Кәсіпорындағы шығындар құрылымын ұйымдастыру мен басқарудың теориялық негіздері туралы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1 Кәсіпорындағы шығындар құрылымын ұйымдастыру мен
басқарудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Шығындардың экономикалық мәні және
олардың жіктелімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Кәсіпорын шығындарын басқару және талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Шығындарды басқарудың шетелдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2 Кәсіпорынның қызметі барысындағы қаржылық
жағдайы мен шығындарын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Кәсіпорынның басқару құрылымы мен шаруашылық
қызметіне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Кәсіпорынның қызметінің өндірістік нәтижелерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Кәсіпорынның қаржылық жағдайы мен
шығындарын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3 Кәсіпорынның шығындарды басқару жүйесін жетілдіру ... ... ... ... ... ... .
3.1 Кәсіпорындағы шығындарды үнемдеу мумкіндіктерін
анықтау және оңтайландыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 Шығындарды басқарудың тиімділігін жоғарылату
бойынша шаралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Мемлекет экономикасының нарықтық қатынастарға өтуімен бірге кәсіпорындардың өздігінен жұмыс істеуі, сонымен қатар олардың экономикалық және заңгерлік жауапкершіліктері артуда. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық тұрақтылығының мәні, сонымен қатар олардың бәсекеге қабілеттілігі жылдам артады. Шарушылықты тиімді жүргізе білу кәсіпорынның бәсекелестік жағдайында алға шығу шарты болып табылады.
Қатаң бәсекелестік жағдайы кәсіпорындардың шығындарды басқару процесіне, оларды есептеу мен мониторинг жүргізудің жетілдіру жолдарын іздеуге үлкен қызығушылық тудыруна әкеледі. Кәсіпорында шығындарды басқару процесін ұйымдастыру шығындардың жалпы деңгейін төмендетуге көмектеседі. Бұл кәсіпорынға қосымша бәсекелік артықшылықтарды береді.
Шығындарды тиімді басқару арқылы кәсіпорында үлкен нәтижеге қол жеткізу, пайданы максималдау және өндірістің тиімділігін арттыру. Кәсіпорын қызметінің негізгі қаржылық нәтижесі пайда болып табылады, ол оның келешекте дамуының негізі және қаражат көзі қызметін атқарады. Өндіріс көлемін немесе шығарылатын өнімге бағаны өсіру арқылы пайданы арттыруға болады, бірақ бұл әрдайым мүмкін еме және мақсатқа сай келмейді. Сол себепті кәсіпорынның пайдасын арттырудың негізгі шарты өнім өткізілімі мен өндіріс шығындарын төмендету, сөның ішінде шығарылатын өнімнің өзіндік құнын төмендету болып табылады, осыған орай шығындарды басқару және ұйымдастыру кәсіпорын үшін маңызды мәселе болып табылады.
Барлық кәсіпорындарда да шығындарды рационалды деңгейге дейін төмендету үшін резервтер қалыптасқан, ол кәсіпорын қызметінің экономикалық тиімділігінің өсуіне, бәсекеге қабілеттілік деңгейін арттыруға қол жеткізуге көмектеседі. Өнім бірлігін шығаруға шығындарды төмендету кәсіпорынға айтарлықтай төмен және икемді баға орнауға көмектеседі, ол бәсекелестер алдында маңызды артықшылық береді. Сол себепті әрбір кәсіпорын үлкен экономикалық нәтижеге қол жеткізу үшін шығындарды талдау мен оларды тиімді басқарудың маңызы зор.
Соңғы жылдары шикізат құнының, материалдардың, энергияның өсуіне, сонымен қатар, несиені тұтыну үшін пайыздық ставкалардың, жарнамаға деген шығындардың өсуіне байланысты өндіріс шығындарының өсуі тенденциясы бақылануда. Нарықтық қатынастардың қалыптастыру халықаралық тәжірибе мен нарықтық экономика кезеңіне өту ерекшеліктерін ескере отырып, өндіріс шығындарын басқару тәжірибесін жетілдіруді талап етеді. Бұл кәсіпорынға бәсекелестік жағдайында өмір сүруіне, пайданы максималдау мен шығындарды минималдауға, кәсіпорын қызметінің рентабельділігін қамтамасыз етуге көмектеседі.
1 Абильдина А.Ш. Современные концепции управления затратами предприятия // Транзитная экономика. - 2010 - № 4-5. - С. 54-61.
2 Управленческий учет и проблемы классификации затрат. Керимов В. Э., Абумукас С. И., Иванова Е. В. // Менеджмент в России и за рубежем, №16 2002
3 Аксепенко А.Ф., Шеремет А.Д. Учет, калькулирование и анализ себестоимости. - М.: Изд-во МГУ, 2000. - 635с
4 Безруких П.С. Учет и калькулирование себестоимости продукции. - М.: Финансы, 2000. - 528с.
5 Инструкция по планированию6 учета и калькулированию себестоимости продукции - Свердловск. Управление по печати, 1997
6 Аубакирова Г. Оценка финансово-экономического состояния промышленного предприятия // Промышленность Казахстана. № 08-10. - 2009г.
7 Федотов Н.П. Управление затратами предприятия // Экономика и жизнь. -2000. - №21. с.31.
8
9 Близнюк Т.С., Дорман В.Н. Методика определения постоянных затрат и практика ее использования.// Финансовый менеджмент, 2004. - №6.
10 Николаева С.А. Особенности учета затрат в условиях рынка: система «директ-костинг»: Теория и практика. - М.: Финансы и статистика, 1997.-128с.
11 Менеджмент: ученое пособие / под редакцией Э.М. Короткова. - М.: ИНФРА - М, 2003г.
12 Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: Учебник / Под ред. В.И.Стражева. - Мн.: Высшая школа, 1998.
13 Кучерова Е.В., Королева Т.Г., Голофастова Н.Н., Кителева О.М. Анализ и диагностика финансово - хозяйственной деятельности предприятия : Учебное пособие. - Кемерово, 2004. - 76с
14 Шеремет А.Д. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРА- М, 1997. 310
15 Грозденко А. Возможности использования затратного и маркетингового подхода к ценообразованию //Практический маркетинг № 11(5).- 2005г.-451с
16 Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау / Оқу құралы. - Алматы: Экономика. 2001 ж.
17 Дәуренбекова Ә.Н. Шығындарды басқару/ Оқу құралы. - Алматы: Экономика. 2009
18 Шанк Дж., Говиндараджан В. Стратегическое управление затратами: Новые методы увеличения конкурентоспособности. - СПб.: Бизнес Микро, 1999. С. 27-29.
19 Керимов В.Э. Методы управления затратами и качеством продукции. - М.: Маркетинг, 2002.
20 Е. Горбашко, Р. Ленгвист. Калькулирование себестоимости на предприятиях// Транзитная экономика.- 2006-№ 1. - С. 27-34.
21 Сегментарный анализ как инструмент управления затратами и прибылью/ Слуцкин М.Л.// Журнал Финансовый менеджмент.-2005.- №5.-С.47
22 О составе затрат на производство и формирование финансовых результатов/ Макарьева В.И., Владимирова А.А..// Налоговый вестник.-2005.- №11. - С.23 - 25.
23 А. Тлепопва. Основные направления совершенствования методов исчисления затрат на отечественных предприяиях // Транзитнаяэкономика экономика. - 2007- № 2. - С. 93-102.
24 Котляров С. А. Управление затратами. - СПб: Питер. - 2001.
25 Лебедев В.Г., Дроздова Т.Г., Кустарев В.П. Управление затратами на предприятии. - СПб: Бизнес-пресса, 2000.
26 Кошкина Н. Оптимизация управленческих решений в моделях управления затратами // Саясат. - 2008. - № 7. - С. 31-37.
27 аканов М.И., Шеремет А.Д., Теория экономического анализа – М.:
Финансы и статистика, 1995 г.
28 Бужинский А.И., Шеремет А.Д., Методика экономического анализа деятельности промышленных предприятий – М.: Финансы и статистика, 1988 г.
29 Ветров А.А. Операционный аудит-анализ – М.: Перспектива, 1996 г.
30 Виханский А.И, Наумов А.П. – М.: Высшая школа, 1994 г.
31 Ворст И., Ревенлоу П. Экономика фирмы, М.: Высшая школа, 1994 г.
32 Герчикова В.М. Основы менеджмента – М.: Юнити, 1995 г.
33 Горфинкел В.Я., Швандар В.А. Экономика предприятия – М.: Юнити, 2000 г.
34 Горфинкел В.Я., Швандар В.А. Экономика предприятия – М.: Юнити, 2001 г.
35 Градов А.П. Экономическая стратегия фирмы – Санкт-Петербург: Специальная литература, 1995 г.
36 Грузинов В.П., Максимов К.К., Эриашвили Н.Д. Экономика предприятия – М.: Юнити, 1998 г.
37 Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения предприятия – Алматы: Экономика, 1998 г.
38 Ефимова Е.В. Как анализировать финансовое положение предприятия –М.: Бизнес-школа “Интел-Синтез”, 1994 г.
39 Завьялов П.С., Демидов В.Е. Формула успеха: маркетинг – М.: МО, 1991 г.
40 Фатхутдинов Р. Производственный менеджмент. – М.: Юнити, 1998 г.
41 Шеремет А.Д., Сайфуллин Р.С. Методика финансового анализа – М.: Инфра-М, 1995 г.
42 Г.К.Укібаева., Б.А. Акубаева., Д.С.Курманова , Шығындарды басқару – Жезқазған, 2008 жыл
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
............................................................................
..........................................
1. Кәсіпорындағы шығындар құрылымын ұйымдастыру мен
басқарудың ... ... ... ... мәні және
олардың ... ... ... басқару ... ... ... ... ... ... барысындағы қаржылық
жағдайы мен ... ... ... ... мен ... Кәсіпорынның қызметінің өндірістік нәтижелерін
талдау.................................................................
..............................................
2.3 ... ... ... ... ... ... басқару ... ... ... ... ... ... ... Шығындарды басқарудың тиімділігін жоғарылату
бойынша
шаралар.....................................................................
......................
Қорытынды...................................................................
.............................................
Қолданылған ... ... ... ... ... ... өтуімен бірге кәсіпорындардың өздігінен жұмыс істеуі, сонымен
қатар олардың экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... мәні, сонымен
қатар олардың бәсекеге қабілеттілігі жылдам артады. ... ... білу ... ... ... алға шығу ... болып
табылады.
Қатаң бәсекелестік жағдайы кәсіпорындардың шығындарды ... ... ... мен мониторинг жүргізудің жетілдіру жолдарын
іздеуге үлкен қызығушылық тудыруна әкеледі. Кәсіпорында шығындарды басқару
процесін ... ... ... ... төмендетуге көмектеседі.
Бұл кәсіпорынға қосымша бәсекелік артықшылықтарды береді.
Шығындарды тиімді басқару арқылы кәсіпорында үлкен ... ... ... ... және ... тиімділігін арттыру. Кәсіпорын
қызметінің негізгі қаржылық нәтижесі пайда ... ... ол ... ... ... және қаражат көзі қызметін атқарады. Өндіріс
көлемін немесе шығарылатын өнімге бағаны ... ... ... ... бірақ бұл әрдайым мүмкін еме және мақсатқа сай келмейді. Сол
себепті кәсіпорынның пайдасын ... ... ... өнім ... мен
өндіріс шығындарын төмендету, сөның ішінде ... ... ... төмендету болып табылады, осыған орай шығындарды басқару ... ... үшін ... ... ... табылады.
Барлық кәсіпорындарда да шығындарды рационалды ... ... үшін ... ... ол ... ... ... өсуіне, бәсекеге қабілеттілік ... ... ... ... Өнім ... ... ... төмендету
кәсіпорынға айтарлықтай төмен және икемді баға орнауға ... ... ... ... ... ... Сол ... әрбір кәсіпорын
үлкен экономикалық нәтижеге қол жеткізу үшін шығындарды талдау мен ... ... ... ... ... шикізат құнының, материалдардың, ... ... ... ... тұтыну үшін пайыздық ставкалардың, жарнамаға деген
шығындардың өсуіне байланысты өндіріс шығындарының өсуі ... ... ... ... халықаралық тәжірибе мен
нарықтық экономика кезеңіне өту ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... Бұл кәсіпорынға
бәсекелестік жағдайында өмір сүруіне, пайданы максималдау мен ... ... ... ... қамтамасыз етуге
көмектеседі.
Шығындарды басқарудың мақсаты - ылғи да шығарылатын өнімнің бәсекеге
қабілеттілігін және ... бір ... ... ... тұрақтылығын
ұстап тұру. Шығындарды басқару кез-келген басқару процесіне сай кезеңдерді
өзіне қосады.
Шығындарды дұрыс басқару үшін, біріншіден, оның ... ... беру ... ... ... ... ... бойынша топтастыру
қажет, ол олардың басқару объектісі бойынша шығын деңгейін ... және де ... ... ... ... ... ... есептеу, бақылау, талдау жүргізу қажет.
Тақырыптың зерттелу дәрежесi. ... ... ... осы
тақырыпты зерттеген шетелдік және отандық ... ... ... ... ... К, ... Е. А., ... С. А., Хорнгрен
Ч. Т., Фостер Дж., Энтони Р., ... К., ... Т., Шима Дж. К., ... ... Т.П., Кондратов И.Г., Николаев С.А., Палия В., Ткача В.И., Аксененко
А.Ф., ... Н.Г., ... Ю. Д., ... В. В., Дронов Р. И., Николаев С.
А., Карпова Т.П., Шеремет А. Д- ның ... ... ... ... ... ... атап ... болады.
Диссертациялық жұмыстың мақсаты - шығындарды басқару жүйесінде
тиімділікті арттыратын және ... ... ... ... ... ... тигізетін шараларды өңдеу, пайданы максималдау
арқылы кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
Осы мақсатқа сәйкес келесідей міндеттер қойылды:
– басқару ... үшін ... ... ... ашу ... ... көрсету;
– кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын талдау;
– кәсіпорынның қаржылық шаруашылық қызметін талдау;
– талданатын ұйым бойынша жиналған ... ... ... ... талдау жүргізу;
– шығындарды басқарудың қазіргі таңдағы ... ... ... ... басқарудың тиімділігін арттыру
жолдарын қарастыру.
Диссертациялық ... ... пәні ... ... ... мен ... жұмыстың зерттеу объектісі – ЭҚЖММБ(Энерготехнологиялық
құралдарды жөндеу және монтаждауға маманданған ... ... ... ... – методолгиялық негізін шығындардың экономикалық мәні және
олардың жіктелімі, шығындарды ... ... мен ... және ... ... ... ЭҚЖММБ – дан алынған есеп беру мәліметтері болып
табылады.
Диссертациялық жұмыстың ғылыми ... ... ... кәсіпорын
шығындарын басқарудағы кемшіліктерді және оған әсер ... ... ... ... немесе азайтуға бағытталған шараларды қолдану.
Практикалық маңыздылығы алынған қорытындылар болашақта кәсіпорынның
қызметінде қолданылуы мүмкінділігімен ... ... ... ... кемшіліктерін жоюға көмек болады.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. ... ... үш ... ... бар 85 ... ... Мұнда 10 кесте, 11суреттен мен
формуладан және қолданылған әдебиеттер тізімі бар тұрады.
Бірінші бөлімде ... ... ... мәні және олардың
жіктелімі, шығындарды ... ... ... ... шығындарын
басқару, талдау және ... ... ... ... бөлімде шаруашылық субъектісінің қызметі барысында
қалыптасатын ... және ... ... ... ... мен ... ... шығындарды калькуляция баптары бойынша
талдау толық қарастырылған.
Үшінші бөлімде қазіргі ... ... ... басқару жүйесін
жетілдіру, шығындарды есептеу әдістерін жетілдірудің негізгі бағыттары,
шығындарды басқарудың тиімділігін жоғарылату бойынша ... ... ... ... ҚҰРЫЛЫМЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ МЕН БАСҚАРУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Шығындардың ... мәні және ... ... өндіріске және өнімді шығаруға қолданылатын белгілі бір
кезеңдегі ... ... ... ... Сонымен қатар, экономикалық
категория ретінде кәсіпорынның, кәсіпкерлердің, жеке өндірушілердің және
басқа да шаруашылық етуші субъектілердің ақша ... ... ... және өнімнің өтімін көрсетеді.
Шығындар өндірісте жұмсалатын ресурстар ... ... ... ... және т.б.) ... тұрады.
Өндіріс шығындары өндіріске қажетті факторлардың төлемін көрсетеді. ... ... ... зерттеу дайындалған өнімді сатудан түскен
пайда ... ... ... мен жағымды пайда әкелуіне жеткіліктілігін
қамтамасыз етуі қажет. Пайда кәсіпкерлік қызметтің ... ... ... ... ... ... қол жеткізу жұмсалған шығындар
көлеміне тәуелді ... Сол ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Кәсіпкердің шығындар мен пайдаға деген өз көзқарасы ... ... ... ... кейінгі пайда өндірістің жақсы мүмкіндіктерін
қамтамасыз етуі қажет. Айтарлықтай тиімді ... ... ету ... пайдадан аз болуы қажет.
Өндіріс шығындарын көптеген экономистер зерттеген, соның ... ... К. ... ... ерекше болды. Ол ... ... ... жан ... ... ... ... мәнін зерттеудің көмегімен келесі проблеманы
көрсетті - капиталдың орташа ... ... ... ... ... экономистер өндіріс шығындарын кәсіпкер тұрғысынан
қарастырады. Кәсіпорынның ... ... ... ... шешу
барысында өндірістің кез келген ... ... ... ... ... ... таза пайда алу принципіне ... ... ... Осылайша, қазіргі таңдағы экономистер дәл Маркстің ... ... - ... ... ... ... ... тауарды дайындау үшін қажетті шығындарды көрсетеді.
Бұндай ... ... ... ... ... ... ... ақысын өтеуге, амортизацияға, өндірісті басқаруға
кеткен ... ... ... сату ... оның құны ... ... ... Ақшалай табыстың бір бөлігі өндіріс шығындарының орнын
толтыруға кетеді, ал ... ... ... ... ... ... шығындары - аталған дайын өнімнің өндірісіне кеткен
шығындары болып табылады.
Маркс бойынша айналым шығындары тауарды ұйымдастырумен байланысты, ... және ... ... ... ... таза шығындары өзіне таза
күйінде сатып алу-сатумен байланысты шығындарды ... атап ... ... ... ... ... сауда орталықтарын ұстап тұру,
тұтынушылық сұранысты зерттеу, кеңес беру
және т.б.
Аталған шығындар ... ... ... ... ... ... толтырады. Қосымша шығындарға тауарларды орауға, сақтауға,
жеткізуге, сорттауға кеткен ... ... Бұл ... ... ... ... ... жалғастырумен байланысты. Айналымның
қосымша шығындары тауар құнына кіреді және ... ... ... ... толтырады.
Экономикалық ғылым және тәжірибе шығындарды ... ... бір ... жүргізеді. Қазіргі таңда шығындарды зерттеудің келесі
қадамдарын атап көрсетуге болады. Шығындарды ... құны ... ... анықтау, ұлттық шаруашылық және шаруашылық
жүргізуші субъектілердің шығындары бұл дегеніміз тек қана ... ... ... ... ... шектеулі ресурстардың қолданылуы
ескеріледі:
– капитал салымлары;
– негізгі және айналым қорлары;
– табиғи байлықтар.
Логистикалық теория тұрғысынан шығынның мәні ... бұл ... яғни ... физикалық және интеллектуалды ... ... ... ... ... құны ... тұрғысынан анықтау толық және
терең болып табылмайды, оның артықшылығы бар деп айту ... ал ... ... ... ... өңделмеген. Сол себепті біз
шығындар анықтамасын жалпы қалыптасқан ... ... ... ... туралы түсінік үш маңызды жағдайға негізделеді:
– шығындар белгілі бір кезеңде ... ... ... ... қандай қорлар шығындалғанын көрсете отырып, қорларды
қолдану арқылы анықталады;
– қолданылған қорлар көлемі ақшалай және натуралды ... ... ... ... ... ... жүгінеді;
– шығындарды анықтау әрқашан ... бір ... ... яғни ... көріністегі қолданылған қорлар
көлемін өнімді өндірудің негізгі ... және оның ... ... кәсіпорынның өндірістік бөлімшелері арқылы
есептейді.
Кәсіпорынның өндірістік шешімдері нарық жағдайлары мен шығындар
арқылы ... Өнім ... ... ... ... ... және оның ... байланысты. Өндірістің
шығындары ... және ... ... ... ... ... бұл өнімнің өзіндік құнының құрамына кіретін
нақты шығындар. ... ... ... жалақы, амортизация,
салықтар және т.б. Экономикалық ... ... ... ... ... ... өз меншігіндегі
сатып алынбайтын өндіріс факторларын пайдаланбағандағы ... ... екі ... ... ... ... өнім ... өнім өндірісіне жұмсалатын шығындар.
Нарықтағы өнім ... ... мен ... ... байланысының
нәтижесі болып табылады. Нарықтық баға ... ... ... ... ... өндіруші немесе тұтынушы қалауына
сәйкес жоғары немесе төмен ... ол ... ... орнатылады.
Өнім өндірісіне шығындар - өндіріс шығындарына қарағанда ... ... Олар ... ... ... ... ... техника деңгейіне, өндірістің ұйымдастырылуына және басқа
факторларға байланысты өсуі ... ... ... ... ... ... көптеген көздерін
қарастырады, ол оны ... ... ... ... ... ... ... өндіріс шығындары және өткізу (өнімнің, жұмыстың,
қызметтің ... ... өнім ... процесінде қолданылатын (жұмыс,
қызмет) табиғи ... ... ... ... ... ... еңбек ресурстары және басқа да өнім өндірісіне және ... ... ... ... ... шығындарына және өнім өткізуге төмендегілерге ... ... ... өнім ... ... ... деңгейінде
өндірістің ұйымдастырылуы;
– табиғи шикізаттарды қолдану;
– өндірісті дайындау және үйрену;
... ... мен ... ... ... өнім сапасын жақсарту, оның сапалығын арттыру, ұзақ
тұтыну және ... да ... ... ... емес ... шығындар);
– рационалдау және құрастыру, ... ... ... мен ... ... және ... ... төлеу және т.б;
– өндірістік процеске ... ... ... ... ... ... ... құрал-
саймандар және басқа да еңбек құралдары және заттарымен
қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... ... сәйкес жұмыс жасау;
– қалыпты ... ... және ... ... ... өндірісті басқару: кәсіпорынның басқару аппараты
қызметкерлерінің, ... және оның ... ... ... басқару құралдарын
ұстау және аудиторлық қызметтерге төлемдер, ... ... ... ... ... және ... ... дайындау және қайта дайындау;
– мемлекеттік және мемлекеттік емес ... ... ... ... (табыс және шығын) өнім
өткізуден ... және ... ... ... ... ... басқа да мүліктерін өткізуге ... емес ... осы ... ... ... ... ... қаржылық
нәтижесінен құралады.
Материалдық құндылықтар өндірісі, тауар ... ... ... ... ... ... ақшалай ресурс шығындарын қажет
етеді. Бұл қолданылған ... ... ... ... ... өзіндік құнға негізделеді.
Аталған шығындар, өнім және ... ... ... ... қосылғандар оларды өткізу бағасында өткеріледі.
Осылайша, өзіндік құн - кәсіпорында өткізу ... ... ... ... ... ... шығындардың ақшалай түрдегі сомасын
көрсетеді. Өзіндік құн - өнім ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына барлық жұмсалған шығындар: ... ... ... ... ... ... т.б. кіреді.
Өзіндік құн сол кәсіпорын шығынының жиынтық ... ол ... ... ... ... ... өнім көлеміне бөлу арқылы
анықталады.
Сонымен, кәсіпорын қызметінің негізгі көрсеткіштерінің бірі ... ... құны ... ол ... өнім ... ... шығындар жиынтығын құрайды және ... ... ... құнның экономикалық міндеті - жұмсалған шығындардың ... және ... ... ... барлық элементтерін қайта
өндіру: өндірістік қорлар және жұмыс күші.
Осы ... ... ... ... ... элементі болып
амортизация, яғни шығындалған материалдық ресурстар ... ... - ... ... ... ... Сонымен қатар кәсіпорында
басқа да шығындарды жүзеге асырады: өз ... ... банк ... ... ... әлеуметтік
объектілерді ұстайды, бюджеттік емес қорларға ... ... ... шығыстар кәсіпорынның қосымша шығыстарын құрайды.
Өнекәсіптің дамуының бөлек кезеңдерінде бұл ... ... ... ... ... Олар ... өзіндік құнына қосылса
немесе кәсіпорын қолында қалатын табыс есебінен іске ... ... ... өткеріліп отырады. Осылайша, өнімнің өзіндік ... ... ... ... өзгеріп отырады. Бұл өзгерістердің
басты мақсаты - қазіргі ... ... ... ... ... ету, ... толтыру көздері бойынша шығындарды
шектеу-өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... көлемін анықтайды, олардың көбейуі екі
түрлі факторға ... ... Олар ... өсуі және өнімнің өзіндік
құнының ... ... ... ... ... ... құны - ... кәсіпорын қызметінің барлық
жағын бірлікте және өзарабайланыста сипаттайтын ... ... ... Ол кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметінің сапалы
көрсеткіші. Оның ... мен ... ... ... ... ... пен ... ұйымдастырылуы, техника мен технология
деңгейін анықтауға ... ... ... ... ... қатар оның
атқаратын қызметтерімен де анықталады:
– өзіндік құнда өндірістің қоғамдық шығындарының 5/4 ... ... да ... ... құны арқылы
өндіріс құралдарының жұмсалуы қамтамасыз ... ... құн ... ... ... ... ... оның есептемей бағақалыптастыру мүмкін болмайды;
– өзіндік құн ... ... жеке ... яғни ... өндіру мақсаттылығы
есептелінеді.
Өнімнің өзіндік ... ... ... екі түрлі негізгі
белгілер бойынша ... ... ... ... бойынша;
– пайда болу және ... ... ... экономикалық элементтері бойынша жіктеу өндіріс ... ... ... Бұл ... ... шығындардың әрбір
элементінің ... ... ... ... ... олар ... өнімнің өзіндік құнын құрайды. Сонымен
қатар шығындардың келесідей элементтері ерекшеленеді:
– еңбекке төлем шығындары;
... ... ... ... қорларға жұмысбастылықтың қатысуымен аударымдар;
– амортизация;
– басқа шығындар.
Қарастырылып отырған шығындар тобы заттай және тірі ... ... ... өнім ... ... ... ... анықтауға
мүмкіндік береді. Шығындардың бұл тобы айналым құралдарын ... ... ... ... ... ол өз ... ... есептеуді қажет етеді.
Шығындарды калькуляциялық баптар бойынша жіктеу оларды өз алдына
өндірістік ... ... ... яғни ... ... ... ... және өнімді өткізуді көрсетеді.
Шығындарды калькуляциялық баптар бойынша жіктеудің негізі ол тікелей
шығындарды өз алдына ... ... ... ... бабы ... ... ал қосымша шығындар кешенді шығындар
бабында көрсетілген:
– шикізат және материалдар;
– жартылай фабрикаттар және ... ... ... ... ... негізгі және қосымша еңбекақы;
– технологиялық мақсаттағы жанармай және энергия;
– әлуметтік сақтандыруларға аударым;
– цехтық шығындар;
– жалпы шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... жіктеу мағынасы - оның негізінде әртүрлі
өнім түрлері бірлігінің өзіндік ... ... ... өндірістің әр түрлі учаскелерінде өзіндік ... ... ... ... ... Калькуляция - өнімнің, жұмыстың өзіндік
құнын шығындардың түр-түрі бойынша есептеу. Шығынның ... ... ... бір ... немесе орындалған жұмыстың әр түрлі
көлеміне жұмсалған ... ... ... ... ... ... ... ол әртүрлі
критерилер бойынша бірнеше түрге жіктеледі. Өйткені осы ... ... ... ... жақсы игеруге мүмкіндік береді.
Қарастырылатын құбылыстар мен объектілерді зерттеу, тану әдісінің бірі
жіктеме болып табылады, яғни объектінің жалпы ... ... ... ... ... ... негізінде бөлімдерге бөлу.
Жіктеме белгілері көбейген сайын объектіні тану деңгейі де ... ... ... ... ... үшін анықталған
белгілері бойынша экономикалық ... ... ... ... Бұл шығындарды тек жақсы есептеп және жоспарлап қана қоймай, сонымен
қатар, оларды нақтырақ талдауға көмектеседі. Ол ... ... ... ... ... және ... ... өзіндік
құны мен рентабельділік көлеміне әсер ету деңгейін ... ... ... ... ... ... ... шешім қабылдауға көмектесу. Сол ... ... ... мәні - бұл ... басшылар әсер ете алатын бөлігін бөліп
көрсету. Басқару есебі көздеген мақсаттарына өзінің ... ... ... Әр бір ... өз бағыты, мақсаты, міндеті, сонымен
қатар, ... қол ... ... ... ... экономикада шығындар нақты (бухгалтерлік), нақты емес
(имплицивті) және қайтарылмайтын шығындар ... ... ... бөлу ... ... қабылдауда өте маңызды орын алады.
Басқару үрдісінде шығындарды басқару функциялары бойынша бөлу 1-ші ... ... ... ... ... жіктемесі
|№ |Жіктемелік |Басқару ... ... ... ... |
| ... ... |
|1 ... |- нақты және баламалы; |
| ... |- ... ... ... |
| ... үрдісі |- тиімді және тиімсіз. |
| ... | |
|2 ... ... |қысқа мерзімдік және ұзақ мерзімдік |
|3 ... ... ... және ... |
|4 ... ... ... нормалар мен нормативтер және олардан |
| | ... |
|5 ... ... болу орны мен ... ... |
| | ... функциялары мен жауапкершілік орталықтарына |
| | ... |
|6 ... ... |бір ... және кешенді; |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... |
| | ... және ... |
| | ... және ... |
| | ... және ... |
| | ... және бір ... |
|7 ... үрдісі |бақыланатын және бақыланбайтын |
|8 ... ... ... және ... |
|9 ... үрдісі|міндетті түрде ынталандырушы және қызықтырушы |
|10 |Талдау үрдісі ... ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... және ... |
| | ... және жеке ... ... - кәсіпорынның пайдаланған ресурстары үшін төлейтін
төлемдері жатады. Оларға шикізат, ... ... ... ... амортизация, көлік, сақтандыру және басқа өнім
өндіру мен сату үшін жұмсалған ... ... Өнім ... ... ... шығындар жиынтығы өнімнің толық өзіндік ... ... ... ... ... өзіндік құны тауарлық өнімді өндіруге кеткен
шығындар динамикасы мен деңгейін анықтайтын негізгі көрсеткіштердің біріне
жатады.
Нақты ... ... ... қаржы есептерінде
есептелгендіктен бухгалтерлік шығындар деп те аталады.
Экономикада шығындардың балама ... ... ... қолданылады. Шығындар ең үздік баламалы түрде пайдалану тұрғысынан
қарастырылса, оларды жіктелген шығындар деп ... ... ... ... бар ... кезде пайда болады.
Оларды есептеу оңайға соқпайды, сондықтан экономикалық шешімдер ... ... ... ... ... ... құрамына сыртқы шығындар
(жабдықтаушыларға сатып алған ресурстар үшін төлем төлеу шығындары) ... ... ... қарасты ресурстарды пайдалану шығындары) қамтиды.
Фирмаға ... ... ішкі ... баламалы түрдегі ең ұтымды ресурстарды
пайдалануға байланысты есептелген
төлемақы шығындарына тең болады. Мұндай шығындар ... емес ... ... деп те ... ... қатар, баламалы шығындар
ресурстардың шектеулі кезінде пайда болатындығын атап ... жөн. Егер ... ... ... ... шығындар нөлге тең болады. Балама
шығындары кейде қосымша шығындар деп те ... ... деп ... ... болмасын қайтарылмайтын, бір
рет қана жұмсалатын шығындарды айтады.
Сондықтан олар кәсіпорынның ағымдығы операцияларымен ешқандай ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Шығындардың мұндай түрлері экономикалық тұрғыдағы басқару ... ... ... ... ... ... мен
бухгалтерлердің атқаратын функциялары арасындағы айырмашылық анықталады.
Экономистер ресурстарды жұмсаудың бірнеше баламалы жолдарын іздестіру ... ... ... бұл проблеманы шешуді жан-жақты талқылап, содан кейін экономикалық
табыс табу ... ... ... ... ... мен ... жіктелген шығындардың
арасындағы айырманы көрсетеді. Бухгалтерлер ... ... ... ... ... (бухгалтерлік)
шығындарды және бухгалтерлік табыс көлемін бағалайды. Бухгалтерлік табысқа
түсім мен нақты шығындардың арасындағы айырма ... ... ... бухгалтерлік шығындар мен бухгалтерлік
табысты есептеу және бағалаумен тікелей байланысты болса, ал ... ... ... ... ... ... ... уақыт мерзіміне және де өнім көлемінің өзгеру және өзгермеуіне
байланысты шығындар тұрақты және ... ... ... ... өнім ... ... өзгеруіне қарамастан тұрақты
болып қала беретін қысқа мерзімде өзгермейтін шығындар ... ... ... еңбек ақысы, үй-ғимараттың жал ақысы,
құрал-жабдықтың амортизациясы сияқты шығын түрлері жатады.
Өндіріс көлемінің артуынан бір ... ... ... шығындар азаяды.
Сондықтан кәсіпорын үшін тұрақты шығындарды есептеу қажеттілігі пайда
болады.
Өз ... ... ... ... және ... ... болып екі
топқа бөлінеді. Қалдық шығындарға өнім өндіру мен сату ... ... да, ... әрі ... орын ... тұрақты шығындардың бір
бөлігін атайды. Старттық шығындарға өнім өндіру мен ... ... ... тұрақты шығындардың бөлігі саналады.
Айнымалы (өзгермелі) шығындарға қысқа мерзімде өнім өндіру көлемінің
артуы немесе азаюына қарай ... ... ... ... ... ... шикізат пен материалдар, энергия, негізгі және қосымша
жұмысшылардың еңбекақысы шығын ... ... ... ... нақты
жағдайға байланысты кейбір кезде шығындар әрі тұрақты, әрі өзгермелі болып
келуі де мүмкін.
Тұрақты және өзгермелі шығындардың жиынтығы ... ... ... жағдайда шығындар аралас шығындар болып келеді.
Олардың құрамында тұрақты және өзгермелі шығындар компоненттері орын ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін, ал жалпы
өндірістік, жалпы шаруашылық және ... ... ... және ... шығындардың құрамдас бөліктері болады. ... ... ... ... ... ... ... бөлігін құраса,
ал өзгермелі бөлігіне қалааралық және ... ... ... мен ... қарай төленетін ақыны жатқызуға болады. Сондықан
шығындарды ... ... және ... ... ... нақты көрсету қажет болады.
Қабылданатын басқару шешімдерінің ерекшелігіне байланысты шығындар
релевантты және ... емес ... ... ... ... шешімін қабылдауда маңызды рөл ... ... Жеке ... ... ... ... релевантты бола
алмайды, себебі оларға әсер ету мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... басқару шешімдерін қабылдау үшін
релевантты болады. Қабылданатын шешімдердің нәтижелеріне ерекше әсер ... ... ... және ... ... ... ... өнімділігі жоғары шығындарды жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... қол
жеткізілсе, ондай шығындар тиімді де шығындар ... ... ... өнімсіз шығындар сипатына ие болады, оларды ... ... ... ... өнім ... ... ... шығындарға өндірістегі жоғатулар жатады.
Оларға өндірістегі ... ... мен ... жетіспеушілігі мен бұзылуынан болған
жоғалтуларды жатқызуға болады. Тиімсіз шығындарды бөліп көрсету жоспарлау
мен мөлшерлеуде ... ... үшін ... ... ... шешімдері жоспарлау үрдісімен тікелей байланысты
болуы тиіс. Өндірістік және ... ... ... ... ... жоспарлау үрдісімен тікелей байланысты болады.
Жоспарланатын шығындарға кәсіпорынның шаруашылық қызметіне туындайтын
және өндіріс шығындарының сметасында ... ... ... ... ... Олар ... нормативтер, лимиттер және
сметаларға сәйкес есептеліп, өнімнің жоспарлы толық ... ... ... ... ... шығындардың түрлері жатады. Олар
кәсіпорынның қолайсыз шаруашылық жағдайынан пайда болады немесе олардың
болмауы да ... ... ... ... ... ... ... сметасына кірмейді. Олар тек тауарлық өнімнің нақты толық
өзіндік құнында және ... ... ... ... ... ақаулар мен өндірісте әртүрлі себептерге ... ... ... ... ... ... жеке ... алдын-
алу шараларын жүргізу үшін қажет болады.
Шығындарды басқаруда кәсіпорында қолданылатын нормалар, нормативтер,
лимиттер және сметаларға қатысты шығындарды ... ... ... ие болады.
Осы мәнге байланысты өнімнің ... ... ... ... өндірістік
үрдісте пайда болған нормалар байынша ағымдық жылдың басында бекітілген
шығындар топталады. Нормативтік есептің ... ... ... бөлу
өндіріс шығындарының деңгейін ағымдық оперативтік деп бөлудің ... ... ... ... ... ... қызметінің функциясы мен
сферасына байланысты шығындары топтастырылған. Осы белгі ... ... ... ... және ... болып бөлінеді.
Мұндай жіктеме функционалдық есепті ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Соның ... ... ... қызметінің функциялары және сфера
шеңберінде, содан кейін ... ... ... ... ... есебі ішкі шаруашылық есепті күшейтуге және
шығындар орталықтары арасындағы ... ... пен ... ... және жұмсалған шығындар жөнінде ақпараттарды нақты және ... ... ... Бұл менеджерлерге өнім өткізу жолдары, бағасы,
құрамы және түрлері жөнінде басқару ... ... және ... ... ... ... ықпалын тигізеді.
Шығындардың экономикалық мәні және олардың жіктелімі қарастырылды,
енді келесі бөлімшеде шығындарды басқару мен талдауды ... ... ... ... және ... ... шығындарды басқару өз функциялары арқылы кәсіпорынның
ішкі қызметін, оның стратегиясы мен ... ... ... ... ... көрініс табуда. Осы жүйенің негізгі бағыты -
бұл жедел және болжалды ... ... ... үшін ... Егер ... таңдағы авторлардың шығындарды басқарудың мәні,
мақсаты, міндеттері туралы пікірлерін жалпылап алатын ... онда ... ... ... ... - бұл ... ресурстарын тиімді қолдану,
өндіріс процесінің ... ... ... ... және ... ... максимизациялау. Ол тек қана ... ... ... ... ... элементтеріне тарайды.
Шығындарды басқару арқылы кәсіпорын жоғары эконоиткалық нәтижелерге қол
жеткізеді.
Кез келген кәсіпорынның, өнеркәсіптің ең ... ... ... табу ... аян және де осы пайданы неғұрлым жоғарылату. Бірақ өкінішке
орай бұл барлық кәсіпорынның қолынан келе ... ... ... де бар
және олар көп. Шығын шықпай пайда жоқ ... ең ... ... ... ... ... шығынды басқару, оны келісті қолдана білу кәсіпкердің
міндеті. ... орай ... ... ... ... ... әдістер мен амалдар қолданады.
Шығынды басқаруды көпшілік кәсіпкерлер шығынды азайту, яғни ... ... деп ... және де ... орай ... ... ... басқару тек оның мөлшерін азайтып қана қоймай , осы ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Шығындар кәсіпорынның қызметіне қарай әртүрлі ... және ... ... жағдайына әртурлі факторлар әсер етеді. Профессор
М.Портердің айтуына сүйенсек, шығынның қозғалысына әсер ететін 10 ... бар: ... ... ... ... ... әртүрлі қызмет
түрлерімен байланысы, тектес қызмет бірліктерімен ... ... ... ... ... ... ... орны,
институционалды факторлар. Жалпы алғанда осы ... ... ... ... қызмет шығынының қозғалысын анықтайды. Және айта
кететіні, біріншіден, шығынның ... әсер ... осы ... ... қызмет түрлеріне байланысты қатты ... ... кез ... бір жеке ... ... ... ... жағдайын толық анықтай алмайды.
Ал енді осы факторлардың қалай немесе қандай жағдайда әсер ... де ... ... ... ... ... жиі белгілі бір қызметтің аумағына да ... ... ... ... ... үлкен аумақта тиімді атқара алатын жағдайда
білінеді. Бірақ ... ... ... кері әсер де болуы мүмкін: қызмет
пен ... ... өсуі ... ... де алып ... ... ... жағдайлар әсер етеді:
- кәсіпорынның өсуімен бірге ақпараттарды өңдеу мен ... ... ... жылдамдығының баяулауы;
- компанияның жеке ... ... ... ... ... жеке ... арасында қарама қайшы қызығушылықтардың пайдаболуы;
Келесі фактор ... ... бұл ... ... өте ... ... келеді. Қазіргі таңда жауапты ... ... ие, ... оларды тиімді қолдану өте аз. ... ... ... ... ала отырып, бірақ тиімді жұмыс
жасамайтын персоналдардың мөлшері тым көп. Бұл ... ... ... ... ... қоса, Қазақстан өнеркәсібінде кең жайылған мамандырылмаған қара
күш, яғни, қолдық еңбек ... ... ... ... ... ... және қосалқы өндіріс орындарының басым ... ... орай ... ... ... ... көптеген жүк тиеуші, жүк сақтаушы, қосалқы жұмыскерлерді алған.
Осының кесірінен жұмыстың 80-90 % ... ... Ал осы ... тек 10% ... ... Қосалқы жұмыстарды техникалық
жарақтандыру шығынды азайтудың бір жолы болса да, ... ... көп ... бөлмейді.
Батыстық кәсіпорындардың экономистері осы ресурсты пайдалану
анализіне көп көңіл бөледі. Мысалы, олар ... бір ... ... ... ... ауытқуына байланысты болатынын ескереді, ... ... ... ... ... ... ескереді. Кәсіпорында
ресурсты қарқынды қолданғандағы өзгерісті көрсететін схема ... қоса ... ... ... сыртқы
факторлар(бәсекелестердің іс қимылы, олардың инвестициялық саясаты т.б.)
және осы фирманың осы ... ... ... ... ... болып кәсіпорын шығындарының барлық
көптүрлілігі табылады. Шығындарды басқару ... ... ... ... ... құрылу және азаю процесі табылады. Ал шығындарды басқару
субъектісі болып өндіріс бөлімшелері, басшылар және ұйым мамандары, ... ... ... ... ... байланысты шығындарды басқару ... ... ... - ең ... ... баға анықтауында, сатып алушы
сол бағаны белгілі бір тауар түрі мен қызмет үшін төлеуге ... ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізу.
Сонымен қатар, пайда табудың негізгі факторлық желісі ... ... - ... ... - ... басқарудың маңызды міндеттері:
– кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттыру;
– шығындарды басқарудың негізгі функциялары арқылы анықтау;
– шығындарды жекелеген құрылымдық ... ... ... ... ... ... бір ... деген шығынды есептеу -
өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау;
– шаруашылық шешімдер қабылдау барысында ... ... ... ... дайындау;
– бақылаудың және шығындардың өзгеруінің техникалық ... ... ... ... ... ... бөлімшелерінде және өндіріс
процесінің барлық кезеңдерінде шығындарды төмендету қорларын
іздеу;
– шығындарды нормалау әдісін таңдау;
– өндіріс ... ... және баға ... ... ... таңдауды, өнім өтімі
мен өндіріс көлемін болжауды жетілдіру бойынша басқарушылық
шешімдерін қабылдау мақсатында шығындарды талдауды ... ... ... аталған міндеттерінің барлығы кешенді
шешілуі қажет, тек осындай қадам кәсіпорын жұмысының жылдам ... ... ... және ... ... басқарудың функциялары:
– өндіріс шығындарын болжау, жоспарлау, нормалау және есептеу,
өзіндік құнды калькуляциялау, инвестициялық ... пен ... ... шектелген (ұзақ мерзімді) шығындарды
жоспарлау және есептеу;
... әр ... ... ... өнімдері мен
бөлімшелері бойынша, көрсеткіш динамикасы, шығындар сметасы
мен ... ... ... ... және талдау;
– белгілі бір шаруашылық қызметті басқаруда қолдану үшін,
қызметті бақылау мен персоналды ынталандыру үшін ішкі ... ... ... ... ... ... ... барлық кезеңдері мен барлық
өндірістік бөлімшелерінде ... ... ... ... ... ... болжау және жоспарлау,
есептеу, бақылау (маниторинг), реттеу және координациялау, сонымен қатар,
талдау болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... элементтерден тұратын бірлескен бөлік
ретінде қарастырамыз. ... ... ... ... ... шығындарды басқару жүйесін 1- ші суреттен көруге болады.
Сурет 1. Шығындарды басқару ... ... ... ... ... ... ... онда мынындай негізгі сауал туындайды: шаруашылық жүргізуші
субъектінің ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... құру ... пе немесе шығындарды басқару
саласында осы уақытқа дейін қалыптасқан менеджерлерге қосымша өкілеттілік
беру қажет пе. ... ... ... ... ... ... ... суреттен көруге болады.
Сурет 2. Шаруашылық жүргізу субъектінің шығындарды басқару процесі
Шығындарды бақару жүйесінің негізгі ... ... ... ... (бұл ... ... құрамы мен құрылымы) мен
шығындарды басқару ... ... ... ... ... ... үшін ... шараларды жүзеге асыру) табылады.
Шығындарды басқару жүйесін ұйымдастыру кәсіпорынның
қаржылық-шаруашылық қызметін ұйымдастыру мен оны ... ... ... ... аралас қолдануды талап етеді. Процестік тәсілдің ... ... ... қызметін екі категорияға бөлуге
болатындығында: негізгі бизнес-процестер және қосымша бизнес-процестер.
Негізгі бизнес-процестер өнімді немесе қызметті ұсынумен, оны ... ... ... байланысты. Олар өзіне келесі
бизнес-функцияларды қосады: шикізат пен басқа да материалдық ресурстарды
жеткізуді қамтамассыз ету, өнімнің әр ... ... ... ... ... ... және сатылымнан кейінгі қызмет көрсету.
Шығындарды талдау - бақылау функциясының ... ... бола ... ... үшін ақпараттарды дайындайды.
Шығындарды басқару жүйесінде талдау функционалды циклды аяқтайды ... бір ... оның басы ... ... Шығындар жалпы кәсіпорын
бойынша және де, сонымен қатар, ... ... ... ... мен ... баптары, қызмет түрлері, өнім (жұмыс,
қызмет) бірліктері, өндіріс процесі кезеңдері мен ... ... ... ... ... ... бюджеті өндірістік, қызмет көрсетуші және ... ... ... ... ... ... ... асырылуын талдау жалпы бөлімшелердің барлық бюджеті мен
жекелеген элементтерге бөлек жүргізіледі. Кәсіпорында ... ... 4-ші ... ... 3. ... шығындарды талдау схемасы
Кәсіпорынның негізгі қызмет түрі бойынша шығындарды талдау ... ... ... ... ... деген шығындардың жалпы сомасы мен экономикалық
элементтері бойынша өнімнің ... ... ... ... ... зерттеу және экономикалық элементтер шегінде негізгі қызмет түрі
бойынша өнімді (жұмыс, қызмет) ұсынуды болжайды.
Талдау есепті кезеңнің ... ... ... ... үлес ... өткен кезеңнің аналогиялық көрсеткіштерімен,
сонымен қатар жоспарлы ... ... ... ... ... ... құрылымындағы өзгерістерді анықтауға және
өнімнің материал ... қор ... ... және ... сыйымдылығының өзгерісін анықтауға көмектеседі.
Жекелеп қарастыратын өнім (жұмыс, қызмет) өтімі мен өндіріске кеткен
шығынның ... ... ... ... ... өзгеруін
талдау кезінде жекелеген ұйымдардың қызметтеріне кеткен
төлемдердің шығындарын ұлғайтуды және олардың өсу себептерін анықтауды
талап етеді.
Еңбекті ... ... ... ... ... ... кезінде
материалдық шығындардың үлес салмағын азайту өнім құрамындағы құрылымдық
жылжумен байланысты.
Шығынның жалпы сомасындағы ... ... ... ... ... ... мен жұмыскерлердің еңбек қорымен ... ... ... аморизацияны есептеудің жаңа тәсіліне ауысуын
көрсетеді. Амортизацияға деген шығын ... ... ... ... ... ... массалық тозуын куәландырады, ал осы шығындар
үлесінің артуы өндіріске жаңа ... ... және ... байланысты болуы мүмкін.
Экономикалық элементтері бойынша кәсіпорынның жалпы шығындарын талдау
шығындар сомасының элементтері мен ... ... ... ... ... ашу керек.
2) калькуляциялау баптары бойынша дайын өнімнің (жұмыс, қызмет)
өзіндік құнын ... Оның ... ... ... кәсіпорынның (немесе
өндірістік бөлімшелердің ) дайын өнімнің өзіндік құны мен ... ... ... ... Ол алдыңғы кезеңмен немесе ... ... ... ... үнемдеуге қол жеткенін,
ал қандай баптар бойынша шығын шыққанын анықтауға көмектеседі.
Басты назар ең көп өзгерістер мен шығын шыққан бапқа аударылады.
Тура ... ... ... ... ... ... өнім (жұмыс, қызмет) көлемін ұлғайту (немесе азайту) және оның құрамын
өзгерту болып ... Тура ... ... ... ... ... ... өзгеруімен материалға, жанармайға,
жартылай фабрикаттарға деген бағалар (тариф) мен ұйымдардың өндірістік
мінездегі қызметтерінің өзгеруі ... ... ... ... ... бабы бойынша
шығындардың өзгеру себептері өнімнің еңбек сыйымдылығының ... ... ... өндірістік жұмыскерлердің еңбек ... ... ... мен тура ... ... ... өзара әрекет еруші
факторлардың әсері өнім бірлігі мен жеке түрлердің өзіндік құнын ... ... ... ... ... және жалпы шаруашылық) өзгерісін
талдау кезінде олардың есепті жыл ... ... ... ... ... жоғалтулар ұлғайған кезде ... ... ... ... осы ... ... толтыру мен ақауларға кеткен
шығындар теңестіріледі. ... да ... ... ... ... ... мен есепті жылдағы олардың өзгерісінің
себептері ... ... ... ... ... негізгі қызмет түрі бойынша шығындарына талдау жүргізу
кезінде есепті кезеңнің ... ... ... ... ... немесе
белгіленген жоспармен салыстыру арқылы ... мен ... ... ... ... мен ... ... шығынның өсуі
немесе азаюын шарттастыратын факторларды белгілеу, оларды азайтудың ... ... ... ... ... ... өнімнің, жұмыстың және қызметтің өзіндік
құнын талдау ... ... ие. Ол ... ... ... анықтауға, оның деңгейі бойынша жоспардың ... ... ... ... ... ... ... төмендету
мүмкіндіктерін қолдану бойынша кәсіпорын жұмысына баға беру мен қорларды
белгілеуге көмектеседі.
Өзіндік құн кірістер мен ... ... ... , ... қатар,
қорларды тиімді қолдану мен интенсификацияның жалпылама ... ... ... ... ... талдаудың міндеттері:
– өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны ... ... мен ... ... ... құн ... ... орындалу деңгейі мен
динамикасын белгілеу;
– өзіндік құн көрсеткіштерінің ... әсет ... мен олар ... ... ... ... шығындардан нақты шығындардың ауытқу көлемі мен
себептерін анықтау;
– өзіндік құнды ... ... ... ... мен түсімнің оптималды арақатынасын анықтау мен
бағалау.
Тауар, жұмыс және қызметтің өзіндік құнын талдау үшін ... ... есеп ... ... ... ... және ... негізгі және қосымша ... ... ... және ... ... ... кәсіпорындағы шығындарын басқару және талдау ... ... ... ... ... шетелдік тәжірибесін
қарастырамыз.
1.3. Шығындарды басқарудың шетелдік тәжірибесі
Дамыған ... ... 35-40 ... ... ... ... анықтаудың калькуляция баптарының шектеулі номенклатурасы әдісі
арқылы анықтау кең қоланылуда. Шығындардың құрамындағы ауыспалы шығындарға
келесілер кіреді: ... және ... ... ... ... ... бөлігі. Бұл шығындар өндіріс қызметінің көлем
функциясы ретінде қарастырылады. Тұрақты шығындар ... өнім ... ... ... байланыспайтыны негізделеді. Осыған орай,
кәсіпорынның өндіріс шығындарын тұрақты, ... ... және ... ... қарастыру кең таралған.
Шығындарды басқару әр түрлі баламалы басқарушылық шешімдерді ... ... ... ... ... ... соңғы маңызды мақсаты -
пайда табуды ұйымдастыру деңгейіне өнім өткізу мен ... ... ... ... құрылуы, жаңа өнімді құрастыру мен
өндіру және баға қалыптастырудың әсерін анықтау. ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуде маңызды орын
алады. Еуропа, АҚШ, ... ... және ... да өндірісі дамыған
мемлекеттердің беделді кәсіпорындары шығындарды басқаруда міндетті түрде
осы құралдардың бірін ... ... ... өнімді сатып алуда бұл
өнімнің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге ... ... ... АҚШ ... ... ... өсіруге көмектеседі
Сонымен қатар, АҚШ кәсіпкерлерінің өздері де шығындарды жүйелі және
сапалы басқаруды үйрене алған жоқ. Ол туралы ... ... ... ... автор былай деп жазады: «Білікті басқарушылардың
бірінші ... ... ... және ... ... ... ... кейінгі екінші орында, бірақ маркетингтік қадамдармен
салыстырғанда үш есе төмен».
Батыстық тәжірибе ... ... ... мен ... ... шығындар жіктелімнің әр түрлі әдісін көрсетеді. 1.2 ... ... ... ... жіктелімінің нұсқалары келтірілген.
Кесте 1.2
АҚШ фирмаларымен қабылданған шығындар жіктелімінің нұсқалары
|Шығындарды есептеудің мақсаты |Шығындар ... ... ... ... |Есепті кезеңге барлық ... құны ... ... ... ... |
| ... және ... |
|Шаруашылық шешімдерді ... ... ... |
| ... |
| ... ... қызметтер курсын |
| ... ... ... |
| ... ... және өсімді |
| ... ... ... ман ... |Нормативті |
| ... ... ... ... ... ... ... басқарушылық және
өндірістік есепті ұйымдастыру үшін қолданылады.
Жіктелім шығындарды басқару жүйесін құру мен шаруашылық шешімдерді
қабылдау үшін ... ... ... ... ... шығындар жіктемесінің маңызды негізі болып
олардың өндіріс көлеміне қатынасы табылады. Осы ... ... ... және ... ... ... Шығындарды басқарудың батыстық
тәжірибесі мен ... ... ... ... ... болады: аралас және өткен шығындар бөлімшелерінің ... ... ... ... ... мен реттеу мүмкіндіктері, шығындарды
тудырушылар бойынша жауапкершілік ... ... ... ... 3 ... көрсетілген.
Кесте 1.3
Батыс кәсіпорындарының шығындар жіктелімі
|Шығындарды басқару үлгісі ... ... ... ... мәліметтеріне |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |Барлық жерлер бойынша таратылған ... ... және ... ... ... ... ... аумағы ... ... ... ... |
| ... ... ... үшін, болжалды|
| ... үшін ... мен ... ... ... бойынша таратылған ... мен | ... ... | ... ... | ... аумағы | ... ... ... |
| ... ... ... үшін қолданылады|
|Экономикалық элементтері |Белгілі бір ... ... ... ... ... жіктелімі |элементі қалыптасқан: тікелей материалдық |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... аумағы ... ... ... ... ... |
| ... ... аумағымен сәйкес келеді |
|Калькуляция баптары бойынша |Бұндай жіктелім түрі көп кездеспейді ... ... | ... аумағы |- ... ... ... ... ... ... ... |
|бойынша шығындар жіктелімі |сәйкес келеді ... ... |Осы ... ... ... барлық |
| ... үшін ... ... ... ... |
| ... ... - ... |
| ... ... және ... кезеңнің |Көптеген кәсіпорындарда «Стандарт-кост» ... ... ... ... ... ... ... ... ... | ... аумағы ... - ... ... ... |
| ... үшін ... ... ... ... ... шығындарды
басқаруда келесідей базалық нұсқалар қолданылады:
... ... ... ... ... ... ... әсерін тигізетін фактор
көп болған сайын шығындарды басқару әдістемесінің жиынтығы қызығушылықтың
артқанын ... ... ... ... мен ... баптары
бойынша топтастыруға келсек, батыстық ... ... ... отандыққа ұқсайды.
Экономикалық элементтері бойынша шығындарды ... ... ... ... энергияны алуға кеткен шығындарды,
персоналды ұстауға кеткен шығындарды (жұмыскерлердің еңбек ақысы), негізгі
капиталдың ... ... ... ... ... ... және ... да сыртқы шығындарды (орынды жалға алу, сақтандыру
төлемдері, көліктік шығындар, тараптық ұйымрардың қызметтері, жанамаға ... да ... ... ... ... шығындарды топтастыру құрамына келесі баптар
кіреді:
1 «Материалдар». Бұл шығындар шығындардың маңызды баптарын құрайды.
Оларға шикізаттарды, ... және ... ... ... ... ... ... жатады.
Материалдарға деген шығындар көлемі өнім өндіру көлеміне байланысты болады
және кәсіпорынның ауыспалы шығындарына жатады.
Олар өнім өндірісі көлеміне пропорционалды түрде ... ... ... Бұл ... ... ... ... ақысы кіреді. Батыста сонымен қатар, бір бірінен принципиалды түрде
ерекшеленетін еңбекақы төлемдерінің екі түрі ... ... ... ... екі түрі де ... әртүрлілікке ие.
Мысалы, батыста жұмысты бағалаудың минималды кепілдігі бар бөлшектік түрі
кең қолданылады.
Батыс кәсіпорындарындада әкімшілік персоналдың еңбекақы ... ... ... ... ... ... жұмыскерлерге жарналардан
бөлек кәсіпорынның пайдасына қатысты сыйақы төлейді.
Кейбір фирмалар пайдасының бір ... ... өз ... ... ... ... алғандығы үшін төлем». Бұл төлемдер шығындардың үлкен
баптарын құрайды. Егер ... орын ... ... онда осы бап ... ... жалдық төлемнің жалпы көлеміне тең болады.
Егер де орын кәсіпорынның өзіне тиесілі болса, онда оны ... алу ... ... ... ... ... бойынша төлем;
– жылжымайтын мүлікке салынатын салық;
– сақтандыру және эксплуатациялық шығындар.
4 «Амортизация». Батыс кәсіпорындарында амортизация қолданудың бірнеше
кезеңіне алынатын негізгі капиталға кеткен бір ... ... ... қалыптасқан тұрақты шығындардың бөлігі кіреді.
Сондай – ақ амортизация ... ... әр ... ... ... құн бойынша амортизация, өндіріс көлемі бойынша амортизация.
5 ... да ... ... эксплуатацияға, машинаны жөндеуге және
негізгі ... ... да ... ... Әр ... ... ... шығындар, сатып алушыға өнімді жеткізу шығындары,
коммуникативті шығындар, почталық жиналым және басқалар ... ... ... кәсіпорындарында шығын құрылымына ішкі
шығындарының аясында ауыспалы және ... ... ... жиі түсіндіріледі. Мұндай қатынас бойынша белгілі қорытынды
шығарылады. Мысалы, тұрақты ... ... ... ... механизациясы мен автоматизациясының жоғары деңгейін көрсетеді,
ал ... ... ... ... жұмысшыларға еңбекақы төлеудің
жоғарғы шығынын көрсетеді.
Батыс елдерінің кәсіпорындарында ... ... ... талдауы жүргізіледі. Бұл ... ... ... ... бәсекелестің шығындар құрылымымен салыстыруға
мүмкіндік береді, олардың артықшылығын, ... ... ... ... ... осы ... негізінде өндірістің шығын құрылымын
жақсартып, осы шығындарды төмендетудің қажетті бағыттарын ұсынады.
Шығындарды төмендету - бұл барлық компанияларға ... ... ... АҚШ, Германия, Ұлыбритания, Швейцария және Жапония компанияларында
қарқынды таралуда. Шығындарды ... ... ... ... ... нарықтық артықшылықтар көптеген батыс компаниялары үшін
шығындарды ... 5-10% ... ... ... ... мақсаты
екеніне алып келді. Осы жұмыспен белсенді әрі мақсатты ... ... ... ... ... болды. 90-шы жылдардың
ортасында тұрмыстық техникаларды өндіретін осы ... бір ... ... ... ... ... іске
енгізілетінін жариялады.
Бұл бағдарлама осы бөліммен сатып алынатын өнім өндірісіне жылына 10% тез
төмендейтін шығындарды қарастырды. Өз ... ... ... ... ... азайту жолын іздеуде барлық шараларға қатысу міндетін
иеленді. Бөлім президенті өз жеткізушілеріне қатысты осындай ... ... ... күшейгенімен, тұрмыстық
электротехниканы өндіруден түсетін пайданың баяу ... ... ... ... ... бағаны азайтпау мүмкін емес.
Бөлім бастауларын қолдаудан бас тартқан жеткізушілермен келісімді
бұзуға уәде берілді. Шығынды ... ... ... қарқынды
жүрді. Америкада фирмалар өндірістің барлық саласында , үлкен ... кіші ... ... шығындарды төмендету талаптарын қоя
бастады. Америкалық ... ... ... ... ... мүмкіндіктері болмады.
Шығындарды төмендету келесі факторлардың бірігуімен түсіндірілді:
... ... ... ... өндірісті ұйымдастырудың тиімді тәсілі тәжірибесіне үйрету;
– өнім шығару ... ... ... ... ... ... мен экономикалық даму шарты
компанияның табыстылығын қамтамасыз ететін ... ... ... ... мемлекеттерде соңғы 10-15 жылда бақыланған экономикалық
өсімнің ... ... оның ... мен ... қоса ... ... бәсекелестіктің жоғарылауына қарамастан шығындарды төмендету
стратегиясы пайда өсімінің маңызды факторыны ретінде қарастырылуына алып
келді. Фирманың нарықтағы тұрақтылығы көп ... үш ... ... ... ... ... шығындарын төмендету мүмкіндігі,
өнім сапасын арттыру мен шығарылатын тауарларды ... ... ... ... ... ... тиімділігі саласының дамуын қамтамасыз ететін
экономиканы мемлекеттік реттеуді түсінеді. Кәсіпорында шығындарды ... ... ... ... ... жүктеледі.
Шығындарды, атап айтқанда, өнімнің өзіндік құнын төмендетудің негізгі
жолдары құрал-жабдықтарды рационалдау мен ... ... ... ... операцияларды зерттеу әдістерін кешенді қолдану ... ... ... шығару нормативті шығындарды түпкілікті талдауды
қажет етеді. Жапон ... ... ... үш ... ... ... бұйым үшін);
– жалпы ( жалпы өнімнің барлық түрі үшін);
– жиынтық ... екі ... ... ... ... өндірістік операцияларды ... ... ... ... әр түрлі фазасында технологиялық
процестердің синхронизациялануын талап етеді.
Зерттеудің көп бөлігі Жапонияның дамыған ... ... ... ... ... ... ... арналған.
Америка ғалымдары сапамен байланысты мәселенің тек 15-20 % ... ... ... ... ал ... ... ... орындалмауын анықтау,жоғары басшылар жауап беретін
функционалдау үшін жауапкершіліктен болады.
Компания ... ... ... ең ... ... сапаны
жақсарту міндеті тұрғанын, ал шығару ... ... ... ... таңда батыс елдерінде осы бағыттағы өндірісті ұйымдастыру
стратегиясында ауыстырулар ... ... ... қамтамасыз етуді,
оның нарықтың жылдам өзгеретін талаптарына тез үйренуін көздейді.
Ресей ... ... ... ... ең ... ... мен ... шығындарының арақатынасының қарама-қарсылығына
назар ... жөн. Бір ... 90-шы ... нарық шарттары
кәсіпорындарға шығындарын көбейтуге ықпалын тигізді. Бұндай шарттарға
бірінші ... баға ... ... күнделікті өсуі өндірістің шығындарды
төмендету күресін жүргізуді шектеді. Шығындар инфляциясы тек қана ... мен ... ... ... ... қоймай,сонымен бірге
бағаны ішкі нарық пен әлемдік баға нарығымен сәйкестендіруді жүргізуге әсер
етті. Ресейде 90-шы жылдары ... ... ... деген ішкі баға
өскенін айтып өтсек жеткілікті.
Ал нарықтық факторлар шығындарды төмендетуге шақырады. Ең негізгі ... күш ... ... ... Ол ... ... ... шығындарға аударуына алып келеді.
Ресей экономикасындағы баға мен өндіріс шығындарының ... ... ... ең ... ... ... ортаға қосылатын
шектеулердің шығындар құрылымына әсер ететініне басты назарды аударған жөн.
Себебі функционалдаудың экономикалық және институционалдық шарттары ... үшін ... ... «Өндіріс шығындары -баға» механизм
қолданысы көптеген ... баға ... ... барысында дәстүрлі
тәсілдер негізге алынатындығы көрсетеді.
Қорытындылай келсек, бұл бөлімде шығындардың экономикалық ... ... ... ... ... ғалмыдар пікірлері сөз
болды. Шығындарды ... ... ... міндеттері қарастырылды
және де шығындарды басқарудың шетелдік тәжірибесі баяндалды. Ендігі кезекте
біз барысында қалыптасатын жағдайдына және ... ... ... ... ... ... жүргіземіз
2 ШАРУАШЫЛЫҚ СУБЪЕКТІСІНІҢ ҚЫЗМЕТІ БАРЫСЫНДА ҚАЛЫПТАСАТЫН ЖАҒДАЙЛАР ... ... ... ... ... мен ... ... сипаттама
Электротехникалық құрал – ... ... және ... ... ... АҚ «Жезқазғантүсмет» 1995жылдың 2 қазандағы
№ 259 бұйрығы бойынша Сатпаевтағы жылу энергетикалық ... ... мен мыс ... ... ... табылатын үшінші учаскесінен
бөлініп шығу арқылы пайда болды. ... 1 ... ... ... ... жеке ... ... ретінде өз жұмысын бастады. ЭҚЖММБ
- ның негізгі қызметі өнеркәсіптік сумен қамтамасыз ету, ... ... және ... ... ... ... ... қысымды
шығару құрал – жабдықтарын және техникалық бастырмаларды, парлық және су
қайнатқыш орта және кіші ... ... ... ... ... техникалық қайта қарулану обьектілерін жөндеу мен
монтаждау болып табылады.
Маманданған басқарма Қазақмыс ... ... және ... ішкі ... есеп ... жүргізеді. Акционерлік қоғам
кәсіпкерлік қызметпен байланысты мәселелерді шешу үшін құрылған ұйымдық ... ... ... ... ...... формасы – ашық акционерлік қоғам. ААҚ
– ң жоғарғы органы акционерлердің жиыны, ал басқару ...... ... ... ... кәсіпорыны болып табылады. Оның
міндеті Қазақмыс коорпарациясының негізгі құрылымдық ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету және
йртүрлі керекті құрастыру элементтерімен қамтамасыз ету.
Міндетіне сүйене ... ... – ның ... ... ... келесідей мақсаттарын көрсетуге болады:
– қызмет көлемін жоғарылату;
– құрастырғыш заттарды шығару максималды жоғарылату;
– жаңа техникаларды ... және ... ... қызметтің сапасын жоғарылату.
ЭЖМЖМБ – ң әлсіз және әлді жақтарын талдай ... оның әлді ... ... ... ... қалыпты қаржылық қамсыздандыру;
3. еңбекті жән өндірісті ұйымдастырудың жоғарлығы;
4. жаңа техникаларды еңгізу.
Енді әлсіз жақтарын ... ... ... ... ... ... ... парктің нашар қамтамасыз етілуі;
3. білікті еңбек ресурстарының жетіспеушілігі.
ЭЖМЖМБ – ң ... ... ... ... пар және ... су ... жөндеу және монтаждау;
– қысыммен жұмыс істейтін ыдыстарды жөндеу және монтаждау;
– шаруашылық ... су мен ... ... ... ... ... және ... өндірістік кәсіпорындағы электр құралдарын жөндеу және
монтаждау;
– компрессорлық ... мен ... ... ұлғайытқыштарды
жөндеу және монтаждау;
– парлық немесе су ысытатын кішкене және орташа қуатты ... және ... ... ... ... ... жөндеу және монтаждау.
ЭЖМЖМБ – да негізгі өнімді шығару ... ал ... ... ... ... бөлшектерді айтуға болады.
ЭЖМЖМБ қызметінің табыстылығының негізгі факторлары мыналар ... ... ... дайын өнімнің бірегейлігі;
– өндірістік процесте заманауй техникалық жарақтануды пайдалану;
– өндірістік процестің амортизациясы.
ЭЖМЖМБ – ң ... ... ... ... ... үшін ... негізінде көрейік:
1. Материалды алуға өтініш;
2. Атқарылған жұмыстың тізімі.
1. ЭЖМЖМБ бөлімдерінің материал алуға өтініші. Бұл құжат ... ... ... ... лимит бойынша асып кетпеу үшін оны
өндірістік – ... және ...... бөлімдерге
қарастыруға береді. Өндірістік – техникалық бөлім барлық өтініштер
негізінде ... ... ... ... ... ... ... расталады, содан кейін
жарақтандыру бюросына беріледі. Ал жарақтандыру бюросы бұл ... ... ... ... яғни инженерлерге, келесі айда
инженерлер осы өтінішердің орындалуын қадағалайды.
2. Ақарылған ... ... ... ... ...
техникалық бөлімге «атқарылған жұмыс актілерінің» №2 формасын өткізеді.
Осы №2 ... ... ...... бөлім барлық ЭЖМЖМБ бойынша
атқарылған жұмыстардың көлеміне тізім ... бір ... ... ... ...... ... беріледі. Осы тізімге байланысты
бухгалтерия тапсырыс ... ... ... ... суммасын
шығарады.
ЭЖМЖМБ Қазақмыс корпорациясының жанармай – энергетикалық комплекстің
директоры басқаруында болады.
ЭЖМЖМБ өзінің қызметін Қазақмыс корпорациясының ... ... ... ... жоспарлап, осы жоспармен ішкішаруашылық есепке
байланысты өз жұмысын атқарады, өзін - өзі ... ... ... және
орталықтанған басқармаға бағынады.
ЭЖМЖМБ миссиясы болып минималды шығынмен жоғары ... ... ... ... ... миссия арқылы субьектілер осы организацияның ішкі ортасын, қандай
жұмыспен ... ... ... ... тырысатынын және де өзінің
қызметінде қандай ... ... ... біле ... ... шығынды азайтып, кәсіпорынның кірісін жоғарылату ... ... ... Жаңа материалдық базаны құру
• өндірістің тиімділігін арттыру және дамыту
• еңбек өнімділігін жоғарылату
болып табылады.
ЭҚЖММБ - ның басқару құрылымы ...... ... ... ... ... ережелер мен процедуралар маңызды орын алады, яғни
құрылымды формалау биік дәрежеде.
Кәсіпорын 4 бөлімнен ... ... ... ... есеп бюросы
3. жоспарлы – экономилық бөлім
4. өндірістік – техникалық бөлім
Ұйымда басқару жеткілікті орталықтандырылған, шешімдер ең жақсы ... және ... ... кепілдемесін есепке ала отырып
қабылданады.
Кәсіпорынды басқаратын ... ... мен ... ... шығарылады. Осылайша шешім жоғары менеджменттің ... ... ... 3 ... ... ... ... орташа
және төменгі.
ЭҚЖММБ –да жоғарғысына басқарманың бастығы, орташасына бөлімдер ... ... ... ... ... ... басқару деңгейлері келесі суретте 2.1. көрсетілген.
Сурет 2.1. Кәсіпорынның басқарма аппаратының деңгейлері.
Сызықтық – функционалдық құрылым ... ... ... ... ... жүйе ... сапалы, жаңа еңбек бөлінісін
қамтамасыз етеді, бастықтар функционалды қызметшілердің ... ... ... ... және ... беру құқықтары сақталады.
Берілген құрылымда жоғарғы деңгейдегі мамандарды ... ... және ... зор тапсырмаларды орындауға мүмкіншілік береді.
Осының арқасында сызықтық – ... ... ... осы ... ... ... ең негізгі және әмбебеп ұйымдық форма болып
қала береді. Бірақ бұл құрылымның өзіндік кемшіліктері де бар: ... ... ... бұл ... ... жетуді қиындатады;
Қабылданған шешімнің бір – бірімен келісудің тұрақты қажеттілігі;
Бұның бәрі ... ... ... ... және ... өсіреді.
Кәсіпорынның әкімшілік басқармасы кәсіпорында жалпылама басшылық етуді
жүзеге асырады. Басқарманың бөлімшелері келесі ... ... ... Өндірістік – техникалық бөлімше ЭҚЖММБ-ның дербес бөлімшесі
болып табылады.Бұл бөлімше бас ... ... ... өндірісті ғылыми – техникалық қамтамасыз етуге жауапкершілік;
... ... және ... ... ... сақтауды
бақылау;
– жөндеу – монтаждау жұмыстарды дер кезінде жаңартуды қамтамасыз ету.
2. ...... ... ету ... ... ... табылады және басқарма бастығының орынбасарына бағынады.
– кәсіпорынды ... ... ... ... ... ... ... көмекші материалдар мен техникалардың жақсы жұмыс
атқару үшін керекті қызметтермен қамтамасыз ету.
3. ...... ... ... ... және
басқарма басшысына бағынады.
– Кәсіпорын шаруашылық және қаржылық қызметтерін талдау;
– Кәсіпорын жоғары деңгейлі кадрлармен қамтамасыз ету;
... ... ... ... және ... ... жобаларды экономикалық есептеу
– Жұмыс уақытын есептеуді еңгізу.
4. Бухгалтерлік есеп бюросы
– Бухгалтерлік есепті еңгізу;
– Кәсіпорынның қаржылық – шаруашылық қызметіне байланысты
есептердің ... 2.2. ... ... ... ... ... ... екі бөлімше қарастырылады:
өндірістік – техникалық және жоспарлау – экономикалық бөлімшелер.
ЭҚЖММБ – ғы ... ... ... ... ... ... ... мердігерге түседі, яғни ЭҚЖММБ – ға;
2. тапсырысты бастық қарастырып, ... ... ... ... ... ... басшысымен келісе отырып есептейді;
4. өндірістік – техникалық ... ... ... графигін белгілейді;
5. Бұл жұмыс графигін участок бастығы мен басқарма бастығы қол қояды;
6. график ... ... ... ... ... ... ... атқарылған соң участок бастығы растайды;
9. тапсырыс беруші қол қояды;
10. ...... ... ...... ... есеп ... атқарылған жұмыс тізімін береді;
11. бухгалтерлік есеп бюросы авизо бойынша әр ... ... ... ... ... келесі сурет 2.3 көрсетілген.
Сурет 2.3. ЭҚЖММБ – ның өндірістік құрылымы
Бсқарма шешімінің ерекше белгісі оның ... ... ... ... ... – ң ... қабылдауын қарастырып көрейік. Келесі кестеге
көз салайық
Кесте 2
ЭҚЖММБ – ғы шешім қабылдау парақшасы.
|1 |Мәселе жағдайын сипаттау ... – ң ...... |
| |а) ... ... ... негізгі нәтижелері үшін |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... |
| |б) ... қысқаша |Қолданыстағы «ЭҚЖММБ – ң өндірістік – |
| ... ... ... ... үшін |
| | ... сыйақы туралы ереже» жоспардағы|
| | ... ... ... немесе асыра |
| | ... үшін ...... |
| | ... берілуін қарастырады. |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... жетуге жұмыскерлердің |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... болмауы. |
| | ... ... ... |
| | ... бастықтарының жоспарды |
| | ... ... ... және |
| | ... қызығушылығын арттыру. |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... уақыты басқарма |
| | ... 1 ай бөлу |
| | ...... ... өндірудегі |
| | ... ... |
| |в) ... емес ... ... орындау мен асыра орындауға |
| |қабылдаудың нәтижесі ... ... ... |
| | ... алу немесе жоғалту. |
|2 |Қабылданған шешім | |
| |а) ... кім ... ... ... |
| |б) ... кім ... ... – экономикалық бөлім |
| |в) шешімді қабылдау үшін ... ... ... ... |
| ... ... керек |жоспарлары, еңбекті төлеу қоры |
| |г) ... ... ... ... ... еңгізе |
| | ... ... ... ... ретінде |
| | |ИТР – ... ... ... |
|1 – ... жалғасы |
| |д) ... ... ... ... ... мен |
| | ... ... ... |
|3 ... ... ... |Жоспарлық – экономикалық бөлім, |
| |а) ... ... сыру үшін ... ... ... |
| ... ... | |
| |б) ... кім ... ... ... |
| |в) ... орындаушыларға |Сыйақы төлеу ережесін өзгерістер |
| ... ... ... ... ... ... |
| |г) ... жүзеге асырудың |Жұмыскерлердің қызығушылығының жоғарылауы|
| |нәтижесі ... ... ... ... |
| | |алу ... тор ... ... ... орындалу уақытын және қатысатын
бөлімдерді қарастырайық.(2.1 кесте)
Кесте 2.1
Шешімді ... ... тор ... ... ... ... ... кезеңдері ... ... | ... | |
| ... |
| |0 |1 |2 |3 |4 ... | | | | | ... | | | | | ... – | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... ... – 2 ... ... ережеге еңгізетін өзгерістерді дайындау және
керекті мәліметтер жинау. Жаңа ережені персоналды ... ... – 3 ... ... ... ... қарауы.
3 – 4 ЭҚЖММБ – ң ... ... ... ... ... күшіне еңгені туралы ... ... ... ... ... ...... бөлімге береді. Жоспарлық – экономикалық
бөлім сыйақыдағы өзгерістер жайлы ИТР – ға ... олар ... ... жұмысқа деген қызығушылығын, жоспарды орындап ... ... ... ... Кәсіпорын қызметінің өндірістік нәтижелерін талдау
Еңбек ресурсын ... ... бір ... ... уақыт периодындағы атқарған күн мен сағаттар санынан және ... ... ... ... ... ... қорын пайдалану
деңгейінен, бір жылдағы бір жұмыскердің орташа атқарылған күндер санынан
білуге болады.
ЭҚЖММБ еңбек ... ... ... ... ... ... ... еңбек ресурстарын қолдану
| |2009 |2010 жыл ... |2011 жыл ... ... |жыл | | | | |
| | ... ... ... ... жұмыс көлемі, мың.|6323,6 |6263,8 |-59,8 ... | | | ... ... саны | | | ... |231 |226 |-5 ... ... |223 |218 |-5 ... орташа жылдық өнімділік, мың.| | | ... | | | ... бір ... |273,8 |293,2 |+19,4 ... бір жұмысшыға |283,6 |303,9 |+20,4 ... ... ... ... ... % |96,5 % |0 ... | | | ... бір ... бір ... |248 |245 |-3 ... ... | | | ... ... күннің орташа ұзақтығы,|8 |7,7 |-0,3 ... | | | ... ... ... ... |1143,5 |1240,4 |+96,9 ... | | | ... ... ... ... |142,9 |161,1 |+18,2 ... | | | ... көрсетілгендей бір жұмыскердің орташа жылдық ... ... ... 19,4 мың тг ... ... ... ... орташа сағаттық және орташа күндік атқарылған жұмыстың ... ... ... ... ... ... – ның еңбек өнімділігін талдау
|Көрсеткіш ... ... ... +/- ... ... ... көлемі, мың.|81900,3 |88014,0 |+6113,7 ... | | | ... ... саны | | | ... |238 |227 |-11 ... ... |231 |220 |-11 ... ... жылдық өнімділік, мың.| | | ... | | | ... бір ... |344,1 |387,7 |+43,6 ... бір ... |354,5 |400,1 |+45,5 ... ... сандағы жұмысшының үлес|96,5% |96,9% |+0,4 ... | | | ... бір ... бір жылда |255 |259 |+4 ... ... | | | ... ... ... ... ұзақтығы,|8 |7,7 |-0,3 ... | | | ... ... ... ... |1390 |1544,8 |+154,6 ... | | | ... ... ... ... |173,8 |200,6 |+18,1 ... | | | ... ... ... ... ... ... мың тг асып тұр. ... өнімділігінің жоғарылауы ӨӨҚ-ң және
орташасағаттық өндірудің жоғарылауымен байланысты.
Кесте 2.5
2010 жылғы ЭҚЖММБ – ның ... ... ... ... ... ... +/- ... атқарылған жұмыс көлемі, мың.|76455,2 |80048,4 |+3593,2 ... | | | ... ... саны | | | ... |228 |222 |-5 ... ... |220 |215 |-5 ... ... жылдық өнімділік, мың.| | | ... | | | ... бір ... |335,3 |360,6 |+25,3 ... бір ... |347,5 |372,3 |+24,8 ... жалпы сандағы жұмысшының үлес|96,5 % |96,8% |+0,3 ... | | | ... бір ... бір ... |245 |250 |+5 ... ... | | | ... жұмыс күннің орташа ұзақтығы,|8 |7,7 |-0,3 ... | | | ... ... күндік өнімділік, |1418 |1489 |+71 ... | | | ... ... сағаттық өнімділік, |177,3 |193,4 |+16,1 ... | | | ... ... – ның ... ... ... 25,3 мың тг
артып отыр. Еңбек өнімділігінің жоспармен ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
2010 жылда 2009 жылмен салыстырғанда ... ... өсіп ... ... өндіру 96,2 мың тг өскен, ал 2011 жылы бұл көрсеткіш 27,8
мың тг ... ... ... ... көлемінің төмендеуімен
байланысты.
Атқарылған жұмыстардың еңбек сыйымдылығын талдау
Еңбек сыйымдылық – бір ... ... ... ... ... шығындалған
жұмыс уақыты. ЭҚЖММБ – ғы ... ... ... ... ... кестеден көреміз:
Кесте 2.6
ЭҚЖММБ – ғы атқарылған жұмыстардың еңбек сыйымдылығын талдау
| |2009 |2010 жыл ... |2001 год ... ... |жыл | | | | |
| | ... ... |
| ЕҚ мың тг ... |39125,6 |49253,0 |45919,5 |
| ЕҚ мың тг ... |3898,0 |49255,6 |45929,6 ... ... (ФЗПабс) еңбекақы төлеу қорының фактілік
суммасын(ФЗПф) жоспарлық суммасымен(ФЗПжос) салыстыру арқылы табылады.
ФЗПабс = ФЗПф- ФЗПжос
1999 жылы ФЗП абс= ... жылы ФЗП абс= ... жылы ФЗП абс= ... ... 2009 жылы ... ... ... жұмсалынған, ал 2010 ж
мен 2011 жылдары ақша қаражатын үнемдеу байқалады.
Келесі диаграммада соңғы үш жылдыдағы жұмыскердің орташа еңбекақысын
келтірейік:
Сурет. ЭҚЖММБ – ның ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар көлемінің
өзгеруімен байланысты.
Жұмыскерлердің орташа айлығының өзгеру индексін табайық:
2009 жыл ... ... жыл ... ... жыл ... ... қарай еңбек өнімділігінің индексін есептейміз (мың тг)
2009 жыл 260,8/225,3=1,158
2010 жыл ... жыл ... жыл мен 2010 ... ... ... еңбекақы төлеу қорынан асып
отыр, бірақ 2011 жылы кері ... ... ... коэффициентін табайық, ол еңбек өнімділік индексін жұмыскердің орташа
жалақысының индексіне бөлу арқылы ... жыл ... жыл ... жыл ... ... орташа жалақының өсу темпі мен еңбек өнімділігінің өсу ... ... ... Себебі орташа жалақы еңбек ... ... ... Кәсіпорынның қаржылық жағдайы мен шығындарын талдау
Материалдық ресурстарды ... ... ... ... және ... ... ... қолданылады. Жалпыламалық
көрсеткіштерге материал қайтарымдылық, өндіріс көлемнің өсу екпіні ... ... ара ... ... ... ... ... алатын көлемі және де материалды шығын коэффициенті.
Ал жекелік көрсеткіштерге ... ... ... ... көрсеткіштерді есептеу үшін қажет мағлұматтар келесі ... ... ... жұмсалған шығындар тізімі
|Көрсеткіштер |2009 жыл |2010 жыл |2011 жыл ... ... ... |66263,8 |88014,0 |80048,4 ... мың. ... | | | ... ... ... |17664,3 |21958,5 |24750,4 ... мың тг. | | | ... Жоспар бойынша |17175,1 |22823,8 |21228,1 ... ... | | | ... | | | ... ... ... ... |75502,5 |93695,8 |91647,3 ... | | | ... ... ... ... |421 |228,2 ... ... | | | ... ... ... |1,05 |1,2 |1,04 ... | | | ... ... ... ... |1,004 |1,3 |0,9 ... | | | ... ... шығындардың |1,1 |1,2 |1,1 ... ... | | | ... ... ... ... ... СУМРЭО-ның жалпылама
және жекелік көрсеткіштеріне талдау жасаймыз.
Кесте 2.9
жалпылама және жекелік көрсеткіштеріне талдау
|Көрсеткіштер |2009 год |2010 год |2011 год ... ... ... |3,8 |4,0 |3,2 ... ... жұмыс көлемінің өсу|0,9 |1,1 |0,8 ... мен ... ... | | | ... қатынасының коэффициенті | | | ... ... ... ... |23,4 |23,4 |27 ... ... ... | | | ... ... ... ... |1,08 |1,15 |1,21 ... ... сыйымдылығы |0,26 |0,25 |0,31 ... ... ... |0,002 |0,005 |0,003 ... ... қолданылған ресурстардың әр бір теңгесімен
қанша жұмыс орындалғанын сипаттайды және де бұл ... 2009 жылы – 3,8 ... жылы – 4 ал 2011 жылы – бұл ... 3,2 ге тең. Яғни 2010 жылы ... қарағанда атқарылған жұмыс көлемі жоғары болған.
Материалсыйымдылығы атқарылған бір жұмысқа қанша материалды ... ... ... 2009 жылы 0,26, 2010 жылы 0,25, ... 0,31 құрады. Демек 2010 жылы басқа жылдарға қарағанда шығындар тиімді
қолданылған.
Материалды шығын коэффициентіне ... ... 2009 жылы – ... – 1,15 ... – 1,21 . Бұдан көретініміз барлық үш жылда да
кеткен шығын суммасы жоспарланған ... ... асып ... ... ... шығындалған, әсіресе соңғы жылы. Сондай-ақ осы жағдайды
материалды шығынның өзіндік ... ... ... ... де көруге
болады: 2009жылы – 23,4 ... ... – 27 ге ... яғни ... ... шығынның өсуін көреміз.
Ал енді атқарылған қызметтің өзіндік құнына талдау жасайық. Өзіндік
құнға талдау жасаудың аса ... мәні бар. Ол оның ... ... осы
көрсеткiштің өзгерiс тенденциясын, жоспардың ... ... ... факторлардың ықпалының анықтауы және осы негiзде мүмкiндiктердiң
қолдануы бойынша кәсiпорынның жұмысын сипаттап және iстелiнген ... ... ... резервтерiн орнатуға мүмкiндiк бередi.
Кесте
2009 жылға кеткен шығындарын талдау
|Шығындар тізімі ... ... ... +/-|Үлес |
| | | | ... % ... ... қоры |33200,4 |39125,6 |+5925,2 |51,8 ... ФОТ-тан шығарымдар |8620,1 |10172,7 |+1552,6 |13,5 ... ... |17175,1 |17664,3 |+489,2 |23,4 ... Амортизация |1010,1 |1009,3 |-0,8 |1,3 ... ... |118,0 |145,8 |+27,8 |0,6 ... АО ... ... |1070,0 |1980,8 |+910,8 |2,6 ... ... күзеті және ТБ |1915,1 |2489,7 |+574,6 |1,9 ... ... ... ... |800,3 |+699,5 |1,1 ... ... ... |30,0 |2114,0 |+2084 |2,8 ... |63239,6 |75502,5 ... |100 ... көріп отырғандай шығынның көпбөлігін еңбекақы қоры алып
отыр. 2009 жылғы ... ... 33200,4 мың тг ... ... бойынша 39125,6
мың тг құраған , яғни 5925,2 мың тг ... ... Тағы да ... шығындарда ауытқулар болған, яғни жоспардан артық ... ... ... өзіндік құнның өсуіне әкелген, жоспарланған
63239,6 мың теңгеден 75502,5 мың ... өсіп ... Тек ... ... ... аз ... Көзге айқын көрсету ретінде
диаграмма ретінде салып көрелік.
Сурет. 2009жылы Атқарылған жұмыстардың өзіндік құнындағы шығындар ... ... ... ... ... талдау
|Шығындар тізімі |Жоспар ... ... ... |
| | | | ... ... еңбекақы қоры |49255,6 |49252,5 |-3,1 |52,6 ... ... ... |10846,8 |11465,3 |+618,5 |12,2 ... ... |22823,8 |21958,5 |-865,3 |23,4 ... Амортизация |1713,3 |1625,4 |-87,9 |1,7 ... ... |386,4 |421 |+34,8 |0,5 ... АО цехінің қызметі |1084,6 |1284,1 |+199,5 |1,4 ... ... ... және ТБ |3154,9 |3155,3 |+0,4 |3,4 ... ... ұйымдардың қызметі |172,2 |586,8 |+459,6 |0,6 ... ... ... |44,8 |3946,7 |+3902,7 |4,2 ... |81900,9 |93695,8 ... |100 ... отырғанымыздай бұл жылы еңбекақы қоры мен материалдарды
үнемдеп, жоспардан асырмаған, ... ... ... артық жұмсалған,
соның себебінен өзіндік құн 11795,5 мың теңгеге өсіп отыр. Бұл жылы ... ... ... ... қоры мен ... алып отыр. Енді диаграмма
ретінде ... 2010 жылы ... ... ... ... шығындар
тізімінің үлес салмағы
Кесте
2010 жылға кеткен шығындарын талдау
|Шығындар тізімі ... ... ... ... |
| | | |+/- ... % ... ... қоры |45929,6 |45919,5 |-10,1 |50,1 ... ... ... |9645,2 |9643,1 |-2,1 |10,5 ... Материалдар |21228,1 |21750,4 |+3522,3 |27,0 ... ... |2090,1 |2171,3 |+81,2 |2,4 ... ... |335,4 |228,2 |-107,2 |0,2 ... АО ... ... |1405,1 |2338,1 |+933 |2,6 ... ... ... және ТБ |3188,0 |2827,8 |-360,2 |3,1 ... ... ... қызметі |0 |119,9 |+199,9 |0,1 ... ... да ... |171,9 |3649,0 |+3477,1 |4,0 ... |83993,2 |91647,3 |+7654,1 |100 ... ... 2010 жылы да артық шығын жұмсалған, дегенмен
жоспар бойынша жұмсалған шығындар да жок ... ... ... ... де ... мен ... жұмсалған шығындар жоспарланған суммадан
төмендеу. Бірақ бұл ... ... ... ... кедергі бола алмады,
өзіндік құн жоспардан 7654,1 мың теңгеге артық шықты.
Сурет. 2011 жылы Атқарылған жұмыстардың ... ... ... үлес салмағы
Диаграммалардан көріп отырғанымыздай соңғы үш жылда ең ... ... ... ... тұр, ... ... ... Әсіресе 2010
жылы бұл шығындардың үлес ... өсіп ... Бұл ... ... басқа ұйымдардың қызметіне жұмсалатын шығындардың төмендегенін көруге
болады, элекртқуаты 2009 жылы 0,6 болса, 2011 жылы 0,2 ге ... Ал ... ... ... 2009ж 0,1 болса, 2011ж бұл ... ... ... ... ... талдаймыз.
Кәсiпорынның қаржылық жағдайы орналастыру және кәсiпорынның ... ... Және де ... ... бұл ... ... жабдықтаушылардың төлемдік ... дер ... ... ... ... төлеу және де қорға салымдар
еңгізуінен көруге болады.
Кәсіпорын қызметінің қаржылық көрсеткіштерін ... ... мен ... деңгейімен сипатталады.
Пайда табыс пен толық өзіндік құн ... ... ... ... ... ... және 2011 жылғы қаржылық ... ... ... қаржылық қызметін талдау
|Көрсеткіштер |2009 жыл |2010 жыл |2011 жыл ... ... мың. ... |66263,8 |88014,0 |88048,4 ... өзіндік құн, мың. тенге |75502,5 |93695,8 |91647,3 ... ... ... |-9238,7 |-5681,8 ... ... ... ... көз салсақ, кәсіпорынның пайдасы «-»
белгісімен көрсетілген, демек бұл шығысты көрсетеді. Яғни ... ... ... Ал ... ... ... ... қоры
алады.
Осы кесте негізінде келесі диаграмма жасауға болады:
Сурет. ЭҚЖММБ – ның ... ... ... жоғарылығы өзіндік құнның табыстан жоғарылығымен
сипатталады, яғни бұдан шығатын қорытынды бұл кәсіпорын төлемдік қабілетті
болып ... 2011 жылы ... ... ... ... ... өзге ұйымдардың қызметі және де басқа ... ... ... ... ... шығындарды басқару жүйесінің ... ... ... жағдайы болып табылады.
Өндірістің тиімділігін жоғарылатудың негізгі факторларының бірі
кәсіпорынды негізгі ... ... ... ... ету және ... ... қор дегеніміз – ұзақ кезең бойына қызмет ететін материалдық
заттай құндылықтардың жиынтығы. Олар өндіріске қызмет көрсете отырып ... ... ... Өз құнының бір бөлігін жаңадан жасалған өнім мен
көрсетілген қызметтерге жұмсайды.
Негізгі ... жеке ... ... ... ... жалпы
көлемінде негізгі қорлардың өндірістік құрылымын көрсетеді. Капитал ... қай ... ... білу өте ... Осы ... ... қорлар
активті және пассивті болып бөлінеді.
Активті негізгі қорлар – тікелей өнім ... ... ... оның
жүзеге асуын қамтамасыз ететін, белсенді түрде ... ... Олар ... өндірістік мүмкіншіліктерін анықтайды.
Пассивті негізгі қорлар - өндірістік процесті ... ... ... ... ... ... Олар активті қордың қалыпты
жұмыс істеуін ... ... ... ... ... өндірістік
ауыспалы айналымын жасайды. Ол мынадай сатылардан тұрады: негізгі ... ... ... ... ... ... ... үшін қаражаттың
қорлануы, оларды күрделі қаржы жұмсау арқылы ауыстыру.
Негізгі ... кез – ... ... ... және ... ... яғни адам күшімен, техникалық – экономикалық факторлардың ықпалы
арқылы олар өзіндік ерекшелігін, үлгісін бірте – бірте жояды, жарамсыздыққа
әкеледі, ... ... өз ... ... ... ... қалады.
Таби,и тозу жөндеу, қайта құру және негізгі қорларды жаңғырту ... ... ... ... ... ... ... қорлар өзінің
конструкциялық, өнімділік, үнемділік, шығарылған өнімнің сапасы жөнінен
жаңа үлгіден қалып қоятынын ... ... ... ... ... ... бөлігінен дүркін – дүркін ауыстырып отырудың ... ... ... қазіргі экономикада айырбастаудың анықтаушылық
қажеттіліктің басты факторы – сапалық тозу ... ... ... ... ... ... – ол негізгі өндірістік қордың шамадан тыс
ескіріп қалмауына жол бермеу (әсіресе, ... ... ... ... және ... ... деңгейі және кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... негізгі қормен қамтылу жағдайын және
оларды қолдану деңгейін анықтау. ... ... ... ... ... ... ... басталады.
Қарастырып отырған кәсіпорынның 2007-2009жж. Негізгі қорының
құрылымының динамикалық өзгерісін ... Оны мына 3,4,5 - ... ... кесте
2009ж. Негізгі қордың құрылымы мен қозғалысы
|Негізгі қор|Жыл басында |Жыл ... |Жыл ... |Жыл ... |
| | ... ... | |
| ... ... |сома - ... |
| | | |сы | |
| ... ... ... - |үлесі |
| | | |сы | |
| ... ... ... - ... |
| | | |сы | ... басындағы не |18980,8 |19026,8 |19038,9 |110,2 ... ... құны | | | | ... негізгі |46,0 |12,1 |8003,25 |8061,35 ... құны | | | | ... ... |- |- |2167,45 |2167,45 ... құны | | | | ... ... ... |19026,8 |19038,9 |24874.7 |123,5 ... құны | | | | |
|4 – ... ... ... |2009 |2010 |2011 ... ... коэффициенті |0,002 |0,0006 |0,322 |- ... ... |- |- |0,12 |- ... ... |0,0024 |0,0006 |0,4204 |- ... |0.913 |0.886 |0.904 |- ... | | | | ... коэффициенті |0.087 |0.114 |0.096 |- ... ... ... құны 2011 жылы ... байқалады, 2009
жылмен салыстырғанда қор құны 5847,9 мың ... ал 2010 ... 5835,1 мың тг. ... ... және өсу коэффициенттері
жоғарылаған, ал шығару тек 2011ж жүргізілген. Бұл ... ... тозу ... ... ... қорды пайдаланылған, тек 2011
жылы бұл көрсеткішті төмендетті. Бірақ 2009 жылғы нәтижеге жетпеді.
Кәсіпорынның негізгі өндірістік қормен қамтамасыз етілуін ... ... ... ... ... ... ... НӨҚ – негізгі өндірістік қордың орташажылдық құны, мың тг.
СЖ - ... ... ... ... ФЕ= ... = 71,2 мың тг.
2010ж ФЕ= ... = 74,6 мың ... ФЕ= ... = 85,4 мың тг.
Бұл кәсіпорында қормен жарақтану өсуде , ал байқалғандай жұмыскерлер
саны азаюда. 2011ж ... саны 2 ... ... ... өсуі байқалады.
Негізгі қорды тиімді пайдалану нәтижесі өндіріс көлемінің өсуі арқылы
байқалады, сондықтан негізгі ... ... ... ... ол 1 ... ... қор қанша өнім шығаруға мүмкіндік беретінін
көрсетеді. Оны қорқайтарымдылық деп ... Оған ...... ... деп ... Ол ... ... бір теңгесіне келетін
негізгі қор құнының үлесін ... Және де ... қоса ... анықтаймыз.
Негізгі қорды тиімді қолдану сипатын көрсететін көрсеткіштер:
– қорқайтарымдылық (товарлық өнімнің ... ... ... ... ... ... (қор қайтарымдылықтың кері көрсеткіші);
– негізгі қордың рентабельділігі (пайданың негізгі қордың орташа жылдық
құнына қатынасы);
Қорқайтарымдылық (ҚҚ):
ҚҚ = ... ... ... қордың орташа жылдық құны;
(2.2.8)
Бұл формула негізгі өндірістікк қорды пайдалану деңгейін егжей – тегжей
талдау үшін пайдаланылады. Ол өндірім мен ... ... ... ... ... ... Егер де ... қор жарақтанғанға
қарағанда өндірімнің қарқыны өте жоғары өсетін болса,бұл өте оңды нұсқа
болып ... ... осы ... ғана ... ... ... ... жетеді. Енді кәсіпорынның қорқайтарымдылығын есептейік:
ҚҚ 2009 = 88014,0/19003,8 = 4,6
ҚҚ 2010 = 140904,9/19032,8 = ... 2011 = ... = ... ... ... - ... қор ... болып
табылады.Бұл өнімнің өлшеміне шаққандағы негізгі қордың құнын ... ... ... негізгі қорларды пайдалануды
жақсартатынын немесе керісінше көрсетеді.
Қорсыйымдылығы (Қс):
Қс = 1/ ҚҚ ... 2009 = 1/4,6 = ... 2010 = 1/7,4 = ... 2011 = 1/4,5 = ... қордың рентабельділігі (Рнқ):
Рнқ = пайда/негізгі қордың ... ... ... 2009 = ... = ... 2010 = ... = ... 2011 = 10751,7/21956,8 = 0,49
Осы ... ... ... біз ... ... және де
кәсіпорынның негізгі қорды ... ... ... ... ... қор
қайтарымдылық, қорсыйымдылық және рентабельділік коэффициенттерін
қарастырамыз.( 7 - ... - ... ... ... ... көрсеткіштері
|Көрсеткіштер |Жылдар |
| |2009 |2010 |2011 ... |4,6 |7,4 |4,5 ... |0,22 |0,13 |0,22 ... |0,30 |0,13 |0,49 ... 2.7. Негізгі қорларды қолдану көрсеткіштері.
2011 жылы ... ... ... ... пайдалану нашарлай бастаған. 2010 жылғы 7,4 болса, 2011 жылы 4,5 – ке
2009 ... ... де ... Қорсыйымдылық 2011 жылы 2009 жылға
қарағанда еш ... 0,22 ... қала ... тек 2010 жылы сәл ... түскен. Рентабельділік 2010 жылы төмендеуі болғанмен, 2011 жылы ... ... ... ... ... ... болмақ, бұл
арқылы кәсіпорынның қаншалықты негізгі қорды үнемдегенін біле ... ... ... ... ... = НӨҚ1 - НӨҚ0 * ... , НӨҚ0 – ... және базистік жылдардағы негізгі қорлардың
орташа жылдық құны,
Іорын - өндіріс көлемінің индексі.
Базалық ретінде 2007 жылды ... = 19032,85 -19003,8 * 1,6 = ... мың. ... = 21956,8 - 19032,85 * 0,7 = 8633,805 мың. ... ... негізгі қорын үнемдеуді 2010 жылы 11373,23 ке жоғары
болған, бірақ 2011 жылы бүл ... 8633,805 ... ... ... кәсіпорынның негізгі қордың жағдайы орташа
деңгейде. Оның деңгейін анықтайтын көрсеткіштер көбінесе жоғарылап, келесі
жылдары ... ... ... осы жылдары болған бүкіл әлемдік
тоқырау ... ... ... 2011ж. ... қорды жаңарту күрт өсті,
яғни «Қазақмыс» коорпарациясы оның ... ... бөле ... негізгі қорға салынатын капиталдық салымдарды салатын
«Қазақмыс» коорпарациясы болып табылады.
3. КӘСІПОРЫННЫҢ ... ... ... ... ... ... үнемдеу мумкіндіктерін
анықтау және оңтайландыру
Жоғарыда негізгі бөлімде кәсіпорынның қызметіне ... ... ... біршама мәселелерді байқадық. Олар кәсіпорынның
шығындарды ... ... ... ... қызметтің өзіндік
құнының жоғарылауына әкеледі. ... ... ... ... ... еске алайық:
Кесте
Шығындар тізімі
|Шығындар тізімі ... ... ... ... |
| | | |+/- ... % ... ... қоры |45929,6 |45919,5 |-10,1 |50,1 ... ... ... |9645,2 |9643,1 |-2,1 |10,5 ... ... |21228,1 |21750,4 |+3522,3 |27,0 ... ... |2090,1 |2171,3 |+81,2 |2,4 ... ... |335,4 |228,2 |-107,2 |0,2 ... АО цехінің қызметі |1405,1 |2338,1 |+933 |2,6 ... ... ... және ҚТ |3188,0 |2827,8 |-360,2 |3,1 ... ... ... ... |0 |119,9 |+199,9 |0,1 ... ... да шығындар |171,9 |3649,0 |+3477,1 |4,0 ... |83993,2 |91647,3 |+7654,1 |100 ... 2011 ... ... ... өзіндік құнын құраған шығындар
тізімі мен ондағы үлес салмақтары. өзіндік құнды төмендетудің бірден ... осы ... ... ... ... ... ... іс шаралар
қолдану, менің ұсыныстарыма келсек:
а) ЭҚЖММБ – ғы ... ... ... ... техникалық
жағдайына келетін болсақ, құрал жабдықтар мен машиналар ескі ... ... ... ... ... көп қолданылатын құралды
белгілеп, орнын жаңа ... ... ... ... ... қоры, материалдарға және электрқуатына кететін шығындардың ... ... – ң ... коорпарациясына қызмет ететін және осы коорпарацияның
бөлігі екенін айтқанбыз, ... бұл ... ... қызметін зауыттар
мен шахталарда көрсетеді. Осы қызметтерге ең көп қолданатын және ...... ... ... ... ол ... ... SDMO VX
180/4 DE болып табылады. Себебі дәнекерлеу жұмысы бұл кәсіпорынның негізгі
қызметі болып табылады. Оны біз бір ... ... ... ... техникалардың ішінен қарап аламыз.
Сонымен бұл аппаратқа тоқтала кетейік, оның ... ... ... ... ... бұл ... талап ететін шығындары баршылық
екенін аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... ... яғни дизель керек. 1сағатқа 1,3л дизель кетеді,
ал оның багінің көлемі тек 13 л құрайды, яғни бұл ... тек 10 ... ... сөз. ... ... ... қуат ... талап етеді,кез
келген жерде кездесе бермейтін 230/300В – та ғана ... ... бұл ... ... тоқ ... ... генератор
керек.Үшіншіден, салмағы 101кг құрайды және оған ... тағы ... ... ... қосыңыз.Мұндай салмақты жұмыскер көтеріп жүре
алмайды, сондықтан оны ... ... яғни ... ... ... ... ... керек. Оның шығыны тағы қосылады. Осындай шығындардың болуынан
қызмет көрсетудің өзіндік құны да жоғарылайтыны сөзсіз. Сонымен ... ... ... ... да айта ... жөн: дәнекерлеу жұмысы
кезінде дизельмен атқарылатын болғандықтан бұл аппарат адам ағзасына ... ... ал ... ... кез келген жерде жұмыс ... ... ... ... жоқ, тар ... да жұмыс атқарылса,
адам уланып та қалуы ... - ... VX 180/4 DE ... ... сипаттамасы.
|Қуаты ... ... ... ... күші |230 ... ... ... ... ... ... ... ... ... мм |870 ... мм |560 ... мм |560 ... кг |101 ... ... литр |1,65 ... көлемі, литр |13 ... бұл ... ... ... отырып, оның орнына тиімді
және таза, үнемді ... ... ... Оның ... – 3500 деп ... ... ғалымдары жасап шығарған бұл
аппараттың ... ... ... айта ... ( ... ... және ... дәнекерлеуге, кесуге арналған
көпфункционалды ықшамдалған ... ... Бұл ... ... және ... ... блогынан тұрады, салмағы небәрі ... ... ... ... себебі қолданыс үшін
компрессорлар, трансформаторлар және газбаллондардың ... жоқ және ... ... ... бір ... ... Экономикалық
тиімділігінің маңызды факторы болып электр ... аз ... ... қолданыстағы трансформаторларға қарағанда айтарлықтай үнемдеуді
көруге болады және жоғарғы күшті қажет ... ... ... кететін
мұнай өнімдерін бірнеше есе үнемдейді. Бұл аппарат сумен жұмыс істеді және
сағатына тек 0,25 л су жұмсайды.
Мультиплаз – 3500 – ді ... ... тағы бір ... ол ... ... ... жер ... барлық жанбайтын материалдарды
кесе алады, соның ... ... және ... ... ... ... кірпіш, бетонды, керамиканы және т.б. Мұндай
мүмкіншіліктің арқасында ... ... ...... ... ... жоқ, яғни қаражатты басқа бағыттарда қолдануға болады.
Аппарат ... ... ... ... ... – жабдықтардың тізімін
жасасақ:
– Балгарка;
– Қаңылтыр қайшысы;
– Дәнекерлегіш шам;
– Газды шілтер;
– Термофен;
– Дәнекерлегіш ... және ... ... ... және ... ... розеткаға қосылып жұмыс атқарыла береді, яғни кез –
келген жерде кездесе бермейтін ... ... ... ... ... кесу ... ... басқа да үлгілерді, сызғыштарды қолдануға
мүмкіндік береді.
Метал өңдеудің бұл түрінде жану ... мен ... ... болмауы
тиіс, адам ағзасына зиянды газдарды айытпаса да белгілі. Мультиплаз – 3500
аппараты жұмыс істеу ... тек ... ... ... ... ... экологиялық тазалығының арқасында жұмысты жабық орындарда,
вентиляциясы жоқ ... ... ... ... ... ... ... артықшылықтарға қарап аппараттың жұмысы
негізгі 3 факторға байланысты екенін аңғарамыз:
1. экономикалық тиімділігі
2. көп функционалдығы
3. экологиялық ... ... ... да ... ... ... керек емес, оттың жарығы жұмыс жасауға жетіп жатыр;
– дәнекерлеген жерге ... ... ... ... ... 365 күн 24 ... бойы ... қуатта жұмыс істей алады.
Мультиплаз – 3500 көмегімен керамика және бетон беттеріне оның
дәлдігі ... ... сала ... ... мен ... ... ... қабілетіңізді аша аласыз. Коррозияға ұшыраған өнімдерді
тазалауға және оны сақтауға ... ... ... – коммуналдық шаруашылықта, құрылыс –
монтаждарда және т.б. жерлерде қолданылып жүр. ... – 3500 ... ... , ... ... ... жұмыс істейді.
18 - кесте
Мультиплаз – 3500 техникалық сипаттамасы.
|Қажетті күші ... ... қуат |3,5 квт ... ... салмағы |0,9 кг ... ... ... |8 кг ... ... |8000 ... түрі ... ... ... ... |10 мм ... ... метал жуандығы |0,3 мм ден бастап шектеусіз ... ... |7 ... ... ... ... ... ... |0,25 ... ... осы екі ... салыстыра отырып, айырмашылықтарын, қандай
артықшылықтары барын анықтаймыз және осы ... ... ... ... ... тиімді екенін көреміз.
Берілген кестелерге қарайық, қолданыстағы ... SDMO VX ... үшін ... ... яғни ... ... ... ол 1 сағат іс
атқарып 1,3л шығындайды, ал оның багі тек 13 л ... ... ... бұл аппарат тек 10 сағат жұмыс жасайды.Ал мен ұсынып отырған
аппарат мультиплаз – 3500 ... ... ... етпейді, тек таза су
құйсаңыз болды және де 1 ... ... 0,25л су ... VX ... ... қуатын үнемдеу жағынан мультиплазға жол береді,
себебі қолданыстағы аппарат 230 В ... ... ... ал ... ... ... ... жерден таба бермейміз. Мультиплаз 110/220 В қуатта өзінің толық
күшінде жұмыс жасайды және бұл кез – ... ... ... қуат ... ... ... береді деген сөз.
Тағы да бір кестеден байқайтынымыз ол екі аппараттың салмағының
айырмашылығы. Қолданыстағы SDMO VX ... 101 кг, ... ... ... ... ал мультиплаз көп дегенде 9кг жетеді.Мұндай жеңіл,
әрі ыңғайлы аппаратты кез келген жерден кездестіре бермейсіз.Бұл ... ... ... SDMO VX – ға ... ... мен ... атқаруға мүмкіндік береді.
Жаңа техниканың тиімділігі оның тиімділігін, ... ... ... ... ... ... нәтижесін алуға кеткен
ресурстардың көлеміне бөлу арқылы сипатталады.
Жаңа техниканы өндіріске еңгізу қолданысқа ... ... ... етуі ... ... ... құрал әр уақытта тиімді деп есептеле
бермейді, егер оны ... ... ... ... ... оны ... ... де. Машинаны өндіріп шығаруға кеткен шығын ... ... ... ... шығын оны қолдану мерзімі барысында қайталана береді.
Сондықтан қолданысқа кеткен шығынды жабу үшін техниканың өзіндік құны ... ... ... ... ... ... «тиімділік – шығын» әдісімен
берілуі ... Бұл әдіс оның ... ... алынған тиімділікпен және
оны орындауға кеткен шығындарды салыстыру арқылы жұмыс істейді.
Сонымен ... ... жаңа ... ... ... ... тұтыну қасиетімен салыстыру арқылы өлшейді, ал ... ... ... Осылайша «тиімділік – шығын» әдісі арқылы жаңа техниканың
тұтыну қасиетінің жақсару бірлігі қаншаға ... ... ... арқылы жоруға, талдауға мүмкіндік береді.
Берілген нұсқалардың қайсысы төменгі шығын шығара отырып, жаңа тұтыну
қасиетін жоғарылатса, сол ... ... ... ... ... жоғарылату есебінен өндірістің тиімділігін
жоғарылатудың барлық ... ... ... және ... ... іс – ... жоспарына кіруі керек.
Техникалық даму және ... ... ... барлық іс –
шараларжоспары нақты, дәлелденген болув керек. Бұл үшін ... ...... тиімділігі ұғымына олардың беретін нәтижелері,
кәсіпорын қызметінің, оның ... ... және ... ... ...... тиімділік сипаты бойынша 2 топқа бөлінеді:
1. тиімділігін нақты нәтижелермен, тура, дәл көрсеткіштермен берілетін
іс – шаралар ... ... ... ... шикізат пен
материалдарды үнемдеу, өнімді шығару көлемін жоғарылату, ... ...... ... ... қиындататын, ал
кейде тіпті мүмкін емес жақсы әсер беретін ... ... ... ... шаралар (техникалық эстетикамен байланысты іс – ... ... және ...... ... және өндірістік
ортамен).
Бірақ бұл іс – ... ... ... ... ... ... ... – ұйымдық даму жоспарына және олардың
еңбек өнімділігіне мен ... да ... ... әсер етуі
бойынша бағалануы керек.
Жаңа техниканы жасау пайдалылығы және ұйымдық – техникалық іс ... іске асуы ... ... ... ... ... есептелген
экономикалық тиімділіктің негізінде анықталады.(экономикалық тиімділіктің
жылдық көрсеткіші)
Жаңа ... ... ... ... үшін негізгі үш
көрсеткіштерді талдау керек:
1. қосымша капиталдық салым;
2. қолданыс шығыны;
3. өзін - өзі ... ... ... бір – ... ... ... өзін - өзі ақтау
мерзімі қалған екі көрсеткіш бойынша табылады.
Жаңа техниканың тиімділігін экономикалық бағалау ... ... ... К2 – ... – жаңа капиталдық салым;
К1 – ескі капиталдық салым.
К = 121000 – 243400 = - 122400 ... ... ... ... ... қолданыс шығыны мен
жаңа техниканың қолданыс ... ... ... ... Ол
шығындарды мына формула арқылы табады:
З = С + ЕНК,
(3.2.2.)
З - өнім бірлігіне кеткен шығын, тг;
С - өнім ... ... ... тг ...... салымның тиімділіктің нормативтік
коэффициенті(стандартты 0,15);
К - өндірістің қорға салынған капиталды салымдардың үлесі, тг;
Қолданыстағы SDMO VX аппаратының құны ... ... . Ал ... ... – 3500 ... 199600 тг тұрады. Бұлар ... құны ... ... Егер формулаға салатын болсақ:
SDMO З = ... = 652310 ... З = ... = 217750 тг.
Қолданыстағы және жаңа техникаға кеткен шығындарды анықтап, жаңа
құралды ... ... ... тг бойынша мына формуламен есептейді:
Эг = (С1 + Е НК1) - (С2 + Е ... = 652310 тг - 217750 тг = 434560 ... ... ... ... мына ... ... әртүрлі іс – шаралардың тиімділігін бір – ... ... осы іс – ... ұсынған өнертапқыштарға, қызметкерлерге сыйақы
беру үшін.
Маңызды рөлді ... ... ... және ... ... өзін - өзі ... ... алады. Оны мына формуламен шығарады:
ТОК = К/П;
(3.2.4.)
Мұнда,
ТОК - өзін - өзі ақтау мерзімі;
К – ... ... ...... ... өзін өзі ... мерзімін анытайық:
Ток = 243400/400800 = 0,6 жыл
Енді ұсынылып отырған жаңа техниканың ақтау мерзімін есептейміз:
Ток = 121000/424012 = 0,3 жыл
Осы ... ... ... ... және де сол ... ... - ... техниканы еңгізудің тиімділік көрсеткіштері
|Көрсеткіштер |өлшемі ... ... ... |
| | |SDMO VX ... |
|Жалпы шығын ... |645008 |217750 ... | |0,15 |0,15 ... | | | ... | | | ... ақтау |жыл |0,6 |0,3 ... | | | ... ... ... |243400 |121000 ... құны ... |615800 |199600 ... көз салсақ, ондағы жаңа техниканың артықшылығы ... ... ... ... айтатын болсақ, жаңа техникаға
кететін жалпы шығын 217750 тг. құрап, қолданыстағы құралға ... ... ... ... ... ... шығындары азайғандықтан бұл құралға
салатын капиталдық салым да азаяды және де жаңа құралдың құны да ... 416200 ... ... Бұл ... ... ... тағы да ... сатып алуға болады.
Жаңа техниканы еңгізу бойынша ... іс – ... іске ... жеке ... ... да, ... жоспар бойынша да есептеледі
және кәсіпорын жұмысының негізгі ... есеп ...... іс – ... ... экономикалық
тиімділігін есептеу көп жағдайда жобаланған үнемділікті оның ... ... ... ... ... ... ағымдық шығындары
деп бөлінеді.
Капитал салымы ... ... іс – ... ... ... ... бағытталады.
Негізгі қор құнын өзгертпейтін іс – шаралардың шығыны ... ... ... ... – зерттеу жұмыстарына бөлінген қордан алынады.
Ұйымдық техникалық іс – шараларды еңгізудің экономикалық тиімділігін
анықтау кезінде жылдық ... ... ... жыл ... дейінгі
үнемдеу көрсеткіші де маңызды рөл атқарады. Ол іс – ... ... ... жоспарланған жылдың үнемділігін көрсетеді.
Бұл үнемділік жоспарланған жылдағы кәсіпорынның барлық өндірістік –
шаруашылық көрсеткіштерінде және техникалық – ... ... ... көрсетіледі.
б) Кәсіпорындағы кадрлар санын азайту. Жоғарыда айтылған ... ... ... , жұмыскерлер санын азайтуға болады, себебі ... ... ... ... күшімен атқарылатын жұмыстар
азаяды. Еңбек өнімділігі қара ... емес , ... ... Осылайша еңбекақы қоры жоспардағыдан төмендейді.
2. Шығындарды басқарудың тиімділігін жоғарылату бойынша
шаралар
Аз шығындар жұмсай отырып көп пайда табу, ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын төмендету
сұрақтарын шешуімен байланысты ... ... ... ... ... ... кешенді
технико-экономикалық талдау жұмысына жүгінуі қажет: өндірістің техникалық
және ұйымдастырушылық деңгейін ... ... ... мен ... ... пен ... ... күшін, шаруашылық байланыстарды
қолдану.
Өзіндік құнның нақты ... ... ... ... құрамы бойынша есептелінеді:
1 Өндірістің техникалық деңгейін арттыру. Бұл жаңа ... ... ... ... ... ... шикізат пен материалдардың жаңа түрлерін қолдану мен
тұтынуды жақсарту; өндірістің техникалық деңгейін жоғарылататын басқа ... ... ... ... ... автоматтандырылған жүйесін
құру, ЭЕМ қолдануда, ... ... мен ... мен жетілдіруде барысында болуы мүмкін. Шығындар өндірісте
қалдықтарды ... ... ... ... қолдануда және
шикізатты кешенді қолдану нәтижесінде азаяды. ... ... ... ... оның ... мен ... ... машиналары мен құралдарының салмағын ... және ... ... пен өндірісті ұйымдастыруды жетілдіру. Өзіндік құнды төмендету
өндірісті ұйымдастыпудағы өзгерістердің, өндірісті ... ... ... мен ... ... ... жетілдіру
мен оған кететін шығындарды ... ... ... ... материалдық-техникалық жарақтануды жақсартудың, транспорттық
шығындарды азайтудың, өндірісті ұйымдастыру деңгейін жоғарылататын ... ... ... ... мүмкін.
Өндірісті ұйымдастыруға аутсорсингті мысалға ... ... деп ... ... ... ... бөле ... жанама
өндірістік процестерді басқа арнайы маманданған компанияларға тапсыруын
айтамыз. Яғни, жанама өндірісті басқа компанияларға бере ... ... ... ... ... және ... өнімділігін көбейтеді. Осы
жанама өндіріске кететін шығындарды азайтады. Бұл әдісті пайда болғанына аз
уақыт болса да кеңінен ... ... ... ... ... ... ... болады. Енді осы аутсорсинг жайында тоқтала кетейік.
Аутсорсинг жайында шешімді келесі факторларды есепке ала ... ... ... ... ... өндіріспен айналысатын компанияның
мүмкіншіліктері мен ... ... және ... ... корпоративтік мәдениет ерекшелiктерiн есепке алу.
Мысалға, ОАО «Олкон» 2003 ... ... ... ... ... ... ... маманданған компанияларға берді: [1]
- техникалық қызмет көрсету тау және уатқыш-майдалау жабдықтардың
ағымдағы және ... ... (ООО ...... ;
- Жылу энергиясын өндіру (ООО «ТЭК»);
- Комсомол карьерасынан ... ... (ООО «РВД – ... ... ... да ... кеңінен қолдануда. 2007
жылдан бастап маманданған ... бере ... ... тау кен кәсіпорындардан ... ... ... және ... ... және ... ... Шахтерлердiң, көмекші персоналдардың, цехтар мен кәсіпорындарға қызмет
ететіндердің алдын алу қоректенуi;
Осы жұмыстар жүргізілгесін біршама ... ... оны 2008 – ... ... санының азайғанынан білуге болады (1 сурет)[2]
Яғни, 2008 жылы ... саны 30400 ... ... 2009 жылы 29227 ... ал, 2010 жылы бұл ... 26375 адамға азайған . Жұмыскердің
азаюы персоналдарға ... ... ... ... ... келетін болсақ.
Өнім өндірісінде шығындар құрылымында ... ... ... ... Бұл ... ... жинақтаушы технологиялық прооцестерді
қолдану мәселесі орын алады. Жеткізіп берушілерден келіп ... ... ... ... сапасын бақылау және талаптарды күшейту де
маңызды мәселелер болып отыр.
Сатып алынатын шикізаттардың, материалдардың легі ... ... ... ... қор көлемі және де осы шикізат пен ... ... ... ... ... ... алғаны үшін төлемдер, ұзақ
уақыт бойы сақтаудан болған жоғалтулар, инфляциямен байланысты және т.б. )
шығындар ... де ... көп ... құнды жоспарлаудың негізгі мақсаты ... ... бар ... ... мен ... және ішкі ... ... Өзіндік құн бойынша жоспарлар еңбектің прогресивті
шығындар нормасынан, құрал-жабдықтарды қолданудан, шикізат, материалдар
жанармай және ... ... ... ... туындауы қажет. Шығындарды
тек қана ғылыми ұйымдасқан нормалау ... ... ... ... төмендету
резервтерін анықтауға және қолдануға болады.
Өнімнің бір түрін шығару кезінде осы өнім бірлігінің ... құны ... ... шығын деңгейі мен динамикасын көрсететін көрсеткіш болып
табылады.Әр түрлі өнім түрлерінің өзіндік құнын сипаттау үшін жоспарлар мен
есептеулерде ... ... ... ... ... төмендету
көрсеткіші мен тауар өнімінің 1 тенгеге шығын көрсеткіші қолданылады.
Ағымдағы шығындарды ... ... ... ... ... ... ... (мысалға, нақты өндірісті дамыту, өзгеру
коэффицентін жоғарылату, ... ... ... ... ... ... ... өнім мен жұмыс сапасына бақылауды
ұйымдастыруды жетілдіру).
3 Өнім ... мен ... ... олар шартты-тұрақты
шығындардың (амортизациядан басқа) салыстырмалы ... ... ... ... ... ... мен ... және оның сапасының артуына алып келеді. Шартты-тұрақты
шығындар шығарылатын өнімнің ... ... ... ... ... ... ... өнім бірлігіне деген саны азаяды, ол оның өзіндік
құнының төмендеуіне алып келеді.
3. Табиғи ... ... ... Бұл ... мыналар ескеріледі:
шикізаттың сапасы мен ... ... ... ... алу
әдістері, шикізат пайда болған жердің өнімділігінің өзгеруі, басқа
табиғи жағдайлардың өзгеруі. Осы ... ... ... шығындар көлеміне деген әсерін көрсетеді. Өнімнің өзіндік
құнын төмендетуге олардың әсерін ... ... ... саласының
салалық әдіснамасы негізінде жүргізіледі.
4. Салалық және басқа да факторлар. Оларға келесілер ... ... ... ... мен ... ... және ... және қызмет етуші бірлестіктерде өндірісті дайындау мен
игеру; басқа да факторлар. Өзіндік құнды төмендету резервтерін жоғары
техникалық негізде ... ... ... ... ... мен жаңа ... ... нәтижесінде талдаудан
өткізу қажет.
Бұл шаралар кәсіпорынның ... ... ... ... ол кәсіпорынның қаржылық жағдайының нығайтуға көмектеседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шығындарды басқарудың басты мақсаты ресуртарды ... ... ... ... және ... ... ... төмендеті үшін оларды
қолданудың тиімділігін арттыру.
Шаруашылық жүргізуші субъектісінің шығындарын ... ... ... ... тиімділігін арттыру;
– басқарудың негізгі функциялары бойынша шығындарды анықтау;
– жалпы кәсіпорын бойынша және жеке құрылымдық ... ... ... өнім ... ... ... - өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялауға кеткен шығындарды есептеу;
– шаруашылық шешімдерді қабылдау мен ... ... ... ... беретінақ параттық базаны дайындау;
– шығындарды өлшеу мен бақылаудың техникалық тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... кешенді
ұйымдастырылуы керек, осы талаптарлды орындау ... ... ... өсуіне көмектеседі.Осылайша, кәсіпорында шығындарды
басқару бірегей кешен жүйесіне келесі басқарушылық әсерлерді қосады: ... ... ... түзету енгізу және реттеу, іске асыру және
ынталандыру, есеп, ... ... және ... ... – ң ...... қызметіне талдауды
қорыта келе, мынадай жайыттарды айта кеткен жөн. ... ... түрі – ... коорпарациясының бөлімшелеріне жөндеу - монтаждау
қызметін көрсету. Негізгі объектілері - Жезқазған мыс ... ... №1,2 т.б. ... ... коорпарациясының қосымша кәсіпорыны
болып табылады.
Кәсіпорынның өндірістік жағдайына және шығындарды ... ... ... ... ... ... ... яғни 50%
еңбекақы қоры болып табылады, себебі ... күші көп ... қоса ... қолданыстағы құралдары да тозу коэффициенті
жоғары ... ... 2009 жылы тозу ... 8,7 ... Ал ... жаңғырту коэффициенті төменгі темппен жүргізілген. 2011 жылы ... 9,6 ... ... ... келетін болсақ, 2009 жылы – ... – 1,15 ... – 1,21 . ... ... барлық үш жылда да
кеткен ... ... ... ... ... асып ... яғни
кәсіпорын артық шығындалған, әсіресе соңғы жылы. Сондай-ақ осы жағдайды
материалды ... ... ... ... көлемі көрсеткішінде де көруге
болады: 2009жылы – 23,4 ... ... – 27 ге ... яғни ... ... ... өсуін көреміз.
Жалпы шығындарды тиімді басқарудың артықшылықтары келесілер:
– аз шығын жұмсап, төмен бағаны ұстап тұру ... ... өнім ... жеке өнім ... ... құны ... нақты және
сапалы ақпараттың болуы және олардың нарқтағы басқа
өндірушілермен салыстырғанда жағдайы;
– икемді баға қалыптастыру мүмкігдігін қолдану.
Кәсіпорында ... ... ... ... үшін ... ... техникалық деңгейн арттыру;
– еңбек пен өндірісті ұйымдастыруды жетілдіру;
... ... ... ... ... ... төмендеуіне,
өнім ассортименті мен номенклатурасының өзгеруіне,
оның сапасының артуына алып келетін өнім көлемі ... ... ... ресурстарды қолдануды жақсарту;
– салалық және басқа да афакторлар.
Бұл шаралар шығындарды азайтуға, соның негізінде кәсіпорын ... , оның ... ... ... ... ... ... Абильдина А.Ш. Современные концепции управления затратами предприятия //
Транзитная экономика. - 2010 - № 4-5. - С. ... ... учет и ... ... затрат. Керимов В. Э.,
Абумукас С. И., Иванова Е. В. // Менеджмент в ... и за ... ... ... А.Ф., ... А.Д. ... ... и анализ
себестоимости. - М.: Изд-во МГУ, 2000. - 635с
4. Безруких П.С. Учет и ... ... ... - М.:
Финансы, 2000. - 528с.
5. Инструкция по планированию6 учета и ... ... - ... Управление по печати, 1997
6. Аубакирова Г. Оценка финансово-экономического состояния промышленного
предприятия // Промышленность Казахстана. № 08-10. - ... ... Н.П. ... ... предприятия // Экономика и жизнь.
-2000. - №21. ... ... Т.С., ... В.Н. ... ... постоянных затрат и
практика ее использования.// Финансовый менеджмент, 2004. - №6.
10. Николаева С.А. ... ... ... в ... рынка: система
«директ-костинг»: Теория и практика. - М.: ... и ... ... ... ... пособие / под редакцией Э.М. Короткова. - М.: ИНФРА
- М, 2003г.
12. Анализ хозяйственной ... в ... ... / Под ... - Мн.: ... школа, 1998.
13. Кучерова Е.В., Королева Т.Г., Голофастова Н.Н., Кителева О.М. Анализ и
диагностика финансово - хозяйственной деятельности предприятия : ... - ... 2004. - ... ... А.Д. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРА- М, 1997. ... ... А. ... ... ... и ... к ... //Практический маркетинг № 11(5).- 2005г.-451с
16. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., ... Ж.Г. ... ... ... / Оқу құралы. - Алматы: Экономика. 2001 ж.
17. Дәуренбекова Ә.Н. ... ... Оқу ... - ... ... Шанк Дж., ... В. Стратегическое управление затратами: Новые
методы увеличения конкурентоспособности. - СПб.: Бизнес Микро, 1999. ... ... В.Э. ... ... затратами и качеством продукции. - ... ... Е. ... Р. Ленгвист. ... ... ... ... экономика.- 2006-№ 1. - С. 27-34.
21. Сегментарный анализ как инструмент управления затратами и ... М.Л.// ... ... ... №5.-С.47
22. О составе затрат на производство и формирование финансовых результатов/
Макарьева В.И., ... ... ... вестник.-2005.- №11. - С.23
- 25.
23. А. Тлепопва. Основные направления совершенствования методов исчисления
затрат на отечественных ... // ... ... ... № 2. - С. 93-102.
24. Котляров С. А. Управление затратами. - СПб: Питер. - 2001.
25. Лебедев В.Г., Дроздова Т.Г., ... В.П. ... ... ... - СПб: Бизнес-пресса, 2000.
26. Кошкина Н. Оптимизация управленческих ... в ... ... // ... - 2008. - № 7. - С. ... аканов М.И., Шеремет А.Д., Теория экономического анализа – ... и ... 1995 ... ... А.И., Шеремет А.Д., Методика экономического анализа
деятельности промышленных предприятий – М.: ... и ... ... ... А.А. Операционный аудит-анализ – М.: Перспектива, 1996 г.
30. Виханский А.И, Наумов А.П. – М.: ... ... 1994 ... ... И., ... П. Экономика фирмы, М.: Высшая школа, 1994 ... ... В.М. ... ... – М.: ... 1995 г.
33. Горфинкел В.Я., Швандар В.А. Экономика предприятия – М.: Юнити, ... ... В.Я., ... В.А. Экономика предприятия – М.: Юнити, 2001
г.
35. Градов А.П. Экономическая стратегия ...... ... 1995 ... ... В.П., ... К.К., ... Н.Д. Экономика предприятия –
М.: Юнити, 1998 г.
37. Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения ...... 1998 ... ... Е.В. Как ... ... ... предприятия –М.:
Бизнес-школа “Интел-Синтез”, 1994 г.
39. Завьялов П.С., Демидов В.Е. ... ... ... – М.: МО, 1991 ... Фатхутдинов Р. Производственный менеджмент. – М.: Юнити, 1998 г.
41. Шеремет А.Д., Сайфуллин Р.С. ... ... ... – М.: ... 1995 г.
42 Г.К.Укібаева., Б.А. Акубаева., Д.С.Курманова , Шығындарды басқару –
Жезқазған, 2008 жыл
-----------------------
Шығындарды басқару
Жоспарлау
Өндірісті қамтамасыз ету және ұйымдастыру
Мотивациялау
Бақылау
Ақша ... ... ... ... ... ... ... өзіндің құнын азайту, өндіріс процесінің дұрыс жүруін
қамтамасыз ететін құралдары,шикізат пен материалдарды жеткізу
Жұмыскерлердің жұмыспен қамтылуын қамтамасыз ететін еңбек шарты, жас
жұмыскерлерді дайындау ... ... ақы ... есеп ... ... қорларының шығынын бақылау, ақау санын азайту.
Келісімшартта көрсетілген ... ... ... ... ... ... білдіру процесі
Еркін білдіру процесін ұйымдастыру
Шығындар классификациясы
Шығындардың нормалануы
Шығындарды болжау және жоспарлау
Шығындарды есептеу
Шығындарды экономикалық талдау
Шығындарды ... және ... ... талдау
Өнімнің, жұмыстың, қызметтің бір бірлігіне деген шығынды талдау
Қызмет түрі бойынша шығындар
Өндіріске кеткен шығындарды талдау (коммерциялық ... ... ... ... ... ... қызмет көрмсетуші және функционалды – басқарушылық бөлімдері
бойынша
Жалпы өндірістік
Басқа да
Жанама шығындар сметасын талдау
Жалпы шаруашылық
Кәсіпорынның өндіріс көлеміне ... ... бар ... ... және ... ... рентабельді бұйымдар
Шығындар элементі бойынша
Калькуляция баптары бойынша
Шығындар элементі бойынша
Калькуляция баптары бойынша
Шығындар ... ... ... мен ... ... ... шығындар бойынша
МАМАНДАР,ЖҰМЫСКЕРЛЕР
БӨЛІМДЕР ЖӘНЕ УЧАСТОК БАСТЫҚТАРЫ
БАСҚАРМА БАСТЫҒЫ
Басқарма бастығы
Басқарма бастығының орынбасары
Жоспарлы – ... ... ... және ... бөлімінің басшысы
өндірістік – техникалық бөлімінің басшысы
Бухг. Есеп бюросының басшысы
Жабдықтау бюросының бастығы
Участок басшысы
Участок прорабы
Участок шебері
Жабдықтау инженері
Материалдық бухгалтер
Есептеу бухгалтері
Ұйымдастыру және ... ... ... инженер
Жоспарлау бойынша экономист
Құралдарды жинақтау бойынша бас инженер
Инженер - сметчик
Гараж механигі
Бас инженер
КӨМЕКШІ ЦЕХТАР
НЕГІЗГІ ЦЕХТАР
Участок №8. Өндірістік – шаруашылық ... №5. ... ... ... № 7. ... құралдарды жөндеу ЖМЗ, ЖОФ бойынша
Участок №4. Монтаждық - дайындау
Участок №3.тенникалық құралдарды жөндеу және ... ЖОФ- 1,2 ... №2. ... ... ... және ... ЖМЗ ... №1. Электро – техникалық құрал – жабдықтарды жөндеу және монтаждау
5
1
3
4
2

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорындағы шығындар құрылымын ұйымдастыру мен басқарудың теориялық негіздері52 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның ағымдағы шығындарының құрамы мен құрылымын анықтау және соны тиімді басқаруды, оның өзіндік құнын төмендету жолдарын теориялық жағынан қарастыру және оны талдау72 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
"Стандарт-кост” әдісі бойынша шығындар есебінің жүйесі.20 бет
"Өнімнің өзіндік құнын талдау."4 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
Cаясаттану ғылымының тарихы10 бет
E-leaning - де білімді бақылау жүйесін құру92 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь