Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау

КІРІСПЕ

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1.1. Арал теңізінің географиялық орны
1.2. Арал теңізінің зерттелу тарихы
1.3. Теңіз табанының геологиялық құрылымы мен геоморфологиясы
1.4. Арал теңізінің климаты
1.5. Арал теңізінің Қазақстандық бөлігіндегі топырақтары.
1.6. Жер беті және жер асты сулары
1.7. Арал теңізінің экологиялық мәселелері.
1.8. Теңіздің тартылуы және оның себептері
1.9. Карта құрастыру принциптері мен әдістері (АrcGIS бағдарламасында).


ҚОРЫТЫНДЫ


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Арал өңірінде табиғи процестер мен шаруашылық салаларының көне дәуірден бері келе жатқан үйлесімді даму ырғағын осы өлкеде орын алған экологиялық тоқырау бұзып жіберді. Соның салдарынан табиғат азғындап, шаруашылық кешеннің өнімділігі кеміді, елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмендеді. Әйтсе де Арал өңірінде қауырт өршіген экологиялық тоқыраудың пәті өткен ғасырдың соңғы он жылдығында бәсеңсіген соң ахуал біршама тұрақтанды. Осы жағымды процесті баянды ету мақсатында өңірде экологиялық жобалар жүзеге асырыла бастады. Ендігі мәселе Арал өңірінде экологиялық ахуалдың бағытын бақылаудан шығармай басқару арқылы өлкенің табиғи қорларын тиімді пайдаланумен бірге оның потенциалын молайтуға қол жеткізу болмақ. Мәселені түбегейлі шешу үшін өңірде бұрыннан қалыптасқан табиғи процестер мен шаруашылық салаларының даму жолын және қазіргі күйін жан-жақты зерттеп, жаңа экологиялық жағдайға орай өрбіту бағытын айқындау мен басқарудың негізінде табиғи қорларды тиімді пайдаланудың негізін жасау қажет болып отыр.
Тақырыптың мақсаты. Арал теңізінің физико-географиялық сипаттамасын беру. Арал теңізінің зерттелу тарихымен таныстыру. Карта құрастыру әдістерімен таныстыру.
Тақырыптың жаңалығы. Арал тнңізінің жағалық сызығының өзгеру картасын ArcGIS бағдарламасының көмегімен құрастыру.
1. Акрамов З.М, Рафиков А.А. Прошлое настоящее и будущее Аральского моря. Ташкент., «Мехнат» 1990 г. 13 – 46 стр.
2. Мамбетқазиев Е.Ә., Сыбанбеков Қ.Ж. Табиғат қорғау. А., Қайнар. 1990 ж. 202 – 206 бет.
3. Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т. Экология. А., «Экономика» 2002 ж. 297 – 299 бет.
4. «Аралым арым, Балқашым бағым». А., «Атамұра». 1996 ж. 142 – 166 бет.
5. Сыр елі - «Қазақ Энциклопедиясы» ЖШС, - 2005ж. – б.173 -176.
6. К.М. Акпамбетова. «География аридных территорий Казакстана» Учеб. пособие 4.2 – Караганда: Изд – во КарГУ, 2002. – с. 85 – 89.
7.В.Г. Сальников. Эколого – климатический потенциал Казахстана. – Алматы: Қазақ Университеті, 2006. – с. 14 – 23.
8. Г.З. Сауытбаева, О.Т.Айдаров, А.Қ.Дүйсенбаева «Қызылорда облысының физикалық және әлеуметтік – экономикалық географиясы».Оқу құралы. – Қызылорда, - 2004, 124 бет.
        
        Әл-фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
география факультеті
геоморфология жӘне картография кафедрасы
К У Р С Т Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... ... ӨЗГЕРУІН КАРТОГРАФИЯЛАУ
Қорғауға жіберген : ___________________________________Керімбай Н.Н.
Кафедра меңгерушісі
г.ғ.к., доцент.
Ғылыми жетекшісі:_____________________________________Тұрапова Р.
Аға оқытушы
Орындаған:____________________________________________Теликбаев М.
Геодезия және ... 3 курс ... ... ... Арал теңізінің географиялық орны
2. Арал теңізінің зерттелу тарихы
3. Теңіз табанының геологиялық құрылымы мен геоморфологиясы
4. Арал теңізінің климаты
5. Арал теңізінің Қазақстандық ... ... Жер беті және жер асты ... Арал ... ... ... Теңіздің тартылуы және оның себептері
9. Карта құрастыру ... мен ... ... ... ... ... ... мен шаруашылық салаларының ... бері келе ... ... даму ырғағын осы өлкеде орын алған
экологиялық тоқырау бұзып ... ... ... ... ... ... өнімділігі кеміді, елдің ... ... ... де Арал ... ... өршіген экологиялық
тоқыраудың пәті өткен ғасырдың соңғы он жылдығында бәсеңсіген соң ... ... Осы ... ... ... ету ... ... жобалар жүзеге асырыла бастады. Ендігі мәселе Арал өңірінде
экологиялық ахуалдың бағытын бақылаудан ... ... ... өлкенің
табиғи қорларын тиімді пайдаланумен бірге оның ... ... ... ... ... ... шешу үшін ... бұрыннан қалыптасқан
табиғи процестер мен шаруашылық салаларының даму жолын және қазіргі күйін
жан-жақты ... жаңа ... ... орай өрбіту бағытын айқындау
мен басқарудың негізінде табиғи қорларды тиімді пайдаланудың ... ... ... отыр.
Тақырыптың мақсаты. Арал теңізінің физико-географиялық сипаттамасын
беру. Арал теңізінің зерттелу тарихымен таныстыру. ... ... ... ... Арал тнңізінің жағалық сызығының өзгеру
картасын ArcGIS бағдарламасының көмегімен құрастыру.
1. Арал теңізінің географиялық орны
Арал ...... мен ... ... және ... жерінде, Тұран ойпатының шөлді ... ... ... ... ... көл. Арал ... Орта Азияның шөлді белдеуінде
орналасқан. Көлемі ... Арал ... ... ішкі су ... ... орында болған /1/.
Теңіз Тұран ойпатында орналасқан. Қарақүм және Қызылқұм шөлдері
Аралды оңтүстік және ... ... ... жатыр. Судың орташа көлемі —
шамамен 1000 км3. Тереңдігі 20—25 м., ең үлкен тереңдігі — 67 м. ... ... ... қыста — 7—13,5°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері
шамамен 100 ... Арал ... ... тарихы
Арал теңізі көне заманнан белгілі. Ежелгі гректер мен ... ... сақ ... деп ... А ... кезінде Окс (Окс
Сырдарияның грекше аты) теңізі деп атаған. ... ... ... ... ... Арал ... Хорезм теңізі, Жент теңізі,
Кердері сияқты аттары бар. Араб саяхатшылары Әбу Әли Ахмед Густе (10ғ), әл-
Истархи ...... (12ғ), Әбу – Фида (14ғ), ... ақ ... Арал ... ... ... кездеседі.Теңіз табиғатын жан-
жақты зерттеу Ресей ... ... ... ... жүргізу кезінде
іске асырыла бастады. 1848-1849 жылы ... ... ... ... экспедициясы Арал теңізінің су айдының алғаш рет ... ... 1850 жылы ... ... ... картасы жасалды. Теңізінің
морфометриялық сипаттамасын тұңғыш рет (1874,1889) И.А. ... 1874 жылы ... ... теңіз деңгейін өлшеп, солтүстік-
батыс жағасына қада ... ... ... ... ... ... нәтижесі 1870-1873
жылдары жарық көрді. 1900-1903 жылдары теңіздегі және оның маңайындағы
кешенді географиялық және гидрологиялық ... ... ... Одан ... жылдары теңізді зерттеумен көптеген ғылыми ... және ... ... шұғылданды. Қазақстанның, сонымен бірге
бірқатар шетелдік ғылыми – зерттеу мекемелері Арал ... ... ... 1. Арал теңізінің әр жылдардағы өлшемдері
|Жылдар |Теңіз деңгейі |Жаға ... ... |Су ... |
| | |км |км2 |Км3 |‰ ... |53,16 |2575 |66085 |1075 |9,25 ... |47,63 |1215 |54792 |749,2 |15,44 ... |41,95 |1525 |44382 |475,0 |25,50 ... |39,07 |980 |37410 |350,0 |30,38 ... |40,60 |410 |2984 |20,0 |- ... |41,0 |- |2600 |20,0 |- |
* – ... қоспағанда
** – Үлкен Арал
*** –Кіші Арал
1.3.Теңіз табанының геологиялық құрылымы мен геоморфологиясы
Берілген жердің жыныстарының геологиясы мен ... ... ... жер асты және ... ... ... ... топырақ құрушы факторларды анықтаушы ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен техногенез процестеріндегі жер бедері мен геологиялық
фундамент тұтастығының бұзылуына ... Бұл ... ... ... ... ... ... дистибилизациясының нақты
қаупін көрсетеді, ол ең алдымен жер бедерінің жағдайынан, жер асты сулары,
топырақ, ... ... ... ... ... ... жер ... белгілерін, жер асты және жер
беті суларының қалыптасу ерекшеліктерін анықтайды, топырақ және аймақтың
экологиялық ... да өз ... ... геологиялық даму барысында Тұран ойпаты терригенді материалы
бар аккумуляциялық облысты құраған. Ежелгі ... ... ... ... әрі ... ... атыраулы-аллювиалды
шөгінділерімен де көмкерілген /7/. Бұл қабатта: шаңды ... және ұсақ ... ... және ... ... құмдары
кездеседі.
Мезазой кезеңінің шөгінділерінен кең ... бор ... олар ... ... ала ұсақ ... құмы бар ... ... қалыңдығы 140-450м-ге жетеді. Оларда негізгі жер асты
суларының су жүретін қабаттары орналасқан. Ал жоғары жатқан ... ... ... ... ... ... ... 60м-ге дейінгі қалыңдықта берілген. Дәл осы неогенде нақты
жазықтың беті қалыптасқан. Осы ... ... ... ... ... ... ... олар 70-80м қалыңдықтағы құм, құмдақ
және саздармен берілген.
Ауыл шаруашылығын игеру үшін ... ... ... ... ... ... ... теңізі құрғаған табанының литология-стратеграфиялық кешені
жоғарғы бор, ... ... және ... ... ... әртүрлі (теңіздік және континенттік) литологиялық құрам мен
қуаты жоғары құрылым. Арал теңізінің түбіннің ... ... ... жер асты ... ... мен экзогенді
процестерінің қалыптасу ерекшелігінен ландшафттардың литогенді негізінің ... ... ... ... кешеннің литогенді негізінің ежелгі типі
жоғарғы бор шөгінділерінен ... ... ... ... ... ... ... алеваритті құмдар дамыған. Эоцен, олигоцен,
плиоцен шөгінділермен көрінетін полеогенді-неогенді шөгінділер ландшафтының
литологиялық ... ... ... ... Олар атыраудың
солтүстік бөлігінде кеңінен таралған және теңіздік жасыл-сұр саздар мен саз
және әктасты ... ... ... ... шөгінділерінің орта
бөлігі құмдақты, ... ... және ... ... ... Оны А. А. Яншин, Н. Н. Коспешко теңіздің кері ... ... ... ... Арал ... шығыс бөлігі үшін теңіздің
тартылғаны алевариттер, ... мен құба ... ... ... ... шөгінділер негізінен эолды процестердің
қарқынды жүруіне байланысты құмды-сазды шөгінділермен берілген.
Көрсетілген ... ... ... ... эоценді-
плиоценді шөгінділерді табиғи территориялық кешеннің литогенді негізін
бірлік тип ... ... ... ... Оған шөлдік ландшафттардың
бірлік құрамы сәйкес келеді.
Ежелгі плиоценнен ... ... ... болып, атыраудың шығыс
бөлігі эрозионды-аккумулятивті процестердің даму алаңы болды. Нәтижесінде
аллювиалды-атыраулық, делювиальды-пролювиальды, көлдік-делювиальды, ... және ... ... ... литогендік негізінің
континенттік типі қалыптасты.
Аллювиальдық-атыраулық тип кезеңі Арал теңізі құрғаған табанының
эрозионды-аккумулятивті үрдісімен байланысты. Бұл ... ... ... ... дала ... құмдармен карбонатты саздар, алевриттермен
қалыптасқан. Бұл тип егін шаруашылығына әлде ... ... тип ... саздармен, саздақтармен, қуаттылығы аз
құмайттармен ... Оны ... мен ... ... көруге болады.Атыраудың солтүстігінде қазіргі уатытта да
өзінің қалыптасуын тоқтатпаған делювиальды-пролювиальды тип байқалады.
Көлдік-делювиальды ... ... және ... ... ... алып ... тип ... аты айтып тұрғандай ... ... ... және төрттік кезеңге дейінгі даму нәтижесінде қалыптасқан.
Құмды және аллювиалды-атыраулық шөгінділерде ... ... ... ... да ... Оның ... ... Арал теңізінің
деңгейінің төмендеуі мен адамдардың шаруашылық әрекетінің нәтижиесі.
Аллювиалды жазық атыраудың ... ... кең етек ... ... ... эолды төбелі құмдар мен құрғақ арналар, ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы эолды
процестердің ықпалында болды. Нәтижесінде ... ... ... ... ... Төбелі атыздардың арасындағы өткелдер
тақырлармен көмкерілген. Осы жазықтар ең бір ... ... ... ... ... көбі егін ... ... есебінен қазіргі кезде қатты өзгеріске ұшыраған /2/.
1.4. Арал теңізінің климаты
Л.С.Бергтің (1937 ж) ландшафтық жіктеуінде бұл аймақ шөл зонасында
орналасқан, ал ... (1944 ж) мұны ... ... ... ... ... И.П.Герасимов (1933 ж) Сырдарияның байырғы атырауын
Тұран топырақты-климаттық фракциясына кіргізеді. Бұған тым ... ... Арал ... ... ... шөл ... ... Тұран климаттық облысына кіреді.
Облыстың климатына тән ерекшелігі – құрғақшылық. Жауын-шашын өте ... ... ... мөлшері 100-150 мм-ден аспайды және әр маусымда бірдей
емес: 60 % қыс-көктем айларында жауады. Жазда ... ... ... ... ... ... ... қарлы-жаңбырдың, минералдығы
осы өңірдің солтүстігінде 20-50 мг/л дейін көтеріледі. Жаз ... ... соң оның ... 300-500 мг/л дейін шарықтайды. Тұздар ... ... ... қыс ... және гидрокарбонатты-
сульфатты (жазда) жиірек сульфатты-кальцийлі-натрилік /3/. ... мен оның ... ... ... ... ... ... булану қабілеті жылына 950-1050 мм құрайды /45/. Бұл
жылдық жауын-шашын мөлшерінен 6-11 есе ... Арал ... ... ... ... ... 3,1-6,0 ... солтүстік-шығыс бағыттағы жел
басымдырақ есіп тұрады.
Арал өңірінің табиғи ... ... ... және микроклиматтық жағдайлары өзгереді /4/. Көпшілік жұмыстарға
қарағанда Арал теңізінің ықпалы ... 100-150 ... ... ... ... ... теңіз жағасындағы климаттың аридтігі бәсеңдейді.
Бриздік эффект нәтижесінде жауын-шашын мөлшері 15-20 % дейін ... Арал ... ... ... дәл осындай мөлшерде қысқарады.
Зерттеу жұмыстарының барысына қарағанда Арал ... ... ... ... Арал ... 30-40 шақырым, ал шығысында 60-80 шақырым
аумақта ... ... ... 20-25 % дейін төмендеп кетті /4/.
Арал теңізі айдынының ... ... ... ... ... төмендеді. Бұл оның жылулық қасиеттерінің өзгеруіне алып келді.
Нәтижесінде қаңтар айының ... ... ... ал ... 2,0-2,50С жоғарлады. Аязсыз кезең 170-180 күнге дейін қысқарды.
Құрғаған теңіз табанынан жылына 25-75 тонна құм мен шаң ... ... 500 ... ... дейін таралады /52,53/. Теңіздің түбінде жел
эрозиясының жаңа ошақтары пайда болуда. Дефляция процесінің әсерінен 30 ... ... ... 6-9 см ... ... ұшып кетті. Теңіз
акваториясының одан әрі ... ... ... жағалық зонасының
климаты тәрізді болады /49/. Сонымен температураның ... мен ... ... ... Арал өңірінің қуаңдануын арттырып,
шөлейттенуін күшейте түседі.
1.5.Арал теңізінің Қазақстандық бөлігіндегі топырақтары.
Биогендік ... ... ... ... ... ... ... Олардың топырақ түзілу процесіне
тигізер әсері соншалық, тіпті ... ... ... бүркемелеп,
жергілікті жағдайға сай топырақ жамылғысын түзеді. Арал ... ... ... ... гидрологиясы мен гидрогеология жағдайында
қалыптасқан әртүрлі топырақтар екі ... ... ... ... ... дамыған атыраулық аймақтың ылғалды
(гидроморфты) топырақтары;
- шөлейт бөлігінде ескі заманнан қалған ... ... бар және мал ... ... ... топырақтар.
Зоналық топырақ жамылғысымен қатар атыраулық ... ... ... ... ... ... ... түрі климаттық
зоналықты жоққа шығармайды. Сондықтан зоналық топырақ жамылғысының негізін
құрайтын сұр және ... ... ... ... ... шалғынды-
батпақты және аллювиальді-шалғынды т.б. топырақ түрлері кездеседі.
Топырақ құрушы жыныстар негізінде Сырдария өзенінің механикалық құрамы
әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... тез өзгеріп отыруы оның ... ... ... ... ... сұр және сұрғылт топырақтары. Бұл топырақ
жамылғысының пайда болуы мен таралуы рельеф пен ... ... ... Олар ... ... Солтүстік Арал үстіртінде басым.
Жалпы алғанда жазықты рельеф фонында төрткүлді қалдықтар, ... ... ... да ... ... Сұр ... сортаңды түрі де жиі тараған. Аналық тау жыныстары жер бетіне
жақын орналасқан және жартасты беткейлерде аз ... ... ... ... жамылғысының топырақ түзуші жыныстары бор және төрттік кезеңнің тау
жыныстары. Сонымен қатар ... ... ... ... сорлар мен
сортаң топырақтар да бар. Өсімдік жамылғысында жусан, жас ... ... ал ... ... ... ... қарабарақ кездеседі.
Сұрғылт топырақ. Сырдария өзенінің көне және қазіргі ... оң ... ... ... ... Олар ... ... формаларында
дамыған. Топырақ типінде құмайтты, саздақты, гипсті ... тағы ... ... ... кездеседі де, әртүрлі ... ... ... Гипс пен ... жер ... ... ... олар эрозиялық
процестердің ықпалында болады. Сұр топырақ жамылғысында да арал ... мен ... ... ... отырады.
Тақырлар. Кең территорияны алып жатқан топырақ жамылғысының ... ... Олар ... ... оң және сол жақ жағалауында,
Дариялық-тақырда, Жаңадарияда, Бикесары мен Жусанда ... ... ... ... кездесетіні көне қолаттардағы тұзсыз тақырлар, көне
егістіктегі суармалы жерлер, ... ... мен ... ... ... тақырлы жерлер. Ескі аллювиальды жазықтарда бұйырғын, қара
сексеуіл, кеуреуік пен ... ... көп ... ... ... ... ... құмдар алып
жатыр. Олар Арал Қарақұмында, Үлкен және Кіші Борсықта, Қызылқұмда кең өріс
алған. Сонымен ... кіші ... ... де ... Кіші және ... ... бұталы-бетеге, қаражусан, бұйырғын мен қатар сексеуіл,
құм қарағаны өседі. Шығыс Аралдың төбешікті-қырқалы құмды ... ... ... ... ... ... және эфемерлер кездеседі/5/.
Арал теңізі түбінен босаған топырақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... бағыты аридті
климатпен айқындалады. Зоналық факторлармен ... ... ... және ... процестердің тигізер әсері едәуір.
Сонымен ... ... ... топырақ түзілу процестеріне
әсер етуші негізгі ...... ... ... ... топырақ
жамылғысында алдымен тұздану басым, кейіннен ... ... ... не ... не ... ... ... Жалпы
алғанда теңіз түбінен босаған ... көп ... ... ... дамуы нашар, сондықтан да территория жақын орналасқан жерлерге
тұзды тарату орталығы ... ... ... беті және жер асты ... жылға дейін Арал теңізіне жылына 13 км3 Сырдария өзенінің суы
келіп құйылатын. Бірақ соңғы қырық жылда оның ... 0,3-0,5 ... ... Бұл ... ... көлемінің артуына, суару жүйесі мен ... ... ... ... тұруына байланысты. Соның ішінде
бұрынғы суармалы топырақтарда судың ПӘК-і 0,5-0,6-дан аспайды. ... ... ... ... суды кең ... пайдалану,
Сыр өзенінің ластануына алып келді. Себебі өнеркәсіп пен ... ... және ... ... мол фераларының сарқынды
сулары мен минералдық тыңайтқыштар және әртүрлі улы химикаттардың ... ... ... ... жатты. Қызылорда қаласының тұсында Сыр суы
ластанған класқа жатқызылды. Себебі бұл су ... ... ... ... РШК, мыс-3 РШК, ... РШК /7/.
Бұл өз кезегінде бассейндегі су жүйесінің жағдайына әсер етіп ... ... және ... ... алып келді.
Арал теңізі деңгейінің төмендеуі осы өңірдің табиғаты мен санитарлы-
эпидемиологиялық жағдайларын күрт ... ... ... 4 млн ... кең ... 900 мың ... ... жерді алып жатқан Арал өңірі
экологиялық апат аймағы деп жарияланды /8/.
Арал ... ... ... оның ... ... алып ... 1960 жылдан бастап 20 жыл ішінде жер асты ... ... ... ... 6,2 есе ... 0,7 м3/сек (немесе 22 млн
м3/жыл) айналды. Болжауларға қарағанда 2010 жылы ол ... ... ... ... жер асты ыза ... ... тұздардың да мөлшері
0,45-тен 0,08-0,05 млн тоннаға ... ... ... ... 2020 жылы жер
асты суларының да Арал теңізіне құйылуы 4% дейін ... ... ... ... 9-16 есе ... Жер асты ... келетін тұздар 1960
жылмен салыстырғанда 2,2 есе ... /68/. ... с уы ... ... ... тұз ... ... байланысты жер асты
суларын теңіз табанына құйылуын тежеу шараларын жүзеге асыру ... Ол ... ... ... және ... сумен қамтамасыз ... ... ... мен ... ... ... құру үшін
пайдалану тиімді.
Арал өңірінің барлық жерлерінде минералдануы төмен жер асты сулары
таралған. Бұлар жоғарғы плиоцен-төрттік ... ... ... көпшілік бөлігінде аллювиалды шөгінділердің жер асты ыза сулары 1-
5 тен 20-30 м ... ... ... үлескілер мен каналдардың
бойында олар жер бетіне шығып, топырақты батпақтандырады. Сырдың төменгі
ағысындағы судың ... ... 2-3 ... асады. Химизм типі
бойынша хлор мөлшері көтеріңкі сульфатты-натрилік. Өзен ... ... ... ... ... хлоридтік тұздануы мен
магнийлік кебірлену қаупі арта түседі /4/.
1.7. Арал теңізінің экологиялық мәселелері.
Арал теңізі табиғи температура реттеуші ретінде ауа ... ... ... ... Теңіздің қолайлы әсері 300—400 км ара ... ... ... ... ... ... ең солтүстік белдеуін жасауға мумкіндік
берді. Қазір ауа райының континенталдылығы артты. Ең салқын айдың орташа
айльқ ... ... ... ... 2°С-ға артқан. Ауа
райының қатаңдығы Арал ... ... ... одан да ... ... ... 170—180 күнге қысқаруы мақта өсіруді қиындатады
(мактаның өсуіне 200—220 күн оң ... ... ... өзен ... 0,3-0,5 г/л ... қазір ол 2,5 г/л жеткен.
Судың сапасының нашарлауы мен оның жетіспеуі өсімдіктер жабынына
ерекше әсер етті. ... ... ... ... ... мен ... ... Олар сортаң жерлерге айналған. 50 көл кеуіп кеткен.
Сырдария ... ... ... ... ... ... дейін Арал теңізіне жылына 13 км3 Сырдария өзенінің суы
келіп құйылатын. Бірақ соңғы қырық жылда оның ... 0,3-0,5 ... ... Бұл суару алқаптары көлемінің артуына, суару жүйесі мен ... ... ... ... ... ... Соның ішінде
бұрынғы суармалы топырақтарда ... ... ... ... Экологиялық
зардаптарын ескерместен Сырдария бассейнінен суды кең көлемде пайдалану,
Сыр өзенінің ластануына алып ... ... ... пен коллекторлы-
кәріздердің минералданған және ластанған сулары, мол ... ... мен ... ... және ... улы ... бәрі
дерлік Сырдария өзеніне құйылып жатты. Қызылорда қаласының тұсында Сыр суы
ластанған ... ... ... бұл су ... деректермен
сипатталады: нитрит азоты-1,8 РШК, мыс-3 РШК, ... РШК ... өз ... ... су жүйесінің жағдайына әсер етіп Арал
теңізінің құрғауына және ... ... алып ... ... ... төмендеуі осы өңірдің табиғаты мен санитарлы-
эпидемиологиялық жағдайларын күрт нашарлатты. Соның салдарынан 4 млн ... кең ... 900 мың ... ... ... алып ... Арал ... апат аймағы деп жарияланды .
Арал теңізінің ... ... оның ... ... алып ... 1960 ... бастап 20 жыл ішінде жер асты ыза
суларының ... ... ... 6,2 есе ... 0,7 ... ... 22 ... айналды. Болжауларға қарағанда 2010 жылы ол толығымен тоқталуы
мүмкін. Сонымен бірге жер асты ыза ... ... ... да мөлшері
0,45-тен 0,08-0,05 млн тоннаға дейін төмендеді. Сонымен қатар 2020 жылы жер
асты суларының да Арал теңізіне ... 4% ... ... ... ... ... 9-16 есе ... Жер асты ағысымен келетін тұздар 1960
жылмен салыстырғанда 2,2 есе ... ... суы ... ... ... тұз ... артуына байланысты жер асты ... ... ... ... ... ... ... қажет. Ол үшін артезиан
суларын тұрмыстық және шаруашылықты сумен қамтамасыз ету ... ... мен ... суармалы оазистер құру үшін пайдалану
тиімді.
Арал өңірінің барлық жерлерінде минералдануы ... жер асты ... ... жоғарғы плиоцен-төрттік шөгінділерінде орналасқан /6,9/.
Арал өңірінің көпшілік бөлігінде аллювиалды ... жер асты ... 1-5 тен 20-30 м ... орналасады. Суармалы үлескілер мен
каналдардың бойында олар жер бетіне ... ... ... ... ... ... ... минералдылығы 2-3 г/литрден асады.
Химизм типі бойынша хлор мөлшері көтеріңкі сульфатты-натрилік. Өзен ... ... ... ... ... хлоридтік
тұздануы мен магнийлік кебірлену қаупі арта түседі. [7]
Арал теңізі — ірі ішкі су ... ... ... ... 1060 ... 428, ... 284 км. ... заманнан бері Арал теңізі балық
байлығымен ... ... ... мен ... арасында халық
шаруашылығының бағалы жүктерін ... да Арал ... роль ... ... мен Сырдария өзен алқаптарында аңшылар бір миллионға ... ... алып ... ... Арал ... ... ғылыми мекемелер назар аударып
отыр, көптеген ғылыми ... мен ... де ... ... ... аударып, ғалымдарды алаңдатуы бекер емес. Соңғы 10—15 жылдың
ішінде ... ... ... айтарлықтай өзгеріс енді, су деңгейі
төмендеп оңтүстік және шығыс жағалауындағы теңіздің таяз ... ... ... ... көзі ... мен ... су көп ... Бұрын, суармалы егістік дамымай түрғанда Амудария мен Сырдария
Аралға орташа есеппен жылына 62 ... ... су ... ... ... ... — 44, 1974—1978 жылдары бар болғаны 13 текше километр су
береді. 1974 жылдан бері Сырдария суы Аралға құймайды, ... ... ... ... Ал ... құятын судың 75 проценті
кеміді, 1975—1978 жылдары Аралға бар болғаны 12 текше километр су берді.
Сырдария мен Амудария ... ... 5,5 ... ... ... бар, бұл мөлшерді 8—9 миллионға жеткізу жоспарланып отыр. Кейбір
зерттеулер бойынша суармалы егістікке ... жер ... 16 ... жетеді. Су тек суармалы жерге жұмсалып қана ... ... де көп ... ... ... және ... ... сулар ойпаттарға ағады да, көп бөлігі топыраққа сіңіп,
қалғаны буланып жоқ ... ... аса ірі ... және Сарықамыс
ойпаттарына жылына 7—8 текше километр су құйылып ... ... бәрі Арал ... таяздауына әкеп coқты. 1960 жылдан бері жылма-
жыл таяздаудан теңіз деңгейі 7 метр ... ... ... ... 14 ... ... кеміді. Теніздің кеуіп қалған бөлігі су басып жаткан
бөлігінің көлемімен теңесті. Теңіз суының тұздылығы да көп ... ... ... ... көлдердің көбі кеуіп қалса, кейбіреулері
кебуге ... ... бен ... ... ... ... құбылыстар
балықтардың көбеюіне де кесірін тигізеді. Ауланатын балық көлемі де ... ... 1963 жылы -180 мың ... ... ... ... жылдары бар болғаны 40—50 мың центнер ауланды. Ондатр аулау ... ... мен ... ... ... дейін жалғасып келеді.
Жоспардағы су шаруашылығының болашақтағы қажеттілігін есептегенде ... ... ... 15 ... ... көлемінің тең жартысы кемімек.
Бұдан арғы ... ... одан да ... ... бір ... 66 мың ... 26 ... километрге дейін азаяды.
Арал теңізінің қазіргі ... оны ... ... ... қалудың
қиындығын көрсетіп отыр. Тек оның құру мерзімін ұзартудың мынадай жол-дары
бар: 1) жеке шаруашылықтар қажетіне байланысты ішкі суды ... ... және ... ... ... үнемді әдістерін пайдалану; 2)
Арнасай, Сарықамыс сияқты, тағы ... ... ... ... ... оған жиналатын пайдаланылған суларды да сақтап калып теңізге қосу;
3) суару жұмысына табылған жер асты суларын кеңінен пайдалану.
Бір ... жай Арал ... ... ... ... ... деп ... дұрыс емес. Бұл бүгінгі қоғамның талабынан
туып отырған жай. Олай ... бұл ... ... ... кең дамыған
және ол экономикалық жағынан өзін-өзі ақтап отыр. Бұл аймақтың әртүрлі
дәнді ... ... ... дақылдарын өсіруге аса қолайлы
жерлермен, жылу-энергетикалық жағдайы бар. Орта ... ... ... ... екі рет өнім ... ... ... бүл
аудандарда жергілікті ресурстар мен мүмкіншіліктерді пайдалану ерте ме, кеш
пе сөзсіз болатын ... ... ... ... ... ... өзіне тән қоршаған ортаға жағымсыз ықпалы
тиетіндігін теріске шығаруға болмайды. Бұл ... әлі ... ... ... осы ... ... ... болжаудың өзі қиын. Бұл ... ... ... әлі ... Нақты білетініміз ауаның
кұрғақтылығы мен температурасы артады, яғни кыс бұрынғыдан суық, жаз ыстық
болмақ. Қарақалпақстанда Одақ ... ... ... солтүстіктегі
ең шеткі нүктесі бар. Ауа райы әлгідей өзгеретін болса ол ... ... ... ... ... ... ... қолайлы жағдай оңтүстікке
карай жылжиды. Бұл Арал ... ... ... үлкен
экономикалық және әлеуметтік қайта құруды қажет етеді ... ... ... ... ... ... түбі ... Ол жерде тұз
сіңген сор топырак желмен ұшып ... Орта Азия мен ... ... ... ... де, топырақтын тұздылығын
арттырады. Ал бұл ауыл ... ... ... ... ... жуу үшін ... су қажет болады. ... ... мен ... ... алқабындағы көлдердің кебуі ол жерлерді шөл басуды күшейтеді,
яғни шөлге тән биокомплекс пайда ... Бұл ... ... ... ... ... ... қазірдің өзінде кеміруші жануарлардың
көбеюіне байланысты ... ... ... ... өнімі кеміп
келеді.
Арал теңізінің құруының ең ... бір ... жағы ... ... Арал ... адам ... көне заманнан мекендеген. Көне
заманда бұл жерде мәдениеті жоғары ... ... және ... ... ... ... ... Сондықтан Аралдың жағалауының шөлге
айналуы халықтың тұрмыс жағдайын ... ... жер ... ... мен ... ғалымдары Арал жағалауын зерттеу үстінде.
Олар Арал жағалауын басып келе жатқан кұмды тоқтатып, теңіз түбіндегі ... ... ... ауыспауын қамтамасыз ететін нақты
ұсыныстар ... ... Арал ... топырақты бекітетін
өсімдіктер ... ... ... ... ... ... мал ... айналдырып, мал азықтық өсімдіктер өсіру
жұмы-сы ойластырылуда. Гидрологтар Арал алқабының жер асты су ... оны ... ... әр ... ... мүмкіншіліктерін
ашу мәселесімен айналысуда.
Социологтар мен экономисттердің алдында Арал алқабының ... ... ... ... ... анықтап, халықтық тұрмыстық,
әлеуметтік жағдайын жақсарту жолдарын табу ... тұр. ... ... ол ... ... ... өзгеруіне де баса
назар аударылуы тиіс. Су шаруашылығы қызметкерлерінің алдына да ... ... Олар ... ... су қорын тиімді және
комплексті түрде пайдалану мәселесін жан-жақты ойластырып, ... ... ... кеуіп қалуы әр түрлі табиғаттану ... ... ... ... ... ... да ... проблемаларды ала
келеді. Олардың негізгілеріне: ауа райының өзгеруінің салдарын ... ... ... ... ... қоршаған ортаға жағымсыз ықпалын
мүмкіншілігінше төмендетіп, халықтың тұрмысы мен ... ... ... ... шешу кешіктіруді күтпейтін іс.[2]
Осы аталған еңбектерде қарапайым топырақтар түзілуінің жеңіл және
ауыр литологиялары бойынша эволюциялық қатарлары ... ... ... ... сай ... ... анықталды. Бірақ, топырақтың трансформациялану кезеңдерін
қарастырғанда жер асты ыза ... ... мен ... ... ... қорына сай қарапайым топырақтардың қалыптасу мерзімінің
ұзақтығы мен трансформациялану тізбегінің ... ... ... ... қатарларының алмасуына байланысты улы
тұздар динамикасының реттік қатарлары және ... ... сай улы ... ... байланыс ашылмады. Катиондардың топырақ қабаттарындағы
орналасу реттері қарастырылмаған.Катиондардың топырақ ... ... ... Тұз ... артуындағы шешуші иондар
көрсетілмей қалды. Қарапайым топырақтардың шөлейттенуі ... ... ... ... сай оның ... ... мен химиялық, физика-химиялық
қасиеттерінің өзгеруі қарастырылмады. Соңғы ... сай улы ... мен ... ... ... ... анықталды. Бұл жұмыс осы аталған
мәселелерді шешуге арналған. [3]
Арал теңізінің тартылып қалған табанының жалаңаштануы ... ... ... ... мен ... ... ҚР
Ауылшаруашылығы министрлігінің Топырақтану ... ... ... картографиялық және мониторингтік топырақ зерттеу
жұмыстарын жүргізді (Т.Ф.Некрасова, Р.Х.Киевская, Н.Т.Можайская, Ю.М.Попов,
И.К.Асанбаев, В.М.Боровский, С.Н.Досбергенов, Қ.Д.Қаражанов, ... және т.б.). ... ... нәтижесінде Арал
өңірінің жекеленген бөлігінің орта ... ... ... ... теңіз табанының қарапайым ... ... ... динамикасы жайында деректер алынды. Істелінген жұмыстар
жайында көптеген ... мен ... ... ... Солардың
ішінде «Арал теңізінің деңгейі төмендеуінің қоршаған ... ... ... ... ... антропогендік шөлейттенуі», «Арал өңірі
топырақтарының антропогендік ... және ... ... ... ... ... теңізі деңгейінің төмендеуі ... ... ... ... теңіз акваториясы, 1961-1986 жылдар ішіндегі құрғап қалған өзіне тән
теңіз сортаңдары; 2 – теңіз жағалауын бойлай ... ... ... ... ... қалыптасқан; 3 – бұрынғы Ақпеткі архипелагының құмды-
сортаңданған кешені; 4 – ... ... ... ... ... магистральді коллекторларының жиналуы нәтижесінде
қалыптасқан; 5 – 2000 ... ... ... ... 6 – Арал ... ... абсолюттік деңгейі 29 м. құрғаған ... ... ... ұсақ қырқалы сексеуілді, жүзген өскен барханды - төбелі құмдар; 2-
қара сексеуіл өскен тақырлы ... ... ұсақ және ірі ... 3- жекелеген телімдерде өсімдіктер өспеген, ылғалды сортаңдарда
бір жылдық тұзды шөптер өскен, қара ... ... ... ... ... жазықтар; 4- төмендеулерінде тұзды көлдер кешенімен, тегіс
немесе әлсіз иілген әктасты-сазды жазықтар; 5- қатты тұзданған ... ... ... 6- ... ... терең сулы қалдықты көлдер; 7- сұр құба
гипсті ... ... ... ... ... ... ... әктасты жазықтар; 8- сұр құба ... ... ... және ... ... пішіндері сақталған, қарқынды су эрозиясына
ұшыраған, тілімденген әктасты ... ... 9- сұр құба ... ... ... беткейлі жазықтар; 10- сорлы және тұз ... ... ... ... 11- ... және жүзгінмен бекітілген
қалдық сортаңды, қырқалы және қырқалы ұяшықты құмдар. [1]
1.8. Теңіздің тартылуы және оның ... ... Арал ... ... кеми ... Суды ауыл
шаруашылығының дақылдарын суару үшін қолдану таулармен ағьп келетін ... ... ... астам қысқартып жіберді. Теңіз ... 2,6 млн. ... ... 60% ... ... ... ... 12-ден 2 м-ге түсіп
кетті, тұздылығы 2 еседен астам артты. Күн ... 200 ... тұз бен ... 300 км ара ... ... ... топырақтың тұздануы,
өсіміктер мен жануарлар дүниесінің кедейленуі, климаттың өзгеруі одан әрі
жалғасуда. Халықтың денсаулығы күрт ... ... ... ... жағдайы экономиканың дәстүрлі
бағыттарының дамуының мүмкін болмауына әкеліп, бірқатар ... ... ... туғызады.
Қоршаған ортаны бүза отырып, кез келген қазіргі заманғы қоғам өзінің
болашағын жояды. Болашақ ұрпақтардың ... үшін ... ... қалу ... ... ... ... сақтау үшін табиғи ортаның
жағдайын бакылап, өнеркәсіптік қалдықтарды нормалау мен алдын ... және ... ... ... ... ... іске
қосу керек.
Аралды сақтап қалу мүмкін бе? 30 ... ... Арал ... 640 ... айрылды, судын түздылығы 26—27 г/литрге (бұрын 11—12) жетті. Су-дың
деңгейі 13 метрге төмендеді, су ... ... ... шегінді.
Кеуіп қалған теңіз түбінен құмды-түзды дауылдар көтерілуде.
Арал теңізі Орта ... ... ... ... ... ... ... жүзінде ішкі су қоймаларының ішінде төртінші орында болған.
Теңіз Тұран ойпатында орналасқан. Қарақүм және Қызылқұм шөлдері
Аралды ... және ... ... ... ... ... орташа көлемі —
шамамен 1000 км3. Тереңдігі 20—25 м., ең ... ... — 67 м. ... ... ... қыста — 7—13,5°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері
шамамен 100 мм.
Арал теңізінін, су балансы бұрын жауын-шашынмен — 5,9 км3, ... — 54,8 км3 ... ... ... ... ... — 60,7 ... деңгейінің маусымдық ауытқуы — 25 см, ал ... — 3 ... ... ... ірі тау ... бүл орасан үлкен аумақтың өзендерінін
сулылығын қамтамасыз еткен. Аралдың су балансын Орта Азияның ірі өзендері ... мен ... ... ... ... ... жерлердің кеңеюіне байланысты Арал
теңізіне келетін өзендердің суы күрт кеміп кеткен: 1970 жылы 35,2 км3, ... жылы — 10 км3. 1986 жылы ... мен ... өзендері теңізге
жетпеген. Барлық су суармалы жерлерге жұмсалды.
Алабындағы ... ... ... дейін (1960-1970)
дүние жүзінде теңіз деңгейінен 53,0 м ... ... Осы ... ... 66,1 мың км2, ... ... 1064 км3, ... тереңдігі
16,1 м (ең терең жері 67 метр), ұзындығы 428 метр, ені 235 км, су ... ... 69000 км2 ... ... ... ... үздіксіз
су алу барысында 1998 жылы теңіз деңгейі 18 метрге ... ... екі су ...... Арал және Кіші ... ... қалды /5/.
1.9. Карта құрастыру ... мен ... ... картаны құрастыру процесі қарапайым әрі ыңғайлы, ол дәстүрлі
тәсілмен немесе ... ... ... ... ... ... ... шыққан мәліметтер, яғни олардың көзі
ретінде қарапайым күнделікті ... ... ... ... Осындай мәліметтер базасын әркелкі территориядағы, әртүрлі
масштабтағы белгілі бір шартты ... бар ... ... мүмкіндік
береді.Әр уақытта мәліметтер базасы жаңа деректермен толықтырылып, ондағы
басқа деректерді корректілеп, сол ... ... ... ... - ол ... немесе құбылыстың пішіні ... ... ... ... байланысты оларды:растрлық және
векторлық деп бөледі. Растрлық деректерде - сандық, космостық, аэро ... ... кез ... ... ... ... ... карталарын
жатқызуға болады.
2)Атрибуттық деректер-ол географиялық нысан туралы қосымша дерек
береді. Кеңістіктік деректер ... ... ... ... ... бұл картаға үлкен мағына мен специфика ... ... ... ... ... ... сызық, көп бұрышты
түрде берцлуін айтады. Ол дискретті нысандардың, мъсалы, құбыр, жол, ... ... ... Ал ... ... ... ақиқат тең
ұяшықтарға бөлінген пикселдер түрінде ... Олар ... ... ... ... Әр ... класқа немесе категорияға қатыстылығын
анықтаайтын мәні ... ... ... ... 5 ... ... ... енгізу,
манипуляция, басқару, сұраныс, вигуализациялау.
ESRI фирмасының программалық өнімі ArcGIS-те ГАЖ толық каталог ... яғни ... ... ... деңгейлі мүмкіндігі бар.
ArcGIS-бұл 3 ... ... ArcMap, ... ... ... жиыны.Бұлар бірігіп картографиялау, мәліметтерді басқару,
кеңістіктік анализ, мәліметтерді редакторлау және оларды геоөңдеуден өткізу
сияқты ... ... ... ... ... ... ... қолданушылардың үлкЕн қауымына арналған толық-функционалды,
интегрирленген, масштабталған жүйесі.
ArcMap – картаны ... мен ... ... ... ... үшін ... Бұл қосымшада негізгі жұмыс картамен
жасалады. Картаның ... ... ... ... ... ... ... линейкасы, солтүстік стрелка және басқа
элементтерді сақтайтын терезесі, яғни компоновка ... ... 2 ... ... істейміз:
1) Географиялық мәліметтер негізінде –географиялық қабаттармен жұмыс
жасауға, әртүрлі символдарды анықтауға, анализ ... ... ... ... ... ... ... Компоновка негізінде – карталарды безендіру, яғни легенда құрастыру,
тақырыбы, ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
ArcCatalog-геомәліметтердің базасын құрастыру мен кеңістік мәліметтерді
басқару үшін, сонымен қатар, метамәліметтерді құру, ... ... ... ... ... ... ГАЖ-дың барлық мәліметтерін
құрылымдауға және басқаруға ... Ол ... ... ... ... инструменттер, метамәліметтерді құрастыру, көру,
басқару, әртүрлі мәліметтер ... тез ашып ... ... ... ... құралдар ұсынады. ArcMap ... ... ... – редакция жасалмайды.
ArcToolbox – мәліметтерді геоөңдеудің конвертациясы. Геомәліметтерді
өңдеуге арналған көптеген құралдарды сақтайтын қосымша.
ArcMap, ArcCatalog және ... ... ... ... ... Мысалы, ArcCatalog -та картаның документін табамыз да, ... екі рет ... ... ... болады. Кейіннен ArcMap -та
ArcToolbox көмегімен өзгертулер келтіруге болады.
Мен, ... ... ... ... ... шаруашылығының картасын
құрастыру" тақырыбы бойынша карта сызғанымда американдық ESRI ... 9.1. ... ... ... Бұл ... себебім – оның қолайлылығы, жұмыс операцияларын тез ... ... ... ... ... ... келуі.
Жұмыс жасамас бұрын Қазақстан Республикасының саяси-әкімшілік ... ... өз ... ... яғни байланған топонегізді ала отырып,
оны ... ... ArcGIS ... ... ... ... ...
керекті қабаттарды құру, оларды цифровкалау, қабаттың ішінде ... ... үшін ... ... ашу ... ... жеке ... құру – Arccatalog-тағы vector папкасынан тышқанның
оң жағын ... ... ... ашылады→ат береміз→
бейнелеудің қажетті ... ... ... ... ... беру үшін ... ... немесе Import→Координата жүйесі проекциясы (Projected Coordinate
System)→Пулково 1942→керек зонаны таңдаймыз→ОК→ОК.
Осы Arccatalog-та ашылған қабатты ArcMap-қа шақырамыз. Ол үшін ... ... ... ... ... vector ... бізге қажетті
қабатты шақырамыз, яғни Add. Әрбір Shapefile 6 ... ... Мой ... ... ... ... жұмыс істегенде оцифровка жасай отырып, сол обьекттерге
анализ бере кетеміз, яғни Атрибуттар кестесін ашамыз.
Атрибуттар ... ашу. ... ... ... ... ... да," ... кестесін ашуды" таңдаймыз→обьекттердің
атын жазу үшін жаңа жол ашу керек,опции→жол қосу (добавить поле)→жол атын
береміз.Оның типін таңдаймыз:
Shapefile – ... ... ... ... ... Ол 6 құрамдас бөліктен
тұрады. Егер осы құрамдас бөліктердің біреуі кем болса, ... ... кез ... ... бір ... екінші жерге көшіру үшін міндетті
түрде 6 құрамдас бөлігін түгел көшіру ... ... ... жұмыс
істегенде барлық обьекттерді категорияларға бөлеміз. Картасы құрастырылып
отырған территориядағы барлық обьекттер салынып болған соң, ... ... ... ... ... ... ... береміз. Яғни,
пішінін, түсін, сызықтық обьект болғанда қалыңдығын және т.б. анықтаймыз.
Нәтижесінде әрбір обьект өз ... ... ... бір ... ... ... ... обьектілерді жазу технологиясы, тексттік баған құру,
онымен жұмыс жасау жолдары.
Географиялық ... ... ... ... ... ... Кез ... географиялық обьектілер белгілі бір ақпарат
көзі болып табылады. Олардың ... ... тән ... ... морфолгиясы) болады.Мысалы, таудың атауы, биіктік өлшемі,
көлдердің атауы, ... ... және ... ... ... ... ... бетіндегі обьекттердің
атауы жазылады, негізгі географиялық ақпарат беріледі.
Карта бетіндегі ... ... ... оның ... ... ... керек. Масштабқа байланысты обьекттерді таңдап алады.
Обьекттерді жазу үшін қабатқа ... оң жақ ... ... (Properties) терезе ашылады→жазу (labels)→жол (field)
Шрифттың өлшемін, түсін таңдауға болады.
Аннотация және оны құру жолы
Геометриялық 3 әдіспен – ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер карта бетінде жазу арқылы береді.
Мұндай картографиялық мәліметтерсіз картаны оқу мүмкін емес. ... ... ... оның ... және ... ... немесе
атауларын атрибуттар кестесіне толтырамыз. Электронды ... ... ... ... ... ... ... - обьекттердің сандық және тексттік ... жеке ... ... құру ... ... ... ... соң, мысалы, елді мекендердің
атауы name жолы арқылы категорияға бөлініп, ... ... ... ... тек бір бағытта ғана жазылады. Мысалы, оң жаққа, бірнеше
қабаттың мәліметтері осы әдіспен жазылған жағдайда бір-бірімен ... ... ... ... жеке ... қабатын құрып, олардың
орнын ... ... Осы ... іске ... үшін ... атқарамыз: ArcMap-та сол ... ... оң ... аннотацияға конвертациялау (Convert labels ... ... осы ... ... мәліметтер
болады→байланысты обьектілер (feature linked).
Обьектімен байланысты аннотация, яғни сол обьектімен тікелей байланыста,
обьектіні алып ... ... өшіп ... Соңында convert басамыз,
аннотация қабаты ... кез ... ... ... ... ... қоюға, қажет емес
кезде алып тастауға, шрифттің түсін, өлшемін өзгертуге болады.
Аннотация ... ... ... жағдайлар:
– карта масштабын көрсету керек;
– аннотациямен жұмыс жасағанда карта ... ... ... ... сақтау керек.
Аннотация қабатында обьектілер қанша класқа бөлінсе, ... ... ... көрсетеді. Кез келген уақытта бір категорияға кіретін
барлық обьектілердің автоматты түрде ... ... ... ... ... қағаз бетіне басып шығаруға әзірлеу
Мәліметтер түрінде (Data view) – кеңістіктегі ... ... ... түстерін таңдау, атауларын немесе жалпы мәліметтерін
жазу, яғни ... ... ... ... ... (Layout view) - картаны безендіру, қағаз ... ... ... ... ... ... Өзімізге қажетті обьекттер
редакцияланып болған соң, картаны безендіру үшін ... ... ... ауысамыз. Ең бірінші байқайтынымыз: панельде қағаз өлшемі
көрсетіледі.
1.Өзімізге қажетті масштабын ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін Бет пен баспа параметрі (Page and print
set up) ... ашу ... Оны екі ... ... ... Файл ... Картадан бос кеңістікте тышқанның оң жағын басу арқылы.
Ашылған ... ... ... ... ... тек ... өлшемі
ғана емес, қағаз бетіне басып шығару жұмысы жүзеге ... Name ... ... немесе плоттердің атын көрсетеміз.
2) Paper – қағаз өлшемін таңдаймыз.
3) Orientation:1) Портрет (Portret)
2) Альбом (Landscape)
Карта тақырыбын жазу
Карта тақырыбын жазу үшін ... ... ... ... ... масштабын жазу
Карта бетінде масштабты 2 жолмен көрсетуге болады:сызық және ... ... ... (Insert) → Сандық (Scale text)
Солтүстік стрелканы шақыру
Қою (Insert) → ... ... (North ... легендасын құрастыру
Карта легендасы – карта бетіндегі обьекттерді оқу үшін ... ... ... деп ... ... шартты белгілерді құрастыру
үшін әрбір қабатта көрсетілген обьекттер мен ... ... ... ... Кез ... ... құрастыруда картадан тыс бос
орындардың ... ... ... қоюға пайдаланамыз.
Қою (Insert) → Легенда (Legend)→ ашылған терезеде 2 баған бар:
1) Map layers 2) Legend ... ... ... ені мен ... ... ... дайын болған картаны қағаз бетіне басып
шығару үшін төмендегі ... ... ... өлшемін тексереміз.
Оның 3 түрі бар. Ол үшін, яғни оң жағын басып,
1) Бет пен баспа ... (Page and print set up) → Use printer ... → Show printer margins on ... ... ... File→ Print→Number copies→OK
- тәртіптерін орындау барысында картаны талапқа сай дайындауға болады /7/.
ҚОРЫТЫНДЫ
Арал теңізінің ... ... ... ... ... шөл даланың
пайда болуына байланысты өңірде табиғаттың ... жаңа ... ... ... ... процестерді антропогендік реттеу арқылы жүруде. Соңғысының үлес
салмағы басымдау. Өйткені, экологиялық жобаларды жүзеге асыру табиғаттың
онан ары ... ... қана ... оның дамуына оңтайлы бағыт ... ... ... ... жинақталып келеді. Арал өңірінде
табиғи қорлардың потенциалдық деңгейі жоғары. ... ... ... ... ... ... жаңа серпін беретін қолайлы жағдай
қалыптасып ... ... ... ... ... Арал ... (САТ)
«Көкарал» бөгетімен бөлектеп сақтау мен Сырдария өзеніне ... ... ... ... ... Бұл жоба ... ТМД ... алғашқы
болып орындалды. Президент Н.Ә.Назарбаевтың тікелей қолдауымен құны ... АҚШ ... ... ... ... ... ... және Арал
теңізін сақтау) жобасы жасалып, оның бірінші кезектегі ... ... 2005 жылы ... аяқталды. Жобаның құрамдық бөлігі болып
табылатын «Ақлақ» су ... ... 2007 жылы ... ... Бұл екі ... түпкі мақсаты Арал өңірінің табиғатын онан ары
бұзылудан сақтау және ... ... ... ... молайта
отырып, экономикаға қызмет еткізу. «Көкарал» бөгетінің құрылысы аяқталған
соң қысқа мерзімде Солтүстік кіші теңіздің айдыны 87,0 мың ... ... Арал ... 80 км-ге қашықтап кеткен теңіз қазір қалаға 20,0 км-
дей жерде тұр. Бөгеттің қазіргі биіктігі Балтық жүйесі ... 42,0 ... ... осы ... қалатын болса, онда кіші теңіздің аумағын су ... ... 1994 жылы ... кіші ... ... БЖ ... ... 36,88 метрде тұрған болатын. Сонда солтүстік кіші Арал теңізі ... ... ... су ... теңіздің ең терең Орталық пен ... ғана ... тұр, ал ... пен ... ... су ... халық көп шоғырланған Арал қаласы мен ел мекендеген теңіз ... ... Бұл ... қыруар қаржы жұмсап, салынған солтүстік кіші Арал
өзінің экологиялық және әлеуметтік-экономикалық функциясын ... ... ... ... бөгетінің екінші кезегін жалғастырып, оның
биіктігін 44,0 метрге жеткізсе ғана ... ... ... 2007 жылы
бөгеттің екінші кезегіне 120,0 млн. АҚШ доллары бөлініп, оның жобалау және
дайындық жұмыстары жүргізілуде. Бөгеттің екінші ... ... ... суға ... Бұл жағдайда теңіз жағасындағы ел ... ... ... Қаратүп, Жамбыл, Тастүбек, Ақеспе, Ақбасты
учаскелеріне теңіз ... ... ... қалпына келеді, малға
жайылым мен шабындық молаяды, жайлы микроклимат ... ... Арал ... ... тек Қазақстанның ... ... ... деңгейдегі күрделі шешімін таппай келе жатқан
мәселе болып тұрғандығы барлығымызға аян. Сондықтан да «жұмыла көтерген ... ... ... Арал ... ... ... келтіруді қолға
алайық,ағайын!
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Акрамов З.М, ... А.А. ... ... и ... ... ... ... 1990 г. 13 – 46 стр.
2. Мамбетқазиев Е.Ә., Сыбанбеков Қ.Ж. Табиғат қорғау. А., Қайнар. 1990 ж.
202 – 206 ... ... Г.С., ... Г.Т. Экология. А., «Экономика» 2002 ж. 297 ... ... ... ... ... ... А., «Атамұра». 1996 ж. 142 – 166 бет.
5. Сыр елі - ... ... ЖШС, - 2005ж. – б.173 ... К.М. Акпамбетова. «География аридных ... ... ... 4.2 – ... Изд – во КарГУ, 2002. – с. 85 – 89.
7.В.Г. Сальников. Эколого – климатический потенциал ...... ... 2006. – с. 14 – ... Г.З. ... ... ... «Қызылорда облысының
физикалық және әлеуметтік – ... ... ...
Қызылорда, - 2004, 124 бет.
9. Пойсковые программы www.google.ru

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізі туралы6 бет
Астрофизикалық объектілерді фракталды талдау11 бет
Геодезия және картографияның даму тарихы7 бет
Геодезияның даму тарихы5 бет
Галлий және индий антимонидінің фотолюминесценциясы42 бет
Сұраныс және ұсыныс моделі13 бет
Фракталдар7 бет
Халықаралық теңіз құқығның негізгі қағидалары8 бет
Алматы облысының ұлттық құрамының динамикасын картографиялау61 бет
Антикалық жерорта теңізінің медецинасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь