді алып берсем, әкең мен
ағаларыңа деген өкпеңді ... ма ең? – деп ... ... ... Би аға, сіз ... ... ... дәлелдеп берсеңіз мен олардан
енші түгіл тышқан лақ та сұрамас ем. Мал түгіл ... да ... етіп ... ... ғой. ... ... ... сеніп қалған әкеме деген ренішті ұмыту да ... сөз боп па! – ... ... би ... ... риза болып, жер аралығы шалғай бола
тұра, жолға шығады.
- Ол кезде де Әйтеке секілді ... ... ... ... ... ... ... жер бұрын жетіп отырған ғой. Әйтекенің
өзіне арнап бағыттап келе жатқанын және ... ... ... ... тез ... әмір береді.
- Әйтеке тегіннен тегін атқа мінбейді. Кемі жарты көш жерден қарсы
алыңдар! –деп қасындағыларға әмір ... Бұл ... ... ... үш ұл ... таласып, енді өзді-өздері
қырқысып жатыр екен. Бір шикілікті ... ... ... енді
Әйтекенің келуінің тегін еместігін сезеді. Сөйтіп, оны қол қусырып
жарты күншілдік жерден ... топ ... ... ... сый-құрмет
көрсетеді. Баласын да қуана құшақтап, мәре-сәре ... ... ... ... ... ... бұл туралы жақ
ашпастан қонақасын жеп ертеңіне аттанбақшы болады. Тағы да ... ... өзі бас ... ... ... ... ... Әй аға , аз менің баламды ... ... ... ... бала
қылып барасыз, -дейді риясыз көңілмен. – ... біз не ... деп ... жоқ. Сіз мына ... ... едім ... ... шүкір , түсіністік. Енді қандай ойда кетіп
барасыз? Егер шаруаңыз сіз ... ... ... ... едіңіз, - дейді. Байдың сауалына Әйтеке табанда былай деген
екен.
- Мен ... ... мен ... ... екен ... мен рақымы бірдей екен деп,
Көңдесуге , елдесуге де ... да бір ел екен деп, ... ... - дейді.
Ал жұмысым бітпесе ме? Онда:
Кигендері кілең зер екен деп,
Мінгендері ... кер екен ... да ... тер ... ... бір ... жер екен деп кетер ем,- дейді.
Сөйтіп, қас-қабақпен түсінісіп, Әйтеке би ... өз ... ... ... ... ... бұл ... істерде де бірін-бірі сынап артық іс
жасаудан сақтандырып отырған көрінеді. Олар әділдікті ту ... ... ... ... ... ащы ... де ... барысып отырған. Оның
біз Әйтеке би мен Төле ... ... бір ерге ... ... таластан
көреміз. Осы ерге қатысты дауда Әйтеке Төле биге былай:
Қапталың қайың, қасқа тал,
Қалмамбет соққан бір ... ... ... ... ... ... шыққан Төле би,
Адам болам деген немесің.
Ақ ағашқа ант берме,
Ақ ағашқа ант берсең,
Үйіңмен түгел ... Төле ... өзің ... Төле ... ... бүлерсің.
Ақырын ойлап істесең,
Ұзатпай ерді төлерсің - 1 деген екен.
Әрине бұл кейінгі айтушылардың ... ... ... ... туған.
Әйтпесе, Әйтекенің бір ер үшін Төлеге соншама ... ... ... ... би ... қатар дауды шешкенде мұқият тыңдап алып, даудағы ... ... ... ... ... ... Сондықтан да көбінесе оның
шығарған шешіміне дауласушы ... өте дән ... ... ... Оның ... ... ... жөнінде сақталған мына сөзден көреміз:
Бірде Әйтеке Әнет бабаның ауылына аялдайды. Сонда Әнет би ... ... ... арғын-тобықтының тентектері қырда аң аулап жүріп, бір түлкіні
бөлісе алмай керісіп қалған ... ... ... ... аты ... ... алмай жатқан жәйі бар еді. Сенің “мені көшіріп әкетемін” деп
отырғаның соны ... ғой. ... сол ... өзің ... ... ... аты ... жігіт қойнынан құран шығарып “менің төс қалтамда құран
бар еді, бұл соны сыйламай, жанамалай қосылып, атымды орға ... ... қана ... құранды сыйламағаны үшін бір айып, атымды ... екі айып ... ... ... өз ... қаратып қойған екен.
Әнет бабаның діндарлығын біліп, бір жағынан соны да арқа ... ... би ат ... болған жерге өзі барып келген соң, екі жігіті де ... ... ... ... атың ... рас ... Бірақ, ол мына жігіттің айыбы емес, өз
айыбың, - ... ...... ... ... сол, ... ... атыңның оң жақ көзі соқыр екен. Жүргенде
ылғи оң жағымен қоғаштап, жолдың сол ... ... ... ... Жөні түзу адам ... ... аңға шығама ма? – деп ... ... ... ... қайтесіз? –депті.
- Құран үшін сен мына Әнет бабаңа айып төлейсің. Айдалада аң қуып
арқаланып келе жатқан жігіт ... ... ... ... ... қайдан білсін! Бұл-бір. Екіншіден, мұсылмандық
шарттарда аң қуу , қызық қуу ... ... істе ... ... шықпайды. Аң қуған кезде адамның көңілі ... ... ... ... ... бұзылуы да мүмкін. Ендеше,
түлкі аулауға ақыл жеткенде, осыған неге ... ... ... ең ... ... ... ... даугер жігіт
жыламсырап.
- Жоқ, түлкі сенікі емес. Сен сайдың оң жағынан келіп ... ... оқ сол ... қадалған. Әйтекенің бұл билігіне
риза болған мерген жігіт: ... аға, мен осы ... ... ... Енді осы ... ... ... үйден дәм татыңыздар”
деп қонаққа шақырыпты. Екі даугер төс қағысып ... ... баба ... ақ ... ... екен. Билік желісіне көз
салсақ, өте бір ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке көңіл бөліп, оның оқиға желісіне
әсерін аңдайды. Соған сәйкес шешіміне ... ... ... ... тараптарды өзінің логикасының биіктігімен
таң қалдырады. Әйтекелердің осындай билігінен кейін дауласушы
жақтар әрқашан жеңілдеп тарқасып ... ... ... ... ... - ... ... билік-шешімдерінің ішінен елге үлгі, жол бастау болатын
шешімдерін бөліп ... ... оның ... сот ... жетілдіруге,
дамытуға қосқан үлесін терең тану үшін ... Шын ... ... ... ... ... қалған, ғасырлар үніндей болған өнегелі билік үлгілері,
шешендік ... ... ... бүкіл қазақ даласына үлгі, өнеге болған
істер. Сондықтан да халық оны ... ... озса да ... ... ... біз ... Әйтеке бидің билік-шешімдерінің бірнешеуін нақты мысалдарға
сүйеніп талдап көруді мақсат етіп отырмыз. ... ... ... міндетті
межелі деңгейде игеру үшін жалпы қазақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... орын алды және ... ... ... соны анықтап
алуымыз қажет.
Дәстүрлі құқық жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ішкі ... дамып отыратын құбылыс. Жалпы қазіргі
кезеңде заң ғылымында бұл “прецедент” деп ... ... ... Ал “прецедент”сөзіне энциклопедиялық еңбектерде мынандай анықтама
берілген: прецедент (от. лат. ... ... ... ... ... в ... ... которое
рассматривается как образец при анологичных обстаятельствах. Құқықтың жалпы
теориясында прецедент құқықты қалыптастырудың ... ... ... Бұл ... уақыттағы англо-саксондық немесе жалпы құқық
жүйесіне негізделген ... ... ... бір түрі ретінде белгілі.
Прецеденттің екі түрі ... Бірі - ... одан ... - ... Сонымен прецедент бойынша нақты істің шешіміне жалпылама ... ол ... өзі ... ... істерді шешкенде басшылыққа алынады.
Қазақ қоғамында билердің үлгілі ісінің мәні өте жоғары ... ... бойы ол ... ... ... мұра ... ауысып
отырған. Оның бастауы сонау ғұн, үйсін дәуірлеріне барып ... ... мәні ... академик С. Зиманов мынандай ой біліреді: “Судебные
постановление биев ... ... ... Оның ... ... ... түсіндіреді: “Решения знатных известных биев, приняты еденолично или
в коллегиальном составе, ... ... ... ... ... нормы обычаев, на основе которых разрешались споры, получали
общественное признание, хотя бии не были ... ... ... и не ... ... ее полномочиями, и не являлись в
прямом смысле проводниками интересов и политики ... Их ... ... ... ... сила ... – правовых норм. Сөйтіп бидің
билігі құқықтың тең дәрежелі нысанының біріне ... Ол ... ... ... ... ... бойы ... жолынан өтті
десеңізші. Бұл эволюциялық ... З. ... ... ... ... ерте ... сұлабасы қағидалық /принциптік/ мәндерге
жақынырақ болып, өсиет - өнегелік сипатқа сай ... ... ... ... нысанға ие болуға ұмтылыс жасайды”.
Қазақ қоғамында билердің үлгілі істері жалпы ... ... ... ... ... Бір жағынан әдет-ғұрып құқығының өміршеңдігін
бірден-бір қамтамасыз етуші тетік дәрежесіне көтеріле алған ... ... ... үлгілі биліктің мәнінің артуы, сот ісін ... ... ... ... Енді осы ... биліктердің қазақ әдет-
ғұрып құқығы жүйесіндегі атқарған қызметін саралай келе біз төмендегідей
оның ... ... ... ... ... болар едік. Олар:
Біріншіден, бидің билігі қазақ даласында құқық түзудің бірден-бір
нысанының қызметін ... ... ... құқығының өмірде шынайы
көрініске енуінің қалпы болып табылады. ... ... ... ... ... иемдене бермеген. Ол жөнінде капитан Давлетшин өз есебінде
былай ... ... ... ... ... ... ... силой,
но явится она таковой только тогда когда будет ... ... а ... ... ... начальников”. Ал қазақ даласындағы
бидің билігі былайша айтқанда табиғи сұрыптаудан өтіп барып құқық түзудің
нысанына ... ... ... ... ... ... ... заң – жоралғыларды толықтырып, өзгертіп отырды. Белгілі заңгер
- ғалым Т.М. Култелеев ... ... и ... ... ... ... закона, постоянно дополнялись и изменялись практикой суда биев ... ... ... ... источником права” дейді. Осы әдіс арқылы
сахара жұртындағы жол - ... ... ... ... ... ... ... құқықтағы кемшіліктердің орны
толтырылатын.
Билердің ... ... ... ... ... ... орнын даралауға
және бидің жеке басының тәуелсіздігін қамтамасыз етуге ... әсер ... ... арқылы би сот әділдігін жүзеге асырудағы басты ... ... ... ... ... ... үлгілі биліктерінің қолданылу
сипатына байланысты үлгілі биліктердің екі түрін ажыратып көрсетуге болады:
1. билердің қағидалық үлгілі биліктері.
2. нақты ... ... ... ... биліктер көбінесе мақал-мәтел кейіпін
иеленіп, белгілі істі шешуде басшылыққа алынатын қағида сипатында ... ел ... ... ... таралып отырған. Мысалы, Н. Максимовтың
ел арасынан ... ... “С ... барана двух шкурь не деруть” деген сөзі
елден-елге ауыса жүріп, қазақ әдет- ғұрып ... ... ... ... ... Яғни мұны ... ... құқықта
қалыптасқан тілмен түсіндіретін болсақ, бір қылмысы үшін адам екі ... ... ... ... ... Сонымен қатар С.
Өзбекұлының еңбектерінде келтірілетін Төле би айтты дейтін мынандай сөздер:
“Тапқан қуанады, таныған алады”, ... тон ... тон жан ... ат сақтайды, ат ер сақтайды, ер ел ... ... ... ... ... шешкенде өздеріне қағида ретінде басшылыққа ... ... ... ... ... үлгілі биліктер құрайды. Нақты
дейтін себебіміз, бұл ... ... ... ... қолдану
ерекшеліктеріне байланысты. Үлгіні қолданып отырған би бұл жерде сол үлгіні
кезінде ... би ... ... бұл биде оны іс ... дәл ... ... қолданады. Былайша қарағанда билікті кімнің шығарғанын ажырату
қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтанда кезіндегі Әйтекенің шығарған биліктерін
Төлеге, Қазыбекке, ... ... т.б. ... және де ... ... ... шешемдерін Әйтекеге т.б. телу орын алып, аяғы қызыл кеңірдек
болып ырылдасуға ұласып жататын. Шын мәнінде бұл сол ... ... ... ... ... ... табылады. Біздің ойымызша бұл
мәселені осылай бағалаған абзал сияқты. Үлгілі, ... істі олай ... ... ... ... ... сол ... заманындағы үлгілі биліктердің қалыптасу, түзілу
ерекшеліктеріне ... Бұл ... ... ... биліктерге
көбінесе қоғамдағы қалыптасқан әлеуметтік ... ... ... ықпал
тигізгені байқалады. Көбінесе халық Әйтекенің, Төленің, Қазыбектің т.б.
билердің ауыз ... ... ту ... ... ... - шешімдеріне
үлкен мән берді. Оған ... ... ... ... - елге ... ... биліктер ел ішінде бір ыждағаттылықпен үтір, нүктесіне
дейін мүдірілместен жатталып жататын. Сонымен қатар бұл ... ... сол ... ... ... сол ... дейін қыр елінде
сот ісін жүргізу үрдісінде белгісіз жаңалықты ... ... ... ... ... ... мал ... мысалы, жоғалған қойдың кімдікі
екенін анықтау үшін билер даугерлерді атарлардың ... ... бір ... ... жүктейді. Бұл былайша істегі мән-жайдағы дәлелдерге нақты
көз жеткізу кезеңі болып табылады. Кім қойдың ... ... ... ... онда билер шешімді соның пайдасына шешетін болған. Билер ... ... да ... ... ... ... ... Қазыбек, Әйтекелер жиі қолданушы еді. Сондықтан да олардың шығарған
шешімдері көбінесе елге ... ... ... ... жер ... жесір дауы,
мал-мүлік дауы т.б. қазақ арасында жиі ... ... ... ... ... болсақ, оның биліктерінің ішінде ... ... ... биліктердің де, нақты үлгілі ... де ... ... ... - ... ... үлгілі сипатқа ие болуына
оның қисынды өріліп, ... ... әсер ... Көбінесе
қазақтың өңменінен өтетін өткір ... ... ... ... ... ... қарағанда адамға Әйтеке өзінің билік-
шешімдері арқылы сөз құдіретінің зәулім қамалын қалаушы ... ... осы ... ... ... ... істі дәлелдеудің
құралына айналдыра алу қасиеті елдің оның ... ... ... ... тудырды.
Енді сөз кезегін Әйтекенің елге үлгі болған өнегелі ... ... ... би бір дау ... ... жатқанда суырыла былай деген екен:
Асқар тау, сенде бір мін ... ... су, ... бір мін бар- өткел бермейсің.
Билер, сендерде бір мін бар-басқаға сөз ... - ... ... ... ... ... жүз қараға кесіп бітірген.1 Кейін Әйтекенің баласы
Өміртай бір дауда Әйтекенің осы айтқан билігін былай ... тау ... бір мін ... ... су ... бір мін бар,
Кешуіңді бермейсің.
Едіге, сенде бір мін бар,
Көпке тізгін неге бермейсің.
Жарлығап, сенде бір мін ... неге ... ... ... ... ... көрінеді.
Кезінде Төле би мен Қазыбектің бір қашқан қызға байланысты араларындағы
дауға Әйтеке би тоқтам айтады.2Осы жағдай кезінде ... ... ... де
қайталанады. Сонда дауласушы Құдаш пен Есенкелді билер сөз ... ... келе ... ... ... би былай деген екен:
Сабыр етіңдер, ағалар! Ашу бар жерде ақыл ... ... ағын ... ашсаң арқырар.
Ақыл деген дария,
Алдын тоссаң тоқырар
Кісі бірге туыспау керек,
Туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған бәлеге жолығады.
Құдаш сен ... ... деп ... ... ... ... екен.
Кезінде Әйтеке би де істі дәл осылай шешкен еді. Міне, Сырым Әйтекеден үлгі
алып, оны өзінің билік қызметінде қолданып ... ... ... өнегелі
істі, үлгілі билікті Сырым көбінесе жадында тоқып өскен. Ол ... ... ... істі ... жиі-жиі пайдаланатын. Оған көптеген
дәлелдер келтіруге болады. Мысалы, Сырым Нұралы ханға былай деген екен:
Бай ... ... ... ... ... жауға найзаң тисін.
Бай болып елге пайдаң тимесе,
Батыр болып жауға найзаң тимесе,
Елден ... үйің ... ... бұл ... ... ... ... Бұл жерде жоғарыда келтірілген сөздерді Әйтекенің бұрын
айтқаны шүбә келтірмейтіні шындық.
Әйтекенің үлгілі сөздері рулы ... асып ... ... ... өнеге
болған. Мысалы, бір аңызда қартайғанда қарындасын тоқалдыққа сұраған
Жәнібек батырға Бекболаттың баласы ... би ... ... қара тоғаймын,
Табылуға оңаймын.
Сен жапанға біткен жалғыз шынарсың,
Орныңды қайдан табармын…” кезінде бұл байламды Қазыбектің атынан Әйтеке
бидің айтқанын білеміз.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... да сөздер
қалған көрінеді. “Атадан алтау туғанша, жалғыз туса нетеді, елге ... ... ... ... ... ... ... құсқа тұғыр боларға”
(Махамбет айтты деп те айтады), немесе, “қой ... ... ... жақса
сақа тұт, жасы кіші демеңіз, ақыл асса аға тұт”. Тағыда “ел табанын жерге
тірер, ер табанынын елге ... ері ... елі ... елі ... ... ... ... елден-елге жайылып өнеге сөз, үлгі сөзге айналған.
Бұл ... ... ғана ... ғой. Ал ... ... үлгілі сөздері
бізгі жетпей ұмыт қалды десеңізші. Жоғарыдағы мысалдар Әйтеке бидің “сегіз
қырлы, бір сырлы” ... бір ... яғни ... ... сот әділдігін
жүзеге асыруға өлшеусіз қосқан үлесін паш етеді. Бұдан басқа Әйтеке, Төле,
Қазыбектер т.б. ... ... ... ... ... сот ... процесіне, жарыс сөз сатысына, істі дәлелдеу ... ... ... енгізді және олардың қолдану ерекшеліктерін ... ... ... елге ... ... ... ... олардың бірін-
бірі ыммен түсінуі қандай сезімталдықты, ... ... ... ... Айта ... олардың ісі бір таусылмайтын қазына.
Сөз соңында айтарымыз Әйтеке би және оның ... ... ... әдет-ғұрып құқығы шырқай дамып, келелі-келелі жаңалықтарды
бойына жиып ажарлана түсті. Бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... ішіндегі өзіндік орны бар, бет-бейнесі
дараланған, бір жағынан жете мән ... ... өн бойы ... ... толы күш ... ... ... дәстүрлі құқық жүйелерінің
қатарына көтерді.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... би ... өз ... топ шоқ жұлдыздарының іргелісі. Оны
бұл биікке көтерген өзінің елі үшін жан аянбай ... ... ... ... ... Би ... ... елінің тарихындағы өте бір шиеленісті
кезеңдерге дөп келеді. Міне осындай алмағайып заманда Әйтеке елінің ... ... ... арттыруға үлкен еңбек сіңірді. Ол ... ... ... ... ... мүддесі деңгейінен қарай білді. Әйтеке
би ... ... ... парасаттылықтың ұшқыны дарыған әмбебап
тұлға. Ол еліне ... ... ... ... ... бір ... де таныла білген және де қамал бермес үлкен-үлкен дау туғанда
бірде-бір адамды бет қаратпайтын ... ... ... би шешен
болғанда да “от ауызды, орақ тілді” шешен. Бұл әрине ... ... ажар ... әр түрлі қырларының бірі ғана. Оның өмірінің
өзегін, саяси-қоғамдық қызметінің негізін ... ... ... ... жолы құрады. Қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... ... сол ... ... демократиялық серпін беруге бар күш-
жігерін салып ... ... қиын дау ... да ... оның ... ... ұмтылды, дау-шардың дәйегін, өзегін іздеуге ... да оның ... ... іс ... ... ... оңай тауып
отырған. Билік ісінде негізгі мақсат таласушы ... ... ... екі
жақты татуластыру сол арқылы ел мен елдің ортасындағы ... ... ... ... ұлы іске мұрындық болған жері ол Күлтөбе. Осы жердегі
билердің, ... ... ... ... үшін, оның айқын мұраттары
жолында талай ... ... ... ... салды. Бұл кезең би өмірінің
биік шыңы іспеттес. Осы жерде талай қазақ оның ... ... ... би ... ... сайын даралана түсетін тұлға. Өйткені ол әлемдік
саяси-құқықтық ойдың ... ... үлес қоса ... Оның елді ... тұлға билеуі керек, биліктің биік шыңына көтерілетін жол ... ашық ... ... ... тең ... ... қажет деген
ойлары бүгінгі таңда да өзінің көкейтестілігін жоймаған құнды пікір. Ол ... ... сай бұл ... ... жолын көрсете де білді.
Сондықтан да Әйтеке би тағылымы болашақ ұрпақ үшін баға жетпес ... би ... ... ... енді ... келе жатыр. Би тағылымы қаза
берсе шыға беретін, таусылмайтын кеннің көзі іспеттес.
Әйтеке би қазақ ... ... ... үшін бар ... сарп ... Би мұраты, арманы асқақ. Ол арман ел ... ... ту ... мұрат еді. Бүгінгі тәуелсіз елімізде толыққанды, өзінің даралығы бар
құқықтық жүйесін сомдаймыз ... онда ... ... жолдан сабақ алумыз
керек. Оны бойымызға жаңа ... ... ... өйткені Әйтекетану
дегеніміз бүкіл көшпелі жұрттағы ел билеу үрдісін тану деген сөз.
Сондықтан да ... ... ... ... реформаларды еліміздің
тарихындағы билік жүргізудің бай мұрасынан сусындай отыра, дәстүрлі билік
жүргізу ... ... із ... ... ... ... қана жүзеге
асыруға болады. Бұл дегеніміз елімізді үшінші мыңжылдықта ... ... орны бар ... ошақтарының қатарынан көруге негіз
болады. Неге ... ... ... ... ... ... ... жүйелер сол дәстүрлі тарихи үрдістің жемісі.
Ғасырларға созылған құқықтық жүйелердің эволюциялық дамуының ... ... ... ... ... ... ... заманында
мешеуліктің, дамымағандықтың көрінісі ретінде бағаланып, көпе көрнеу күйе
жағылған дәстүрлі жолды ... ... Бұл ... ... бойғы қолмен
қасақана үзілген сабақтастығымызды жалғайтын бірден-бір жол болмақ.
Ол үшін елімізде ... ... ... ... ... ... ... тың серпілістеріне мемлекеттік тұрғыда қолдау қажет.
Стихиялы жүріп жатқан процестерді бір ізге түсіріп, жүйелеп реттеу
керек. ... ... ... ... зерттеу қажет.
Басқа да дәстүрлі құқық институттарын жандандыруға қадамдар жасауға
ұмтылу керек.
Елімізде билер ... ... оның ... ... ... ... ... Оның қызметін арнайы заңмен реттеу қажет.
Кейін жеңіл қылмыстарды да осы тектес органдардың қаруына берген жөн.
Сөз соңында айтарымыз біз ... ... мол ... қаймағын ғана алып,
оны ой елегінен өткізе алдық. Оның әлі ашылмаған қырлары көп. Әйтекетану
соқпақты, иірімі мол, ... ... ... ... жол. Бұл мол мұра ... ... даралана, биіктей түседі. Өйткені Әйтеке би мұрасы қазақ елінің
ауыз бірлігін ту ... ұлы ... ... ... да ... ... құптайтын Әйтеке бидің мына сөзімен аяқтауды жөн көрдік:
Өмірім өзгенікі,
Өлімім ғана ... ... ... ... Т. ... ... – Алматы 1995.
2. Андреев Г. Описание Средней Орды киргизөкайсаков – Алматы 1998.
3. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья мен неке – ... ... ... Ә. Қазақстан тарихы – Алматы 1997.
5. Баласұғын Ж. Құтты білік – Алматы 1986.
6. Бернштам А.Н. Очерки ... ...... ... ... Н. ... и ... Сыр-Дарьинской области Ташкент
1889.
8. Зиманов С.З.; Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың ... ... ... А.И. ... киргиз-казачьих или киргиз-кайсакских орд,
степей. Алматы 1998.
10. Қорқыт ата кітабы – Алма-Ата 1986.
11. Нұралұлы Н. ... ... ... және неке ... ... ... Материалы по казахскому обычному праву казахов Алма-Ата 1948.
13. Өсеров Н. Шариат – ... ... ... Н. ... ... Алматы 1995.
1 Íàçàðáàåâ Í.“²àçàºñòàí 2030: ²àçàºñòàí õàëºûíà ¾íäåói.-À:Áiëiì,1997.
1 ... ... °. “1643 ... ºàí ... ... 9-
áåò.
2 Àð¹ûíáàåâ Õ. “²àç äàóûñòû ²àçûáåê áèäi» åëøiëiê ºûçìåòi õàºûíäà”// ²àçàº
òàðèõû æóðíàëû.1993. N2.52-áåò.
1 ... ... Ñ. ... ... î÷åðêòåði” –
À:“Ñàíàò”.1994.42-áåò.
1 ºàðà»ûç: “Êàçàõñêî-ðóññêèå îòíîøåíèÿ â XVI-XVIII âåêàõ”.À.1961. Ñ. 15-16.
1 ... ... ... ... À. ... ... 1998.
651áåò.
1 ºàðà»ûç: “Àéòåêå áè” – À. Àòàì½ðà.1998.72-74-áá.
1 ºàðà»ûç: ... Õ. ... æ¾ç ... –À. ... ... Ò. “Äàëà áèëóàðû”. – ͼêèñ,²àðàºàëïàºñòàí,1997.9-áåò.
2 “Кàçàõè” À.1998.83-áåò.
1. Ò¾ñiíiêòåìå: ±½í ... ... îñû ... ïåí ... ê¼ï ... Îíû» ì¸íi ¼çiìåí æàóëàñºàí åëìåíåí òàòóëûººà
êåëó ¾øií àðàëàðûíäà æûëû ºàòûíàñ îðíàòó ¾øií ... ñ½ëó ... ... Îë áàñºà äà, ñûé-òàðàë¹ûëàðìåí ºàòàð òèiñòi åëãå
æiáåðiëåòií îíû» ì¸íi ... ¸éåë ... ... Áið ... ... á½ë ... ºàçàºòàðäû» Ðåñåé áîäàíäû¹ûíà
ºàðà¹àíûíàí êåéiíãi êåçå»äåðäå ¼òå ¼ðøè ò¾ñêåí áîëàòûí.
1 ... À.Æ. ... ... îòíîøåíèé â Êàçàõñòàíå” À.
Êàçàõñòàí. 1971.c.57.
1 ºàðà»ûç: Äóíõó. Ãàó÷û – À. Ñàíàò 1999. 16-áåò.
1²àðà»ûç: ²Ð ... æ¸íå ¼íåð ... ... ... Á. Ñàïàðàëû. Áàéø¼ãåë À. Åð-ĸóëåò 1995 3-11 áåòòåð.
1 Á.À. Àäàìáàåâòû»., Í Ò¼ð庽ëîâòû»., Ñ. ... æ¸íå ... ... ... ... N1061 2,) ².Ð. °äåáèåò æ¸íå ¼íåð
èíñòèòóòûíäà¹û (ïàïêà 23) ... ò.á. ... ... Ƽíi ... ... ... ... ²àçûáåê áè äå àéòàäû. Áiðຠòà
ì½íû áèëåðäi» áiðiíåí-áiðiíi» ¾ëãi àëóû äåï ò¾ñiíãåí æ¼í. Îíû òîëû¹ûðຠ“¶ø
ïàé¹àìáàð”. À. ... ... ... ... ... ... ±., Èáðàåâà.À. “Ìåìëåêåò æ¸íå º½ºûº òåîðèÿñû”.-À.
“Æåòi Æàð¹û” 1997. 47 -áåò. Ñàïàð¹àëèåâ. “Çà» òåðìèíäåðiíi» ò¾ñiíäiðìå
ñ¼çäiãi”. –À. Æåòi Æàð¹û . 1995. 157- ... ... Ñ. ... “²àçຠáèëåðiíi» ê¼çºàðàñûíäà¹û ¸äiëåòòi áàñºàðó
æ¸íå ¸äië ñîò ì¸ñåëåëåði”.// ²àçàºñòàí çà»äàðû. 1998. №3 54-61- ... Í. ... ... áè” ... ...... 1995. ... Åñêåðòó.Á½ë æåðäå Ñûðûìíû» àéòºàíûí áåðåòií áîë¹àíäûºòàí áiç °éòåêåíi»
ñ¼çií êåëòiðìåé îòûðìûç.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Міржақып Дулатұлының "Қазақ қоғамындағы рөлі"6 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
1991-2002 жж аралығындағы Қазақстандағы саяси партиялар50 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь