Ғылым тілі

Ғылыми стильдің қолданылу өрісі өте ауқымды. Бұл әдеби тілге жан-жақты және мықтап әсер ететін стиль түрлерінің бірінен саналады. Қағаида күн санап қуалап өсіп жатқан ғылыми-техникалық прогресс тіл-тілдің сөздік құрамына жаңа сөздер мен жаңа тіркестерді енгізеді. Ипотека, инвестор, тендер, фермер, транш, аукцион, электрондық пошта, факс, мемлекеттік пакет, акция т.б. толып жатқан жаңа терминдер бұқаралық ақпарат құралдарынан күнделікті тілдік қолданыстарға дейін жетті.
Лексикографтардың бақылауы бойынша бұрын түсіндірмелі сөздіктердің материалдары көбінесе көркем әдебиеттен, біразы публицистикадан алынса, кейінгі кезде әлем тілдерінің тілдің сапалық және сандық жақтан дамуын ғылым тілі мен оның қоғамдық өмірдегі қызметіне байланыссыз айту мүмкін емес. Тіпті 6 жүз мыңдық ағалшын тілінің Вебстер сөздігінің өзінде 5 жүз мыңы арнаулы лексиканы құрайды.
Ғылыми-техникалық стильдің түрлі салада және оның жылдам дамуы осы стильдің өзінде көптеген жаңа түрін әкелді. Мысалы, монография, оқулық, оқу құралы, мақала, реферат, каталог, диссертация, анықтамалық, құжат т.б. Аталған жанрларға өзіндік стильдік ерекшеліктер тән, алайда оларды біртұтас ғылыми-техникалық стиль белгілері бойынша топтастырады.
Зерттеуге қатысты дәл әдістер мен оның ұжымдық сипаты, ғылыми ойлау ерекшеліктері, ғылыми емес зерттеу әдістерінен өз нысанын қорғау - міне, осының бәрі ғылым тілінің қалыптасуына ықпал етеді. Ондағы ой қорытындысы, дәлдік пен қисындылық, және ақиқаттық себепші болады.
Ғылым ұғымдар туралы түсінік береді, абстрактылы ойларды көрсетеді, сондықтан да ғылым тілі кейбір қарапайым дәлдіктерден алыс жатады. Бұл ретте ғылым тілін көркем әдебиет тіліне мүлде қарама қарсы қойып салыстыруға болады.
Ғылыми танымның интеллектуалдық сипаты ғылыми мазмұнның тұжырымы мен белгілі бір тәртіппен баяндалуы ғылым тілінің ең алдымен қатаң қисындылығын тудырады. Бұл арада ғылыми стиль басқа да кітабы стильдер сияқты сөйлеу стиліне мүлде қарама-қарсы.
1. Шерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. Москва, 1957. с.97-98.
2. Шанский Н.М. Лингвистический анализ художественного текста
3. Смагұлова Г. Мәтін лингвистикасы. Алматы, 2002 ж.
4. Р.Сыздық, Б.Шалабай, А.Әділова «Көркем мәтінді лингвисткалық талдау», Алматы, 202 ж.
5. Ленинград. 1984 с.18
6. Құрманова Н. «Текст теориясы мен тексті талдау әдістемесі». Алматы 2000 ж. 40-50 б.
7. Р.Сыздықова «Қазақ әдеби тарихы». Алматы, «Ана тілі», 1993 ж.
        
        ҒЫЛЫМ ТІЛІ
Ғылыми стильдің қолданылу өрісі өте ауқымды. Бұл әдеби тілге жан-жақты
және мықтап әсер ... ... ... ... ... Қағаида күн
санап қуалап өсіп ... ... ... ... ... жаңа ... мен жаңа ... енгізеді. Ипотека, инвестор,
тендер, фермер, транш, аукцион, электрондық пошта, факс, мемлекеттік пакет,
акция т.б. толып жатқан жаңа ... ... ... ... ... ... ... жетті.
Лексикографтардың бақылауы бойынша бұрын түсіндірмелі ... ... ... әдебиеттен, біразы публицистикадан алынса,
кейінгі ... әлем ... ... ... және сандық жақтан ... тілі мен оның ... ... ... байланыссыз айту мүмкін
емес. Тіпті 6 жүз мыңдық ағалшын тілінің Вебстер сөздігінің ... 5 ... ... ... ... стильдің түрлі салада және оның жылдам дамуы осы
стильдің өзінде көптеген жаңа ... ... ... ... ... оқу
құралы, мақала, реферат, каталог, диссертация, анықтамалық, құжат т.б.
Аталған жанрларға ... ... ... тән, алайда оларды біртұтас
ғылыми-техникалық стиль белгілері бойынша топтастырады.
Зерттеуге ... дәл ... мен оның ... сипаты, ғылыми ойлау
ерекшеліктері, ғылыми емес зерттеу әдістерінен өз нысанын қорғау - ... бәрі ... ... ... ықпал етеді. Ондағы ой қорытындысы,
дәлдік пен қисындылық, және ақиқаттық себепші болады.
Ғылым ... ... ... ... ... ... ... да ғылым тілі кейбір қарапайым дәлдіктерден алыс жатады. ... ... ... көркем әдебиет тіліне мүлде қарама ... ... ... танымның интеллектуалдық сипаты ғылыми мазмұнның тұжырымы мен
белгілі бір тәртіппен баяндалуы ғылым тілінің ең ... ... ... Бұл ... ... ... басқа да кітабы стильдер сияқты сөйлеу
стиліне мүлде қарама-қарсы.
Ғылыми зерттеулердің басты қасиеті оның ... ... ... ... ... дейінгі ғылыми жетістіктерге сүйене отырып, өз мақсаты
мен міндеттерін ... ... да ... тілі ... ... Ғылымды зерттеп отырған ізденуші автор басқа стильдерге
қарағанда, мәселен, көркем ... ... ... ... ... ... алдыңғы орынға шығармайды. Ізденуші немесе автор үшін
ең бастысы - ... ... ... туралы, жасаған тәжірибесі мен ой
қорытындысын ... ... ... ... ғылыми хабарлама жасау. Ғылым
тілінде автор өз ізденісіне қатысты кездескен түрлі ... мен ... ... ... ... де ... алмайды. Қазіргі зерттеу
жұмыстарында өткен ... "осы ... ... ... ... ... уақытым оқумен кетті" деу мүмкін емес жағдай.
Ғылым тіліндегі ... ... ... үшін көл ... емес бір
мағыналы, сондай-ақ ғылыми ұғымның түсінігін ерекше сипаттай алатын тілдік
құралдарды аса білгірлікпен сұрыптауды қажет ... Бұл ... ... ... ... ... ... тілі лексикасын:
• жалпы қолданыстағы сөздер;
• жалпы ғылыми сөздер;
• терминдік қабаттар ... ... ... ... ... жиі кездесетін жалпы
сөздер жатады.
Мысалы:
Мұнайды "жер майы ", "асыл май ", "тау майы " деп ... ... ... де ... ... деп те атаған.
Адамның белгілі бір мәселе жөнінде ... қоя алуы — ... ... болып саналады.
Сөйлемдерде арнаулы лексика жоқ, қазақ тіліндегі жаллы қолданыстағы
сөздер. Кез ... ... ... ... ... жалпы ұғымды білдіретін
сөздер тізбегі құрайды.
Ғылыми мәтінді құрайтын жалпы қолданыстағы сөздер ауқымы ... ... яғни ... ғылыми ортаға арналғаннан қарай өзгеріп,
түрленіп отырады. Мысалы:
• Адам проблемасы философия ғылымымен ... десе де ... ... ұйым - өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда
келтіруді көздейді.
• Аң аулау ... тап ... ... көтеретін, ойын-сауық, тамаша
болса, кедейлер үшін өмір сүрудің бір көзі болған.
... ... ... ... - организмге дәрі, ал дері-
дәрмек табиғатқа жәрдемші, табиғат аурудан ... ... оны ... - деп үйреткен.
• Келтірілген мысалдардан философия, ... ... ... ... мәселелері екені оқушы мәтіндегі ... ... ... ... Сөз ... ... әдетте дерексіз ұғымдарды
топтастырып, жалпы ғылыми ... ... тек ... ... ... ... пен дыбыстықтың сәйкестікті бөлек қарау керек.
Мұндй сөйлемдердегі әрбір сөз жалпы ұғымды ғана білдіруімен ерекшеленіп
тұр.
Жалпы ғылыми лексика — ... ... ... ... қабат. Егер ғылым
тілінің бүкіл лексиконын бір бірімен қабатталған шеңберлер деп қарастырсақ,
сыртында жалпы қолданыстағы лексика, одан ... ... ... ... Бұл ... ... тікелей бөлігі немесе ғылыми нысан мен онын
құбылыстарын ... ... ... ... ... ... ... көмегі арқылы ғылым мен техниканың әр ... ... ... мен ... сөз ... Бұл сөздердің
әрқайсысына тән ұғымдар бар. ... олар ... ... Мысалы:
құбылыс, операция, сақтандыру, несие, қаржы, кеден, жинақ, нарық, күн,
мәселе т.б.
Мысалы, мәселе сөзі ... ... өз ... ... ... іс, міндет
деп түсіндіріледі. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде:
Келелі мәселе - алда тұған күрделі міндет;
Көкейтесті мәселе - істі, ... ... ... ... - істі ... ... ... мәселе — ең негізігі, келелі іс деп талданған (7т.166 б).
Алайда мәселе ... ... ... қолданыс өрісі өте кең және
ауқымды: ортақ мәселе, ... ... ... ... ... ... т.б.
тіркестер жалғасып кете береді.
Терминология - ғылыми стиль лексикасының тағы бір қабаты. Бұл ... ... және ... ... ... ... ... ерекшеліктері
терминдер арқылы танылады. Арнайы ғылым ... ... жүйе мен ... ... ... жасалады. Терминге
жатпайтын сөздердің мағынасын ашу ... ... ... ... ... ғылыми ұғымды білдіретіндіктен, сол өзі қатысты ғылым ... ғана ... ... жасалуында өзіндік белгілер бар;
сыртқы пішін ұқсастығы, қызмет бірдейлігі, мағыналық жақындығы.
Мысалы: ...... ... ... құрал. Сораппен тартылып
алынған мұнай құбыр арқылы тасымалданады.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: ... - 1. ... ... ... ... ... 2. Ауыс. Ыстық нәрсені
сорпылдатып ішкенде шығатын дыбыс, (8 т.521 б.).
Демек, сорап терминінің этимологиясы сору ... ... ... ... да, ... ... де ... "сору" етістігі арқау
болған.
Термин жасамдағы өнімді тәсілдердің бірі ... ... ... ... сөз таптарына жалғанып, термин жасауда өнімді
қолданылатын жұрнақтарға:
- лық; -яік; -дік; -дық; -тік; ... шы; ... ым; ... ғыш; -гіш; -қыш; ... ыс; -іс; ... ма; -ме; ба; -бе; -па; -пе;
- уық; ... ... ... бірі - ... ... ... құрмалас сөйлемдер ой қорытындысы мен алынған ... ... аса ... ... Мысалы:
• Концептуалдық метафораның алуан түрлі ғылым тіліндегі қолданысын
зерттеу - ... ... адам ... қоғамдық құбылыс ... сана ... ... бір ... негізде өмір сүріп,
дамитындығын тағы бір қырынан дәлелдей түседі.
Алайда аударма мәтіндерінде сөйлем ... ... ... ... ... жәйттер кездеседі.
Мысалы;
Лимиттелмеген чек кітапшалары - есеп айырысу ... ... банк ... ... ... ... белгілі бір
есеп айырысу үшін банк төлем кредитін, арнаулы несие шотесептерінен кредит
беру арқылы чектерді төлеуге ... ... ... ... ... түрі үшін ... келе жатқан құжаттарды кепілге ала отырып береді.
Орыс тіліндегі мәтін нұсқасы ... ... ... - ... ... ... ... банком для счета с несколькими поставщиками, транспортными
организациями, с ... ... или за ... вид ... 8
случае, когда оплата чеков гарантируется банком посредством ... ... ... со ... ... под ... в пути. (Аяпова Ж.М., Арынова Е.М, "Іскер адамның ... ... ... ... 179 б).
Үлгі үшін алынған ... ... ... ... бар. Бұл
олқылықтарды, яғни синтаксистік ... ... ... ... түзетілмесе ғылыми тілі мүлде бұрмаланған, түсініксіз ... ... ... қала ... ... баяндауларда авторлық "мен" қолданылмауға тиіс, оның
орнына "біз" есімдігі алмастырылғаны ғылыми ... ... ... ... мен ... ... ерекшеленетін ғылыми
стиль лексикасы - қазіргі қазақ әдеби тілін байытудың бір қайнар көзі ... ... ... мен ... ... ... сөздік құрам толыға
түседі.
Мәселен, байырғы сөздерден жасалған терминдер және кірме сөздерден,
калька арқылы жасалған терминдер ... ... ... ... айыппұл,
зейнетақы, дәнекерлеу, көтергіш, автотұрақ т.б.
Ғылым тілінде метафораның жаңа номинация, термин жасаудағы рөлі ерекше.
Бұл ... ... ... үлесіне тиеді. Әдетте метафора ойлау,
таным процесінің нәтижесінен пайда болады. Бұрыннан ... ... ... ... ... ... ... қайта ойлаудан өтіп, жаңа ұғым
атауына негіз болуы метафораның жаңа ... ... ... ... ... метафора өзінің көркемдік бейнелілігінен ... ... ... жаңа ... ... ... болады. Жаңа ұғымды жасап
тілдік белгімен танытқаны үшін ... бұл ... ... деп ... ... ... метафораның көмегімен тілде өлі
атауы жоқ деректі және дерексіз ұғымдарға бұрыннан ... ... ... ... ... атау беріледі. Сонымен метафора да ғалым тілінде
терминдерді қалыптастыруға қатысатын тілдік құбылыс. ... ... ... бұлты, философияның түп-тамыры, таным
процесінің баспалдақтары, ұғымның бет ... ми ... ... меселенің тетігі, жеңіс тізгіні, ой-түсінік ... діни ... ... ... ... ... ... бесігі, ой ордасы, сөз
қабығы, ғылым жетістіктерімен қарулану, интеллект жолы, оймен біте қайнау,
дыбыс ... ... ... ... ... ... кұрығы
т.б.
РЕСМИ ТІЛ
Ресми тіл — ресми іс қағаздар тілі. Қазақ іс ... ... ... ... XVIII ... ... тиеді. (қараңыз;
Л.Дүйсембекова. Іс қағаздарын қазақша жүргізу. А., 2000). Бұл ... ... мен ... орыс ... мен оның ... ... хаттар мәтіндері сақталған. XVIII ғасырдағы ресми іс ... ... ... ... сол ... ... тілінің
қалыптасуы мен даму дәрежесін көрсетеді.
Қазіргі ресми стиль кітаби стильдің қатарынан орын алады және жазба тіл
түрінде көрінеді. Ал ... ... ... ... ... ... жиындарда, ресми қабылдауларда сөйленген ... мен ... ... қызметкерлердің ресми баяндамалары жатады.
Ресми тіл тек ресми ... ғана және ... ... ... ... ... етеді. Мемлекет-аралық байланыстар мен еларалық
қарым-қатынас және ... ... жеке ... ... ... мен ... мүдделілік танытып, іс-қағаздарын
ресми түрде жүргізеді.
Ресми тілдің тақырыптық, мағыналық ауқымының әр түрлілігіне қарамастан,
оның ... өте ... ... ... бір мемлекеттің
меморандумынан бастап, кеңсеге келіп түсетін ... ... ... ... ... ... екіұшты ойдың болуы немесе жазудағы
стильдік қателік болмау керек.
Ресми тіл өзіне тән ... ... ... ... жоғары тәртіппен (регламентпен) сөйлеуге белгілеген тілдік
қолданыстар;
2. ... ... ... сөздер тек өзінің тура мағынасында баяндалуы тиіс. Өте ... ... ғана ... ... ... мүмкін.
4. ресми тілде сөйлеушінің жеке көзқарасы мен пікірінсіз тек ... ... ... тіл екі ... ... ... ... және күнделікті
іскер. Ресми-құжатты - дипломатия тілі (дипломатиялық актілер) және заңдар
тілі деп бөлінеді. Ал ... ... ...... ... және ... жатады. Схема түрінде былай көрсетуге болады:
Дипломатия тілі - ресми стильдің ішіндегі өзгеше тіл Бұл ... ... ... да ... терминдермен ұштасып жатса да, құрамы
жағынан ерекшеленетін тустары бар. Дипломатия тілі халықаралық терминдердің
жиі ... ... Орта ... ... ... ... тілі алғашқыда латын тілі, содан кейін ХVIII-ХІХ ғасыр басында
француз тілі болды. Сол себепті дипломатия тілінде көбінесе француз ... ... ... орын ... ...... ... немесе оның дәрежесі; коммюнике
— үкіметтің ішкі саясат бойынша ресми хабарламасы; дуайен - дипломатиялық
корпусты басқаратын, сенім ... ... ... ... қазақ тілінде қалыптасқан терминдер баршылық.
Тіпті бұл ресми ... ... ... ... ... - ... — елшіден" деп мақалдаған. Мысалы, бәтуа, келісім — ... - ... ... ... - ... ... грамоталары
- доверительная грамота т.б. сияқты сөздер бүгінгі қазақ ... ... ... кеткен терминдер. Жалпы екі ... ... жеке ... ... гөрі ... ... көл ... Бұл
да болса дипломатия тілінің өзіндік даму, қалыптасу үрдісі барын байқатады.
Әдетте тек дипломатиялық тілде ғана ... ... ... ... ... ... олардың титулдық дәреже түрлеріне қарап,
этикет ... ... ... ... Дат ... ... ... ханшайым, аса мәртебелі ... мырза, ханым және т.б.
Дипломатия тілінің синтаксисіне мағына жағынан кезең, дәуір, ... бір ... ... ... ұзақ ... ... тән. Айтылатын
ой түйіні сөйлем ішінде көптеген сөздердің тіркесуі арқылы бірнеше ... және ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл
арада сөз тіркесі мен оған ... ... ... ... ... Синтаксистік тізбек пен синтагмалық тізбектер өзара ұқсас келеді.
Әдетте ... ... ... мен сөз ... және синтагмлық бөліктер.
Дипломатиялық мәтіндер де жекелеген тіркесті терминдер мен сөз тіркесі
және синтагмалық тізбектерден тұрады. ... ... ... ... ... ... үйірлі мүшелерді енгізеді. Негізінде синтагма
"сөйлеу әрекеті үстіндегі ритмикалық-интонамиялық бірлік" ... ... ... ... Л.В. ... синтагм в синтаксисе русского языка.
—Вопросы синтаксиса ... ... М., 1950. 410). ... ең ... екі ... ... ... Одан әрі семантикалық, синтаксистік,
интонациялық жағы қосылып сөйлеу бірлігін құрайды. Бір ... ... ... тұтастығын көрсететін және үзіліссіз бір екпіннен айтылатын сөздер
тіркесі синтагмалық тізбек құрайды. Міне, дипломатия тілі алдымен ... ... ... ... мына ... ... ... /достық шырайда өткен/
/келіссөздер негізінде/ /өзара мүдделілікті білдіретін/ /екі ... ... ... ... ... жөнінде/
/пайдалы пікір алмасылды/ сияқты бірліктер бар.
Қазақ ... тілі ... ... бастан кешіруде.
Тәуелсіздіктің алғашқы ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударылып жүрді. Төменде қазақ тілінде
жазылған алғашқы мәтін түрлері ... ... ... ... ... ... үкіметі мен көші-қон жөніндегі халықаралық
ұйым арасындағы ынтымақтастық келісім туралы
• Тараптар - Қазақстан Республикасының Үкіметі мен бұдан әрі ұйым ... ... ... ... ұйым ... Қазақстан
Республикасы Ұйымның бақлаушысы стаусына ие екендігін назарға ала отырып,
әрі ... ... және ... мен Ұйым арасындағы достық қарым-қатынастар
мен ынтымақтастықты дамыту тілегін білдіре отырып, Ұйымның ... ... ... Ұйым мен оның ... ... ... ... іс-
әрекет Ұйымға және оның қызметкерлеріне ... іс ... ... ... және оның ... ... ... мен иммунитеттерді алуға кепілдік береді деп санай
отырып, төмендегілер жөнінде ... ... ... ... Үкіметі мен Ұйым арасындағы осы Келісімді
түсіндіру немесе қолдануға байланысты келіссөздер жолымен ... ... ... ... ... ... үшін үш ... тұратын соттың қарауына
берілуі керек: оның ... ... ... ... ... екіншісін КҚХҰ бас директоры тағайындайды және үшіншісін - ... ... екі ... ... тілі - бұл ... ... ... "сөйлесетін" сол елдің
мемлекеттік өкіметінің ресми тілі. Кезінде француз ойшылы Ш.Монтескье былай
депті: "Слово ... ... ... у всех ... одни и те же ... ме следует в законе употреблять неопределенные понятия, стиль
законов должен ... ... и ... тілі ең ... ... ерекшеленеді. Заң мәтінінде екі ұшты
айтылған, бұрмаланған ой болмау керек. Кей ретте заң ... ... ... түсінбей қалуы мүмкін, Ал тіпті қажет болған жағдайда ... ... ... ... рет оқып ... сәттер болады. Өйткені заң қасаң
тілмен жазылатындықтан, бұл арада ең ... - ... дәл ... ... тілі дәл осы ... (XXI ғасыр басында) өкінішке орай, аударма
мәтіні арқылы таратылып жүр. Қабылданатын түрлі заң ... ... ... ... ... ... аударылып келеді. (Ең алғаш рет ұлт тілінде
жазылып ұсынылған "Көші-қон туралы" заң жобалары еді).
Кейбір заң ... ... ... ... оқып ... ... ... өрескелдігі жоқ дағдыға айналған. Бұл да болса ұлт ... заң ... ... ... ... ... бар ... терминжасамнан
аңғарылады.
Заң тілінің тағы бір ерекшелігі - жалпыға қаратып ... ... ... ... іске ... ... дүниелерді
қазбаламайды, жалпыға тән етіп айтады. Мысалы: Меншік иесі меншікті иелеуге
құқылы...
Заң ... ... ... жеке ... ойы, ... ... ... Заң бір жеке адамға арналып қабылданбайды, тұтас бір ... ... ... да ... сөйлеу тілінен гөрі, көпшілікке
баяндаудың, ... ... ... ... 167-бап. Сенімхат
• 1. Бір адамның (сенім білдірушінің) өз атынан өкілдік ету ... ... ... ... ... ... ... сенімхат деп
танылады.
• 2. Мүлікке билік жасауға және нотариаттың куәландыруын талап ететін
мәмілелер жасауға берілетін ... егер заң ... ... ... куәландыруға тиіс.
• 188-бап. Меншік құқығы және оның мазмұны.
• 1. Меншік құқығы дегеніміз - ... заң ... ... және ... ... тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену,
пайдалану және оған билік ету құқығы.
• Меншік ... өз ... ... ... және оған ... ету ... құқығы дегеніміз - мүлікті іс жүзінде иеленуді ... ... ... ... ету.
Пайдалану құқығы дегеніміз - мүліктен оның пайдалы табиғи қасиеттерін
алудың, сондай-ақ одан ... ... заң ... ... ... ... ... жеміс, төл алу және өзге нысандарда болуы мүмкін.
Билік ету құқығы дегеніміз мүліктің заң жүзіңдегі тағдырын белгілеудің
заңмен ... ... ... ... ... ... 1995).
Қызметтік хаттар ресми стильдің күнделікті іскер тіліне жататын түрі,
Бұл ... ... ... хат ретінде оқушы сезіміне әсер ету ... Хат ... хат ... ... ойын сендіруге, иландыруға
жеңісті "қолдан ... ... ... ... ... ... жоғары стандартпен жазылады. (Стандарт ұғымы хаттың
формасы қатаң сақталатындығын білдіретінін ... ... Хат ... ... ... Өндірістік мекеме орындарында біркелкі тілдік
қолданыстармен жүзеге асырылады. Хат мәтіндерінде сөйлемнің синтаксистік
модельдері ... ... ... ... мына ... ... беретін
модель:
Төлеуге кепілдік береміз (беріледі). Сөйлем әрі қарай түрленеді:
• «Ұлттық банк ... ... ... ... Бір ай ішінде ұлттық банктің бөлімшесі арқылы ... ... ... ... мен ... тілдік варианттары, яғни
стандарт үлгілері іскер хаттарды жазуда көп жеңілдік әкеледі. Шын мәнінде
іскер ... ... ... ... ... ... қызметтік хаттарда
бұрыннан қалыптасқан дайын тілдік ... мен ... ... - хат ... сай келетін дайын синтаксистік модельдерді
пайдалана алу мен стандарт үлгілерін сұрыптай ... ... ... ... ... - қысқалық пен нақтылық.
Басы артық сөздер мен шұбатылған ... - ... ... ... ... ... мәтіні де қысқа және анық жазуды талап етеді. Бұған арыз,
өмірбаян, қолхат, сенімхат, пошта аудармасы анықтама, куәлік, баяндау ... ... ... ... есеп т.б. жатады.
Іс қағаздар белгілі бір ... ... ... Мәселен,
қарапайым ғана өтініш формасын жазу ... ... рет ... ... Оның ... ... бен "өтініш" екеуі мазмұндық жағынан екі
түрлі жазылуында. Аттарына сай бірі - өтінеді, бірі - ... ... ... жазылу формасында қағаздың қай бұрышынан бастап, қай жағынан
аяқтап жазу үлгісі де қатаң сақталуы керек.
Іс ... ... ... ... ... Әр жаңа ой ... (абзац) басталады. Жалпы қабылданған қысқарған сөздер болмаса,
мәтінде сөздердің толық түрі сақталып жазылады.
Ресми тіл — ... ... тілі ... қатарынан өзіндік
ерекшеліктерімен орын алатын, ... ... ... қызметі бар
тіл. Қазіргі қазақ әдеби тілінде бұл стиль түрі ... ... ... үшін ... ... бастап, парламентке дейін өз
тұғырын нығайтып келеді.
Өткен ғасырдың II жартысында қазақша ... ... өз ... ... ол бұрынғы ресми құжаттар мен ресми хат-хабарлар ... ... ... ... ... ... де бар. Ең ... бұл
стильді көрсететін үлгілердің түрлері мен адресаттары өзгерді. ... ... ... жанр ... көбінесе ресми хаттар, арыздар,
«донесениелер» және ... ... ... ... билеушілерге
жіберілген бұйрықтар түрінде болған болса, енді бұл ... ... ... ... ... ... ... циркуляр, указ,
үндеу сияқтылар көбейе түседі және олардың барлығы дерлік ... ... ... ... ... ... мен әкімшілік кеңсесінің қазақ
жеріне қатысты ресми құжаттары енді қазақшаға үзбей аударылып, көпшілігі
баспа ... ... ... Бұл — ... ... ... ресми
қағаздар көбінесе қолжазба түрінде болып келгені белгілі). Үшіншіден,
ендігі үкімет ... ... ... ... бірқатары хан, аға-
сұлтан сияқты жеке адамдарға емес, көпшілікке жариялайтын мазмұнды болып
келетіндіктен, ... ... ... ... жеке ... болды.
Ресми іс-қағаздар стиліндегі материалдар мазмұнына және адресаттарына
қарай бірнеше топқа бөлінеді. Ең алдымен, ... ... (ең ... бастап, жергілікті әкімшілік кеңселеріне ... ... ... ... ... ... ережелер
(положения) өздерінің ... ... ... ... сөз ... өзге ... ... біраз бөлек тұрады.
Екінші топты заң, сот ... ... ... ... ... ... Бұлардың да өздеріне тән ... ... сөз ... ... ... ... ... жеке адамдар жазған арыз, хабарлау сияқты
материалдар қаралуға ... ... ... құжаттары көбінесе территориялық (Түркстан,
Степной) генерал-губернаторлардың, ... ... ... ... келеді. Олардың мазмұны да әр алуан: ... ... ашу ... ... бұйрық намесі.—«Түркстан
уәлаятының газеті», 1870, 61-саны), паспортсыз адамдарды ... ... ... губернаторының істерін басқарып тұрушының Ташкен
қаласының әкімі менен оязной бастықтарға бұйрығы — ... 1874, ... ... ... ел ... тәртіптері, қоғамдық зиянды іс-
әрекетке тыйым салу, ... ... ... ... ... сөз
болады.
Заң-законға қатысы бар бұйрық, ереже, циркулярға 1885 жылы ... ... заң ... ... ... және сол кезде мерзімді
баспасөз бетінде жарияланған ... ... ... ... «Дала
уәлаятындағы облұстардың тергеуі турасынан».— «О судопроизводстве в степных
областях» деген іс қағазы).
Ресми іс-қатынас, кеңсе қағаздарының барлығына тән ... ... ... ... бірі — ... ... осы ... келе жатқан дәстүрін сақтау, яғни ... ... ... молырақ пайдалану болды. Бұл — осы стильдің өзге стильдерден
ерекшеленетін басты белгісі. Мұнда стаңдарттық күштірек сақталады. ... ... ... ... стиль текстерінің орфографиясында, сөз
таңдауда, морфологиялық тұлға-тәсілдерді пайдалануда, тіпті синтаксистік
құрылымында да көрінеді.
Жазба ... тіл ... ... арай ... ... ... ... Ол сөздер жоғары лауазымдарды атайтын стандарттар: ... (Его ... ... ... әр алуан ресми
атаулар-терминдер ретінде ... ... ... ... ... хизмет, хисаб даптары (список служебный), бұйрық, ... ... ... которые выбирает должность волостного
управителя), жария бұйрық (приказ опубликованный, обнародованный), ... по ... ... ... 'арз ... на имя лиц), ... (порядок, распоряжение), қазына
(государственная казна, собственность), низам (положение).
Өткен ... II ... ... үшін ... ... іс ... тілінің алдыңғы дәуірлердегі осы стильдегі үлгілерден
айырмасы да болды. Ол — бұл ... орыс ... ... ... әсерінде.
Ең алдымен, жоғарыда айтылды, үкімет тарапынан жазылған бұйрық-жарлықтар,
ережелер, қағидалар, үкімдер т.т. ... орыс ... ... қазақшасы
солардан аударма түрінде дүниеге келді. Сондықтан бұл ... ... ... мол ... Олардың бір тобы қазақтар үшін ... ... ... ... ... актілердің атаулары болып
келеді: пригауар (приговор), сбор, выборный, аулнай, жалованье, раскладка,
знак, статья (заңның, ереженің ... ... ... ... ... ... орыс ... сын есім мен зат есім тіркесі күйінде
өзгертілмей қолданылады, көбінесе тіркестер компоненттерінің род, числоға
қарай қиысуы ... ... ... ... «қазақшалану» дәрежесіне ие
болатындай көрінеді). Мысалы: Областной правление, увольнителъный приговор,
уездный начальник, волостной управитель, аулнай старшиналар, Внутренних ... ... ... ... ... ... ... районы, государственный совет, податной инспектор, казенная палата,
докладной лист т.б.
Бұл ... ... бір ғана ... аталған 1891 жылғы «Степное
положение» дегеннің ... ... ... Бұл сияқты орыс
графикасымен берілген текстерде ғана емес, «Дала ... ... ... ... де араб ... ... ... жалаң да, тіркес түрінде де орыс сөздері едәуір ... ... ... ... 1892 ... 7 ... ... «Жарлықтың» текстінен уайенный гүбірнатыр, оязнай ... ... ... ... Өзге ... материалда да осындай.
Әсіресе военный губернатор, государственный совет сияқты ... сын ... ... ... ... ... талданып отырған
кезеңдегі ресми қағаздар стиліне тән белгінің бірі деуге ... ... осы ... ... ұғым, зат, ... ... ... ... бір сөз ... қабылдаудың нәтижесі болса, екіншіден,
осы күнгідей бұл тіркестердегі сын есімдерді аудару тәжірибесінің ... ... ... ... ... ... ... сезіну де
әлі пайда болмағанды. Сондықтан жалғыз ресми қағаздар стилінде емес, жалпы
қазақ әдеби ... орыс ... ... атаулар құрамындағы сын есім
тұлғасын сол ... ... ... ... бір ... (XIX ... ... мен XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарының) нормасы болғанға ұқсайды.
Лексика құрамындағы екінші ерекшелігі — кейбір канцеляризмдердің (ресми
іс қағаздары стиліне тән ... ... мен ... пайда болып
тұрақтала түсуінде. Мысалы, бұйрық-жарлықтарға бір нәрсені міндеттеу ұғымын
білдіретін етістік тұлғасы (орысша — ... ... ... делатъ то... то...
деген сияқты) қазақша көбінесе шартты рай мен керек сөзінің тіркесі арқылы
берілетін болған. Мысалы ... ... ... ... ... бойынша қол қоюшылардан басқа екі кісі куәландырып қолдарын қойсалар
керек деген ... ... ... быть ... двух ... ... ... 1897 жылғы Календарьда берілген ... ... осы ... ... 142-пункт: Волостной управитель,- аулнай
старишналар карамакындағы ... ... ... ... карап
турса керек... (179-бет). Оба ауруынан сақтандыру ... ... ... «...һәм оның (обамен ауырған адамның — Р.С.) қасына
артық адамдарды һеч қашан ... ... ауру ... үйдің ішінде тұрып
тамақ ішіп-жемеселер керек... ауырған адам ... ... ... («Дала
уәлаяты газеті», 1892, 12 июнь, 21-саны). Бұларда көрсетілген тұлғалар ... не ... есть и ... ... ... в постели дегендердің
аудармасы.
Бұлардағы қойсалар керек, турса керек ... ... осы ... қоюлары
керек, тұрулары керек дегеннің баламасы ретінде немесе қойсын, тұрсын
түріндегі бұйрық рай ... ... ... ... ... ... ... (известно), төменде
(гі), жоғарыда (ғы), бұйырамын, бұйырыладүр, тағайын қылынады, аталмыш,
бойунча, турадағы, пәлен болысқа, не ... ... ... ... ... ... де жатады. Бұлар да құжаттардың, әсіресе бұйрық-жарлық
мазмұндаларының көбінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... жолымен жасалғаны байқалады: төмендегі —
нижеследующий, жоғарғы көрсетілген — ... ... ... ... бекітіледі, тағайын болады — назначается, атына — на имя...
Осы стильдің келесі белгісі өзіне тән ... ... ... ... дені қазақ сөздерінен жасалғандар болып келеді. Мысалы,
приказ термині бұйрық, распоряжение — жарлық, (кейде екеуі ... ... ...... ... арз, ... подпись — қол (қою),
кибитковладелец — үй ... ...... чиновник — төре,
начальник — ұлық, абақты (лабақты) набақты ... ... ... ресми құжаттарда заң терминдері негізінен
қазақша қалыптасады. Бұған осы саладағы ұғым ... ... ... заңы ... ... ... ... тұрақталып
қалғаны үлкен себепкер болды. Олар: диу, бітім, билік, кеңес (заседание),
айғақ, құн, ... ... іс ... (защита), тергеу (судопроизводство),
мойнына алу (признавде), даугер, тоғыз, бір тоғыз..., төре, төбе ... ... іс ... іс ... служебное) сияқты сөздер.
Бұл саладағы қалыптасқан терминдердің ішінде бұрыннан келе жатқан араб-
парсы сөздері де, жаңадан еніп, едәуір тұрақталып, үлгерген орыс ... ... ... ... ... күнә, кефіл...кепіл арз, салауат айп/айып,
шари’ат/шариғат, міндетті істер (обязанности), содъя ... ... ... ... қызмет (служба), пад-салық қызмет (государственная служба),
общество ... ... сот, ... ... ... ... /адбекет т.б.
Орыс әдеби тілінде XIX ғасырдың аяқ шенінде -ание, -ение, -ивание
сияқты ... ... ... ... ... етістік
түбірлі есім сөздер активтенген болатын, ... ... ... ...... ... етістік қатысқан тіркес арқылы берілген.
Мысалы, айыпқа тарту, ісін қара қылу, жазаға тарту — ... ... ... ... мойнына салу — доказание, жан беру — присяға, присягивание. Ал
бұл күнде мұндай ... ... -да ... ... тұйық
етістікпен (-у жұрнақты) беріледі: айыптау, қаралау, жазалау, мойындату,
мойындау т.т.
Қорыта келгенде, өткен ғасырдың II ... ... ... ... ... стилі едәуір дамыды. Оған басты себептердің бірі Ресей үкіметінің
әр алуан, әскери, әкімшілік, ... ... ... ... ... жариянуы болды. ... ... ... өтініш-шағымдарды қазақтардың өз ана тілінде
жазуларына ... ... де20 ... ... ... болса керек.
Қазақ тілінің аталған функционалдық стилі бұрыннан қалыптасқан «жазба»
дәстүрге біртабан жақындау ... ... ... ... ... саласында едәуір қолданылды. Сонымен ... ... ... ... ... ... да болды: сөз болып отырған кезеңде қазақша іс қағаздары ... ... ... ... орыс тілі ... де ... ... терминология саласында да, грамматикалық талға-тәсілдерді
пайдалануда да ... ... ... ... Бір ... ... сөзбен
білдіру, орысша-қазақша, арабша-қазақша, арабша-парсыша-орысша параллельдер
орын алды: қақ~жалованье, низам~закон~заң, ... ... т. ... ... ... ... ... жүзінде жарық көріп,
газеттер арқылы көпшілікке таратылғанымен, оның тіл тәжірибесі әлі өзге
функционалдық стильдерге ... ... ... Орыс ... ресми
қағаздар қолдаңғам кейбір сөз қолданыс үлгілері көркем әдебиетке (мысалы,
Салтыков-Щедрин тіліндегі ... ... ... газет тілі мен
публицистикаға жүйелі түрде араласа алған жоқ.
Ал функционалдық ерекшелігіне ... ... ... ... орыс ... ... ... стилін ұстады: әуелі ол
бұйрық-жарлықтың не ... және ... ... ... ... ... ... иесінің бұйырамын, талап қыламын немесе бекі-тіледілер,
сияқты тікелей ... ... ... ... Кейбір құжаттар,
әсіресе «Положениелер» пункттерге бөлініп беріледі.
Қолданылған әдебиеттер
1. Шерба Л.В. ... ... по ... ... ... ... ... Н.М. Лингвистический анализ художественного текста
3. Смагұлова Г. Мәтін лингвистикасы. Алматы, 2002 ж.
4. ... ... ... ... ... ... ... 202 ж.
5. Ленинград. 1984 с.18
6. Құрманова Н. «Текст теориясы мен тексті талдау әдістемесі». Алматы
2000 ж. 40-50 ... ... ... ... ... ... «Ана ... 1993 ж.
-----------------------
Ресми стиль
ресми-құжатты
күнделікті іскер
дипломатия
тілі
заңдар
тілі
қызметтік хаттар
іс қағаздар

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Латын тілінің жалпы тарихы және ғылымдағы маңызы16 бет
Латын тілінің жалпы тарихы және ғылымдағы маңызы туралы мәлімет24 бет
Латын тілінің тарихы және ғылымдағы маңызы11 бет
Латын тілінің тарихы және ғылымдағы маңызы жайлы мәлімет13 бет
Латын тілінің тарихы және ғылымдағы маңызы туралы9 бет
Латын тілінің тарихы және ғылымдағы маңызы туралы мәлімет8 бет
Латын тілінің тарихы және ғылымдағы орны25 бет
Латын тілінің шығу тарихы және оның ғылымдағы маңызы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь