Етістік категориялары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І ЕТІСТІК КАТЕГОРИЯЛАРЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ
1.1 Етістік және оның категориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Етістіктің морфологиялық, лексика.грамматикалық сипаттары ... ... ... 8
ІІ ТУЫНДЫ ЕТІСТІКТЕР
2.1 Туынды етістіктердің зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.2 Туынды етістіктердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
Курстық жұмыстың өзектілігі. Қазақ тіл біліміндегі өзекті мәселенің бірі – морфология саласы. Морфологияның ішінде етістік сөз табының да тіл білімінде өзіндік орны бар мәселе болып саналатыны анық. Бүгінгі таңда да қазақ тіл білімінде етістіктің басты критерийлерінің мәні, өзіндік маңызды сипаттары толық айқындалды деп айта алмаймыз. Осы тұрғыдан бұл теориялық білімнің қазақ тіл білімінде етіктің ерекшеліктерін, оның ішіндегі туынды етістікті талдаудың қажеттілігі жұмыстың өзектілігін анықтайды.
Зерттеу нысаны. Етістік сөз табының ерекшеліктері, категориялары, құрылымына қарай бөлінуі, туынды етістіктер, олардың жасалу жолдары.
Жұмыстың мақсаты. Тіліміздің грамматикалық құрылысына қатысты күрделі сала – морфология. Морфологиның ең өзекті, ең басты мәселесі – етістік, оның құрылымы, туынды етістіктердің жасалу жолдарын айқындау, етістік тудыратын жұрнақтарды бөліп қарастыру.
Жұмыстың міндеті. Етістік категорияларының ерекшеліктерін ажырату, морфология, лексика-семантика тұрғысынан қарастыру, туынды етістіктердің пайда болуын зерттеу, етістік тудыратын жұрнақтарды жіктеу, топтастыру.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ тілінің грамматикалық құрылысы. Морфология саласының ең өзекті мәселесі – туынды етістіктер. Туынды етістіктердің пайда болуы, етістік тудырушы жұрнақтардың түрлері.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Етістікті морфологиялық тұрғыдан қарастыра отырып, туынды етістік жасайтын жұрнақтарды зерттеу, топтастыру, туынды түбірлердің қай мәнде жұмсалатынын айқындау, туынды етістіктердің жұрнақтар арқылы қай сөз табынан пайда болғанын дәлелдеу.
Зерттеу әдісін. Курстық жұмысты жазу барысында сипаттама әдіс, талдау әдісі, салыстырмалы әдіс, топтау әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының маңызы. Грамматикалық категориялардың ішіндегі етістік категорияларының ерекшеліктерін, олардың негізгі қағидаларын анықтау, мағыналық ерекшеліктерін ашу, туынды етістіктердің пайда болуы мен туынды етістік жасаушы жұрнақтарды бөліп қарастыру, зерделеу – қазақ тіл біліміндегі морфология саласының өзекті мәселесінің дамуына оң ықпалын тигізері сөзсіз.
Курстық жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспе мен қорытындыдан басқа үш бөлімнен және әр бөлім бірнеше тараулардан және әдебиеттер тізімі мен сілтемелерден тұрады.
Етістік – қай тілде болмасын ең күрделі сөз табы. Басқа тілдердегі сияқты қазақ тілі сөз таптарының жүйесінен де ерекше орын алатын сөздер – етістік.
Етістіктердің лексика – граматикалық мағыналары да, граматикалық тұлғалары да әр алуан, синтаксистік қызметі тек баяндауыш болу ғана емес, жай сөйлем мен құрмалас сөйлем мүшелері мен сөз тіркесінің жасалынуына тікелей ықпал етіп отыратыны белгілі. Түркі тіл білімінде етістік туралы зерттеулер мен теориялық негіздердің қалыптасуы тіпті ертеден басталады.
Ескі ескерткіштердің бірі 1069 жылы Юсуф–хас–Хадисиб Баласағұнның «Құдтағу білімінде шартты райлы, қалау райлы, бұйрық райлы, көсімшелі, есімшелі сөздер кездеседі».
1. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1966.
2. Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері.- Алматы, 1973.
3. Маманов Ы.Е. Сөз, морфема, қосымша туралы түсінік // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1991, №7.
4. Мырзабеков С. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің құрылымына статистико-лингвистикалық талдау. - КД, 1973.
5. Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы, 1966.
6. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттары. - Алматы, 1975.
7. Хасенова (Қалыбаева А). Етістіктердің лексика-грамматикалық сипаты, 1971.
8. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы: Ана тілі, 1994.
9. Оразов М. Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктер. – Алматы, 1980.
10. Хасенова А. Қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер. – Алматы, 1959
11. Бектұров. Ш, Серғалиев. Қазақ тілі. – Алматы, 1994.
12. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ISBN 9965-08-235-9
13. Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі етістіктің грамматикалық категориялары. – Алматы. 1975
14. Османова А.Ә. Синонимдес етістіктердің семанитка-стилистикалық қызметі.- Алматы 1991.
15. Исаев С.М. Қазақ тілі: Оқу құралы. – Алматы, 1991.
16. Дүйсембекова П.С. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің бұйрық райы, 2000.
17. Қасабек Қ., Мұхамади Қ. Қазіргі қазақ тілі /морфология/. – Алматы, 2004.
18. Қасымова Б. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі етістіктер. Алматы: АлМУ-дың баспасы, 1996.
19. Қасабекова Қ. Негізгі түбір салт етістіктер/Оқу құралы. – Алматы, 1998.
20. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. – Алматы: Мектеп, 1981.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ............................................................................................................3
І ЕТІСТІК КАТЕГОРИЯЛАРЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ
1.1 Етістік және оның категориялары..............................................................6
1.2 Етістіктің морфологиялық, лексика-грамматикалық сипаттары............8
ІІ ТУЫНДЫ ... ... ... ... тарихы....................................................19
2.2 Туынды етістіктердің жасалу жолдары....................................................20
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................................27
Пайдаланылған әдебиеттер..........................................................................31
Кіріспе
Курстық жұмыстың өзектілігі. Қазақ тіл біліміндегі ... ... бірі - ... ... Морфологияның ішінде етістік сөз табының да тіл білімінде өзіндік орны бар мәселе болып саналатыны анық. ... ... да ... тіл ... ... ... ... мәні, өзіндік маңызды сипаттары толық айқындалды деп айта алмаймыз. Осы тұрғыдан бұл теориялық білімнің қазақ тіл білімінде етіктің ерекшеліктерін, оның ... ... ... ... ... ... өзектілігін анықтайды.
Зерттеу нысаны. Етістік сөз табының ерекшеліктері, категориялары, құрылымына қарай бөлінуі, туынды етістіктер, олардың жасалу ... ... ... ... құрылысына қатысты күрделі сала - морфология. Морфологиның ең өзекті, ең ... ... - ... оның ... ... етістіктердің жасалу жолдарын айқындау, етістік тудыратын жұрнақтарды бөліп қарастыру.
Жұмыстың міндеті. Етістік категорияларының ерекшеліктерін ажырату, морфология, лексика-семантика тұрғысынан қарастыру, туынды етістіктердің ... ... ... ... ... жұрнақтарды жіктеу, топтастыру.
Зерттеу пәні. Қазіргі қазақ тілінің грамматикалық құрылысы. Морфология ... ең ... ... - ... ... ... ... пайда болуы, етістік тудырушы жұрнақтардың түрлері.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... отырып, туынды етістік жасайтын жұрнақтарды зерттеу, топтастыру, туынды түбірлердің қай ... ... ... туынды етістіктердің жұрнақтар арқылы қай сөз табынан пайда болғанын дәлелдеу.
Зерттеу әдісін. Курстық жұмысты жазу барысында сипаттама әдіс, талдау әдісі, салыстырмалы ... ... ... ... ... маңызы. Грамматикалық категориялардың ішіндегі етістік категорияларының ерекшеліктерін, олардың негізгі қағидаларын анықтау, мағыналық ерекшеліктерін ашу, туынды етістіктердің пайда болуы мен ... ... ... ... бөліп қарастыру, зерделеу - қазақ тіл біліміндегі морфология саласының өзекті мәселесінің дамуына оң ықпалын ... ... ... ... ... кіріспе мен қорытындыдан басқа үш бөлімнен және әр бөлім бірнеше ... және ... ... мен ... ... - қай ... ... ең күрделі сөз табы. Басқа тілдердегі сияқты қазақ тілі сөз таптарының жүйесінен де ерекше орын алатын сөздер - ... ... - ... ... да, ... тұлғалары да әр алуан, синтаксистік қызметі тек баяндауыш болу ғана емес, жай сөйлем мен құрмалас сөйлем ... мен сөз ... ... тікелей ықпал етіп отыратыны белгілі. Түркі тіл білімінде етістік туралы зерттеулер мен теориялық негіздердің қалыптасуы тіпті ... ... ... бірі 1069 жылы Юсуф - хас - ... ... ... тіл білімінде етістіктер туралы нақтылы ережелер жазылған зерттеулердің ең алғашқысы, ең ... де ... ... ... шыққан ғалым Махмуд Қашқари .
Тұңғыш тюрколы әрі энциклопедист М.Қашқари қалдырған мұралар әр жағынан алынып, тілдің белгілі салаларымен байланыстыра зерттеліп, ... ... ... келеді. Түркі тілдерінің қай - қайсысының болса да тарихымен ... одан әрі ... ... беру тіл ... үшін ... да аса - ... ... саналады.Бұдан 900 жыл бұрын жасап, артына түркі тілдермен өшпес мұра қалдырып кеткен ұлы ғұлама М.Қашқари әрқашан да ... ... ... ... ... ... мәлім.
Төрт томдық салыстырма сөздіктің дені етістік деуге болады. Олай ... ... ... том - ... ... және осы сөз табына қатысты ерезелер. Үшінші том мен индекстіе де етістіктер басым. Бұл айтылғанның бәрі ... ... ... ... ... ... ... сөз етіп берген етістіктері тап, теп, қаш, сын т.б. негізгі түбірлерден басталады. Оларды ... ғана ... ... екі ... деп ... әрі қарай екі буынды етістік түбірлері құрамына қарай біркелкі ... ... ... ... - ік, іқ, ұқ, үк ... негіз және жұрнақ деп бөлуге келмейтін туынды түбірлер және етістік тұлғалар берілген.Томның соңғы жарымы төрт әріптілермен бес ... ... ... ... ... құрамы жағынан күрделі болып келетін бұл етістіктер түгелімен дерлік туынды түбірлер.
М.Қашқари өз еңбегінің классикалық әдеби араб тілінде жазып, араб ... ... ... ... ... ... ... туралы зерттеушілер қыпшақ тіліне тікелей қатысы бар еңбектің бірі - 1343 жылы египетте жазылған (түрікше, монғолша, арабша, таржуман) деп ... ... ... ... ... сөздіктің туындыгері белгісіз десе, П.Мелиоранский атты еңбегінде сөздіктің туындыгері Мұхаммед ибн ... ... ... ... екінші бөлімі етістікке арналған. Етістіктер бұйрық рай формасында берілген. Үшінші бөлім етістіктің жіктелуіне, төртінші бөлім қоымшаларға ... ... сөз ... оны үш ... үш ... бөліп, болымды, болымсыз түрлерін сөз етіп, жекеше, көпше айтылатыны сөз болған.
Голландия ғалымы ... ... ... ... ... түркі сөздері қыпшақ тіліне жатады. Н.А.Баскаков оларды кездесетін сөздерге өте ... ... ... тілі туралы біраз зерттеулер жүргізген араб тілінің шаманы Асыр - ад - Дин ... 1312 жылы ... ... тілдерінің түсіндірме кітабы) атты еңбек жазды. Қолжазба түрінде сақталған бұл еңбектің бір ... ... ... Мұстафа Стамбұлда бастырып шығарды. Кейірінек профессор Ахмед Джаферологс қолжазбаның басқа нұсқасын тауып, оны түркі тіліне ... ... ... Абу Хайман еңбегіндегі түркі сөздері іріктеліп, 1936 жылы жеке сөздік ретінде Түркияда баспадан шығарылды.
ХІV ғасырда сақталған тағы бір еңбек ... ... - ... ... ат Турки жазған деп аталатын сөздік. Қолжазба Париж кітапханасында сақтаулы көрінеді. Қолжазбаны ... оның екі ... екі ... 1938 - 1954 бастырып шығартқан поляк түркологы - Ананиаш Зайоновский.Сөздік екі бөлімге бөлінген: ... ... - ... ... ... - ... сөздер.
Жалпы түркі тілдерінің граматикалық жүйесін зерттеу ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында басталған. Түркі тілдері ішінде граматикалық жүйесі бірінші болып ... ... ... тіл - ... ... Бұл ... 1769 жылы Қазақ духовной семинариясында жазылып, Петербургта деген атпен жарияланды. 1778 жылы Москва университетінің баспасынан Хольфиннің орын оқушыларына ... ... оқу ... 1776 жылы ... атты ... шығарылды. 1701 жылы жазылған Гигоновтың , 1839 жылы ... ... , 1894 жіне 1897 жылы екі ... ... ... ... деп аталатын еңбектер т.б.жарық көрді.
І ЕТІСТІК КАТЕГОРИЯЛАРЫ ТУРАЛЫ ... ... және оның ... ... ... жалпы гамматикалық мағынаға ешбір өзгеріс енгізбей, оған қосымша грамматикалық мағына үстейтін және жіктелуге негіз болатын белгілі бір ... ... ... ... ... таза ... категориялары болып табылады [15:60].Етістік қимылды, іс-әрекетті білдіретіндіктен, сөйлемде көбінесе қимыл иесі - ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп, модальділік мәнге ие болып отырады. Етістіктің жалпы грамматикалық мағынасының үстіне үстелетін осындай модальділік мәндер рай категориясының жеке ... ... іске ... рай ... ... ... бір негізде болу-болмауымен, яғни шақтық ұғыммен байланысты. Басқаша ... үш ... ... қолданылған етістік ашық рай тұлғасында тұрған болып есептеледі.
Шартты рай қимылдың, іс-әрекеттін болу-болмау шартын білдіріп, ... ... ... ... ... ... етістік тұлғаларының үстіне -се, -се жұрнағы жалғану арқылы жасалады да, жіктеліп қолданылады. Мысалы: Осы мен, ... ақын ... ... 1. Мен ... 2. Сен ... Сіз ... 3.Ол барса. Бұйрық рай қимылдың, іс-әрекеттін орындалу-орындалмауында біреуге бұйыру, тілек ету, түрткі болу ... ... ... ... мәні ... айқын болады да, ІІІ-жақта бұйыру, өтіну мәні басым болады, ал І-жақта бұйрықтан гөрі сөйлеуші қимылды, ... өзі ниет етіп ... ... ... рай ... ... іс-әрекетті жүзеге асыруға бағытталған ниетін, тілегін, ынтасын білдіріп, етістік түбір мен етістіктің күшейтпелі, болымсыз етістік тұлғаларына - ... ... ... ... оның ... тәуелдік жалғауы қосылып көмекші етістігі тіркесіп немесе етістік түбірге -са (-се) игі еді, -ғай (-гей), -са екен ... ... ... тіркесу арқылы жасалады. Мысалы:
1. Менің барғым келеді. 2.Сенің барғың келеді. Сіздің ... ... ... ... ... ... ... жай күйдің орындалу мезгілі мен сөйлеп тұрған ... ... ... ... ... категория. Шақ категориясы сөйлеп тұрған сәтпен байланысты ... өту ... ... ... бірақ ол мерзімдік мән жеке сөздер арқылы емес, грамматикалық жолдарымен беріледі. Шақтың үш түрі бар [17:83].
Осы шақ сөйлеп ... ... ... ... ... ... ... өтіп жатқаның білдіреді. Осы шақ мағыналық мағыналық ерекшелігіне қарай нақ осы шақ, ... осы шақ ... ... ... осы шақ - ... етістіктің тікелей жіктелуі арқылы не көсемшенің - ып, -іп, -п, -а, е, й, тұлғасындағы ... ... осы ... ... ... келуі арқылы жасалады. Ауыспалы осы шақ - а, е, й тұлғалы етістіктің жіктеліп келуі арқылы жасалады: ... ... ... Оны бір ... ауыспалы осы шақ деп берсе, енді бірі, жалпы осы шақ. Мысалы: құс ұшады, әнші ән салады [8:34].
Өткен шақ - ... ... ... ... ... ... ... кеткенің (немесе болмай қалғаның) білдіреді. 1. Жедел өткен шақ (-ды, -ді, -ты, -ті) қимылдың, ... ... ... ... ... ғана ... өткенін білдіреді. 2.Бұрынғы өткен шақ - қимылдың, іс-әрекеттін сөйлеп тұрған уақыттан әлдеқайда бұрын, ертеде болып өткенін ... Оның ... түрі ... - ... ... ... ... түрі - ып, іп, п арқылы жасалады. 3. Ауыспалы өткен шақ есімшенің - ... ... ... ... ... кім?) -ар, -ер,- р және еді көмекші етістігі тіркесу арқылы жасалады.
Келер шақ - ... ... ... ... ... кейін болатынын білдіреді. 1. Болжалды келер шақ - ар, ер, р, с. 2. Мақсатты келер шақ - мақ, мек. 3. ... ... шақ - а, е, й . 4. ... ... шақ - ... гелі ... жүр, жатыр).
Етістіктің жіктік жалғауларын қабылдап, қимылдың қай жақтағы субъектіге тән екенін ... - ... ... ... ... ... үш жағы болады: І - сөйлеуші жақ. ІІ - ... жақ. ІІІ - ... ... ... ... ... ... үш жақтың әр жағында бөлек-бөлек болып түрленіп, сол ... бір ... бір ... ... ... ... ... екінші жағынан, әр жақты (жекеше, көпше) әр түрлі грамматикалық формалар арқылы бір-біріне қайшы грамматикалық ... ... ... түрлену жүйесінің жиынтығын құрау арқылы грамматикалық категория болып танылады.
Сонымен бірге жіктік жалғаудың синтаксистік ... мен ... ... ... ... Ол сөйлемді тиянақтап, бір жағы қимылдың иесі - бастауышпен (субъектімен) қиыса байланысып тұрса, екінші жағынан, ойды ... ... ... ... ... Жақ ... ұғым мен жіктелу бір-бірімен толық балама емес. Өйткені, жіктік жалғау тек жақтың мағынамен ғана шектеліп ... онда ... ... ... жалғаудан бөлек грамматикалық категория боларлықтай ерекшеліктері, айырмашылықтары болмас еді. Өйткені жақтық мән ... ... да, ... жалғауда да бар.
Жақ ұғымы қимыл, іс-әрекеттің қай жақ арқылы іске асатынын білдіреді де, субъекті мен ... ... ... және ... ... ... ІІ жағынан жіктік жалғау, ІІІ жақта (жекеше, көпше) әрқайсысына тән арнайы грамматикалық тұлғалары бар парадигмалық түрлену жүйесі болып ... ... ... көбіне етістікпен байланысты сипатталады. Бірақ жіктелетін тек етістік емес. Әдетте жіктік жалғау етістік ... ... ... ал есім сөздерге тікелей жалғанады. Сондай-ақ етістіктің жіктелуі біркелкі емес.
Етістіктің жіктелу ерекшеліктері. 1. Етістіктің түбір тұлғасы ... ... ал есім ... ... ... 2. ... ... тұлғаларының өзі бірдей, біркелкі жүйемен жіктелмейді. Қазақ тілінде етістік 5 түрлі жіктеледі, 4 түрлі ... ... ... 1. ... ... ... -ген, ... -ар, -р, -с), қалып етістіктері, есім сөздер біркелкі жіктеледі. -уда, уде ... ... ... ... жіктеледі. 2. Етістіктің көсемше тұлғалы түрі (-а, -е,- й, -п, -ып, -іп) І-ІІ жақтарда есімдерше жіктеледі де, ІІІ ... ... - ... ... ... 3. ... рай (-са, -се), жедел өткен шақ (-ды,-ді) тұлғасының түрлері шағындалған қосымшалар жалғану арқылы ... 4. ... ... рай ... ... жіктеледі. 5. Етістіктің ерекше жіктелетін түрі - қалау рай [8:132-б]
1.2 Етістіктің морфологиялық, лексика-грамматикалық сипаттары
Етістік - ... ... сөз ... ішіндегі ең күрделі және қарымы кең грамматикалық категория. Морфологиялық құрылымы жағынан етістіктер жалаң етістіктер мен күрделі ... деп ... екі ... бөлінеді. Жалаң етістіктер құрылымына қарай түбір етістіктер және жұрнақ арқылы жасалған туынды етістіктер деген екі топқа жіктеледі [1:44]. Жалаң ... ... ек, жек, оқы, жаз, кел, ... баста, қолда, арала, сабала, сүйреле, шапқыла, үймеле, кіріс, жуын, айтқыз т. б. Түбір етістіктер деп арнаулы морфологиялық бөлшектері жоқ, ... ... ... ... ... ... және ... деп бөлшектеуге болмайтындай етістік формалары аталады [2:57]. Мысалы: аз, ал, айт, алда, арба, ат, ас, аш, ақ, бар, бас, бат, бер, без, бол, бөр, ... ... ... де, ез, ер, ес, жет, ... жыла, же, жел, жебе, жорт, жи, жар, жаз, жүз, ... ... ... ... тос, тол, тоқы, түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т.б. Бірақ, өзге түбір сөздер сияқты, етістік ... де ... ... ... олардың қатары да бірте-бірте толығып, көбейіп отырған, сол ... ... ... ... бұрын ұзақ замандар бойы, туынды сөз есебінде жұмсала-жұмсала келіп, бірте-бірте түбірі мен ... ... ... ... ... сөздер бар. Мысалы, жоғарыдағы етістіктердің ішінен: айт (ай+т), алда (ал+да), байла (бай+ла, бау+ла), бақырай (бақ+ырай), жыла (йығ+ла), ... ... ... сондай-ақ тоқта (тоқ+та), тоқыра (тоқ+ыра), болыс (бол+ыс), сөйле (сөз+ле), тула ... ... ... шегер (шек+ер) т. т. тәрізді қазіргі шақта түбір саналып жүрген етістіктерді ... ... ... ... әуелгі түбір сөздер мен жұрнақтардан кейбіреулері деформаланбай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... етістіктер: Туынды етістіктерге, әдетте, түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы жасалған етістіктер жатады. Туынды етістіктерді тиісті түбірге және жұрнаққа бөлшектеуге ... ... ол ... ... ... қолданыла береді. Мысалы: ой+ла, той+ла, тер+ле, сүр+ле, ем+де, көз+де, тоқпақ+та, іс+те, сын+а, ... ... ... Есім негізді етістіктер: Есім негізді етістіктерге етістіктерден өзге сөз таптарынан жасалатын етістіктер ... олар ... ... ... көбінесе зат есімнен, сын есімнен, үстеулерден, еліктеуіш сөздерден, әредік одағайлардан жасалады [3:61]. ... ... ... ... ... -лан ... -дан, -ден, -тан, -тен) ... -лас (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнағы; -лат (-лет, -дат, -дет) жұрнағы; -а ... -ай (-ей, ... -қар ... -кер, ... -ар (-ер, ... -ал (-әл, -ыл, -іл, -л)жұрнағы; -ық (ік)жұрнағы; -сы (-сі) және -ымсы (-імсі) жұрнақтары; -сын (-сін) жұрнағы; -сыра ... -ра (-ре, -ыра, ... ... (-ірей)жұрнағы; тек белгілібіресімдерден, кейбіреулері тек санаулығанаесімдер мен етістіктердентуындыетістікжасайтынәрікөне, әрімаңдымсызжұрнақтар бар. Оларға мыналар жатады: -ы, -і (бай-ы, жас-ы, жан-ы, желп-і, кең-і, ... ... т. б.) -шы, -ші -ан, -ен, -ын, -ін, -н ... ... ... -іркен -ына, -іне -қа, -ке, -ға, -ге -ди, -тый, -ти. Етістік негізді етістіктер: Бұл салаға етістік негіздерінен арнаулы жұрнақтар ... ... ... ... енеді. Бұл жұрнақтарды семантикалық ерекшеліктеріне қарай екі салаға бөлуге болады . Бірінші ... өзі ... ... ... ... ... ... еселену, қайталану, үстемелену, солғындау сипаттарын білдіретіндей рең жамайтын жұрнақтар жатады, олар, шартты түрде, амалдың өту ... ... ... деп ... -ла (-ле, -да, -де, -та, -те) ... ... ... -гіле) -мала (-меле, -бала, -беле, -пала, -пеле) -ғышта (-қышта, -кіште, гіште) -ыңқыра ... ... ... ... ... -мсыра, -місре) -ыстрыр (-істір, -стыр, -стір) Екінші ... өзі ... ... ... мағынасына амалдың субъектіге қатысын білдіретіндей реңк жамайтын жұрнақтар жатады, олар етіс жұрнақтары деп аталады.
Ерекшелігіне қарай, бұл ... етіс ... ... ... ... саналады да, етістердің көрсеткіштері делініп танылады. -ыс (-іс, е)-т -тыр (-тір, -дыр, -дір), -қыз (-ғыз, -кіз, -гіз) -ыл (-іл, -л) -ын (-ін, -н) ... ... ... ... ... ... ... ,сараламалы етістік, суреттеме етістік, тұрақты етістік. Құранды етістік: етістіктің бірінші компоненті ... ... ... ... ... ... етістік) сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер есебінде қызмет етеді [4:88]. Мысалы: жәрдем ет, ән сал, үлгі қыл, ... ал т.б. ... ... бұл ... ... ... ... дербес лексикалық мағына бар және әрқайсысының осы мағыналары бір-бірінен кем емес, бір-бірімен пара-пар я тең түседі. Мысалы: алып ал, ала кел, ... бара кел, алып бар, ала бар, алып кет, ала кет, ... ... ... етістік: Бұл етістіктер екі я одан аса етістіктің тіркесінен құралады. Лексикалық мағынасына алғашқы етістік негіз (жетекші) болады да, оған ... ... ... (-а, -е, -й, -ып, -іп) мен ... ... ... селбесіп жетекші етістіктің мағынасын саралайтындай қосымша грмматикалық мән үстейді. Сарамалы етістік құрамындағы ... ... ... ... қарай және компоненттердің сандары да, өздері де басқа-басқа болуларына қарай, олардың грамматикалық қызметтері де, ... ... да ... ... ... ... асу я өту сипаттарының әр қилы кезеңі, сатысы сияқты ... ... ... Мысалы: айтып жібер, айтып жібере қой; айтып жібере жаздап қалды; айтып көр, айта көр, айта сал, айта қой, ... қой, айта жүр, айта біл, айта түс т.б. ... ... - бұл ... ... сөз бен ... етістіктен құралады. Жетекші сөз етістіктің жалаң, я күрделі көсемше, есімше ... ... ... және есім мен ... ... ... болады.[5:82] Бұларға жәрдемші болып көмекші етістік қосылады. Көмекші етістіктердің көбі - е ... ... ... ... болып келеді.Мысалы: барып едім, барған едің, келетін еді, түсінуші едік, ұйықтап кеткен екенмін, кешігіп қалған екенсің, келсе игі едіңдер, ... ... жас ... бармақ болды, келемек екен, жазатын болды, келетін көрінеді т.б. Тұрақты естістік: Бұл етістіктерге лексикаланған, идиомаланған тіркестер ... ... опық ... таяқ жеді, құр қалды, бас қойды, ауыз жаласты, арам тер ... ... ... ... ... ... ... жан алқымға алды, ауыз салды, көз салды, жек көрді, жанын қияды т.б. Етістік ... ... ... ... ... грамматикалық категорияларға бөлінеді: - Етістік негізі. - ... ... ... - ... және ... ... - Етіс категориясы. - Болымдылық және болымсыздық категориясы. - Амалдың өту сипаты категориясы. Есімшелер категориясы. - Көсемшелер ... - Рай ... - Шақ ... - ... көптік жалғауларының шаққа қатысы.[6:127] Етістіктердің мағыналары: Етістіктерді іштей бір-біріне мағына жағынан ... өз ара ... ... ... ... топ- ... ... болады: - амал-әрекет етістіктері (босат, көтер, күрес, ки, сыз, өлше т.б.); - қимыл-қозғалыс ... ... ... ... жыт, қаш, ... т.б.); - қалып-сапа етістіктері (жат, жантай, тұр, тос, күт, ұлғай т.б.); - ойлау-сөйлеу етістіктері (айт, сөйле, де, ескер, жатта т.б.); - ... ... ... жапырақта, гүлде, өс, өн т.б.); - бағыт-бағдар етістіктері (бар, кел, кет, ... ... әкет т.б.); - ... күйі етістіктері (жыла, қайғыр, өкін, күл, қуан т.б.); бейнелеу-еліктеу етістіктері (жарқыра, күркіре, дүркіре, тарсылда,сыртылда, сырқыра т.б.); - ... - ... - ... ... деген сияқты әлденеше топқа бөліп, саралауға болады. Сондай-ақ, сыртқы түр-тұрпат ... ... ... алшақтықтарына қарай оларды: омоним естістіктер, синоним етістіктер, антоним етістіктер деген тәрізді топтарға да жіктеуге болады.[7:111] Ал егер ... ... ... мен ... ... 2 жағы бір грамматикалық мағынаны білдіріп, бір ұғым болып ... ... ... екі ... екі ... ... қажеті жоқ сияқты. Олай болса, беретін мағыналары бір, сыртқы тұлғалары бір ұғымдарды бір атаумен атаған ... Егер ... ... бұйрықтық мағына о бастан тән болса, етістіктің белгілі бір тұлғадағы көрінісі, яғни бұйрық райдың екінші жақ анайы жекеше түрінде ол ... ... еді. ... 2 жақ ... ... ... бар. Бірақ осы етістіктерді тұтасымен алып түбір деуге ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін болымсыз етістік, етіс жұрнақтары жалғанған етістікті түбір деп қарастырмасымыз анық. Ендеше, етістік түбірі мен бұйрық райдың 2 жағы бір ... ... ... ... ... ... ... білдір-генімен, екеуін бір нәрсе деп шатастыру дұрыс емес. Етістіктің түбір күйінде тұрып білдіретін ... ... ... іс- ... ... ... Бұл ... етістік қандай тұлғада қолданылса да сақталады. Ал 2 жақ бұйрықтық мағына етістік түбірінде жоқ, ол сөйлемде етістіктің бастауышпен (сен жіктеу ... түсу ... ... ... ... ... ... сөйлем ішінде қолданылғаннан кейін бастауышпен тікелей мағыналық ... ... ... ... ... ... және жекешелік қарым-қатынасқа түседі.[8:91]Міне, осы жердегі етістікке 2 жақ бұйрықтық мағына үстеледі. Демек, бұйрықтық мағына - ... ... ... процесінде қолданылғанда пайда болатынмағынасы. Негізгі етістік пен көмекші етістіктердің тіркесінен жасалған сөздердің бәрі - ... ... ... ... ие ... ... жұмсалатын,дербес ұғымды білдіретін сөздер.
Етістіктің күрделілігі лексика-семантикалық сипатынан, грамматикалық формалары мен ... ... ... ... ... ... ... осындай сан кырларын зерттеуге арналған еңбектер аз жазылмаса да, оның грамматикалық категория ретіндегі барлық ерекшелігі ... ... ... ... бола ... ... етістіктің лексика- семантикалық сипатын, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеуде толықтыра түсуді қажет ... ... ... ... ... ... ала-кұла пікірлер де кездеседі.
Қазақ тіліндегі етістік түбірі - нақтылауды қажет ететін ... ... бірі ... ... ... ерекшеліктері оның лексика-грамматикалық сипатынан туындайды. Қазақ тіліндегі етістіктің түбірі сыртқы тұлғасы жағынан бұйрық райдың 2 жақ ... ... ... ... ... Сол ... қазақ тілі грамматикаларында, оқулықтарда, арнайы зерттеу еңбектерінде деп, ... ... ... ... ... ... ... етістіктің бастапқы түрі бұйрық райдың 2 жақ жекеше түріне ... ... ... Әрине, бұл екеуі екі басқа тұлға екені айқын, алайда көріністері бірдей. Бұйрық райдың арнайы көрсеткіші болмағасын ... ... ... сыртқы көріністе ғана болады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістік. Етістіктің категориялары және ерекшеліктері27 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Етістік оның мағанасы13 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті69 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқуышыларын халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту5 бет
Сын есімнің семантикалық мағынасы11 бет
ХIX ғасыр орыс түркологтарының грамматикалық еңбектері, зерттеу объектілері105 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь