Жарқын заманға жалғыз аяқ жол тартқан ақын

Жоспар:

Кіріспе


Негізгі бөлім:1. Жарқын заманға жалғыз аяқ жол тартқан ақын

2. Абай шығыс әдебиеті қорына, қол артқан кезі

3. Абай өнері және ән өнері, қара сөздерімен
нақылдары шығармалары


Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Жүрегімнің түбінде терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым кінә қойма!

Өсер ұрпақ, келер дәурен, туар тарих қауымына ақын арнап кеткен мұңды, сырлы бір сәлем, наз сәлем осы еді. Шөл ғасырлардың қу медиен, құла дүзінен болар заманға, жарқын заманға қарай жалғыз аяқ жол тарқан ақын болатын.
Сахараны басқан қара түн-түнекті қақ жарып, жалғыз қолда жалынды жалғыз шырақ ұстап, халқына бет нұсқап: «Таңның белден атады, күнің сонау жақтан шығады»,-деп кеткен ақын еді.
Рас, қытымыр заманы мен надан қауымға ол ақын жұмбақ болды. Жұмбақ па біз үшін сол ардақты ақын бұл күнде? Жоқ, жұмбақ емес. Ол уақытта заман бұлты бетін бүркеп тұрғанмен, айдың аты-ай еді. Біз қазақ әдебиетінің жұмбағы емес, айқын жүзді, айдай игі бір нұры дейміз Абайды. Соқтықпалы, соқпақсыз дүлей мыңның қарсылығына жалғыз алысқан Абай да емес бүгінгі күш.

Моласындай бақсының
Жалғыз қалдым тап шыным…
деп күңіреніп өтсе, бүгін халқы алып Отан тапқанда, ақын асыл халқын тапты.
«Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма!». Кінә емес, қадір тұтады біздің дәурен, біздің ұрпақ. Мыңдар, миллиондар жүрегі қадір тұтады. Айғағы оның-дәл осы күндер. Қазақ әдебиетінің ұлы бір мереке, мейрамы болып отырған- осы күн…
Абайдың бар өмірін баян ету бір сөзге сыймайды. Ұзақ өмірінде Абайдың азамат арманынан туған, талас-тартысынан туған, ақындық, даналық қалып-қасиетінен туған бірнеше өрен-өрен белдер бар. Бар өмірін айту орнына, біз сол өзгеше кезеңдерін бөліп атап көрмекпіз.
Бұл ерекше қалпында Абайдың ақындығы да, бас тірлігі де, өмірдегі жол тартысы да, тарихтың елеулі үлгілі жемісі де түгел танылады. Абайдың Абайлық бітім кескінін, тарихтың тұлғасын танытқан ерекшеліктері бар. Осындай қасиеттері Абайдың жас жігіт шағынан өлер кезіне шейін әр луан болып айқындалып шығып отырады. жекелеп санасақ, жас кезіндегі өмірілік, азаматтық ең бірінші ерекшелігі: «Әкенің ұлы болмай, халықтың ұлы боламын» деген тартысында, «әкесінің баласы-адамның дұшпаны, адам-баласы-бауырың» деген ой Абайдың сөзі ғана емес, адамгершілік, гуманистік жолы да болатын…
1. Әдебиеттану, Сөз өнерінің сырлары, Ә. Дайырова, Қ.Бітібаева, С.Мақпырұлы, Г.Құрманбаева. Алматы, «Мектеп» 2003 ж.
2. Абай және Шығыс, М.Мырзахметов. Алматы, «Қазақстан» 1994 ж.
3. А. Құнанбаев, Аудармалар және қара сөздер.
4. Ө. Күмісбаев, Абай және Шығыс.
5. Х. Сүйіншәлиев, Қазақ әдебиетінің тарихы, Алматы «Санат» 2006 ж.
        
        Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім:1. Жарқын заманға жалғыз аяқ жол тартқан ақын
2. Абай ... ... ... қол ... ... Абай ... және ән өнері, қара сөздерімен
нақылдары шығармалары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Жүрегімнің түбінде терең бойла,
Мен бір ... ... оны да ... ... ... ... жалғыз алыстым кінә қойма!
Өсер ұрпақ, келер дәурен, туар тарих қауымына ақын арнап кеткен мұңды,
сырлы бір сәлем, наз ... осы еді. Шөл ... қу ... құла ... заманға, жарқын заманға қарай жалғыз аяқ жол тарқан ақын ... ... қара ... қақ ... ... ... жалынды
жалғыз шырақ ұстап, халқына бет нұсқап: «Таңның белден атады, күнің сонау
жақтан шығады»,-деп кеткен ақын ... ... ... мен ... қауымға ол ақын жұмбақ болды. Жұмбақ па
біз үшін сол ардақты ақын бұл күнде? Жоқ, ... ... Ол ... заман
бұлты бетін бүркеп тұрғанмен, айдың ... еді. Біз ... ... ... ... ... айдай игі бір нұры дейміз Абайды. Соқтықпалы,
соқпақсыз дүлей мыңның қарсылығына жалғыз алысқан Абай да емес ... ... ... ... тап ... ... ... бүгін халқы алып Отан тапқанда, ақын асыл халқын тапты.
«Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма!». Кінә ... ... ... ... ... ұрпақ. Мыңдар, миллиондар жүрегі қадір тұтады. Айғағы оның-
дәл осы күндер. Қазақ әдебиетінің ұлы бір ... ... ... отырған-
осы күн…
Абайдың бар өмірін баян ету бір ... ... Ұзақ ... ... ... ... ... туған, ақындық, даналық қалып-
қасиетінен туған бірнеше өрен-өрен белдер бар. Бар ... айту ... ... ... ... ... атап ... ерекше қалпында Абайдың ақындығы да, бас тірлігі де, өмірдегі жол
тартысы да, тарихтың елеулі ... ... де ... танылады. Абайдың
Абайлық бітім кескінін, ... ... ... ... ... ... Абайдың жас жігіт шағынан өлер кезіне ... әр ... ... ... ... ... ... жас кезіндегі өмірілік,
азаматтық ең бірінші ерекшелігі: «Әкенің ұлы болмай, халықтың ұлы боламын»
деген тартысында, «әкесінің ... ... ... ой ... сөзі ғана емес, адамгершілік, гуманистік жолы да болатын…
Екінші ерекшелігі: жуан бел надан, содыр ру ... ... ... ... халықты, халықтың мұңын тапты. Сол халықтың ... ... ... жеке қазақ тарихы мен топырағынан іздеген жоқ, үлгілі
көрші ... ... орыс ... ... Ұлы орыс ... ... өз ... қолын, жолын жеткізуді мұрат етті. Орыс халқының
өткен тарихынан, өзі тұстас тірісінен ... де, ... да дос, ... ... ... ... екінші қасиет қосты. Абайды танудың,
толықтырудың айнымас айқын жолы осы еді.
Үшінші ерекшелігі: қос қанаттан биікті ... ... ... ... ... шығармаған әлеуметтік ұлы тартыс, тарихтық
тартыс құралына айналдырды.
Төртінші ... өзі ... елі үшін ... ізденді де тапты және
бар тапқаны мен ... ... ... Ақын болып өсер ақынды
тәрбиеледі. Қазақтың жаңа әдебиетін, классикалық ... ... ... ... сол әдебиетке басшы, халыққа қамқор, қайраткер болды.
Санай ... Абай ... ... еңбек соқпағынан тағы талай
ерекшеліктер аталар еді. Бірақ өмірбаяны тұрғы-тұрғы биігінен ... ... ... дәл осы ... төрт ... анық Абайдың төрт тірек
діңгегі сияқты.
Өмірінің, еңбегінің дәл ізімен болжасақ, осы ерекшеліктері айқын-айқын
танылады.
… Абай ең ... орыс ... орыс ... ... Абай ... келген орыс революционеріне ... Олар орыс ... ... ішінен шыққан қадірлі, асыл жандар еді.
Абайдың айдалып келегн революциашыл ... ... ... өзін ... ... ... ... Абайға қатты көмектесіп жүріп, Абайдан шығыс тарихына, халық
қазынасына, жол-жорасына, әдет-салт кәсібіне қанықты, білгір адамнан ... көп ... ... нәр алды.
Абай болса, осы кезеңнен соң ақындықтың кең өрісіне шыққан кезінде :
Ескі бише ... бос ... ... мал үшін ... зарлап.
Сөз түзелді, тыңдаушы сен де түзел,
Келейін сендерге де енді аяңдап,-
деп , тың жол бастады. Ескіге сын, надандық түнегіне үкім айтам ... ... ұлы ... ... ... Салтыков-Щедриндер қалай айтса,
соларша қамыңды жеп, алдыңды ... ... ... дана ... өз ... және жалпы адам баласының өнер-ой
байлығынан алғаш үш үлкен салалы түп-төркіні барын байқаймыз.
Мұның ... ... ... есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп
келген өз даналығы- халықтың ауызша әдебиет қоры, ақын Абай осы ... ... ... сол ... өз ... көп ... бір қол артқан қазынасы-араб, парсы, түрік тіліндегі шығыстың
көркем ... ... ... ... мол азық ... зор ... ... мәдениеті
және сол арқылы Еуропа мәдениеті. Осы соңғы өріске құлаш ... Абай ... үшін әрі жаңа ... жаңа ... басы, әрі кең майдан келешек еді.
Абайдың ақындық бітіміндегі ең бір ірі жағы- осы айтқан үш ... ... да, құр ғана ... ... боп барған жоқ. ... нені ... ... да ... ... ... ... толғаулы ірі
ақындық ерекшелігі арқылы үнемі ой елегінен өткізіп, өз ... ... ... ... жүрегінен шыққан бұйым-табысы етіп ала білді.
Енді осы айтылған үш ... ... ... оның ... ... 80-90 ... арасындағы өлеңдерінің көпшілігі сол кездегі
ауылдың, ауылдағы қоғамның ... ... ... өзінің
тұсындағы қуымының тағдырын талдауға арналған. Осымен қатар өз халқының ... ... да ... салалап шығарды. Қоғам бірлігі, халқының
тарихына жаңалық тілеген ақынның жаңа мұрат ... ... ... да
көрінеді. Міне, осы алуандас шығармаларының ... ... ... ... ... өз қазынасы болады.
Бірақ дәл осы кездің өзінде де ақын халық шығармасында айтылмаған тың
сөзді айтады. ... ... ... ... орай ... сезім, жаңа ой
айтқанда, Абайдың тіл сөздігі, өлең ... ... де ... ... ... ... ... бұрынғы қазынасы мен жалғаса отырып,
соны өсіріп, өрістетіп Абай айтқан жаңалық әлденешеу. ... бар ... ... ... ... жаңа ... ... деген ағартушы ақын
өзінен бұрынғы ақынның бәрінен басқаша айтуында.
Сондайлық басқаша, тың жаңалықты Абай ... ... ... ... ... де мол ... ... Абай өзінің жас шағынан жақсы білген
классик ақындарды: ... ... Шейх ... Хожа ... ... өмір бойы зор қадірлеп өткен. Ерте кезде оларға еліктеп жазған
шығармалары да ... ... ... ... жырлаған Ескендір жайын,
Аристотель жайын батыс ... алып ... жаңа ... жыр ... ... айтуынан кең сахараға «Мың бір түн», ... ... ... ... үлкен асыл мұралардың халықтық аңыздары да мол
тараған.
Араб, Иран ... ... ... зерттеген Абай- Рашид ад-Дин,
Мұхаммед Хайдар, ... ... ... хан ... арғы-бергі
тарихшылардың еңбегін жақсы білген.
Абай шығыстың қорынан өзіне үлгі алғанда, «Масғұд», ... ... ... ... ... дастандарды жазғанда, «Көзімнің қарасы»,
«Қор болды жаным» сияқты сыршылдық жырларды жазғанда, «Өлең-сөздің ... ... әсем ... ... ... ... ... поэзиясының
тіл көріктілігін, жалпы ұзын ырғақ сөз-сарынды ала ... ... ... да ұлы ақын ... ... өзгкшк бітім-бейнесін еліктеуге салынып,
жеңілге сайып өзгерткен жоқ . ... өмір ... ... ... бар ойы, бар ақындық шабыты өте терең, ... ... ... ... зат әлемін, адам құбылысын, қарым-қатынасын жырлағанда-аспан,
тағдыр әмірі деп ... ... жер ... ... ... тарихтың
шындық болмысы етіп, толғап, тебіренеді. Бұл Абайдың Ұлы реалистік, өзіндік
Абайлық тұлғасынан туған ... ... ... еді.
Ақын Абайдың орыс халқының ұлы мәдениетіне бой ұрып, өнеге, нәр ... ... ... қабат жағдай емес, мірлік, ... ... ... ... артық көріп, таңдап алумен қатар, ақын өз бетімен оқып,
ізденіп, ... ... орыс пен ... әдебиетіне ұзақ жылдар бойы көп
үңіледі.Пушкиннен бастап, алпысыншы жылдар, ... ... да ... ... Тек Ұлы ... ... Лев Толстой, салтыков-
Щедриндер тәрізді көркем ... ... да ... біледі. Орысша
аудармалар арқылы Байрон, Гетені де таниды. Ескі антикалық әдебиетпен де
мол ... ... ... ... ... ... Абай ... мен Спенсер, Спиноза мен Дарвин еңбектерін де үнемі оқып, көп
шұғылданған еді.
Орыс ... ... ... ... әр ... әр алуандас.
Мысалы, Крыловты Абай ақын ашық түрде таза аударушы болып ұғынады да, ... ... ... үгітін өзінше, қазақ ұғымына, ойына жанастыра
түйіп беріп отырады.
Лермонтовты Абай ерекше бір қызу жалынмен, өзі қоса ... ... ... ... отырып аударады. Ал Пушкинге келсек, Абайдың бұған
беттеген ақындық ... ... ... ... Онегиннен» Абай
жасаған үзінді аудармалар анығында аударма ғана ... Ол ... ... ... ақын ... қайталап, жарыса әңгімелеп беру болып шығады.
...Орыс мәдениетіне сол саңылаусыз қазақ сахарасынан ... ... ... тартып барып табысқан Абайдың қадір-қасиеті бұрынғыдан да артып,
биіктей түседі.
Абайдан ... асыл ... ... ... сапасын шолып өткен
қысқа сөз, жалпы тексеруде, біз көбінесе ақындыығн-поэзиясын айтамыз. Бірақ
Абай мұрасы жалғыз ақындықта емес, ... қара ... де, ... ... де
бар.
Абайдың «Ғақлия» атанған қарасөзі барлық құрылыс ... ... ... және ... ой ... көпшілігін тереңдеп, еселеп,
өсіріп жеткізуімен біздің әдебиеттегі тағы бір соны, ... ... ... ... Мұнда ад сыншыл, ойшыл Абай көрінеді. Орыс әдебиетіндегі Лев
Торлстойдың кейбір ... ... ... ... ... өз
тіршілігіндегі күнделік болмысынан туған аса бір алғыр, жүйрік, кейде
шешен орамды мол бір әсер ... ... ... ой ... ілгері, жарқын заманға ұмтылғандықтан, Абай
өз халқының ой-санасы өсу тарихында анық ... ... ... ... Өз
заманының тарихтық, кертартпалық бөгетінің бәрінен атап өтіп, елі-жұртын
дүниелік мәдениетке жеткізем деушінің ең ... бірі ... Сол ... ... ... ... ... заман мешеулігін жеңіп, қазақтың еңбек
елі мен орыс халқының ой құралдарын бір араға ... ... ... ... ... ... болды...
Сондайлық өлмес, өшпес қасиеттерінің өзі-ақ ұлы Абайға қазақтың
классикалық әдебиетінің атасы дегн, ... ... күн ... асқар
биігі деген атақты бергізе алады дейміз.
Батыс пен Шығыс ғұламаларын ақтар-ақтар келіп, тапқан түйіні: Құдайдың
өзі де рас, сөзі де рас, ол ... арам бол, ... бол, ... бол ... ... құдайға құлақ аспай, құлық түзелмейді, құлық түзелмей тұрып,
құлқын адам ішкенін ... ... ... адам ... адам ... ... халық түзелу үшін-әркім жеке өзін-өзі түзеуі керек. Ол
үшін «қуанбасқа ... ... ... қоюы керек. Одан арылатын
жалғыз дауа-еңбек.
Абайдың ұғымында : «еңбек танымды арттырады. Еңбек ... ... ... Адам ... ... ... ... керектіні керексізден
сұрыптап, ақылды болады». Сондықтан ол еңбекті ... ... ... ... ... адамдық өмірдің басты мәні менмақсаты деп санайды. Ал
жалқаулықты барша ... одан ... ... ... қиянаттың,
мақтаншақтықты түзетуден үмітін ... ... түп ... ... ... ... қайыршыға» айналдырмайтын амал: егін,
сауда, кәсіп, ғылым деп біледі. Ол тек ... пен ынта бар ... ... ... ... ... саған еңбек етуге жеткілікті күш берді, бірақ
сен еңбек етпейсің. Құдай саған ғылым берді, сен оны ... Сен ... ... ... ... ... ... жасасаң-бай болар едің»,-
деп жазғыратыны да сондықтан.
Абайдың шығармашылық жаңа ... ... ... орыстың классик
жазушылары- Пшкин, Лермонтов, Крылов, т.б. ... ... өзі ... ... мүлде бөліп, басқа ортаға- қалың ел
ішіне, өркенді өнерпаздар қауымына ... ... ... озық ... ... ... жаңа күш берді. Оның шығармашылығының жаңа
қарқынмен дамуына жәрдемдесті.
Абай өз елінің өнер қазынасын меңгеріп, оны жаңа ... ... ... өсті. Халық өміріне жақындап, ел ішіндегі мұңды,
момын, нашарлар тұрмысын таныды. Көптің тілегін жер қылып ... ... ... ... Абай ... ... Өзі ... іш тартып,
әділет жолына, имандылыққа үндеп отырады. Абай бұл жолға белін ... ... ... ой ... көп ... ... ... демеу тауып, арын
таза ұстап, адамшылық қарызын өтеу жолына анық ... Мал ... ... өнімсіз өзек жыртысқан жеке жандардан түгел безініп,
ел тағдырын толғайды. Сол кездегі қазақ қоғамының ... ... ... ... да көз ... оның болашағын да болжайды. Олардың алға
басар бағытын көре алмай,, бір қалыпты ... ескі ... ата ... ... келе ... ... білімсіз жағдайда, бас көтергісіз
ауыр халде екенін, заманынан көп ... ... ... Сол ... ... ... арылтарлық жол қарастырады. Абай ондай ... адал ... ... ... ойға ... Сол келген ойларын тұрмыс
қайғысын арқалаған жеткізу әрекетін қарастырады. Езілген еліне түсіндіру,
олардың көзін ашып, ... ояту оңай ... емес еді. Абай ... ... ... Сол ... кілтін таппақ болды. оның ұшқыр қиялы,
жүйрік ойы сол кілттің тұрған жері-халық санасы, жылы ... деп ... Абай ... ... ... жылы ... берерлік озық ой рухын
егіп, жүрегін оятарлық таза қан құюға бекінеді.
Осылайша, азамат ақын Абай халық санасын ... жаңа әдіс ... ... ... ойларын жар салып, жарғақ құлағын жастыққа тигізбестен,
тынымсыздықпен үгіттеп отырды. Абай енді ... ... ... ... түгелдей іске кірістірді. Сол жолода Абай өзгеше бір тың ойды өзге
кестеге орап шебер істелген көрікті мәнері бар ... ... ... ... ... жаңа өрнек өзінің бойына халқымыздың ғасырлар бойы ... сөз ... де, ... ... ... ... ... құбылысты
мәдени мұраларын да молынан сақтап отырды.
Естір құлақ тоысрқай тыңдр ... ... Тым ... ... бақ ... көзқарас емес пе? Мұндай ақылдың патша ұлықтары таратып жүрген
пікірден несі өзге, ұлық жалба тымақты тұз адамын кемсіте ... ... ... тең ... ... Оның ... сол ... ортаның «Залынан
қашық, пайдасына ортақ болу үшін де, оқуың, ғылымың білмек ... ... ... білсең, көкірек көзің ашылады. Әрбіреудің тілін, ... ... кісі ... ... ... кіреді де, аса ... ... ... шығатын қорытынды- ... ... ... ... асырып қана есе қайтара аласың. Әйтпесе аз
бен көптің, күшті мен әлсіздің арасында басқаша теңдік ... еш ... ... ... көрінетін бұл қағидасын Абай өз өмірімен дәлелдеп
шыға алады. ... киіз ... ... ... орыс ... жуық оқып қана қоймай, ... ... ... ел ... ... ол аз болғандай, орыс тілі арқылы Байрон, Гете,
Шиллер, Лесаж, Дюма, Мицкеевичтерді зерделеп, қазақша сөйлетуге ... көне грек ... Рим ... ... аристотель мен Сократтан
бастап, Спиноза мен Спенсерге дейінгі аса ... ... ... ... ақтарып, жаратылыстану жетістіктерімен танысса, Нью-Йорк
университитетінің профессоры Джон Уильям Дрепердің еңбектеріне ден ... ... ... тарихына, католицизм мен ғылымның арасындағы
қарым-қатынас тарихына қанықты. «Менің ... енді ... ... ... ... ... ... ойшыл ғұлама дала тіршілігін өзге дүние
тіршілігімен салыстыра ... ... ... келеді. Бала кезінен таныс
араб, парсы тіліндегі кітаптарды қайта ақтарып, Шығыс поэзиясына, тарихына,
пәлсапасына соны ... ... ... баға берді. Әсіресе Табари,
Рабғузи, Рашид-әд-Дин, бабыр, Әбілғазы еңбектеріне ... ... ... ... мен ... првосын үңіле зерделеді. Өз тұсындағы Кіндік
Азия мен Күнгей Азияның мәдени-рухани өмірінен ... ... ... ... тек ... ... ғана ... аударып қоймай, ұлттық
болмысты пайымдайтын төл мұраларға да көңіл бөлді. ... Асан ... ... ... ... ... ... Марғасқа,
Жиембет ақындар жырларындағы уайым мен жігер, Бұқар, Төле, Қазыбек, Әйтеке
өсиеттеріндегі өміршілдік- Абай ... ең ... және ... ... ... ғұламалар Қожа Ахмет Йассауи, ... ... ... Қашқари, Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали ... ибн ... ... ... еңбектерін қоссақ- қазақ
ақынның көп қабатты, көп атырапты дүниетанымына еріксіз қайран ... алып ... ... ... ... құшақтатып жатқан ежелгі
сахарада қалыптасатын ғұламалық ой-сананың ... ... ... кең
қарымды , белгілі бір мәдениет, мектеп, ағым ауқымына тұтқындалмайтындай
қаншалықты ... әрі азат ... ... жете ... еді...
Азияның шетқақпай түкпірінде туып өскен түз ақынына мұндай рухани
рационализм, ... ... ... бітіп жүр?.. оның шығармаларын
ол кезде Еуропаның өзі ... ... ... ... ... басты қасиет санайтын қайта өрлеу мұраттары, оның мәніндегі
қайта құрушылық көзқарастар қайдан дарып жүр?
Оқыған кітаптан ба, ... ба, ... ба ... көз ... ... ... ... ба?
Дұрысы-соңғысы. Қара басының өзі ел бағам деп, алыс-жұлыстан мезі
болған, мыңмен жалғыз ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп жатса да, өзгермей қойған дала ... қыр ... ... ... қай қиырынан да көз ұрып тұрған- мелмиген мешеулік
еді. Соны әлі ұғып ... ... жұрт ... кеше ... ... бәріне күлетін ауылдастарын тыңдай жүріп,
«бізден басқаның бәрі антұрған, ең тәуір халық біз ... деп ... ... ... ... көз ... барласа, кешегі келеке қылып
жүргендердің бәрі озып кеткен. ... ... ... жоқ, ... ... ... ... «жүрмеген жері жоқ, қылмаған кәсібі жоқ».
Біреулері « солдаттыққа да ... ... «біз ... күңі ... ... «біріміз жалшы, біріміз қош алушымыз», «бағанағы мақтан, күлген,
қуанған қайда?»
Абайдың ақыл-санасын ... ... ... осы ... ... ... ... не дүниеде, не ақиретте басы бір ауырмай қалмаса керек».
Кереңнің басы ақиретте ауыра ма жоқ па? Ал кемелдің басы бұл ... ... ... дал ... сөзсіз. Бірақ ондай «үнемі уайым-қайғымен жүре аламыз
ба? ... ... жан ... ... ... өлең және ән өнері туралы шығармалары
Осы ... ... бір ... ... Ол- ... ертеден даңқты көркем әдебиетте Абай тудырған биік ... ... ... шейін ақындықтың әлеумет тірлігіндегі ... ... өзі де ... ... Ақын мен ... ... ... қазақ әдебиетінде Абайдан бұрын өзге де ... ... Ең ... бұл өлеңде Абай ақындық ... ақын ... ... ... құралы, зор мәнді әрекеті екенін анық түсінгенін
көрсетеді. Шығарманың үлкен идеясы анық халықшыл демократ қайраткерлердің
салт-санасын ... ... ... ... ... ... қойып, эстетикалық жаңа
норма жариялайды. Адам баласы айтып келген сөздің асылы- поэзия екенін биік
бағалаумен бірге, оны төмендететін ... да ... ... Ал, ... өлең ... ері, ... ... сөз болды. Шын жақсы өлең өзі ... ... ... ... ... ... ... көпшілігіне жайылып жүрген
өле бұны қанағат еткізе алмайды. Айтушы да, тыңдаушы да надан болғандықтан,
поэзияның зор қасиеті тумай да, ... да жүр ... ... бір ... Абай өлең ... бағасын дін деректерімен дәлелдейді. Тәңірінің
өзі, пайғкамбарлары, мұсылмандарға ұстаздық етуші әулие ... – бәрі ... ... боп ... Бірақ қатты ескертетін ... абай ... ... ... ... үшін ... сөз етіп ... жоқ. Тек хат
танитын қазақ оқушысының көпшілігі мойындаған дін ... ... ... ... ... ... сол ... беделін көтеру үшін
пайдаланады. Болмаса, ... анық дін басы ... ... ... ... қарағанда, Абайдың өлең, сөз туралы
жариялап ... ... ... ... деп ... еді.
Өзі бағасын көтермек болған өлеңді Құдай айтқан құранмен, ... ... ... ... ... болмас. Абай ол арасын жақсы ұғынса
да мына тұста сол дін авторитеттерін өз керегіне ... ... ... ... нанымы емес, халық ұғымына берілген баж деп танылу керек.
Осыдан ары Абай ... жаңа ... ... ... ... күміс сөз жақсысын
Қазақтың келістірер қай баласын?-
дегенде жаңа ғана ... ... ... ... ... барлығын оп-
оңай аттап өтіп, тура 1860 ... ... ... ... үшін жариялаған эстетикалық негізге ден
қояды. «Іші-алтын, сырты-күміс» демек, мазмұн мен түр мәселесіне Абайдың ... ... ... ... қымбатырақ, бағалырақ дегенді анық
танытады. Дәл осындай озғын оймен Абай орыстың классик әдебиетінің ішіндегі
ең биік ... ... ... алғанын көрсетеді...
Осыдан кейінгі көп шумақтарда айтылатын ойларының ... ... ... ... өз ... жаңа ... ... жариялайды. Бұл жөнінде Абайдың толғауы, ойы диалектикалық
отрицание ... ... ... ... ... ... ... тарихтық, философиялық қатты сынмен қатал соқтығады. Бұрынғы
қазақты «жүйрігі, шешені» ... ескі биін ... ... ... ... арзан ойдың көзқарасын көрсеткендер деп біледі. Әсіресе
бұрынғы ақындардың кейбір ... ... ... ... Сатымсақ
ақынды- жағымпаз, жанын жалдаған жексұрын ақын етіп, өнер ұстап жүрудің
орнына ... ... ... ... бише отырман бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап.
Сөз ... ... сен де ... де ... енді ... жаңа ... ақындық деклорациясын нықтай түседі.
Сонымен қатар өзінің ендігі сөзі қоғамды, халықты түзейтін үлкен күш
деп ... ... өлең ... ... ... қайшылықтарының бәрін емдеп,
тазартатын өзгеше құрал деп біледі. Ал Абайдың үгіттейтіні зор ... ... ... ... ... өз ... ... мінді,
сорақылықты сол тура жолдағы жақсы өлең-өсиетпен түгел жайып, жоғалтуға
болады деп иланды.
Басқаша айтқанда, ... ар, ... ... ... ... ... жайса, өмір де, қоғам да халық тағдыры да өзгеріп, түзеліп
кететіндей креді. Бұл жай-бір Абай ғана ... ... ... ... ... және ... орыс ... әлеумет қайраткерлерінің де,
бәрінің басынан кешкен ортақ жай. Адам баласындағы ұждан, орысша акйтқанда,
нравственность мәселесі ... ... ... жетсе, сонымен қауым, қоғам
тірлігі, тарихы өзгеріп, жақсы боп кетеді ... ойды ... ... ... мен ... бәрі де ... Адамгершілік
түзелумен тарих түзеледі деген көзқарас ... ... ... ұлы
адамдардың әрі де ден қойған наным болатын. Тек ... қана ... ... ... қоғамдық салт-саналық күйлердің өзгеріп,
толмайтынын ашып ... ... «сөз ... сен де ... дегенде, бір-ақ ауыз өтілу сөзді айтып
отырған жоқ. ... ... ... және ... жазылатын барлық
шығармаларында, жаңағы сияқты ... ... көп ... ... ... шыншыл, әділетшіл қаржылы ебегімен, өлең ұстаздығымен заманын түзеп
алады екенмін деп ... ... ... ұлы ... үлкен адал мүддесі бар, ерекше еңбек
деп түсінген Абай енді ақындық шығарманың өзін де жанр мен түр ... ... ... ... ел ... ... талап,
Қызды айтсам, қызықты айтсам қыздырмалап.
Әншейін күн өткізбек әңгімеге
Тыңдар едің бір сөзін мыңға ... ... ... мән, ... сыр бар.
Халықты тәрбиелейтін анық ұстаздық сөз өзіне бөлек, бір алуан болсын.
Онда терең оймен, ашық шындықпен аралас ... ... мән, ... ... Ал, ... ... ... Абай ақындықтың көпшілігі тудыратын әңгімелі
поэзия, уақиғалы, қызық сюжетті ... ... ... Оны өзі ... Себебі, батырлық пен қыз, қызықты жазу- оқушының ... ... ... бастаймын деп отырған тәрбиелік ... алаң ... ... ... ... оқушы ойланып, тәлім алатын боп, оқып тыңдамай,
әншейін арзан қызық, болымсыз ермек ... ... ... деп ... ... ... Абайдан бұрынғы көпшілікке жайылып жүрген
ақындық мұраларының өзі де, осы Абай айтқан ... ... ... ... ... жырлар- барлығы да өз заманындағы ... ... ... тек қызықты әдебиеттер дәрежесінде қалғанын
Абай өз тұсындағы тыңдаушылар ... ... ... ... ... осы
жағдайда қарап та, бұрынғы қазақ поэзиясының дәстүрінен кейін серпіледі.
Оларға қарсы бетке шығып, диалектикалық отрицание заңы ... жол ... ... ... әлеуметтік санасында болмаған жаңалықты ... ең уелі өз ... ... ескілікпен қатты шайқасады. Ескіріп,
тозып, енді өмірге жарамсыз, көне боп қалған дәстүрлерден өзінің ... ... ... ... ... тың ... тарихтық жаңа жолдан
іздейді. Осылайша, ақын мен ақындық туралы өзінің үлкен ... ... ... ... ... дәл өлеңде қалыптанған негіз бойынша
тәрекет етеді.
Әрине Абайдың өз алдында, өз тұсында болған ... ... ... қазақ халқына біткен ақын атаулыдан торығып, ... ... ... ... ... ... өз басына қабыл етпегенде, ... ... ... ... емс. ... тарихтық дәуренде, қуым
тіршілігі жаңаша, басқаша боп өзгеріп құрылуы керек дейтін Абай ... ... , үлгі ... орыстың классик әдебиетіне бет бұрды. Содан
тәлім алған жаңа заман ... ... енді ... ... ... ... ... өмірдің бүгінгі ткртысына белсене араласып, басқаша тірлікке
халық көшін бастайтын идеялар керек. Сол талабына сол ... ... ... ... «Өлең сөздің» ішінде аталған байшыл, әкімшіл, жағымпаз,
сұрамсақ ақын жат болып көрінбекке мүмкін емес.
Халықты ... ... ... ықпалынан Абай ажыртып, айырып алмақ.
Ал батырлық жыры сияқты халық ... ... ... Абай ... демейді. Тек, бүгінгі тартыс, мақсат үшін оның ... аз ... ... Абай ... ... ... ел ... айтатын ақындар жоқ
демейді. Қайта солардың барлығын қуат көріп отырып, оларға енді қандай өлең
айту шарт, ... ... ... ... Ал ... ... көпшілігі
қолданып жүрген анық халықтық мұң мен шердің жырын ол жат ... ... ... ... аралас тұрған өлең жырды және ел
даналығын танытатын мақал, нақылдың баршасын да Абай ... ... ... ... ... абай зі де 1888 жылдың
тағы бір ақындыққа арналаған терең, көркем ... ... ... қаралы-
ол» деген шығармасында терең танытады. Өз өлеңінің ... ... ... түсу үшін ... мен ... ежелден тән болған
ақындықты сүйгіш мінезді еске түсіріп өтеді. Елдің өз көңіліне ... ... ... ... ... болады. Ақын өзі шығарып, таратып
жатқан жаңа мән, ... ... ел ... ... ... ... тартысына қапысыз құрал етіп араластырмақ. ... ... ел ... ... ... ... еске алып, санап өтеді. Өлең
қазақтың, халықтың әдебиетінде, жақсы дәстүрінде ... зор орын ... ... ... ... ... жан күйерлер бар зарын ... ... ... ... ... ... күнделікті ілесіп, үнемі араласып
отырадыекен, соны тереді. Қайғы-қазада, жат-шадыман ... ... ... өлеңсіз өмір жоқ екенін айта келіп, «осы анық халықтық қсиет»
деп бағалайды. бұл жөнінде жалғыз ауыз ... ... кең, мол ... ... көреміз.
...Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең.
Өмірдегі ... бәрі ... бос ... елең-селең.-
деген терең толғау арқылы, қазақ халқының жақсы әдеті ... ... ... ... қтар ... ... айтады.
Халық дәме қыларлық, анық ел ... ... ... ... тұрып,
халықтық талап білдіреді.
...Сый дәметпе, берсе алма еш адамнан,
Нең ... ... өлең сөз ... ... ... ... бол әнін сатып нәрсе алғаннан,-
деп отырып, «Халыққа мазақ болма, қадірлі, сүйікті қайраткері бол» дейді...
Абайдың қара ... мен ... ақын ... ... ... ... идеялас, бірін-бірі толықтыра түсетін
маңызды шығармалыры. Сонымен бірге, әдеби жаңа ... ... ... ... ... ... озық ... шынайы туындысы.
Өлеңдерін туғызған тарихи әлеуметтік жағдайлар қарасөзінің тууына ... ... де, ... де өмір ... болашақ қамын көздеген жазушы. Өзі айтқандай ыранша ... мұң мен ... ... ... ... ... ... шиыршық атты
толғанды.
Абайдың қарасөздерін негізінен прозаның шағын түрі деп атау керек.
Абайдың қарасөздерінде шағын ... ... ... бар деп білу ... ... ... ... адамгершілік мораль, мінез-құлық туралы мысал
жөнімен келетін өсиет мазмұнды эссе ... ... және діни ... жазған біраз дидактикалары жатады. ... «Он ... ... сегізінші», «Отыз сегізінші» сөздері деуге
болады.
Абай ... ... ... ... тек түр ретінде өз мақсатына сай жаңа
мазмұн бере отырып, пайдаланаған. Мұны Абай ... ... ... ақыл ... кету арманына сай жазған. Сондықтан оны түр ретінде
пайдаланудан қашпаған.
2. ... ... ... ... ... Абайдың философиялық
ойларын, дүниеге көзқарастарын білдіретін ғылыми пікірлер айтқан
эсселері ... ... ... ... «Он ... сөз», «Қырық үшінші
сөз», «Қырық бесінші сөз».
3. Нақыл ... сөз. ... ... де, ... де тауып
айтқан тұжырымды, үлгілі деп аталып жүрген сөзі түгелдей афоризмдері
көп. Олар әр ... ... ... ... де, ... ... еске ... сөздерінде де кездеседі. Оларды өз алдына тізсе
мол дүние болып шығады.
4. Әңгіме, кеңес ретіндегі диалог, монологтарында Абай кейде екі ... адам ... ... ... ... өзі ... тыңдаушысымен не өзімен-өзі кеңесіп отырады.
5. Публицистикалары: «Бірінші», «Екінші», ... «Он ... ... ... ... ... ... «Отыз
үшінші», «Отыз тоғызыншы» сөздері «біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны
туралы» мақаласы
Абай ... ... ... ... ... етті, елдегі қырсыздық,
еңбексіздік, надандық тағы басқа жағымсыз ... ... ... біраз қара
сөздерінде публицистиканың сын-сатира, эссе, очерк, мақала, памфлет
жанрларын ... ... ... ... ... ... басым болады. Памфлет адамшылыққа жат қылықтарды ... оған ... қою, ... ... ... ... ... бұл сөздер арқылы абай өз заманының бұқарашыл публицисі болды.
Ол қазақ жазба әдебиетінде ... ... ... ... басы ... Абай публицистикасы өз кезінің ... ... ... қыр ... осы бір ... мақтан» деген бір мақтан
бар... Ол ар, есті білмейді, кең ... ... ой жоқ, не ... жоқ, ... жоқ, не ақылдылығы жоқ, арлылығы жоқ. Мойнын бұрып қойып: «ой
тәңірі-ай, қойшы ары ... кім ... ... ... басы ... жүр. Ол ... ... ас салып беріп жүр ме? Мен одан сауын
сауып отырмын ба?» «ой енесін ... өліп ... неге ... Азар болса
атылып, осы үшін айдалып кетсем де көнгенім-ақ! Әйтөуір бір өлім бар ма?»
деп қалшылдайтын кісі көп қой» ... ... ... Абай ... кісі тек ... ... мақтанады деп жай
баяндап отырған жоқ, оны ... ... ... ... ... отыр.
Ол көп жерде образды сөздерді мол қолданып әсірелеуге де әуестенеді. Айқын
салыстыру, шендестіруді орынды ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне тән барлық халықтық
қасиеттер сақталған. қазақ ... ... ... ... ескі
формаларын және оған көрші-татар, башқұр, өзбек, қырғыз, араб, парсы, орыс
тілдерінің заңды ... Абай ... ... ... ... болады.
Керек жерінде шет тіл сөздерін орынды қолданады. Мысалы: шақты, ... ... ... ... ... ... ... харам, т.б.
сөздерді қолданудан тартынған жоқ.
Абайдың қазақ мәдениеті тарихынан алатын орны да оның ... ... ... ... ... зор ... ... келе, егер Абай болмаса, осы ғасырдың басында-ақ азаматтық
кемелділікке , суреткерлік салиқалылыққа, стильдік әр алуандыққа, ... ... ... ... бола ... ... пайымға ие болған
жазба әдебиет мектебі- шын мәніндегі Абай мектебі қалыптаспас еді. Біз ... ... ... әлемдегі барлық ел, барлық халықтармен
ынтымаққа да, ... ... ... да ... ... ... ... мән береміз.
Бүгінгі таңда бәріміз ұлықтап отырған ұлы ақылгөй осыдан бір жарым
ғасыр бұрын, өз тұсындағы ... ... ... ... ... ... тек ... өркениет қана қамтамасыз ете алар адамдар мен ... мен ... ... ... мен ... бірдей биік
дамыған азат қоғамның қандай ... ... ... де дәл пайымдай алған.
Ал бүгін сол асыл ... ... ақыл ... ... ... ... ... асырып шыға алатын моральдік мүмкіндік бізде бар. Ақын
армандаған ... да, өнер де, ... те, ... де ... таңсық емес .
Халқымыз- сауатты, мамандарымыз-білікті, Еліміз-тату. Абайдың қолы түгілі,
аузын байлаған ізгі мақсаттард іске асыруды уақыттың өзі ... етіп ... әр ... ... ... әдебиетіміз жаңа бір сатыға
көтерілгенін ... ... ... ... сол ... ... сол саты
арқылы одан да жоғары көтерілуді арман етсе, нұр үстіне, нұр болар еді!
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Әдебиеттану, Сөз ... ... Ә. ... ... ... ... «Мектеп» 2003 ж.
2. Абай және Шығыс, М.Мырзахметов. ... ... 1994 ... А. ... ... және қара сөздер.
4. Ө. Күмісбаев, Абай және Шығыс.
5. Х. Сүйіншәлиев, Қазақ әдебиетінің тарихы, Алматы «Санат» 2006 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Геронтология мәселелері жайлы3 бет
Манарбек Ержанов4 бет
Темекі туралы3 бет
Темекіге қарсы күрес11 бет
Шылым тарту зиянды әдет9 бет
Әсет Найманбайұлы2 бет
"Алдын ала тергеудің аяқталуы."70 бет
"аяқ-киімге арналған былғары.ер-тұрмандық былғарылар.техникалық былғары.киімдік-галантереялық былғарылар."21 бет
"тірек- қимыл жүйесі, жас ерекшелігі. баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар."20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь