Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
І ГРАММАТИКАЛЫҚ МАҒЫНА
1.1 Грамматикалық мағына және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен жолдары ... ... ... ... .. 12
ІІ СӨЗЖАСАМ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
2.1 Сөзжасам туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 18
2.2 Сөзжасамның сентетикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
2.3 Сентетикалық тәсілдегі түбір морфемалар, олардың мағыналық және құрылымдық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
23
2.4 Сөзжасамның аналитикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25
2.5 Сөзжасамның лексика.семантикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
35
Тіл — қоғамдағы адамдар арасындағы аса маңызды қатынас құралы. Осы себептен де, ол бір жағынан, ойлаумен, екінші жағынан, сол арқылы санамен тікелей байланысты және қоғамдық өмірде белгілі бір қызметтер (коммуникативтік, эстетикалық-экспрессивтік т.б.) атқарады. Тіл, ең алдымен, ойды жарыққа шығарып, жетілдірудің құралы болу арқылы ойлаумен тікелей байланысты. Соңдықтан тілдің негізгі единицалары ойлаудың басты категорияларымен сәйкес келіп жатады. Мысалы, сөз ұғымды білдіріп, соның тілдік көрсеткіші болса, ойды білдірудің бірден-бір тілдік көрінісі сөйлем болып табылады. Сондай-ақ, тілдік единицалардың бұдан басқа да өзіндік мәндері, атқаратын қызметтері бар. Міне, осы қасиеттері арқылы тіл айналадағы дүние, объективтік шындық туралы адамның санасын қалыптастырады, оларды есте сақтауға негіз болады. Осы жағынан келгенде де тіл бірдеңені үйренудің, білудің, шындықты бейнелеудің, тіпті абстракты түрде ойлаудың қүралы да болып табылады. К. Маркстің «Тіл де сана сияқты өте көне құбылыс» — деуі осыдан болса керек.
Тіл білімінің қай саласын алсақ та, оның зерттеу объектісі я тікелей, я жанама түрде сөзге келіп тіреледі. Өйткені сөзде фонетикалық қасиет (дыбыстық кешен) те, лексика-семантикалық қасиет (ішкі мағына) те, сөзжасам қасиеті (жаңа сөз я жаңа мағына) де, грамматикалық қасиет (морфологиялық құрамы мен құрылысы, сөздердің түрленуі, сол арқылы бір-бірімен байланысқа түсіп, алуан түрлі грамматикалық мағыналар білдіріп, сөйлем құрауы) те бір-бірімен қабысып, қабаттасып келіп отырады.
Грамматика (гректің grammatike— оқи алу, әріп жаза білу деген сөзінен қалыптасқан) болса, ол сөздердің түрлену жүйесі мен грамматикалық мағыналарын, олардың арасындағы байланыс пен қарым-қатынастарды, сөйтіп, сөздердің тұлғалану ерекшеліктерін, сөздердің бір-бірімен тіркеске түсіп, сөйлем құрау сияқты қасиеттерін қарастырады. Грамматиканың бір саласы морфологияның (гректің mогрһе — форма, тұлға және lоgоs — сөз, ілім деген сөздерінен құралған) да зерттейтін басты обьектісі — сөз.
Сөзжасамның тіл білімінің дербес саласы болып танылуы оның өзіндік зерттеу нысанасы болуымен байланысты. Сөзжасам тілдің сөзжасам жүйесін, сөзжасамдық бірліктерді, сөзжасам заңдылықтарын, сөзжасамның амал-тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын, сөзжасам арқылы жасалған туынды сөздерді, олардың түрлерін сөзжасамдық үлгілерді, сөзжасамдық мағынаны, әр сөз табының сөзжасамын т.б. толып жатқан сөзжасамға қатысты мәселелерді зерттейді, яғни тілдің сөзжасам жүйесін зерттейді. Тілдің сөзжасам жүйесі казақ тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамын жаңа сөздер жасау арқылы толықтырып отыратын негізгі тілдік кұбылыс болғандықтан, тілде оны іске қосып отыратын сөзжасамдық заңдылықтар, әдіс-тәсілдер көне замандардан бері қолданылып, дамып іріктеліп, түрлі өзгерістерді басынан өткізіп, қазіргі қалыпқа түсіп, әбден қалыптасқан. Сондықтан тілде жаңа сөз кездейсоқ, қалай болса, солай жасала бермейді. Ол тілде қалыптасқан заңдылықтар арқылы жүзеге асады. Сөзжасам пәні студенттерді осы зандылықтармен таныстырады, ол туралы нақтылы ғылыми деректер береді.
1. Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. 2011. І, ІІІ, V, VIII, IX, XIV томдар.
2. Ысқақов А. Грамматикалық мағына және грамматикалық форма. –Алматы: //Қазақстан мектебі. –Алматы: Мектеп, 1961. №4, –6 б
3. Ысқақов А. Грамматикалық категория туралы. //Қазақстан мектебі. –Алматы: Мектеп, 1961. №8, –39 б.
4. Ысқақов А. Сөздің грамматикалық жағынан даму мәселелері. //Қазақстан мектебі. –Алматы: Мектеп, 1962. №7, –19 б.
5. Оралбаева Н. Сөздерді қосымшасыз қолданудың сыры. –Алматы: Ғылым, 1978. –21 б.
6. Исаев С. Грамматикалық мағына мен форманың сәйкестігі және нольдік тұлға туралы. //Қазақстан мектебі. –Алматы: Мектеп, №8, 1976.
7. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. –Алматы: Ана тілі, 1992. –144 б.
8. Гуревич И. Сложные глаголы в китайском языке. –Москва: Наука, 1965. –210 б.
9. Пашковский А. Классификация японских сложных слов. –Москва: КомКнига, 1959. –325 б.
10. Мешков О. Словообразование современного английского языка. –Москва: Наука, 1976. –312 б.
11. Степанова М. Словообразование современного немецкого языка. –Москва: Издательство литературы на иностранных языках, 1953. –376 б.
12. Шанский Н. Основы словообразовательного анализа. –Москва: Учпедгиз РСФСР, 1953. –56 б.
13. Айдаров Г. Язык орхонских памятников древнетюркской письменности VIII века. –Алма-Ата: Наука, 1971. –380 б.
14. Севортян Э. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. –Москва: Издательство вост.лит., 1962. –265 б.
15. Қоқышева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі дене мүше атаулары негізіндегі сөзжасамдық ұялардың сөзжасамдық сатыларындағы туынды сөздер. –Алматы: Мектеп, 2001. –56 б.
16. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. –Алматы: Ана тілі, 1992. –448 б
17. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған. –Алматы: Ғылым, 1953. –219 б.
18. Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған оқулық. –Алматы: Ғылым, 1960. –366 б.
19. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. –Алматы: Мектеп, 1964. –398 б.
20. Қазақ тілінің грамматикасы. –Алматы: Ғылым, 1967. –263 б.
21. Ысқақов А. Қазақ тілі. Морфология. –Алматы: Мектеп, 1974. –407 б.
22. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. –Алматы: Ғылым, 1989. –268 б.
23. Қазақ грамматикасы. Фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. –Астана, 2002. –784 б.
24. Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. –Алматы: Ғылым, 2001. –213 б.
25. Ильминский Н. Материалы к изучению киргизского наречия. –Казань: Типо-Литографіа В.М.Ключникова, 1861. –218 б.
26. Мелиоранский П. Краткая грамматика казах-киргизского языка. –СПб: Тип.имп.АН, 1894. –96 б.
27. Терентьев М. Грамматики турецкая, персидская, киргизская и узбекская. –Москва: Наука, 1875. –211 б.
28. Архангельский В. Грамматика казахского языка. –Ташкент: Средне- Азиатские курсы Востоковедения Р.К.К.А., 1927. –62 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..........................................................................................................
3
І ГРАММАТИКАЛЫҚ МАҒЫНА
1.1 Грамматикалық мағына және оның түрлері............................................
6
1.2 Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен ... ... ... ТҮСІНІК
2.1 Сөзжасам туралы жалпы түсінік..............................................................
18
2.2 Сөзжасамның сентетикалық тәсілі...........................................................
20
2.3 Сентетикалық тәсілдегі түбір ... ... ... және ... ... ... аналитикалық тәсілі..........................................................
25
2.5 Сөзжасамның лексика-семантикалық тәсілі...........................................
31
ҚОРЫТЫНДЫ...............................................................................................
33
Пайдаланылған әдебиеттер.........................................................................
35
КІРІСПЕ
Тіл -- ... ... ... аса маңызды қатынас құралы. Осы себептен де, ол бір ... ... ... ... сол ... санамен тікелей байланысты және қоғамдық өмірде белгілі бір қызметтер (коммуникативтік, ... т.б.) ... Тіл, ең ... ойды ... ... ... ... болу арқылы ойлаумен тікелей байланысты. Соңдықтан тілдің негізгі единицалары ойлаудың басты категорияларымен сәйкес келіп жатады. ... сөз ... ... ... ... ... болса, ойды білдірудің бірден-бір тілдік көрінісі сөйлем болып ... ... ... ... ... басқа да өзіндік мәндері, атқаратын қызметтері бар. Міне, осы қасиеттері арқылы тіл ... ... ... ... ... ... санасын қалыптастырады, оларды есте сақтауға негіз болады. Осы жағынан келгенде де тіл бірдеңені үйренудің, білудің, шындықты бейнелеудің, ... ... ... ... ... да ... ... К. Маркстің -- деуі осыдан болса керек.
Тіл білімінің қай саласын ... та, оның ... ... я ... я ... ... сөзге келіп тіреледі. Өйткені сөзде фонетикалық қасиет (дыбыстық ... те, ... ... ... ... те, сөзжасам қасиеті (жаңа сөз я жаңа мағына) де, грамматикалық қасиет (морфологиялық құрамы мен құрылысы, ... ... сол ... ... ... ... алуан түрлі грамматикалық мағыналар білдіріп, сөйлем құрауы) те бір-бірімен қабысып, қабаттасып келіп отырады.
Грамматика (гректің grammatike -- оқи алу, әріп жаза білу ... ... ... ... ол сөздердің түрлену жүйесі мен грамматикалық мағыналарын, олардың арасындағы байланыс пен қарым-қатынастарды, сөйтіп, сөздердің тұлғалану ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін қарастырады. Грамматиканың бір саласы морфологияның (гректің mогрһе -- форма, тұлға және lоgоs -- сөз, ілім ... ... ... да ... ... ... -- ... тіл білімінің дербес саласы болып танылуы оның өзіндік зерттеу нысанасы болуымен ... ... ... ... ... ... бірліктерді, сөзжасам заңдылықтарын, сөзжасамның амал-тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын, сөзжасам арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... ... мағынаны, әр сөз табының сөзжасамын т.б. толып жатқан сөзжасамға қатысты мәселелерді зерттейді, яғни тілдің сөзжасам жүйесін зерттейді. ... ... ... ... тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамын жаңа сөздер жасау арқылы толықтырып отыратын негізгі тілдік кұбылыс болғандықтан, тілде оны іске ... ... ... ... ... көне замандардан бері қолданылып, дамып іріктеліп, түрлі ... ... ... қазіргі қалыпқа түсіп, әбден қалыптасқан. Сондықтан тілде жаңа сөз ... ... ... солай жасала бермейді. Ол тілде қалыптасқан заңдылықтар арқылы жүзеге асады. Сөзжасам пәні студенттерді осы зандылықтармен таныстырады, ол туралы нақтылы ғылыми ... ... ... жұмыстың өзектілігі. Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдерін анықтап, оларға түсіндірме беру.
Зерттеу нысаны. Морфология ... ... ... ... ... және сөзжасам саласындағы сөзжасамның аналитикалық, синтетикалық және лексика-семантикалық тәсілдері.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... сөзжасам жүйесінің негізгі жаңалықтары мен тәсілдерін айқындау,олардың теориялық түсінігі мен ішкі семантикалық құрылымын ... және ... ... ... ... ... ... туралы толыққанды түсінік бере отырып, оның ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеу жұмысының міндеті. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жүйесі мен атау теориясының байланысын саралау; сөзжасам жүйесі және уәждеме; ... ... ... ... ... сөзжасам жүйесіндегі негізгі тәсілдерді саралау; туынды сөз табиғатын талдау; сөз таптарының сөзжасамын айқындау.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Сөзжасам бойынша ... ... ... ара ... ашу, олардың ерекшеліктерін айқындай отырып олардың қазіргі қазақ тілі тіл біліміндегі орнын ашу. Грамматикалық категорияларын да зерделей отырып, олардың ... ... ... ... ... ... дереккөздері ретінде ғылыми теориялық еңбектер мен зерттеулер пайдаланылды. ... ... ... А., ... Н., ... С., ... И., Пашковский А., Мешков О., Степанова М., Шанский Н., Айдаров Г., Севортян Э., ... А., ... Қ., ... Ж., ... Н. т.б ... еңбектерін атауға болады.
Зерттеу әдістері. Курстық жұмысты жазу барысында сипаттама әдіс, талдау әдістері, салыстырмалы әдіс және т.б әдістер ... ... ... практикалық маңызы. Аталмыш жұмысты мектеп қабырғасын қазақ тілі пәні сабағында, университет, коллледж ... ... ... ... болады.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Бұл жұмыс, яғни грамматикалық мағына және сөзжасам тәсілдері тіл ... ... ... ... ... ... аз да ... үлес болып қосылады.
Қаза тіл біліміндегі морфология мен ... ... ... оң ықпал тигізетіні сөзсіз.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Осы курстық жұмыс ... ... ... ... екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі көрсетілген.
Фонетиканың негізгі зерттеу объектісі дыбыстар, олардың жүйелілігі мен ... ... ... болса, дыбыстардың қыр-сыры, жасалу, артикуляциялық ерекшеліктері мен қолданылу заңдылықтары сөзге ... ... сөз ... ... ... ғана олар ... ... алады. Жеке дыбысты айтқаннан оның барлық сипаты толық айқындала бермейді. Сөздің бар ... оның ... ... ішінде айқындалатыны сияқты, дыбыстардың да бар қасиеті сөз құрамында ... ... ... ... да сөз ... да ... ... осы қасиеттері негізінде сөзді өте күрделі тілдік единица деп түсінеміз. Сөз -- сөйлемнен ... ... ... единица, өйткені ол -- тілдің мәнді, мағыналы бөлшегі және сөйлем құрауға ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз байытып толықтырып отыру негізінен тілдің ішкі мүмкіндіктерімен, заңдылықтарымен байланысты. Басқа тілдерден сөз қабылдау арқылы да тілдің сөздік қоры ... ... ... ... Бұл -- құбылыс қай тілге де жат емес және ертеден келе жатқан, белгілі жағдай. Алайда сөз ... ... ... -- ... ... жуйесі, оның ішінде сөзжасам тәсілдерімен тікелей байланысты. Ал ол тілдің сөзжасам жүйесінің ... ... ... ... ... ... мәселе болған жерде -- оның сөзжасамдық тәсілдері сөз болмауы мумкін емес. Басқа тілден кірген ... ... ... ... ішкі мумкіндігі арқылы создік қорды молайтып, тілге үнемі ... ... жаңа ... бәрі де белілі жолмен жасалып, тілдің лексикалық қорынан орын тебеді. ... жаңа ... ... ... тәсілдері аз емес. Бірақ олардың жалпылық жактарын ескеріп, жинақтап үш түрлі тәсілді көрсету қазақ тіл білімінде дәстүрге айналып қалды.
І ГРАММАТИКАЛЫҚ ... ... ... және оның ... ... ... танып, оның негізгі ерекшеліктерін анықтауда (сол арқылы ғана сөздің грамматикалық сипаты ашылмақ) оған (тілдің грамматикалық құрылысына) тән басты-басты грамматикалық ... ... ... ... сипатын айқындап алу қажет. Өйткені тілдің грамматикалық құрылысы сала-сала жүйелерден құралады да, олардың тұтастығы сол жүйелерге тән белгілі заңдылықтарға сүйенеді. ... ... ... ең ... ... ... грамматикалық мағына оның берілу тәсілінің бір түрі грамматикалық форма және ... ... ... ... ... категория енеді. Бұл үшеуі бір-бірімен диалектикалық бірлікте болып, тілдің грамматикалық құрылысын құрайды да, қалған жекелеген грамматикалық единицалар мен ... ... осы ... ... әрбір сөздің (белгілі ұғымды білдіре алатын мәңді сөздің) нақты лексикалық ... ... ... ... ... да болады. Сөздің лексикалық мағынасы -- нақты, ұғымдық мағына, яғни бір ... ... ... ... ... ... мағынасы болса, грамматикалық мағына -- сөздің тым жалпы мағынасы, сол сөздің әр түрлі ... ... ... ... ... ... сөздермен әр алуан қарым-қатынасқа түсу салдарынан пайда болатын және сөздердің бір-бірінен бөлмей, керісінше ... бір ... ... ... қасиеттер арқылы біріктіретін жалпы мағыналары болып табылады. [2, 60-66 б.]
Грамматикалық мағына, айналып келгенде, сөздің лексикалық мағынасымен ... ... ... ... ... ... өзі біркелкі емес. Тікелей лексикалық мағынадан туатын да, сөздің түрлену жүйесі негізінде тұлғалануынан пайда ... ... ... бар. Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойныңа кірер ... ... ... ... ... көрейік. Сөйлемде қолданылған әрбір сөз бір-бір лексикалық мағынаны және бірнеше грамматикалық ... ... тұр: 1. ... лексикалық мағынасы - нақты туу қимылы; грамматикалық мағыналары 1) жалпы қимылды білдіру; 2) салттылық мән; 3) өткен шақтық мән; 4) бір ... ... ... білдіру; 2. дүние, лексикалық мағынасы - әлем мағынасындағы ... зат; ... ... 1) ... ... зат атауы; 2) қатыстық-меншіктілік мән; 3. есігін, лексикалық мағынасы - ... бір ... ... ... ... ... ... ауыспалы мағынада қолданылуы; грамматикалық мағыналары: 1) жалпы зат атауы болуы; 2) екінші бір затқа дүние ... ... ... ... 3) ол ... 3-жаққа қатысты, 4) тура обьектіні білдіру; 4. ашады, лексикалық мағынасы - ауыс мағынадағы ашу қимылы; грамматикалық мағыналары: 1) ... ... ... 2) ол ... ... ... 3)ауыспалы осы шақ мәнін білдіру, 4) 3-жақтағы ... ... 5. ... ... ... - ... өлең деген зат атауы; грамматикалық мағыналары: 1) жалпы зат атауы болуы; 2) ашу қимылының ... ... ... 6. ... ... ... - нақты өлең деген зат атауы; грамматикалық мағыналары: 1) жалпы зат атауы; 2) кіру қимылын білдіру; 7. жер, лексикалық ... - ... жер ... зат; ... ... 1) жалпы зат атауы болуы, 2) қатыстық-меншіктік мән; 8. қойныңа, лексикалық мағынасы - нақты қойын ... зат; ... ... 1) ... зат атауы болуы; 2) екінші бір затқа жер тәуелді болуы, 3) тәуелділік 3-жақта болуы, 4) ... ... ... білдіруі; 9. кірер, лексикалық мағынасы - нақты кіру деген қимыл; грамматикалық мағыналары: 1) жалпы қимылды білдіруі, 2) ол қимыл ... 3) ... шақ ... 4) 3-жақ ... ... ол ... іске ... 10. денең, лексикалық мағынасы - дене деген зат; грамматикалық мағыналары: 1) жалпы зат атауы болуы, 2) ... ... 3) ... ... ... 4) кіру ... грамматикалық субьектісі. Бұлар осы сөйлемдегі сөздердің білдіретін бөлек-бөлек мағыналары. [4, 40-42 ... ... ... ... сөйлемдегі әрбір мәнді сөз бір лексикалық мағына және бір я ... ... ... ... Және ... ... ... емес, олардың берілу тәсілдері де әр түрлі.
Осымен байланысты мынадай ... ... ... заттың аты немесе нақты қимыл болса, ол ... ... да, ... заттың аты немесе жалпы қимыл болса, ол грамматикалық мағына бола ма?
Бұл сұраққа нақты да толық жауап беру үшін ... ... ... ... ... сөйлемдегі дүние, есік, жер сөздерінің әрқайсысы жеке-жеке ұғымды біддіретін ... аты, ... ... ... ... ... ұғымын білдіретін сөздер, соңдай-ақ төрт, жеті нақты санды білідіретін сөздер, ақ, көк, сары -- ... ... ... ... ... т.б. Атап ... ... -- өмір, тіршілік [1, III, 204 б.], есік -- ... ... іс пен ... ... ... ... ... кіру, араласу [1, III, 453 б.], жер -- жер ... ... ... ... ... ... [1, 14, 90 б.] ... осы көрсетілген лексикалық мағыналарында ешбір ортақтық, жақындық жоқ, ... -- ... ... ... ... : -- ана ... шығу, дүниеге келу [1, IX, 254 б.], ашады -- ауыс., жабық тұрған нәрсенің ... ... ... ... [1, I, 507 б.], кірер -- ену, келу [1, V, 411 б.] ... осы ... ... ... ... ұқсастық жоқ, бір-бірінен осы мағыналары арқылы ажыратылады; төрт- үштен кейінгі есептік сан [1, IX, 243 б.], жеті -- ... ... сан [1, IV, 113 б.] ... де лексикалық мағыналары бөлек-бөлек; ақ -- қардың, сүттің, бордың түсіңдей қараға қарама-қарсы [1, I, 126 б.], көк - ашық ... ... түс [1, V, 118 б.], ... -- ... ... ... ... түріңдей түс [1, І, 187 б.] дегендердің де лексикалық мағыналары бөлек-бөлек, ... ... әр ... түстерді білдіреді.
Сонымен бірге бұл нақты (лексикалық) мағыналары жалпылануы да мүмкін. Атап ... ... ... жер ... зат ... ... ... ашады, кірер жалпы қимылды, іс-әрекетті білдіреді, төрт, жеті -- жалпы бір санды білдіреді, ақ, көк, сары -- ... ... ... яғни сапалық сынның белгілері. Міне, бұл соңғы көрсетілгендер нақты лексикалық мағыналардың жалпылануы арқылы пайда болған ... ... ... яғни ... ... бір сөздің ғана мағыналық сипаты емес, белгілі бір ... ... ... атын ... ... ... ... білдіру т.б.) сөздердің ортақ жалпы мағынасы. Осы жалпы ... ... ... ... ... ... бір ... топ құрайды: дүние, есік, жер -- заттың атын білдіретін сөздер -- зат ... ... ... кірер -- қимыл, іс-әрекетті білдіретін сөздер -- етістік, төрт, жеті -- заттың саныы ... ... -- сан ... ақ, көк, ... үлкен, биік заттың сынын білдіретін сөздер -- сын есім т.б. ... сөз ... ... ... ... ... дараланып, жекеленіп, бөлініп отырса, жалпы грамматикалық мағынасы арқылы керісінше басқа ... ... ... алып, жақындап, жалпы грамматикалық топ құрауға бейімделеді. Соңда сөзде жалпы заттың атын, немесе жалпы қимылды, немесе жалпы санды, т.б. білдіретін бір ғана ... ... ... бола ма немесе жоғарыда сөзде бір я бірнеше грамматикалық мағына болады дегеніміздей олардың қарым-қатынасы, ара қатынасы, сипаты қандай болмақ?
Сөзде ... ... ... ... пайда болатын жалпы грамматикалық мағына (жалпы заттың аты, жалпы ... т,б.) ... да ... ... ... ... негіз болады. Яғни, мысалы, жалпы заттың атауы болуы мағынасымен бірге ол ... ... ... ... ... ... атауы болуы мүмкін немесе алуан түрлі заттың жалпы ортақ атауы болуы мүмкін (жалпы есім); деректі немесе дерексіз зат ... ... ... ... ... (кімдікі) немесе адамнан басқа затқа байланысты атау болуы мүмкін т.б. Сондай-ақ ... ... ... сөздер сапалық сынға немесе қатыстық сынға байланысты болуы мүмкін, қимылды білдіретін сөздер салттық немесе ... ... ... ... ... ... ... неше түрлі семантикалық сипаты болуы мүмкін (қалып, қозғалыс, амал-әрекет, ойлау қабілетіне, көңіл күйіне байланысты, т.б.) Бұлардың барлығы да сөздің жалпы ... ... ... ... мағыналары. Сөйтіп, сөзде жалпы грамматикалық мағына біреу ғана емес, бірнеше де болуы мүмкін.[4, 40-45 б.]
Жалпы грамматикалық ... осы ... ... ... ... ... ... болып отырған бұл мәселелердің бұрын біржақты, қате түсіндіріліп келуінде.
Оқулықтарда грамматикалық ... деп ... ... ... ... ... немесе грамматикалық тұлғалар арқылы және басқа сөздермен қарым-қатынасқа түсу арқылы пайда болатын (туатын) жалпы мағына деп көрсетіледі. Бұл дұрыс ереже ме және оны ... ... ... ... ... -- ... ... жарыса отырып, сол лексикалық мағынаны айқындай, саралай түсетін мағына емес, сөздің сол лексикалық мағынаның жалпылануы арқылы туатын жалпы ... ... ... қарағаңда грамматикалық мағына одан кейін пайда болады. Атап айтқанда, грамматикалық мағына алдымен лексикалық мағынаның жалпылануы арқылы ... ... ... ... ... ... ... жұмсалу мақсатына қарай оған әр түрлі тұлғалардың қосылуы арқылы немесе сөйлемде ... ... ... ... ... арқылы үстеледі, демек, осының нәтижесіңде екінші қатардағы мағына болып табылады. Сондай-ақ лексикалық мағынаның мәні дара болса, сөйтіп, сөздерді бір-бірінен саралап, ... ... ... ... ... жалпы болады, жеке сөздерге (формаға) ғана емес, солардың белгілі топтарына тән болатындықтан, сөздерді грамматикалық сипаты жағынан, жоғарыда көрсетілгендей, топтауға ... ... Оның ... сөз бір ғана ... ... білдірсе, грамматикалық мағына сөйлемдегі сөзде әдетте бірнешеу болады. Екіншіден, грамматикалық мағына, дұрыс көрсетіліп ... ... ... ... әр ... грамматикалық тұлғалар арқылы түрленуінен де туады, көрінеді. Үшіншіден, грамматикалық мағына сөйлеу процесінде сөздердің басқа сөздермен әрқилы қарым-қатынасынан да пайда ... ... ... да ... ... деп ... ... әрқайсысының мәні, сипаты, грамматикалық категория ұғымына қатысы, сөздің белгілі топтарға бөлініп, ... ... ... ... рөлі ... емес. Сондықтан да грамматикалық мағына атаулыны жасалу тәсіліне, сөздің грамматикалық сипатын ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағына және қатыстық грамматикалық мағына деп үш түрге бөлуге болады. [3, 39-45 б.]
Жалпы тіл білімінде, сондай-ақ ... ... ... ... бөлу ... бар ма? ... мағынаны осындай үш түрге бөлудің қандай теориялық және практикалық негізі бар?
Жалпы тіл білімінде грамматикалық мағынаны дәл ... үш ... бөлу ... жоқ. ... қырғыз тілінде грамматикалық мағынаның типтері ретіңде оны екіге бөліп қарау тәжірибесі бар; бірі -- ... ... ... және ... -- жеке ... ... ... категориялық мағынаға, мысалы, зат есімнің заттық, сын есімнің сыңдық, етістіктің қимыл-әрекеттік мағыналары яғни сөздің әр түрлі ... ... ... ... ... білдіретін және сөздің барлық грамматикалық формаларында бола беретін мағыналары жатады да, жеке грамматикалық мағынаға сөздің түрленіп ... ... ... ... мағыналары жатады, соңдықтан бір сөзде бір жалпы грамматикалық мағына және бірнеше жеке грамматикалық мағына болады. [2, 61-63 ... ... ... ... ең алдымен, сөйлеу процесінде лексикалық мағынадан туыңдайтын, яғни лексикалық мағынаның жалпылану арқылы, сөздік ұғымның жалпылық-абстрактылық ... ие ... ... ... ... ... ... процесінен (сөйлемнен яғни контекстен) тыс грамматикалық мағына болмайды. Үй, тас, жасыл немесе жел дегендердің ... және ... ... ... ... ... білдіру немесе қимылдық т.б. грамматикалық мағыналары сөйлеу процесінде әбден ... ... ... ... ... ... ойымызда тұрақталып қалған. Одан әрмен сол сөйлеу процесінде сөздің басқа сөздермен қарым-қатынасқа түсуі арқылы да, түрлі грамматикалық формалардың үстелуі арқылы да, ... ... орын ... ішкі ... т.б. ... да ... ... үстеледі.
Грамматикалық мағынаның түрлері оның берілу жолдарына байланысты және соған сай олардың грамматикалық немесе лексика-грамматикалық, семантикалық, қызметтік-функциялық т.б. сипаттары ... ... ... ... ... ... ... мағынаны жалпы грамматикалық мағына деп бөлуге болады. Жалпы грамматикалық ... ... ... ішкі ... ... жалпылана түсуі арқылы қалыптасады да, сол арқылы 1) ... ... ... 2) ... ... ... 3) грамматикалық топтар құралады. Жалпы грамматикалық мағынаның әрі қарай шектеле, ұсақтай түсуі нәтижесіңде үлкен грамматикалық шынында лексика-грамматикалық, топтарынан өз ішінде кіші ... да ... ... ... [6, 32-34 б.] ... үй, ... Алматы немесе жақсы, көк, тасты, құмсыз немесе кел, тұр, ойла т.б. сөздердің лексикалық мағыналарының жалпылануы ... ... ... немесе жалпы сындық немесе жалпы қимыл, іс-әрекеттік сияқты жалпы грамматикалық мағына туған. Ал солардың әрқайсысының өзінен тағы да ... ... ... ... ... ... топтарды көрсетуге болады. Жалпы заттық мағынадағы сөздерді адамға байланысты (кімдік) заттар (бала, ... ... т.б.), ... ... ... ... (нелік) заттар (үй, тас, ағаш, т.б.), жалпылық немесе жалқылық ерекшелігіне байланысты (Алматы, Құлагер, Ертіс, т.б.), сондай-ақ деректі-дерексіз т.б, ... ... ... ... ... ... сөздерді сапалық сын-белгі (жақсы, жаман, үлкен, биік т.б.) түске байланысты сын (көк, ... ақ т.б.) ... сын ... ... ... т.б.) деп, ... ... білдіретін сөздерді қимылдық мәнді (кел, кет, шап т.б.) қалыпты білдіру (тұр, отыр, жатыр т.б.) абстракты іс-әрекет (ойла, ... т.б. ... ... ... ... ... ... бөлуге болар еді.
Сөйтіп, жалпы грамматикалық мағына сөз топтарының семантикалық сипаты болып ... ... ... семантикалық деп аталатын принципі сөздердің осы жалпы ... ... ... Ескерте кету керек: жалпы грамматикалық мағына лексикалық мағынаның жалпылануы нәтижесінде пайда болса да, ол енді ... ... ... ... ... арнайы грамматикалық формалар арқылы да беріледі. Грамматикалық форма деген ұғымға, ең алдымен, сөзге түбірге үстелетін қосымшалар, сондай-ақ префикстер мен ... ... ішкі ... ... ... ... Ал ... тілінде префикстік те, флексиялық та, супплетивтік те тәсіл жоқ. Бірлі-жарым ... ... ... бей, би ... ... на ... ... жеке басыңда ешбір грамматикалық, семантикалық сипат жоқ, олар тілімізде сөз құрамынан бөлінбей, тұтасып кеткен.[6, 32-35 ... ... ... ... арқылы берілетін мағынаны категориялық грамматикалық мағына деп атау қажет. Жалпы грамматикалық мағына лексикалық мағынаның жалпылануы арқылы беріліп, сөздің сыртқы ... ... ... ... ... ... ... қатысты болмай, таза грамматикалық семантика ретінде болса, категориялық грамматикалық мағына, ең алдымен, ... ... ... ... беріледі де, екіншіден, сол арқылы белгілі грамматикалық топтағы сөздердің (сөз таптарының) ... ... ... ... ... ... нәтижесінде сол топтағы сөздердің грамматикалық немесе лексика грамматикалық категориясын құрауға негіз болады.[6, 34-36 б.] Мысалы, шақтық мағына белгілі шақ тұлғалары ... ... ... ... ... т.б. арқылы беріліп, етістіктің шақ категориясын жасауға негіз болады. Сөйтіп, категориялық грамматикалық мағына белгілі грамматикалық ... ... ... ... парадигмалық сипатын, соның нәтижесінде ол топтардың грамматикалық, лексика-грамматикалық ... ... ... ... ... ... процесінде сөздің басқа сөздермен тіркесіп, байланысқа түсуі, негізгі сөзге көмекші сөздің тіркесуі арқылы, орын тәртібі, интонация т.б. аналитикалық, ... ... ... да ... ... Оны ... ... мағына деп атау қажет.[6, 36-37 б.] Түсінікті болу үшін бірнеше мысалды талдап көрелік. Талдан таяқ жас бала таянбайды, Бала ... ... ... дегендегі екі бала сөзін салыстырып көрейік. Бірінші бала зат атауы (адам), атау септік арқылы ... ... ... ... ... жақ ... ... тұрса, екінші бала заттық мағынада емес, сындық қатыстық мағынаны білдіріп тұр. Бұл грамматикалық (сыңдық-қатыстық) ... бала ... ... ... ... ... ... болып, соның арқасында объективтену процесіне ие болған. ... ақыл тұра ма? ... ... сұраулық мағына -ма шылауы арқылы беріліп тұр. Бұл -- ... көп ... және бұл ... ... сатылып жатыр деген сөйлемдегі бұл сөздерінің интонациясына назар аударсақ та жеткілікті. Әрине, бірінші бұл дегеннің атау септік тұлғасында тұрғаны -- ... ... ... мына диалогта үйде сөзінің мағынасына назар аударайық:
-- Қайда болдың?
-- Үйде.
-- Үйде? Қай ... ... ... ескермегеннің өзінде екінші үйде дегенде сұрау мағынасы тек ... ... ... қатыстық грамматикалық мағына сөздердің сөйлемде атқаратын қызметтерімен байланысты және ... ... ... ... де, ... топтастыруда сөздердің синтаксистік қызметі принципіне негіз болады. Сонымен бірге грамматикалық мағынаның бұл үш ... бір ... ... ... ... ... ... ұғыммен байланыстылығын және грамматикалық категория деген ұғымның мәнін, шеңберін айқыңдауға негіз болатынын ... ... ... ... ... ... тек ол ... саласымен шектеліп қоймай, синтаксиске де еніп кететінін (қатыстық грамматикалық ... ... ... мен ... ... жымдастыра түсуге себін тигізеді. Үшінші жағынан, жалпы грамматикалық ... ... сөз ... ... ... ... ... Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен жолдары
Ең алдымен ... ... ... ... ... ұғым мен жолдары деген ұғым бір ме, бөлек-бөлек пе? Осыны нақтылап түсініп алу қажет.
Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері деген ұғым ... бір ... ... (түрлерінің) не арқылы және қалай берілуінің тілдік қабат негіздері жиынтығы, тобы болып табылады да, ол өз ... ... ... ... Грамматикалық мағынаның белгілі бір берілу тәсілінің бірнеше түрлері болуы мүмкін. Сол түрлер ол ... ... ... берілудің жолдары деп аталады.[7, 48-50 б.]
Грамматикалық мағынаны білдірудің ең бірінші тәсілі -- семантикалық ... Ол - ... ... ... абстракцияланып жалпылануы арқылы іске асады. Сөйтіп, жалпы грамматикалық мағына пайда болады. ... - ... ... ... мағынаның синтетикалық тәсіл арқылы берілуінің тіл білімінде бірнеше жолы бар. ... ... ... ... яғни ... тұлғалардың (формалардың) үстелуі арқылы грамматикалық мағынаның берілуі, префикс қосылу жолы, яғни ... ... ... ... арқылы грамматикалық мағынаның берілуі; ішкі флексия жолы, яғни сөздің ішкі ... ... ... ... ... арқылы грамматикалық мағынаның берілуі: екпін арқылы, яғни екпіннің езгеруімен грамматикалық мағынаның берілуі; супплетивті жол, яғни ... ... ... сөздер арқылы берілуі. Үшінші -- аналитикалық тәсіл. Аналитикалық ... ... ... жолы бар. ... ... ... тіркесуі арқылы грамматикалық мағынаның берілуі (мысалы, алтын сағат, темір күрек, ағаш үй, шәкірт бала сияқты тіркестерде алғашқы зат ... ... ... ... ... ... зат атауын білдіретін сөздермен тіркесу арқылы заттық мағынада емес, ... ... ... ... сөз бен ... сөздің (көмекші етістік, шылау, т.б.) тіркесуі арқылы ... ... ... ... ... арқылы грамматикалық мағынаның берілуі, сөздердің орын тәртібі арқылы ... ... ... ... ... ... арқылы грамматикалық мағынаның берілуі. Сондай-ақ аралас тәсілдер де болуы мүмкін, яғни грамматикалық мағынаның берілуінде бір емес бірнеше тәсілдің элементі ... ... 52-58 ... ... ... білдірудің осы көрсетілген тәсілдері мен жолдары барлық тілдерге де тән бе? Бұл жағынан қазақ ... ... бар ... ... ... ... ... мен жолдары бір тілде толық кездесе бермеуі, кейбіреулері ғана қолданылуы мүмкін. Қазақ ... бұл ... ... ... Семантикалық тәсіл. Лексикалық мағынаның жалпыланып, абстракциялануы арқылы жалпы грамматикалық мағынаның пайда болуы. ... ... бір топ ... ... зат ... ... ... сынын я санын, немесе жалпы қимыл, іс-әрекетті ... ... ... бір ... (сөз ... жіктелуі.
Әрине, бұл жерде әңгіме лексикалық мағынасы бар сөздер ... ... ... Лексикалық мағынасынан айырылып қалған көмекші сөздердің жалпылануы ... ... ... ... жоқ. ... ... ... қалған көмекші және А.Ысқақовтың көрсетуінше одағай сөздердің де бұл салада жағдайы мүлде бөлек. Оңдай көмекші сөздер сөйлем ... ... бір ... жетегінде, шылауында жұмсальш, оған әр түрлі қосымша мән береді не үстейді, қосады. Бұдан байқалатыны -- бұл ... ... ... ... ... бұрын болып, енді олар сөйлемде дайын қосымша тілдік элемент ретінде пайдаланылады. Ал толық мағыналы (лексикалық мағынасы бар) сөздерде бұл ... ... ... ... ... суға май ... қой өткенде, күлеміз қасқыр жылап, дәме еткенде (Абай). Жасамаймын еңбектің жемісін көзбен көрем деп, ... бір ... ... ... деп ... Берілген сөйлемдегі сөздерді жалпы грамматикалық мағыналарының ортақтығы жағынан мынадай топтарға бөлуге болар еді: 1) Су, май, қой, қасқыр, дәме, еңбек, ... көз, ... бір топ, 2) (май) ... (қой) ... ... ... ... еткенге, жасамаймын, көрем (ін) деп жасаймын, берем (ін) деп екінші үлкен топ; 3) лай, кейінгіге т.б. үшінші топ. Бірінші топтағы әр ... ... ... ... ... ... ол сөздердің бір-бірімен жақындығы жоқ екендігін анықтап, абстракциялану, жалпылану барысындағы мәніне назар аударсақ, яғни нақты су мәніндегі зат ... ... зат ... мәні ... май ... зат ... жалпы зат атауы мәні, нақты түлік, малдың бір түрі қой мәніндегі зат атауының жалпы зат атауы мәні, дәл нақты қасқыр ... зат ... ... зат ... ... дәл сол ... ... еңбек, жеміс, көз, қолқабыс нақты ұғымдық атаулардың ... зат ... ... ... ... әр сөздің (май) бітпес -- біту, (қой) өткенге -- өту, күлеміз-күлу, жылап-жылау, (дәме) еткенге-ету, жасамаймын -- көру ... деп -- ... ... деп -- беру ... ғана ... ... нақты іс-әрекет, қимыл, процесс болып, одан жалпы іс-әрекет, қимылды білдіруге және үшінші топтағы лай дегеннің су зат ұғымының сапалық бір ... ... ... тұнық емес т.б.) болу негізінен жалпы заттың сапалық белгісі ... ... ... ... ұрпақ, жастар сияқты болашақ қауымның қатыстық белгісінен жалпы қатыстық (одан субстантивтену) ... ... ... ... ... ... ... арқылы дараланып, сараланып, ерекшеленіп, тілдің жеке-жеке лексикалық көрінісі болып тұрса, ол лексикалық мағыналарының абстракцияланып, ... ... ... ... ... ие болып, грамматикалық әр түрлі топ (сөз топтары) ... ... ... ... ... бір топ ... зат атауы ұғымымен байланысты болып, заттық ұғымды білдіретін ... (зат ... ... тобы әр ... ... ... ... сөздер (етістік), үшінші тобы заттың әр түрлі белгісін, сапасын, түсін, қатысын т.б. мәнді білдіретін сөздер (сын есім), сандық ... ... ... (сан ... ... ... әр түрлі амал, сын-қимылын, мекен-мезгілін, себеп мақсатын т.б. білдіретін сөздер (үстеу), орынбасар сөздер, яғни осы көрсетілген ... ... ... ... ... (есімдік) деп саралауға болады. Осыдан анық көрінетіндей, сөздің жалпы грамматикалық мағынасы ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағына (семантикалық тәсіл) сөздерді семантикалық сипаты жағынан ... ... ... ... де ... ... Синтетикалық тәсілдің қазақ тілінде ең жиі кездесетіні қосымша арқылы грамматикалық мағынаның берілуі. Әсіресе форма тудыратың қосымшалар арқылы неше ... ... ... ... ... тәуелдік, жақтық мағыналар, жіктік жалғау арқылы жақтық, жекешелік ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің иесі, меншіктілік, тура және жанама объектілік, ... ... ... ... ... ... мағыналар, шырай жұрнақтары арқылы бір тектес сынның салыстырмалы я күшейтпелі сипаты, етіс жұрнақтары арқылы қимыл, іс-әрекеттің ... мен ... ... әр ... ... ... ... етістік жұрнағы арқылы сол қимылдың болмауы, шақ ... ... ... ... ... ... ... болып кеткенін, я болып жатқанын, я әлі болмағанын (шақтық мағыналарды) ... рай ... ... ... ... ... тілек ниетін, біреуге бұйыруын т.б. білдіруін көрсетуге ... ... ... екі мысалдағы су-ға, біт-пе-с, өт-кен-ге, күл-е-міз, жыла-п, дәмет-кен-ге, және жаса-ма-й-мын, еңбек-тің, жеміс-і-н, көз-бен, көр-е-м(ін), жаса-й-мын, кейінгі-ге, бер-е-м(ін) сездерді алып ... Су ... зат ... ... т.б,) ... -ге ... арқылы жалпы объект, қимылдың бағыты, орны мағынасы үстелген. Сондай-ақ біт қимылының -пе болмайтынын, орындалмайтынын -с шақтық мағына, өт ... -кен ... ... ... септік-мақсаттық мағына, күл іс-әрекет -е ауыспалы осы шақ мағынасын, -міз қимылдың 1-жақ және көпше (көп субъект арқылы) ... жыла ... -п ... ... ... ет қимылына -кен өткен шақтық, -ге себептік-мақсаттық мағына, күл іс-әрекетке -е ауыспалы осы шақ мағынасын, -міз қимылдың I-жақ және ... (көп ... ... орындалатынын, жыла қимылына -п қимылдық амалын, (дәме) ет қимылына -кен өткен шақтық -ге себептік-мақсаттық мағына, жаса іс-әрекетке -ма ... ...... осы шақ ... -мын қимылдық 1-жақ арқылы жалғыз (жекеше) орындалатынын, еңбек жалпы зат ... -нің ... ... мәнін, жеміс жалпы зат ұғымының -і 3-жаққа (еңбек) тәуелді екенін, -н ... ... ... тура ... ... ... көз жалпы зат ұғымының -бен құралдық, амалдық ... көр ... -e ... осы шақ ... -м -мін осы ... 1-жақ ... жалғыз (жекеше) орындалатынын, жаса іс-әрекетке -й ауыспалы осы шақ, -мын осы қимылдың 1-жақ арқылы жалғыз (жекеше) орындалатынын кейінгі ... ... -ге ... ... ... субъективтік) мән, бір қимылға ауыспалы осы шақ мәнін, ( -мін осы қимылдың 1-жақ арқылы жалғыз ... ... ... Ал қазақ тілінде грамматикалық мағынаны префикс арқылы білдіру жолы жоқ. Мысалы, орыс тілінде ... ... ... ... ... ... (келіп-кетті), про-читал (оқып шықты), пере-шел (өтіп кетті) т.б. сөздердегі при, у, за, про, пере приставкалары белгілі грамматикалық ... ... тұр. ... ... ... сөздің қүрамындағы бей (би) -бейшара, беймаза, бейуақыт, на -- наразы, т.б. префикс емес, олар кірме ... ... еніп ... 21-28 ... ... тілінде аналитикалық тәсілдің барлық түрлері дерлік кездесіп отырады. Негізгі сөздердің ... ... ... ... берілуі дегенде, әдетте ол сөздердің сол тұлғаларында бір-бірімен тіркесуі арқылы жеке ... ... жаңа ... мағынаны білдіруін айтамыз. Бұл - әсіресе түбір тұлғадағы зат есімдердің бір-бірімен тіркесіп ... анық ... ... зат есім ... атын білдіру мағынасымен байланысты қолданылса, енді бір зат есім екінші зат ... ... ... тіркессе, зат атауын білдіруге жат мағынада, қатыстық-сындық мағынада жұмсалады. Мысалы, Мықшима аяғымда былғары етік, Киіз байпақ тоңдырмас ызғар өтіп ... ... ... ... киіз ... жерге кірер (Мақал). Бір-бір киіз үй әкелгенде, бәрінен ... үйі ... боп ... (С.Мұқанов). Бұл сөйлемдердегі былғары, киіз сөздері заттық ... ... ... ... қазықтың, үйдің қатыстық сипаты мәнінде, яғни осы соңғы заттардың неден жасалғанын білдіру мәнінде қолданылған. Зат ... ... ... ... ... тыс ... грамматикалық мағыналары ол сөздердің заттық мағынаны білдіретін екінші сөзбен тікелей ... ... ... Сол ... қол ... қалта сағат, қабырға сағат, алты сағат, жібек орамал, тас үй, тас жол, киіз үй, ... үй, ағаш үй, ... ... т.б. тәрізді тіркестердің бірінші зат есім сыңары зат есімге тән емес қатыстық-сындық мәнді білдіріп, қандай? деген сұраққа жауап береді. Сөз жоқ, бұл ... ... орын ... де белгілі дәрежеде рөл атқарып тұрғанын естен шығаруға болмайды.
Негізгі (толық мағыналы) сөз бен көмекші сөздің тіркесуі арқылы да грамматикалық ... ... ... ... ... орын алады. Негізгі сөздерге септеулік шылаулар тіркесу арқылы ... ... ... ... ... саралау, ұқсату, жәрдемдік, көмектік, мөлшерлік сияқты мағыналар үстеледі. Мысалы, Мен ... ... ... ... Жоқ-барды, ертегіні термек үшін деген сөйлемдегі үшін шылауы өзі ... ... ... ... ... мәнін үстеген. Ал демеулік шылаулар өзі тіркескен сөзге я түгел сөйлемге әр ... ... ... ... ... тәрізді мән үстейді. Ашаршылық жоқ па? Ау жағы ... ... ... ер бар ма? ... ... қадағалап сұрайды (М.Әуезов). -- Шұғаның белгісін сіз білмейтін шығарсыз-ау! -- деді ... ... ... ... ... ... ... сөздерге (етістікке не есім сөздерге) үстейтін грамматикалық ... сан ... ... тек қана оқып ... ... мына ... ... үстейтін грамматикалық мағыналары қаншама: оқып отырды, оқып жүрді, оқып тұрды, оқып ... оқып ... оқып ... оқып қойды, оқып көрді, т.б. немесе сапалық сын есімдерге күшейткіш үстеулердің препозитивтік тұрғыда ... ... да жаңа ... ... ... бір ... ... арқылы жалпылық, көптік, сөздердің қайталануы арқылы көптік, дүркінділік, сындық мәндегі сездерде үстеме буын арқылы күшейткіш ... ... де ... ... ... ... бір жолы болып табылады. Мысалы, аяқ-табақ, үлкен-кіші, ... ... жаңа ... (сөз) ... ... ... мән сияқты грамматикалық мағына да білдіріп тұр, ал қора-қора қой, тау-тау астық, көре-көре, сөйлей-сөйлей дегендегі қайталама қос ... ... ... ұғымды білдіреді, қып-қызыл, жап-жақсы, үп-үлкен, дегендегі үстеме буындар (қып,жап, үп) күшейткіш мәнді білдіреді.
Сөйлемдегі сөздердің орын ... әр ... әр ... ... ... Қазақ тілінде ол сөздердің орын тәртібі -- грамматикалық ... ... ... бір жолы ... табылады. Сондықтан да сөйлемде сөздердің (сөйлем мүшелерінің) белгілі тұрақты орын ... бар. Ол орын ... ... ... бір мән ... ... ... Мысалы, Тарт қолыңды Вьетнамнан! (Әдеттегі орын тәртібі -- Вьетнамнан қолыңды ... ... ... ... бір ... ... да, орын тәртібінің өзгеруі (инверсия) белгілі бір стильдік жүк көтеріп тұр. Сөздердің орын тәртібінің өзгеруі олардың ... ... мен ... ... ... ... ... өзгеріп кетуіне де себеп болады. Мысалы, қалта сағат (сағаттың қалтаға салып жүретін бір түрі), көз әйнек (көзілдірік, яғни ... ... ... біз өкше ... ... мосы ағаш ... ... ағаш) тәрізді тіркестер бір түрлі мәнде қодданылса, олардың орнын ауыстырып жұмсағанда, басқа мағынада және басқа синтаксистік қатынаста айтылады: сағат ... ... ... арналып тігілген қалта), әйнек көз (шыныдан салынған жасанды көз), өкше біз жуан біз, яғни ағаш ... ... қағу үшін ... ең жуан біз, ағаш мосы ... ... ... түрі, темір мосы да болуы мүмкін т.б.[7, 50-58 б.]
Әрине, бұл ... ... ... ... ... Соның өзінде де қатар тұрған екі зат есімнің мәні де, қызметі де бірдей емес екенін көру ... ... ... деп ... ... олардың орнын ауыстырғанымен, мағынасы да, қызметі де езгермейді ... ... ... де ... емес ... көрсетілген тіркестер айқындап отыр. Алдыңғы зат атауы екінші орындағы заттың белгілі бір белгісі, атрибуты ... ал ... зат, ұғым ... сөз ... ... қиын ... қандай (қай)? сағат -- қалта сағат, яғни негізгі мағына сағатта, қалта сол сағаттың анықтауышы (сағаттың бір түрі, өйткені ... я қол ... та бар), ... ... ... -- ... қалта, яғни негізгі мағына қалтада, сағат сол қалтаның анықтауышы (сағат салатын қалта, ... ... да ... ... ... т.б. ... қатар келген екі зат есім бұлар сияқты әр уақытта орын ауыса да бермейді: тас жол (жол тас емес), жібек орамал ... ... ... ағаш үй (үй ағаш емес) т.б. Бұдан да осы тәріздес зат есімдердің мағыналық, қызметтік сипатын аңғаруға болады. ... ... ... ...
2.1 ... туралы жалпы түсінік
Сөзжасамдық тәсілдер туралы сөз болғанда, оның ... ... есте ... ... Ең ... қазақ тілі туралы жазылған еңбектер Н.И.Ильминскийдің [25], П.М.Мелиоранскийдің [26], М.А.Терентьевтің түркі тілдеріне ... [27] атты ... ... сөз ... ... ... аталып, олардың мағыналары көрсетілгені үнемі ғылымда айтылып келді. Одан соң В.Г.Архангельский 1927 жылы [28] деген еңбек ... ... Онда ... әр сөз ... байланысты сөзжасамдық бірсыпыра жұрнақтарды көрсетіп, олармен жасалған туынды түбірлерді көрсетіп, олардың мағынасын анықтаған.
Сөзжасам тәсілдері, олардың түрлері туралы теория А.Байтұрсынұлының ... ... еді. ... ... ... ... ... семантикалық тәсілдері терминдерін қолданған жоқ. Бірақ, сөзжасамдық ... ... ... ... сөз ... ол ... ... жұрнақ, туынды сөз, қос сөз (жалпылағыш қос сөз, жалқылағыш қос сөз), зат ... ... ... оны ... ... сөздер, етістіктен туған сөздер, туынды етістіктердегі жұрнақтар, етістіктен туатын басқа сөздердегі жұрнақтар түрінде сөзжасамның негізгі ... ... ... [16, ... А.Байтұрсынұлының бұл пікірлері кейін жұрнақ теориясының дамуына, туынды сөздер, зат есімнің ... ... ... сын есім, етістік сөзжасам теориясына негіз болды. Рас, А.Байтұрсынұлы үлгісі ұзақ ... ... ... тіл ... қазақ әдебиетінің терминін жасағанда, тек қазақтың байырғы сөздеріне сүйенді және қазақтың байырғы сөздерінен ғылыми термин жасауға болатынына сенді, оны ... оны іс ... ... Н.Сауранбаев 1953 жылғы деген атпен шыққан педучилищелерге арналған оқулығында , , терминдерін қолданып, сөз таптарының сөзжасамы мәселесін көтерді [17]. ... ... ... ... мәселесі жұрнақ арқылы туынды сөздің жасалуынан басталғаны байқалады. 1960 жылы шыққан Ғ.Әбухановтың ... ... ... ... [18, 97]. ... ... ... тәсілдер аталмаған. Тек 1964 жылғы А.Ысқақовтың жоғары оқу ... ... оқу ... ... ... синтаксистік (аналитикалық) тәсілдер көрсетіліп, оларға бірінші рет мынадай ... ... [19, 108]. ... жылғы кітабында сөзжасамдық тәсілдер дәл жоғарыдағы пікірді қайталаған [20, 16]. Ал 1974 ... ... атты ... оқу орны ... ... оқулықта сөзжасамның мына үш түрі берілген: [21, 90]. ... ... ... ... ... ... да толық қалыптаспады, әсіресе тәсілдің үшінші түрі танылмады. 1989 жылы ... атты ... ғана ... ... ... ... үш түрі ... рет беріліп, ол ғылымда қалыптасып, орнықты. Монографияда: 1) синтетикалық (морфологиялық), 2) аналитикалық ... 3) ... ... ... [22, 64]. ... ... монографияда әр сөзжасамдық тәсіл алғаш рет ғылыми негізде толық сипатталған. Бұл сөзжасамдық тәсілдерге алғаш рет берілген толық ғылыми сипаттама болды. ... ... ... ... ... ... жүргенін ескерту арқылы синтетикалық тәсіл терминінің қалыптасып үлгермегенін аңғартқан. Синтетикалық тәсіл арқылы туынды сөз жасауға ... сөз бен ... ... олардың атқаратын қызметін анықтап, синтетикалық тәсіл арқылы жасалатын модельдер (үлгілер) мен типтерге, ... ... ... ... ... мен құрылымына, жұрнақтарға жан-жақты сипаттама берген [22, 65-88]. Бұл сөзжасам тәсілдеріне қазақ тіл білімінде толық берілген алғашқы сипаттама. ... ... ... ... де кең талданған. Аналитикалық тәсіл өте көне тәсіл деп ... оның ... жүзі ... ... орны ... ... ... бірге түркі тілдері сөзжасамында белсенді қызмет атқаратыны ... ... ... ... тәсілдің іштей 4 түрге бөлінетінін төмендегіше көрсеткен:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Сөзжасамдық жұп және оның семантикасы41 бет
Тілдің сөзжасам жүйесі5 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь