Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1 Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Сан есімнің сөзжасам тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2 Есептік . реттік сан есімнің сөзжасамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
1.3 Топтық . жинақтық сан есімнің сөзжасамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
1.4 Болжалдық . бөлшектік сан есімнің сөзжасамы ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Сөзжасам саласындағы сан есімнің сөзжасамына, мағыналық топтарына, түрлеріне түсіндірме беру.

Курстық жұмыстың мақсаты: есім сөздердің сөзжасамы, олардың зерттелуі мен өзіндік ерекшеліктерін анықтау.
Курстық жұмыстың міндеттері: сөздерді топтастырудың белгілі бір жүйеге түсіп қалыптасақан, негізгі үш принципке сай қазақ тіліндегі сан есімнің лексика-семантикалық сипатын айқындау; морфологиялық ерекшеліктері және синтаксистік қызметтеріне байланысты жеке бір дербес сөз табы болып бөлінуін талдау;
Ғылыми жаңалығы: сан есімнің сөзжасамы жан-жақты ғылыми еңбектерге сүйене отырып, жан-жақты қарастырылды. Сол себепті бұл жұмыс курстық жұмыс ретінде алғаш қорғалмақшы.
Курстық жұмыстың дереккөздері. Зерттеудің дереккөздері ретінде ғылыми теориялық еңбектер мен зерттеулер пайдаланылды. Соның ішінде, Ысқақов А., Оралбаева Н., Исаев С., Гуревич И., Пашковский А., Мешков О., Степанова М., Шанский Н., Айдаров Г., Севортян Э., Байтұрсынов А., Жұбанов Қ., Сәдуақасов Ж., Оралбаева Н. т.б ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Аталмыш жұмысты мектеп қабырғасын қазақ тілі пәні сабағында, университет, коллледж студенттеріне білім беруде қолдануға болады.

Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Бұл жұмыс, яғни сан есімнің сөзжасамын және сөзжасам тәсілдері тіл білімінің осыларды қамтитын саласының теориялық негізіне аз да болса үлес болып қосылады.

Зерттеу жұмысының құрылымы. Осы курстық жұмыс кіріспеден, негізгі мәселелерді қамтыған екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі көрсетілген.

Әдіс-тәсілдер: анализ, синтез, салыстырмалы, тарихи-салыстырмалы әдіс-тәсілдер қолданылды.
Сөзжасам тілі білімінің жеке, дербес саласы, оның өзіндік зерттеу объектісі бар. Бұл саланың объектісіне сөз жасаушы тәсілдер, сөз жасаушы тәсілдер, сөз жасаушы тілдік нұсқалар сөзжасамдық типтер мен тізбектер, сөздердің жасалу үлгілері, туынды сөздер, олардың түрлері, сөзжасамдық заңдылықтар мен мағына, сөзжасамның сөз таптарына қатысы сияқты күрделі – күрделі мәселелер жатады. Басқаша айтқанда сөзжасам тілдегі сөз жасау процесімен байланысты барлық құбылыстар мен заңдылықтарды зерттейді.
1. М. Б. Балақаев, К. М. Есенов, Е. Н. Жанпейісов, Н. О. Оралбаева Қазіргі қазақ тілінің сөзхасам жүйесі Алматы, «Ғылым»1989.
2. Айдаров Г. Язык орхонских памятников древнетюркской письменности VIII века. Алма – Ата, 1971. С. 157.
3. Н. О. Оралбаева Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. Алматы, «Ғылым» 1988.
4. А. Ысқақов Қазіргі қазақ тілі. Алматы, «Ана тілі»1991
5. В. В. Виноградов Русский язык. М., Л., 1947
6. Н. А. Баскаков Каракалпакский язык. М., 1952
7. Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957
8. Н. К. Дмитриев Грамматика башкирского языка. Л., 1948
9. К. Мусаев Грамматика караимского языка: Фонетика и морфология. М., 1964
10. C. Е. Малов К изучению турецких числительных. М., Л., 1935
11. Русская грамматика. М., 982. Ч.
12. А. Н. Кононов Грамматика языка тюркских рунических памятников VII – IX вв. Л., 1980
13. М. Ф. Лукин К вопросу о лексико – грамматическом статусе числительных в современном русском языке 1987
14. Э. Р. Тенишев Строй сарыг – югурского языка
15. В. З. Панфилов Философские проблемы языкознания М., 1977
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе......................................................................................................................3
1 Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы..............................................6
+ Сан есімнің сөзжасам тәсілдері.....................................................11
+ Есептік - ... сан ... ... ... - ... сан есімнің сөзжасамы.....................................19
+ Болжалдық - бөлшектік сан есімнің сөзжасамы................................22
Қорытынды.................................................................................25
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі: Сөзжасам саласындағы сан ... ... ... ... ... ... беру.
Курстық жұмыстың мақсаты: есім сөздердің сөзжасамы, олардың зерттелуі мен өзіндік ... ... ... міндеттері: сөздерді топтастырудың белгілі бір жүйеге түсіп қалыптасақан, негізгі үш принципке сай қазақ тіліндегі сан есімнің лексика-семантикалық ... ... ... ... және ... қызметтеріне байланысты жеке бір дербес сөз табы болып бөлінуін талдау;
Ғылыми жаңалығы: сан есімнің сөзжасамы жан-жақты ... ... ... ... ... ... Сол ... бұл жұмыс курстық жұмыс ретінде алғаш қорғалмақшы.
Курстық жұмыстың дереккөздері. Зерттеудің ... ... ... ... ... мен ... ... Соның ішінде, Ысқақов А., Оралбаева Н., Исаев С., Гуревич И., Пашковский А., Мешков О., ... М., ... Н., ... Г., ... Э., ... А., ... Қ., Сәдуақасов Ж., Оралбаева Н. т.б ғалымдардың еңбектерін атауға болады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Аталмыш жұмысты мектеп қабырғасын қазақ тілі пәні ... ... ... ... ... ... ... болады.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Бұл жұмыс, яғни сан есімнің сөзжасамын және сөзжасам тәсілдері тіл ... ... ... саласының теориялық негізіне аз да болса үлес болып қосылады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Осы курстық жұмыс кіріспеден, негізгі мәселелерді қамтыған екі ... және ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі көрсетілген.
Әдіс-тәсілдер: анализ, синтез, салыстырмалы, тарихи-салыстырмалы әдіс-тәсілдер ... тілі ... ... дербес саласы, оның өзіндік зерттеу объектісі бар. Бұл саланың объектісіне сөз жасаушы тәсілдер, сөз жасаушы тәсілдер, сөз ... ... ... ... ... мен тізбектер, сөздердің жасалу үлгілері, туынды сөздер, ... ... ... ... мен мағына, сөзжасамның сөз таптарына қатысы сияқты күрделі - ... ... ... Басқаша айтқанда сөзжасам тілдегі сөз жасау процесімен байланысты барлық құбылыстар мен заңдылықтарды зерттейді.
Қай тілде де ... ... келе ... тілдік құбылысқа жататыны белгілі. Түркі тілдерінің ең көне жазба ескерткіштерінің тілі бұл ... ... куә бола ... Көне жазба ескерткіштер тілінде негізгі түбір сөздермен қатар ... ... ... белгілі. Олар: туынды түбір, күрделі сөз, бір сөздің бірнеше мағынада ... ... ... Көне ... ... ... жаңа сөз ... арқылы (тір - іг, біл - гі, ур - уш, иел - ме, өт - унч ), ... ... ... ... ... ... Қара құм, Ілтеріс, арқыш - тіркіш, секіз он, йеті йуз), сол сияқты бір сөздің бірнеше ... ... да ... ... жатады. Келтірілген мысалдар көне түркі тілінде сөзжасамның синтетикалық, аналитикалық, семантикалық тәсілдер болғанын анық ... тұр. [1, 8 - ... ... ... ... ... сөзжасам тәсілдерінің түрлілігін, оның тілінің даму тарихында біртіндеп қалыптасқанын айтады. [2, ... ... тілі ... ... ... күре ... деп есептесек, онда көне түркі тілдерінің сөз жасалымы қазақ тіліне де тән деп есептеуге болады. Ғ. Айдаров өзінің еңбектерінде көне ... ... ... сөз ... қазіргі тірі тұлғаларының бірсыпыра барын және өлі тұлғалардың ... де ... ... ... ... сөзжасам жүйесі ерте заманан бері келе жатыр, қазіргі күнде әбден қалаптасқан. Тілдің сөзжасам жүйесі бірден өзгеріп кетпейтін болғандықтан, оны тұрақты деп те ... ... ... ... ... ... ... сандық өзгерістер ретінде жылжымалық оның әр саласының қызметі әр заманын да құбылып тұрған.
Қазақ тілінің сөзжасамы жеке сала ... ... ... әр сөз ... байланысты, өйткені сөзжасамдық элементтер барлық сөз табына ортақ ... жеке сөз ... ... ғана сөз ... ... ... сөзжасамдық элементтердің белгілі сөз табына қатысты айқындалады да, олар белгілі сөз ... ... ... тіліндегі барлық сөз табының сөзжасамдық мүмкіндігі бірдей емес. Зат есім, сын есім, етістік сияқты сөз ... ... ... өте ... Олар ... ... де өте бай, тілдің сөзжасамдық тәсілдеренің бәрі де бұл сөз таптарына қатысты. Сан есім, үстеу сияқты сөз ... ... ... сөз ... сөзжасамдық мүмкіндігі сәл төмен. Есімдік, одағай, еліктеуіш сөздер сияқты сөз таптары сөзжасам жағынан тым елеусіз, сөзжасамдық ... ... ... Ал шылау сияқты сөз табының сөзжасамдық элементтері де жоқ. ... ... әр сөз ... ... ... ... де болады. Бұл тұрғыдан еліктеуіш сөздер мен сан есімді атауға тура келеді. ... ... ... ... ... - ... ... қосақтау тәсілі негізгі орын алады. Сан есімде қосымшалар аз, негізінен аналитикалық тәсіл арқылы жасалады. Бұл ғана емес, сан есімнің ... ... ... ... да ... ... бар.
Тілімізде сөз таптарының көбі өзінің құрамына сөзжасам процестері арқылы толықтырып, байытып отырады, олар үшін сөзжасам процесі - ... ... ... ... ... сөзжасамдық процестің үздіксіз болып отыруы барлық сөз табына қатысты емес. Сөз таптарының сөзжасам жүйесіндегі осы ... ... ... дамудағы сөз таптары және белгілі деңгейдегі сөз таптары деп бөлуге де болады. Бірінші топқа зат есім, сын ... ... ... ... ... ... есімдік, сан есім, одағай,, еліктеу сөздер, шылаулар жатады [3, 18 - ... есім - ... ... ... сөз ... ... ... мағынасы мен функциясы жағынан сан есім өзге сөз таптарына қарағанда, сын ... ... ... Сан есім - заттың сан ... ... ... ... ... - грамматикалық сөз табы. Мысалы: бес, екі, жиырма сөздері сол заттардың тек сандық, мөлшерлік жағын ғана, демек, ... сан ... ... екендігін ғана анықтайды[4, 191].
Сан есім жүйесі өзіндік жүйесі бар, сан есім сөзжасамына қатысатын тілдік тұлғалар, олардың негізгілері. Сан есім ... ... сан ... және ... жұрнақтар жатады. Сан атаулары сөзжасамда негіз сөз қызметін атқарады. Сан есімнің жұрнақтары сөзжасамдық қосымшалар қызметін ... Сан есім ... ... сөз таптарының сөздері қатыспайды яғни басқа сөз табынан сан есім ... ... Сан есім ... ... ... сөзжасамдық тәсілдері біразы қолданылады, бірақ бәрі емес. Мысалы: сан есімде семантикалық тәсіл қолданылмайды, синтетикалық тәсіл өте өнімсіз, ал ... ... ... сан есім сөзжасамда негізгі қызмет атқарады.
Сан есімнің жекелеген қосымшалары тек сан есімдерге ғана ... ... сөз ... ... яғни ... ... сөз тек сан есім ғана болуы тиіс. Бұл жағдай сан есім сөзжасамның өз ... ... ... басқаша айтқанда, сан есім сөзжасамы өз аясында қалады, бұл да - сан есім ... бір ... Сан ... мағыналық топтарының сөзжасамы.
Сан атаулары - өте ертеден келе жатқан ... ... олар ... көне ... ... ... Сан есімдердің көнелігіне байланысты тілдегі барлық сан атауларының қалай жасалғаны анық көріне ... Ал ... - ... ... ... ... сандық ұғымның қалыптасуы ақиқат өмірмен байланыстырылады.
В. В. Виноградов осы қағидаға негізделе отырып, - орыс ... сан ... зат есім мен сын ... ... ... - дейді[5, 25]. Түркологтарда да осы пікір кездеседі, Н.А. Баскаков: - деген[6, 225].
Қазақ ... сан ... ... ... ... бірі Ә. Хасенов осы пікірді қолдайды: - дейді[7, 20]. Бұл келтірілген пікір - ... ... сан ... ... болуы жөніндегі жорамал. Бірақ ол сан атауларының нақтылы қалай жасалуы жөніндегі мағлұмат емес.
Сан ... де - ... ... ... бар сөз ... ... және сан ... сөзжасамдық жүйесі көне ертеде қалыптасқан. Сан есімнің сөзжасам жүйесінің өзіндік сөзжасам элеменнтері, моделдері, типтері бар. Сан есім ... сөз ... ... бар. Мысалға сан есімде семантикалық тәсіл қолданылмайды, синтетикалық тәсілде өнімсіз болып табылады, сөзжасамның аналитикалық ... сан ... ... ... қызмет атқарады.
Сан есімнің сөзжасамдық элементтері белгілі бір заңдылыққа негізделген. Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы белгілі бір ... ғана ... Сан есім - ... өте ... сөз ... Сан ... ... қосымшаларының қолданудың өзіндік тілдік заңдылықтары бар. Мысалы: сан есім ... ... сөз ... ... тек сан есім сөздерге жалғанады да, одан сан есімнің түрлі семантикалық топтарын ... Өзге сөз ... ... талғамайды, сан есімде оның сөзжасамдық қосымшалары өз аясынан шықпайды. Сан есім қосымшалары жаңа сан жасай алмайды, тек сан атауын түрлендіріп, оған ... ... ... Үшінші, төртінші күндері ағаш отырғызушылардың тобы көбейе түсті. Иә, айтты -- ... ... жылы ... бөлімше колхоз бойынша мемлекетке астық сату жоспарын бірінші болып орындады. (Қ. ... ... ... ... ... ... деген сан есімдердің құрамындағы -- нші, -- інші жұрнағы реттік сан есімдер жасайды, яғни сан есімнің бір ... ... ... ... сан есім қосымшалары көп емес, оларға реттік, жинақтық сан есімдердің қосымшалары жатады. Сан есімнің түрлі семантикалық топтары жасалу ... ... сөз ... ... да ... Бұл ... та тіл ... негізгі орын алмағанмен, тілде бар жағдай. Тілдік элементтердің өз қызмет атқаруы кездесіп отырады. Сан ... ... ... ... бұл ... орын ... Мысалы: Жасы сол кезде қырықтарды алқымдалған, сақалды, мұртты кісі еді (С. ... Жасы ... қыр ... ... ... мұрт ... ... қара жігіт (Ж. Жұмақанов). Мұнда қырықтар, отыздар деген болжалдық сандар сен ... ... ... ... арқылы жасалған. Сан есімнің болжалдық семантикалық тобының жасалуына зат есімнің көптік жалғауы қатысып тұр.
Сан есім құрамында кездесетін көне ... ... ... Олар -- ыз/ -- із ... ... -- ты/ -- ті ... жеті). Бұл морфемалардың этимологиясы белгісіз. Қосымша сөзде жиі кездесетін элемент, бірақ ол басқа сандарда қайталанбайды. Ал сан есім ... ... ... ... ... морфемалардың түп негізі белгілі сөзге барып тіркеледі. Бұл заңды, өйткені сан есім ... ... - ... ... ... ... ... Оған дәлел ретінде құрамы күрделі морфемадан тұратын алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан атауларын келтіруге болады. Н. К. Дмитриев ... жеке ... ... ... ... (алпыс), етемеш сөздері алты, ете (жеті) сөздерінен - мыш, - меш ... ... ... ол ... он ... ... болу керек. Мұндай сан есім формалары көптеген түркі тілдеріне қатысты дейді. Ол ... ... ... сегіз, тоғыз сөздерімен байланыстырады да, олардың құрамындағы екінші компонентті он сөзінің өзгерген түрі деп ... ... ... та осы ... қуаттап, кейбір сан атаулары этимологиясы тұрғысынан күрделі сан ... ... ... алты - мыш, йет (и), ... ... он), тохсан (тоғуз - он) - дейді[9, 200].
Қазақ тілі мамандарынан Ә. ... оыс ... ... ... ... ... [7, 23].
Алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан сандарының жасалуы туралы пікір өте ертеден келе ... 274], Ә. ... бұл ... ... ... ... болады, өйткені осы пікір айтылғанан бері қанша уақыт өткенмен, оған әлі ұтымды, жаңа ... ... жоқ. ... ... пікірлердің бәрі ондық атаулардың жасалуынан бірлік - ондық моделіне апаратыны анық. Көне түркі тілінде ондық атауларының ... осы ... ... ... ... С. Е. ... орхон жазбаларында ондықтардың бірліктерімен тіркесте жиырма, отыз, елу, алпыс сияқты атаулары қоладанылса, ... таза ... ... ... ... ... ... алтон сияқты атайларының қолданылғанын айтқан [10, 274]. Ондық атауларының алғашқысы қазіргі түркі тілдерінің көбінде ... ... ... ... ғана ... ... сары ... тофалар, тува, алтай, якут, хакас тілдері.
Сөзжасам жүйесінің заңдылығы бойынша жаңа сөз тілде бар модельмен жасалады. Олай болса ... ... ... да бұрын ондықтар жасалған модель бойынша жасалған бірлік + ... ... оның ... ... ... ... сан атаулары жасалған модель деп танылуы қажеттігі шығады. Егер бұл ... ... онда ... ... ... сандардың құрамындағы - пыс, - мыс компоненттерін ... он ... ... сөз ... ... ... ... аталған ондықтардың құрамындаңы морфемдік күрделілік олардың қосымша арқылы емес, бірлік пен ондық ұғымды білдіретін ... ... ... ... ... ... құрамы әбден жымдасқан бұл сөздердің аналитикалық тәсіл арқылы екі санның тіркесінен, олардың біріне - бірі ... ... ... атын жасағаны көрінеді. Аталған тәсіл сан есім сөзжасамында өте ерте кең тараған. Негізгі ерте қаланған аналитикалық ... күні ... ... сан есім ... негізгі орын алады. Ешбір сөз табының сөзжасамынан ол сан есімдегедей орын алмайды. Бұл сан есім сөз ... даму ... ... ... ... ... әбден болады.
Сан есімнің сөзжасам жүйесінен мынадай жағдайлар анық байқалады. Сандық атау жасауды қатысты элементтер - тек қана сан ... Ал сан ... ... ... жасалуына сан есімнің өз көрсеткіштерімен қатар басқа сөз ... ... ... де актив қатысады. Әрине, сан есімнің семантикалық топтарын жасауға кез келген қосымша қатыса бермейді. Ондай қызметке ... ... ... де, саны да ... олар әр ... жасалуында айтылады. Сан есімнің тағы бір ерекшелігі - сан ... сөз ... ... ұғым ... ... жоқ. Сол себептен сан есім басқа сөз таптарынан жұрнақтар арқылы сан есімге айналып, өз құрамын ... ... ... сөз табынан сан есімге айналдыратын аффикстер сан есімде жоқ. ... сөз табы сан есім ... ... бола ... ... есім ... ... өзге сөз табтарынан толықтыра алмайды. Сан есімнің сөзжасамының бір ерекшелігі деп осы басқа сөз ... ... ... ... Сан есім сөзжасамына тек сандық атаулар ғана негіз болады, басқа сөз таптары сан атаулысан жасай алмайды. Сан есім ... сан есім ... шыға ... Сан ... өзінің ішкі мүмкіндігі арқылы ған байып, толығып, басқа сөз таптарында кездеспейді. Сондықтан рны сан есмнің ... ғана ... ... ... деп санауға әбден болады.
Бірақ бұған қарап, сан есміде қосымша жоқ деуге болмайды, өйткені сан есімнің өзіне ғана тән ... ... бар. Олар жаңа ... мағына туғызбайды, санға үстеме ұғым қосып, сан есімнің түрлі семантикалық топтарын жасайды. Сан есімнің қосымшалары тек қана сан ... ... ... сөз таптарына жалғанбайды. Яғни мұнда негіз сөз тек сан есім ғана болуға тиіс. Бұл жағдай сан есім ... өз ... ... бұл да сан есім ... тағы бір ... ... есім сөзжасамының осы ерекшелігі көне замандардан қалыптасқан. Оған сан есім сөздердің морфемдік құрамы да толық ... ... Сан есім ... морфемдік құрамындағы кей сөзде ғана өосымшаға ұқсас морфема бар, олар: - пыс, - піс ... ... - із, - ыз ... ... ... есім ... тағы бір ... өзіне назар аударады. Сан есім сөзжасамындағы негізгі модельдер мен тәсілдер қазір өз қызметін тұйықтаған, өте пассивтенген, олар ... сан ... ... күнделікті толықтырылып отырған модельдер мен тәсілдер емес. Анығырақ айтсақ, сан есім сөзжасамының модельдері мен тәсілдері бір кездерде өте ... ... ... ... сан ... жасаған. Тілімізге орыс тілінен миллион, миллиард, триллион сияқты сан атаулары енген кезде де олардың тіркесімен талай сан атауларын жасауды сан ... ... ... мен модельдері қызмет атқарады. Бірақ сан есім сөзжасамының тәсілдері мен модельдері қызмет атқарды. ... сан есім ... ... мен модельдері қазір жаңа сан атауларын жасап, тілге жаңа сан қосып, үздіксіз қызмет етіп отырған жоқ. Бұл арада олардың қызметін зат ... сын ... ... сияқты сөз таптарының сөзжасам модельдері, тәсілдерімен салыстыруға келмейді. Сондықтан да сан есім ... ... сөз ... ... ... деуге болады. Аталған жағдайлар сан есім сөзжасамының ... ... ... ... сан ... ... ... енген сан атаулары арқылы толығуы өте өнімсіз және тілдің басқа тілден сан атауларын қабылдауы ... ... ... ... ... емес. Бұл жолмен де сан есім толығып, байып отырмайды. Сан есім ... ... ... өте аз ... ... ... көпшілік бұл сөз табына бірлік, ондық атаулары мен жүз, мың сияқты ... ғана ... деп ... ... ... сан есімге жататын сөздер жиырма шақты дара сөздермен ғана шектеліп қоймайды, оның ... ... ... мол. ... ... ... сөздер басқа ешбір халықтың тілінен кем емес. ... ... ... ... ... елу сегіз модель бойынша миллионға дейін 999980 күрделі сан атаулары жасалған, сан есімді сөз табы ... ... де - осы ... сан ... ... олар ... тыс ... сөздіктерде көрінбей жүр. Сан есім атауларынан сөздікте небәрі жиырма шақты дара сандардың атаулары ғана беріледі.
1.1 Сан ... ... ... есім ... екі ... бар. ... ... және аналитикалық тәсілдер. Аналитикалық тәсілдері дегеніміз -- сан есім сөзжасамының ең негізгі тәсілі. Аналитикалық тәсіл сан ... ... ... ... ... ... ... -- сан есімнің нағыз сандық атауларының бәрі дерлік аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сан ... ... ... сан атауларынан басқа есептік сандардың бәрі аналитикалық тәсілмен жасалған.
Негізгі түбір сан ... ... ... ... ... және жүз, мың ... ... жатады, бірақ олардың барлығы емес. Бірліктердін, ішінен төрт санды бұл топқа қоспауға да болады. Олар туралы ... ... Ал ... ... ішінде де тарихи тұрғыда қарағанда аналитикалық тәсілмен жасалған, қазір дара сандарға ... ... ... ... ... ... ... құрамы бірлік пен ондықтың тіркссінен тұрады деген пікір ... кең ... оны ... ... жақтайды. Сондықтан мүндағы -пыс/-піс морфемасы қазір қосымша деп тануға ... бұл сан ... ... ... ... ... бірлік пен ондық атауының тіркесінен жасалған болып шығады. Ал ... ... ... пен ... ... ... жасалуы -- түркі тілдерінде бар құбылыс. Оған якут, ... ... ... ... ... дәлел бола алады. Ондық атауларынын, бірлік-ондық моделімен жасалуы -- ... ... кен, ... ... ... ... ... жасалуы осы модельге сай келеді[3, 29 бет].
Тіліміздегі сандық ... тек ... ... жүз, мың, ... ... ... дара ... аяқталмайды, ең көп сандық ұғымдар -- осы сандар бірігіп немесе араласып келген жағдайда күрделі ... ... ... ... Яғни, саны қандай көп болса, түрлері, құрамдары әр түрлі болады.Сол себептен күрделі сандық үғымдарды білдіру үшін, тіркестіру түрі ... ... түрі ... тәсілге жатады. Бұл тәсіл бойынша бір сан атауымен екінші сан атауы тіркесіп, үшінші бір күрделі сандық ұғымды білдірген. ... он ... жүз ... жүз елу төрт, мың тоғыз жүз тоқсан екі т. б. Мұндағы құрамы он және алты ... сан ... ... ұғымды білдіру үшін он және алты саны ... он алты ... ... ... сан ... Бұл ... пен ... аралас сандардың тобынан алынды. Ал жүз жетпіс деген есептік сан есім, жүздік пен жеті ондықтан тұратын ... ... ... ... Жүз елу төрт ... бұдан да гөрі күрделірек, мұнда жүздік, ондықтың үстіне бірлік қосылған. Осы сандық ұғымды білдіру үшін, жүз және ... төрт ... ... ... мұнда сөзжасамға қырық төрт саны дайын қалпында бір компонент ретінде кіріп отыр, сөйтіп олардан жүз қырық төрт саны ... Сол ... мың ... жүз тоқсан екі деген санда екі күрделі компоненттің тіркесі арқылы жасалған. Осы мысалдарға ... - ақ, ... сан ... ... да, түрлері де, күрделі сандарды жасауға қатысатын компоненттер де алуан турлі екенін ... ... ол ... де белгілі. Күрделі сан жасаушы жеке компонент қызметінде күрделі сандар өте жиі қолданылады. Олардың өзі де -- ... ... ... ... ... Бір ... сөзден екінші туынды сөз жасала беретіні сияқты бір курделі саннан екінші, үшінші, одан да әрі қарай ... ... ... ... Бұл күрделі сан атауларының мол жасалуына жол ашады. Кіші сан өзінен улкен санның жасалуына үнемі қатысып отырады. Осы жағдай сан ... ... ... ... туғызады.
Сейтіп, аналитикалық тәсіл ондық атауларының жасалуынан басталып, тіліміздегі барлық қалған сан ... ... ... ... ... курделі сан атауларының жасалуы тек қана аналитикалық ... ... ... ондык, пен бірлік (он бес), жүздік пен ондық (жүз елу), ... ... ... (жүз отыз бес), мыңдық, жүздік, ондық, бірлік (бір мың алты жүз тоқсан үш) түрінде араласа келген күрделі сандарға ... өте ... сан ... дара сан атауларынан бірнеше жүздеген, мыңдаған есе көп деуге болады. Есептік сандарды білдіретін негізгі түбір сан есімдердің саны жиырма ... ... ғана ... Олар бірліктер: бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тоғыз; ондықтар: он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, ... ... және ... пен ... атаулары: жүз, мьщ. Осы жиырма шақты сөздер тілде миллионға дейін 999980 курделі сан атаулары жасалған, миллиард, триллионға ... ... ... ... сан ... тағы бар. Бұл -- аз сөз ... Мұндай көп сан атаулары есептік сандардың бірімен бірінің тіркесуі аркылы ғана, яғни аналитикалық ... ... ... Сөйтіп, сан есім сөзжасамында аналитикалық тәсіл ең өнімді, негізгі тәсілге жатады[3, 30].
Сан есім сөзжасамы аналитикалық тәсіл ... ... екі я онан да көп сан ... бір-бірімен белгілі заңдылықтар, модельдер бойынша тіркесіп, құрамындағы компоненттердің жеке мағынасынан басқа сандық атаудың атын жасайды. Бірақ кез ... сан ... ... ... ... ... отыз екі, ... алты, елу жеті, жүз тоқсан сегіз, бес мыц алты жүз ... бес т. б. ... ... ... ... ... ұғымнын. мазмүнына байланысты. Мысалдан көрінгендегідей сан атауың жасауға тек қана сан есім сөздер қатысады, яғни сан ... ... ... ... -- ... ... Бір сан мен екінші санньщ тіркесінен, келесі бір саннын, аты жасалады. Мұндағы тіркесетін ... ... - ... ... ... қосымша жоқ. Сан есім таза аналитикалық тәсіл арқылы жасалады. Сондықтан сан есім сөз жасамында ... орын ... ... ... бар. Қандай саннын, сөзжасамда қай орында тұруы қандай саннын, жасалуына байланысты. Ондық пен бірлік аралас сандар мен ... ... ... да ... ... ... бірліктін, орны екеуінде екі түрлі. Мысалы: он бес, отыз төрт, қырык, екі, екі жүз, үш жүз, төрт жүз, бес жүз, ... жүз т. б. ... пен ... ... ... бірліктер екінші компонент болса, жүздіктерде бірлік бірінші компонент ... түр. Бұл ... ... түрақты, міндетті, оны өзгертуге мүлдем болмайды. Басқа ... да ... осы ... ... да ... орын ... ... болмайды. Сөйтіп, сан есім жасалуында компоненттердін, орын тәртібі ... ... ... ... ... ... сан есім ... келесі заңдылық мағынаның жасалуына байланысты. Сан есім жасауға қатысатын нақтылы сандардан басқа бір ... ... ... ... ... ... ... Ол завдылықтар бойынша сан атауын жасаушы компоненттер, есептік сандар бірімен-бірі белгілі қарым-қатыста тұрады. Ол қарым-қатыстьщ нәтижесінде ғана басқа сандық атау ... Олар ... екі ... ... ... Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған сандық күрделі сандағы компоненттердін бір - біріне көбейтілуі арқылы ... екі жүз, бес мың, жеті жүз, екі мың, үш мың, ... мың, он бір мың, жүз мың, жүз елу мың, екі жүз он бес мық, үш жүз ... алты мың т. б. Компоненттердін, көбейтілу тәсілі кез келген есептік сандардың тіркесіне ... ... Ол ... ... қүралған күрделі сандарда ғана кездеседі. Анырырақ айтсақ, алдымен, жүздік сандар жасаушы компоненттер бір-бірімен көбейтіледі. Мысалы: бір жүз, екі жүз, үш жүз т. б. ... ... ... ... ... ... белгілі ғана сан атаулары, олар: бірліктер мен жүз саны, яғни бүған он сөз ғана ... бола ... ... ... бірліктер тек бірінші компонент болады, ал жуз деген сөз екінші компонент болады. Жүздік сан ... ... жүз саны ... ... болып, күрделі санда екінші орында тұрады. Мұнда бірінші компонент өзгеріп, тірек компонент өзгермейді: төрт жүз, бес жүз, алты жүз, жеті жүз, ... жүз, ... жүз т. б. ... көбейтілу тәсілі мыңдық сандар атауының жасалуында қолданылады. Мысалы: үш мың, он мың, ... жеті мың, бес жүз ... скі мың т. б. ... ... атын жасауға қатысатын компоненттер өте көп, бірақ олардың ішінде тірек ... бір ғана мың ... сөз, ол ... ... ... ... қана болады, ал оның алдынан келетін компоненг алуан түрлі, оларға қатысатын сандар өте көп, ... олар ... ... да, ... компонент қана өзгер-мейді. Мысалға, бірліктер, ондықтар, жүздіктер және осылар аралас сандар, олардың санын көрсету де қиын. Бұл заңдылық арқылы ... ... ... ... ... және ... аты жасалады.
2. Сандық ұғым күрделі сандардың компоненттеріпщ қосындысынан шығады. Мысалы: он-+-бір, жиырма-+тоғыз, алпыс+сегіз, жүз+-алпыс, жүз+сексен, жүз + - он т. б. ... сан есім ... ... ... ... қосындысынан жасалатын күрделі сан есімдер тілде өте көп және ... ... ... ... ... де мол. ... бұл тәсіл есептік сан есімнің жасалуындағы өте өнімді тәсіл, өйткені ол ... ... ... аясы кең, ... ... сан ... ... қатыса береді. Мысалы: қырық+бес, жүз+-алпыс жеті, сегіз жүз+токсан тоғыз, ... екі ... жүз ... жеті т. ... есептік сандар түрлі сандардың жай рана тіркесі емес, олардың бір-біріне не көбейтілуі, не ... ... жаңа ... мағына жасайтыны анықталды[3, 31- 32].
Аналитикалық тәсіл сан есімнің семантикалық топтарын жасауға да ... ... ... ... мың ... жеті -- ... т. б. ... онда аналитикалық тәсіл онша өнімді емес, кейбір семантикалық ... ғана ол ... ... ... оның ... әсері де дәл есептік сандағыдай емес, өйткені онда нағыз сан атаулары ... ... ... ... ... ғана ...
Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы өнімсіз, өйткені сан ... ... ... өте аз ... Бұл ... сан есім зат ... сын есім, етістік сияқты сөз таптарымен мүлдем таласа алмайды, ол ... ... ... ... сөз ... де тең түсе ... Сан есім ... бұл ерекшелігі өте ерте калыптасқан. Алайда бірлі-жарым сандардын, құрамында жекелеген қосымша кездесетінін айта кеткен жөн. ... ... ... ... ... ... алты, жеті,сегіз, тоғыз сандарында қайталанып тұрғанына қарап, оларды осы сандарды жасаушы қосымша ... бар. ... ... осы ... жасалуьша негіз болып тұрған морфема, түбір алпыс, жетпіс, ... ... ... ... да ... болған. Тек бүл түбірлер қазіргі тілдерде жеке сөз ... ... бұл, ... ... ... қосымшаларынын. қандай мағыналы сөзден алты, жеті, сегіз, тогыз сандарын жасағанын дәл айтуға мүмкіндік бермейді. Бірақ бұларды осы сан ... ... ... деп ... кайшы емес. Сондықтан сан есімдегі нақтылы сан атауын жасаушы қосымша дегенде тек осыларды ғана ... ... сан есім ... синтетикалық тәсіл негізінен сан есім семантикалық топтарын жасайтын қосымшалармен байланысты. Сондықтан сан есімнін, сөзжасам жүрнақтары мағына жағынан да ... сөз ... ... ... олар ... ... ... жатады. Сөзжасам теориясында түрленген мағына негіз сөзде (негіз сөз -- ... сөз ... ... ... сөз) бар, ... ... (негізді сөз -- негіз сөзден жұрнақ арқылы жасалған ... сөз) жоқ ... ... ... негіз сөз де, негізді сөз дс бір сөз табына жатады[11, 265]. Сан ... ... ... ... ... ... сөз де, негізді сөз де тек сан есімге жатады. Сонымен бірге сан есім ... ... ... ... ... ... ... сөзде жоқ үстеме мағына болады. Мысалы: Олар төртеу-ақ Жетеудің кемтігіш жаба ала ма? ... ... ... ... ... арқылы жасалған сан есімдер:төртеу, жетеу. Бұлардың жасалуына негіз болып тұрран сам есімдер: төрт және жеті. ... ... ... ... ... ... ... жеті) мағынасында жоқ жинақтық - заттық мағына бар. Бұл ... ... ... ... ... жеті ... ұғымының устіне қосылған. Сонда негізді сөздің мағынасы негіз сөздің мағынасынан кеңігені көрініп тұр. Сөзжасам теориясы бойынша ... ... ... (производная основа) мағынасы негіздің (производящая основа) мағынасынан кең болуға тиісті. Төртеу, жетеу сөздерінің мағынасы осы ... ... оған сай ... тұр. ... ... ... ... көрейік: Екіншісі -- жан (Ғ. Мустафин). Қызым бірінші ... ... (С. ... Осы ... ... екінші деген реттік сандар бір, екі деген есептік сан-нан жасалған, ... сөз де, ... сөз де сан ... бір сөз табына жатады. Негіз сөздердің (бір, екі) мағынасына негізді сөздерде ... ... ... ... ... ... ... (бірінші, екінші) иегіз сөздердің мағынасы және реттік мағына бар. Реттік мағына -- негіз ... ... ... ... ... ... сөз бен негізді сөздің мағынасы тең емес болып шықты. Ол -- заңды құбылыс. Туынды сан есімнің, яғни негізді ... ... әр ... ... ... мағынасынян кең болуға тиісті дегенбіз. Сол қағиданы бұл мысалдар да дәлелдеп тұр.
Келесі бір мәселе синтетикалық тәсіл аркылы жасалған сан есімдердің ... ... ұғым ... екінші бір сандық ұғым жасала ма деген сұрақпен байланысты. Төртеу, жетеу, бірінші дегендердің бәрінде негізгі ... ұғым ... жоқ, ... ... ... ғана ... Міне, бұл -- сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуының өзіндік ерекшелігі. ... да біз сан ... ... ... мағына түрлендіруші, құбылтушы топқа жатады деп санаймыз. Ал ... орай сан ... ... ... арқылы сан есімнің есептік сандардан басқа семантикалық топтары жасалады[3, 34].
1.2 Есептік - реттік сан ... ... ... ... сандық ұғымды білдіреді, нақтылы сандық ұғымдарды атайды. Сан есім сөз табының негізін есіптік сандар құрайды. Сан есім сөз ... ... ... ... ... ... Олар сан ... басқа семантикалық топтарының жасалуына да негіз болады. Сондықтан сан есім құрамында есептік ... ... орын ... ... атқаратын қызметі зор.
Тілдегі есіптік сандар да құрамын толықтырып, байып отырған, ол ... ... сөз ... ... ... ... Орыс ... қазақ тіліне миллион, миллиард сөздерінен басқа сан ... ... ... ... ... өзіміщдің тілдің ішкі мүмкіндіктері арқылы жасалған. Сан есім басқа сөз таптырының көмегімен ... ... ... ... жаңа сандық ұғымдарды жасауға өздері негіз болып, ішкі мүмкіндіктері арқылы жаңа сандар жасап, ... ... ... ... жасайтын қосымшалар жүйесі тілде қалыптаспаған сандық атаулар бір санмен екінші санның тіркесі арқылы ... ... ... ... ... сан атауларының аналитикалық тәсіл арқылы жасалуы қалыптасқан. Сан есім ... ... ... ... орын ... ... болсақ, ол негізінен есептік санға қатысты.
Есептік сандардың әр қаттарының аттары - ... ... келе ... ... ... Олардың жасалу ізі бірлі - жарым жағдайда ғана диахрондық аспектіде байқалғаны ... ... олар ... ... ретінде танылып жүр. Сондықтан есептік сандардың сөзжасамы екі сандық ... ... ... ... Ал олар ... бір санмен екінші санның тіркесі арқылы жасалады. Осыдан келіп, есептік сандардың сөзжасамы күрделі сандар туғызады. Есептік санның сөзжасамында нақтылы ... аты ... ... ... аты ... -- тек есептік сандарға ғана тән ерекшелік. Сан есімнің ... ... ... ... сан ... жасалмайды. Сан есімнің семантикалық топтарында үстеме мағына ғана қосылады[3, 35 - 36].
Сан есімнің синтетикалық сөзжасам жүйесіне жататын ... ... ... -ншы, -нші жұрнағы жатады. Бұл жұрнақ есептік сан есімнен реттік сан есім ... ... ... ... сан ... ... да реттік сан есім осы жұрнақ арқылы жасалады. Мысалы: Жақып тоғызыншы класты бітірді. Ақбалым сегізінші класта еді (Ғ. ... Бір мың ... жүз отыз ... жылдың көктемі (Ғ. Мұстафин). Мысалдагы тоғызыншы, сегізінші деген реттік сандар дара сан есімдерден ... ал бір мыц ... жүз отыз ... ... ... сан есім күрделі сан есімнен жасалған. Бұлардың бәрі -ыншы, -нші жұрнағы арқылы жасалған.
Реттік сан есімнің -ншы, -ыншы жүрнағы көне замандардан келе ... ... А. Н. ... көне түркі жазба ескерткіштер тілінде реттік сан ... үш ... ... арқылы жасалғанын көрсетеді: 1) -НЧ (токуз-унч); 2) -нті (екінті -- ... 3) -кі ... -- ... 113] -нті, -нч, -ынч, -інч ... ... ... сан ... жасалуын Ғ. Айдаров та көрсеткен[2,173]. Қазақ тілінде осы аффикстердің біреуі (-ншы, -нші, -ыншы, -інші) ғана сақталған. Реттік сан ... бұл ... ... ... тілдерінде де сақталған және өте актив, өнімді. Акад. А. Н. Кононов көрсеткен жүрнақтардың соңғы екеуі біз-дің ... ... сан ... қосымшасы ретінде қызмет атқармайды. Ал ол келтірген ілкі сөзі ... ... ... де бар, ол ... ... ... ... Керісінше алғашқы, әдепкі, бастапқы сөздерінің де бірінші деген мағынада қолданылуы бар. Бұл, әрине, осы ... -кі, -қы ... ... ... ... ... сан есімдер заттың нақтылы сандық мөлшерін емес, заттың реттік ... ... ... ... ... үшінші этаждарда тағы да сондай өзгеше әсем ойылған тесіктер бар (М. Әуезов). Төртінші рет бала мүлдем жақын ... (X. ... ... - ақ жүз ... ... ... кірдік (С. Ерубаев). Өнеркәсіптің. жалпы өнімі 1913 жылмен салыстырғанда отыз алты есе өсті, соның ішінде өндіріс құрал - ... ... ... үш есе, ал ... ... және ... ... өнеркәсібінің өнімі екі жүз қырық есе өсті ().
Келтірілген мысалдарда екінші, үшінші ... ... ... ... рет ... ... Жүз жиырмасыншы реттік саны шахтаның рет санын, 1913 жыл дегендегі реттік сан жылдың рет ... ... сан ... ... рет ... қатар саныи білдіруі оның әр уақытта зат есімнің алдынан келіп тіркесуін керек етеді. Осы ... оны ... сын ... ... ... ... тектіркесуі ғана емес, оның заттың белгісін білдіруі де бар. Осы ... ... ... ... ... де бар. Мәселен орыс тілінде реттік сан ... ... сан ... семантикалық тобы жоқ. Орыс тілінде реттік сан есім туынды сын есімге жатқызылады, қазір оны сан есім деп дәлелдеу де ... 43 - ... ... ... тілімізде де реттік сандардың сындық мәні басым келетін жерлері бар. Мысалы: Райхан институттағы бірінші студент десек, ол ең ... ... ... ... ... студент деген сияқты мәнді білдіріп тұрғанын, сондай ұғым беретінін көреміз. Бірақ бұндай мағынада қолданылуы ... ... ... ... емес, ол белгілі контексте ғана сондай ұғым бере алады.
Ал реттік сандардың негізгі мағынасы заттың нақтылы рет, қатар ... ... ... ... ... ... өзіндік мағына ерекшелігі де бар. Реттік сан есімнің тілдің ... ... ... тағы бір себебі мұнда қосылатын үстеме мағынанын өзіндік бір ... ... он ... ... ... өмірде белгілі бір кезең мен кеңістіктегі нақтылы он кітап сөз болған, ол -- бар ... ... ... Ал ... үйде тұрады дегенде әңгіме бір ғана үй туралы. Бірақ ол үйдің қатар, рет саны оныншы.Міне, бүл ... ... ... ... ... да ... мағыналық өзгеріс енетінін дәлелдейді. Сондықтан реттік сандардың сөзжасам жүйесіне жатуы өте ... ... ... ... ... ... тағы бір ... бар. Ол -- реттік сандардың субстантивтенуі. Субстантивтенген реттік сан есім зат есімдерше түрленіп, зат есімдер атқаратын синтаксистік қызметте ... ... ... ... екіншщ терезе алдында тұрыңдар (С. М.). Екіншісіне кімді ұсынасыз? (М. И.). Бұл -- он бесінші (С. М.). Мен соны ... ... бес алты ... ... ... ... тары бас жара бастағанда, үшіншісінде сүттене бастағанда, төртіншісінде пісіп келе жатқанда ... (Ғ. ... сан ... ... ғана рет ... емес, жыл, ай, күн сияқты мезгілдің де ретін білдіреді. Мысалы: Өнеркәсіптің ... ... 1965 жылы 1958 ... ... 80 ... оның ... гобы бойынша 85 -- 88 процент, тобы бойынша 62 -- 65 процент арттыру белгіленді (СҚ)[3, ... ... - ... сан ... сөзжасамы.
Топтық сан есімдердің көне замандардан келе жатқан - ер жұрнағы бар. Бұл ... ... ... ... бірер деген жалғыз сөз ғана жасалады. Бірақ бұл жұрнақ басқа түркі тілдерінде қазақ тіліндегіден әлдеқайда өнімді қызмет ... ... Осы ... ... ... тілдерінде -ар, -әр дыбыстық варианттарымен қатар - сар, - сер,- шар, - шәр варианттары да бар. Олардан татар, ... ... ... ... ... -- ... ... атауға болады. Ал осы қосымшаның бұл тілдерде қолданылу жайына келсек, қазақ тілінде топтық сан есімнің - ер ... ... ... ... бір сан ... ғана ... ... басқа түркі тілдерінде топтық санға негіз болатын есептік сандар біздің тіліміздегідей санаулы емес, ол ... бұл ... топ ... ... ... ... түркі тілдерінде осы аффикстер арқылы онга дейінгі есептік саннан, ал кейбіреулерінде оннан кейінгі күрделі ... да ... ... топтық сан есім жасайды. Түркі тілдерінің басым көпшілігіне тән бүл ... ... ... бір ғана дыбыстық варианты және бір сөзде ғана сақталып, ол көнерген өнімсіз аффикске айналған және оның ... ... ... ... ... қазақ тілінде топтық сан есім жасалатын негізгі көрсеткіш шығыс септік жалғауы. Шығыс септік жалғауы сөз жасаушы қосымшаға жатпайтыны ... ол -- ... ... ... Бірақ бұл қосымша есептік санға қосылғанда, өзінің негізгі синтаксистік қызметін атқармайды, есептік ... ... ... ... байланыстыру қызметінде емес, есептік санға топтау мәнін қосады. Мысалы: Күніне үшггч, төрттен бордақы семіз қойларды сойғызып, үйіткізеді (М. ... Неге ... ... ... ... жігіттерді жиырмадан топтап, бөле бастады (Ғ. Мүсірепов). Абай бұл үйге кіргенде, әр үстелдің айналасында екіден, үштен отырьш, кітапқа үңілген жандарды ... (М. ... Бір күн ... ... бестен жиып алып, барлығына бір түрлі іс тапсырды. (М. Әуезов). Сол күні ескі жақтан ... алты ғана кісі ... алды (М. ... қос ... тұратын болжалдық сан есімдерден шығыс есптік жалғауы арқылы топтық сан жасалады. Мысалы: Дәулетінің молдығы Нұртазаны жүз орап алатын Әлти жалшыны ... ... ... ... (С. Мұқанов). Жүз-жүзден шоғырланып аттанран жігіттер Амантай қосын айнала қор-шаған кезде, туды Темірбекке ұстатып, Амантай да атқа мінді (С. ... ... мен ... ... ... кісі ... ... отырған Керей мен Сыбанды екеуі екі жақтан аралап шықты (М. Әуезов).
Топтау ... ... ... сан ... кейін тіркескен өлшем мағынасындағы га, кг; метр, пұт, ... ... т. б. ... ... ... ... қосылу арқылы да жасалады. Мысалы: Алдағы жылда гектарына екі жүз центнерден астық аламын (Ғ. Мұстафин). Гектарынан жүз ... бес ... ... тары ... ... ... ... қалған (Ғ. Мүстафин).
Морфологиялық құрамы жағынан топтық сан есімдер де дара және күрделі болады. Бұл топтық сан ... ... ... ... ... ... дара және күрделі болуына байланысты. Мысалы: он+-нан, жүз+ден, алты+дан, төрт+тен, отыз+дан, елу+ден, жиырма бес+тен, жүз ... ... ... екі жүз елу ... бес + бес-(-тен, он+он+нан т. б.
Қорыта айтқанда топтық сан есім шығыс септік жалғауы арқылы есептік сандардан талғамай ... ... сан ... есептік сандарға, оның құрамына шек қойылмайды, тек -ер жұрнағы арқылы топтық сан ... ғана шек бар. ... ... ... сан жасаудағы қызметі өнімді, мағынасы жағынан алғанда, шығыс септік мұнда өз мағынасынан мүлдем айрылған, онда ... ... ... ... ... ... жоқ. Топтық санда шығыс септік өз мағынасынан айрылып, заттардың сан мөлшерін топтап көрсетеді, сондықтан оның синтаксистік қызметі де сақталмаған. ... ... сөз ... мекен пысықтауыш, кейде толықтауыш болса, топтық сан есімдер сын-қимыл пысықтауышы болады. Мысалы: Қаладан ... ... -- ... Олар он бес - жиырмадан келеді. Келтірілген мысалдарда ... -- ... ... ... -- ... он бес-жиырмадак -- сын-қимыл пысықт ауыш. Топтық сан есімдер сөз турлендіруші қосымшалармен түрленбейді[3, 89 - 90].
Жинақтық сан ... ... сан есім ... аффикс -ау, -еу. Бұл аффикс бірден жетіге дейінгі бірлік сан есімдерден жинақтық сан есім ... Ол ... ... ... ... бірақ есептік санға жинақтау мәнін қосып, оның мәнін абстракцияландырып, заттьтқ ұғым да қосады. Мысалы: Біреу де болса жетеді. Бес жыл ... сол ... енді ... ... ... ... оңаша отыр. Ішінен мықты үшеуін таңдап алып, ... сал. ... ... үш ... ... ... ... тракторға қалсын. Олар төртеу - ақ. Жетеудің кемтігін жаба ала ма? (Ғ. Мұстафин).
Қазіргі түркі тілдерінің ... ... сан ... -ау, -еу, -у ... ... қолданылады. Мысалға татар, башқұрт, қарақалпақ тілдерін келгіруге болады. ... ... ... ... ... ол ... -ав, -ов, -ев, -гу, -игу, -оо, -өө сияқты т. б. ... ... да ... Бірақ қандай дыбыстық вариангта қолданылмасын, олардың түп ... ... сан есім де -- көне ... ... келе жатқан сан есімнін, семантикалық тобы. Оны академик А. Н. Қононовтың, мына сөзінен көруге болады: , -- ... ... ... Ғ. ... ... ... ... жинақтық сан есім бар деп, оның жасалу жолын ... , -- ... [2, ... сан ... ... түркі тілдеріндегі тағы бір ерекшелігі оның қанша санға тарауына байланысты. Көпшілік түркі тілдерінде жинақтық сан ... ... ... ... кейбір түркі тілдерінде татар, баш-құрт, құмық тілдерінде бірден онға дейін жинақтық сан есім жасалады. Сөйтіп, түркі тілдерінде ... сан ... ... онға ... санға қатысты, бірден онға дейінгі сандар жинақтық санның ... ... ... Ол -- көне ... ... күні ... дейін қолданылып келе жатқан тілдік құбылыс.
Жинақтық санның өзі жасалған есептік саннан айырмасы -- олардың зат есімнін, алдынан келіп, оны ... сөз ... ... Бұл қасиет басқа түркі тілдеріне де ортақ. Ал жинақтық сан есімдердіқ зат есіммен ... оның ... ... ... ... ... мағынасымен байланысты. Жинақтық зат есімнің жинақтық, заттық мәнін оның ... де ... ... сан есім зат есім ... ... Әсіресе тәуелдік, септік жалғауларымен жиі түрленеді, сөйлемде де түрлі орында қолданыла береді. Мысалы: -- ... ме? ... ма? -- ... де (Ғ. ... ... -- айыпкер, біреуі -- тергеуші тәрізді, мерейі үстем отыр (Ғ. Мұстафин). Үшеуін ... ... ... ... ... ... отырмақ. -- Мінгіз ана атқа екеуін де! -- деп қастарындағы жігіттерге бұйрық етті (М. ... ... ... ... де, ... ... бас ... аузын буып, ала жөнелді. Жа-мал екеуін де түсіне қойған жоқ (Ғ. Мұстафин). ... ... ... жоқ па? (Ғ. Мұстафин). Маңыздана басып үшеуі де үйге қарай беттеді (Қ. Қайсенов)[3,88].
1.4 Болжалдық - бөлшектік сан ... ... ... зат, ... ... ... ... саны, мөлшері анық бола бермелді, сөйлеушіге заттардың саны нақтылы болмағанда, оның ... ... ... қана айту ... кең орын ... ... байланысты тілде болжалдық сан есімдср қалыптасқан Тіліміздегі болжалдық сан заттың, нәрсенін, ... дәл, ... ... тек ... ... қана оның сан ... білдіреді. Мұнда болжалдық санның жасалуына негіз болған сандық ұғым ... өз ... ... алмайды, өйткені заттың саны болжалдық санға негіз болып тұрған есептік саннан аргық болуы да, кем болуы да ... ... ... аулына Ұлжан отыз шакты кісімен келген (М. Әуезоз). Бұл екеуінің елі жақын, отыз - ... ... ғана ... (С. ... -- ... деді ... -- сол кезде ол үйде мың жарымдай ... екі - үш ... қойы бар екен (С. ... Бір ... бес - он литр сүт ... ... бес литр сүт алса, бір гектардан бес - он ... ... ... жиырма - жиырма бес центнер астық алса ішті жара ма? (Ғ. ... ... ... отыз шақты кісі дегенде кісінің нақты саны отызға ... де, ... ... ... да ... ... отыз ... дегендегі отыз дәл өзінің сандық мәнінде тұрған жоқ. Сол сияқты отыз -қырық дегенде де ... сан отыз бір, отыз үш, отыз бес, отыз ... отыз ... ... ... екі сияқгы осы сандар-дың маңындағы нақтылы бір сан ... ... ... оны ... дәл білмейді. Сондықтан отыз-қырық дегендегі сандар осы мөлшерде дегенді ғана білдіреді. Мың жарымдай жылқы, екі үш мыңдай қой ... де ... саны осы ... маңында, сондықтан мың жарым, екі-үш мьщ деген сандар сөйлемде дәл өз мағынасында тұрған жоқ Қалған мысалдардағы бес - он, ... - ... бес ... де дәл жоғарыдағы жағдай.
Сөйтіп, болжалдық сан есімдерде нақты сан мөлшер ұғымы жоқ, абстракты сан мөлшер ... бар, бұл оның ... ... ... мағына айырмашылығы.
Болжалдық сан есімдер тілімізде өте жиі қолданылады, оның ... жолы ... да ... өте мол. Олардьщ жасалу тәсілін екіге топтауға болады, болжалдық сан есімдер синтетикалық және аналитикалық тәсіл арқылы жасалады[3, 90 - ... ... ... ... ұғым тілде бар, ол математика ғылымының дамуына да ... 215]. ... ... ... тілде бөлшектік санньщ арнаулы қосымшасы жоқ. Ол ұғым есептік сандардыд белгілі синтаксистік қатысқа түсуіне байланысты ... ... ... үш, ... ... ... екісі, бестен бір т. б.
Бөлшектік сандар құрамына карай күрделі болып келеді, өйткені оның құрамына бөлім және алым сан ... ... осы екі сан ... үш ... ... тұрып, бірімен-бірі тіркеседі:
1. Бөлшектік сан есімдердің құрамындағы бірінші компонент ілік ... ... ... ... жалғаудьң үшінші жарында тұрып, бірімен-бірі тіркеседі: бестің екісі, онныц бірі, жүздің оны, мыңның жүзі т. ... ... сан ... ... ... ... шығыс септікте, екінші компонент атау септікте тұрып, бірімен-бірі тіркесіп, бөлшектік сан үғымын білдіреді: төрттен бір, жиырмадан ... ... екі, ... ... т. б. ... ... бөлігі деген сөз тіркесе қолданылады: Кітаптьщ екіден бір бөлігін оқыдым.
3. Бөлшектік саннын, құрамындағы бірінші компонент шығыс септік жалғауында, ... ... ... ... ... тіркесіп, бөлшектік сан үғымын білдіреді: екіден бірі, оннан үші, жүзден бірі т. б.
4. Бөлшектік ... ... ... ... ... ... ... тіркесуі арқылы жасалады: мың жарым, жарты мыц, миллиард жарым, жарты миллион, бес жарым, үш ... т. б.[3, ... ... сөз ... бірі сан ... ... сөзжасам жүйесі бар. Сан есмнің сөзжасам жүйес ерте қалыптасқан. Қандай да болмасын сөз табының сөзжасам ... ... ... ... ... ... Сол ... сан есімнің сөзжасам жүйесінің де негізгі элементтері бар. Оларға алдымен сндақ атаулардың өзі жатады, өйткені сандық атауларсыз басқа ... сан ... ... Бұл сан есм жөзжасамы арқылы жасалған күрделі есептік сандарға да, сан есмнің лексика семантикалық барлық топтарының жасалуына да толық қатысты. ... ... сан ... ... элементтеріне оның қосымшалары жатады. Ол қосымшалардың тек сан есмнің өзіне ғана қатыстылары да бар, басқа сөз ... ... да сан ... ... - семантикалық топтарын жасаушы морфема қызметінде қолданылуы тағы бар.
Сан ... ... ... оның сөзжасамдық элементтерінің қолданылуы заңдылықтары қалыптасқан. Сан есімде сандық атаулар қалай болса, солай жасала бермейді, сандық атаулар сан ... ... ... ... ... бойынша тілде қалыптасқан модельдермен сөзжасамдық типтер арқылы жасалған. Бұл сан есімнің сөзжасам жүйесінің қалыптасқан өзіндік сөзжасамдық заңдылықтары, жолдары, тәсілдері ... ... ... ... ... басқа сөз таптарының сөзжасам жүйесінен өзіндік ерекшеліктері де мол. Сан есімнің сөзжасам заңдылықтары ... сан есім ... ... сөз қызметінде тке қана сан есім сөз қолданылады, өйткені сан есім ... сөз ... ... оның ... сөз ... сан есім ... ... жоқ. Сан есім сөзжасамы сан есімнің өз ішінен сыртқа ... Сан есім ... сөз ... сияқты күнде толыңып отырмайды, жаңа сандық атаулар тілге үнемі қосып ... сөз табы ... сан есім ... ... ... ... бұл тұрғыдан да сан есім басқа сөз таптарынан ерекше.
Сан есімнің сөзжасамдық элементтері белгілі бір заңдылыққа ... Сан ... ... ... ... ... ... бір қосымшалармен ғана байланысты. Сан есім - қосымшағы өте кедей сөз табы. Сан ... ... ... қолданудың өзіндік тілдік заңдылықтары бар. Мысалы: сан есім жұрнақтары басқа сөз ... ... тек сан есім ... ... да, одан сан ... ... семантикалық топтарын жасайды. Өзге сөз таптары қосымша талғамайды, сан есімде оның ... ... өз ... ... Сан есім қосымшалары жаңа сан жасай алмайды, тек сан атауын түрлендіріп, оған мағына үстейді.
Сан есім сөзжасамы екі тәсіл бар. ... ... және ... тәсілдер. Аналитикалық тәсілдері дегеніміз -- сан есім сөзжасамының ең негізгі тәсілі. Аналитикалық тәсіл сан есімнің сөзжасамьшда негізгі ... ... ... ... -- сан ... ... сандық атауларының бәрі дерлік аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сан есімдегі негізгі түбір сан ... ... ... ... бәрі ... ... ... Санаудың алғашқыда үштік, бестік, тоғыздық сияқты жүйелері болғаны ғылымда дәлелденген. Мысалға чукот тілінде ... онға ... сан бес пен ... бірліктердің қосындысынан жасалады. Мұны санаудың бестік жүйесі дейді [14,72]. Қазіргі ... ең көп ... - ... ... ... Француз тілінде онымен бірге жиырмалық жүйе де кездеседі, оны ... ... ... ... деп санайды [15,212].
Сан есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы өнімсіз, өйткені сан ... ... ... өте аз ... Бұл ... сан есім зат ... сын есім, етістік сияқты сөз таптарымен мүлдем таласа алмайды, ол үстеу сияқты жұрнаққа кедей сөз ... де тең түсе ... Сан есім ... бұл ... өте ерте калыптасқан. Алайда бірлі-жарым сандардын, құрамында жекелеген қосымша кездесетінін айта ... жөн. ... ... ... ... ... морфемаларының алты, жеті,сегіз, тоғыз сандарында қайталанып тұрғанына қарап, оларды осы сандарды жасаушы қосымша санау бар. Мұнымен бірге осы сандардын, ... ... ... ... ... ... ... жетпіс, сексен, тоқсан сандарының жасалуына да негіз болған. Тек бүл ... ... ... жеке сөз ... ... бұл, ... -ты/-ті, ыз/-із қосымшаларынын. қандай мағыналы сөзден алты, ... ... ... ... ... дәл ... мүмкіндік бермейді. Бірақ бұларды осы сан атауларын жасаған қосымша деп ... ... ... ... сан ... нақтылы сан атауын жасаушы қосымша дегенде тек осыларды ғана атауға болады.
Ал сан есім ... ... ... ... сан есім ... ... жасайтын қосымшалармен байланысты. Сондықтан сан есімнін, сөзжасам жүрнақтары мағына жағынан да басқа сөз таптарынан ерекшеленеді, өйткені олар ... ... ... жатады. Сөзжасам теориясында түрленген мағына негіз сөзде (негіз сөз -- туынды сөз жасауға ... ... сөз) бар, ... ... ... сөз -- ... ... жұрнақ арқылы жасалған туынды сөз) жоқ мағыналык компонент.
Есептік сандар нақтылы сандық ұғымды білдіреді, нақтылы сандық ұғымдарды атайды. Сан есім сөз ... ... ... ... құрайды. Сан есім сөз табының негізгісі есептік ... ... ... Олар сан ... ... семантикалық топтарының жасалуына да негіз боолады. Сондықтан сан есім құрамында есептік сандар ерекше орын алады, олардың атқаратын ... ... ... әр қаттарының аттары - тілде ертеден келе жатқан сандық атаулар. Олардың ... ізі ... - ... жағдайда ғана диахрондық аспектіде байқалғаны болмаса, қазір олар негізгі түбір ретінде танылып жүр. ... ... ... ... екі сандық қатардың арасындағы сандарға қатысты. Ал олар үнемі бір санмен екінші санның тіркесі ... ... ... келіп, есептік сандардың сөзжасамы күрделі сандар туғызады. ... ... ... ... ... аты ... ... санның аты жасалу -- тек есептік сандарға ғана тән ерекшелік. Сан есімнің басқа семантикалық топтарында нақтылы сан ... ... Сан ... ... топтарында үстеме мағына ғана қосылады.
Реттік сан есімдердің заттың рет санын, қатар саныи білдіруі оның әр уақытта зат есімнің ... ... ... ... ... Осы қолданыс оны аздаи сын есімге ұқсатады, өйткені мұнда тектіркесуі ғана емес, оның заттың белгісін ... де бар. Осы ... ... тілде басым көрінуі де бар. Мәселен орыс тілінде реттік сан есімдер деген сан есімнің семантикалық тобы жоқ. Орыс тілінде ... сан есім ... сын ... ... ... оны сан есім деп дәлелдеу де бара.
Топтық сан есім ... ... ... ... ... ... ... жасалады, топ-тық сан жасалатын есептік сандарға, оның құрамына шек қойылмайды, тек -ер жұрнағы ... ... сан ... ғана шек бар. ... септіктің, топтық сан жасаудағы қызметі өнімді, мағынасы жағынан алғанда, шығыс септік ... өз ... ... ... онда ... басталар нүктесін білдіру мағынасы мүлдем жоқ. Топтық санда шығыс септік өз мағынасынан айрылып, заттардың сан ... ... ... ... оның синтаксистік қызметі де сақталмаған. Шығыс септіктегі сөз сөйлемде мекен пысықтауыш, ... ... ... ... сан есімдер сын-қимыл пысықтауышы болады. Мысалы: Қаладан келді, жақсыдан -- ... Олар он бес - ... ... Келтірілген мысалдарда қаладан -- мекен пысықтауыш, жақсыдан -- толықтауыш, он ... -- ... ... ... ... сан ... сөз турлендіруші қосымшалармен түрленбейді.
Жинақтық сан есім жасаушы ... -ау, -еу. Бұл ... ... жетіге дейінгі бірлік сан есімдерден жинақтық сан есім ... Ол ... ... мүлдем өзгертпейді, бірақ есептік санға жинақтау мәнін ... оның ... ... ... ұғым да ... Мысалы: Біреу де болса жетеді. Бес жыл өткен сол тойға енді өкініп жатыр екеуі. Үшеуі оңаша ... ... ... үшеуін таңдап алып, шұңқырға сал. Әлсіздеу біреуін үш көлікпен ауылға қайыр. Екеуі ... ... Олар ... - ақ. ... кемтігін жаба ала ма? (Ғ. Мұстафин). , болжалдық сан есімдерде нақты сан мөлшер ұғымы жоқ, абстракты сан мөлшер ... бар, бұл оның ... ... ... ... ... сан ... нақты сан мөлшер ұғымы жоқ, абстракты сан мөлшер ұғымы бар, бұл оның ... ... ... ... ... сан ... ... өте жиі қолданылады, оның жасалу жолы жағынан да ... өте мол. ... ... тәсілін екіге топтауға болады, болжалдық сан есімдер синтетикалық және аналитикалық тәсіл арқылы жасалады.
Бөлшектік сандық ұғым тілде бар, ол ... ... ... да ... ... ... қарамастан тілде бөлшектік санньщ арнаулы қосымшасы жоқ. Ол ұғым есептік сандардыд белгілі синтаксистік қатысқа түсуіне байланысты беріледі. Мысалы: оннан үш, ... ... ... ... ... бір т. ... әдебиеттер тізімі.
* М. Б. Балақаев, К. М. Есенов, Е. Н. Жанпейісов, Н. О. ... ... ... ... сөзхасам жүйесі Алматы, 1989.
* Айдаров Г. Язык ... ... ... ... VIII ... Алма - Ата, 1971. С. 157.
* Н. О. Оралбаева Қазіргі ... ... сан ... ... ... ... 1988.
* А. Ысқақов Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1991
* В. В. Виноградов Русский язык. М., Л., ... Н. А. ... ... ... М., 1952
* Хасенов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957
* Н. К. Дмитриев Грамматика башкирского ... Л., ... К. ... ... ... ... Фонетика и морфология. М., 1964
* C. Е. ... К ... ... ... М., Л., ... Русская грамматика. М., 982. Ч.
* А. Н. ... ... ... ... рунических памятников VII - IX вв. Л., 1980
* М. Ф. ... К ... о ... - грамматическом статусе числительных в современном русском языке 1987
* Э. Р. ... ... ... - ... языка
* В. З. Панфилов Философские проблемы языкознания М., 1977

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қылмыстарды тергеудегі іздеу тактикасының теориялық және қолданбалық мәселелері87 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының марфологиялық және биалогиялық ажырату белгілері6 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының морфологиялық және биологиялық ажырату белгілері12 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының морфологиялық және биологиялық ажырату белгілері жайлы3 бет
Бактериялардың жеке топтарының сипаттамасы (1 бөлім – gracilicutes)10 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет
Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері38 бет
Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь