Ежелгі Қосөзен қала мемлекеттерінің тарихы

КІРІСПЕ

1. ЕЖЕЛГІ ҚОСӨЗЕН ҚАЛА МЕМЛЕКЕТТЕРІНІҢ ТАРИХЫ.

1.1. Оңтүстік Месопотамия қоғамы.
1.2. Шумерлік қала мемлекеттердің жалпы тарихы.


2. АККАД МЕМЛЕКЕТІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДАН КҮШЕЮІНІҢ НЕГІЗІ.

2.1. Аккадтың Қосөзен аралығындағы саяси . экономикалық үстемдігі.
2.2. ІІІ Ур династия тұсындағы Қосөзеннің саяси және әлеуметтік . экономикалық тұрғыдан өрлеуі
3. ЕЖЕЛГІ ВАВИЛОННЫҢ ЭКОНОМИКАСЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНУІ.
3.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
3.2. Ежелгі Вавилоны қоғамы және оның әлеуметтік құрылымы
3.3. Шумер мен Аккадтың қала мемлекеттері тақырыбын тарих сабағында оқыту.

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Ежелгі дүние тарихын оқығанда осы құл иеленуші қоғамның, таптық қоғамның қалай пайда болғанын, қандай түрде болғанын, әр елдер үшін өзіндік қандай ерекшеліктерінің, өзгешеліктерінің, әлеуметтік – экономикалық және саяси дамудағы айырмашылықтардың немен байланысты болғанын түсіну жалпы заңдылықтарды аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам қоғамының даму процесіндегі көптеген күрделі мәселелерді экономикасының дамуындағы, саяси биліктің түрлеріндегі айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын болар еді.
Ежелгі дүние тарихы – ең бірінші таптық қоғамның пайда болу, өсу, даму және құлауының тарихы. Бірінші тапқа бөліну, таптық езу, қанаушылық, құл иеленуші қоғамда: меншік иесі, құл иесі – толық құқықты еріктілер мен еріксіз, өзі біреудің меншігі болған құлдар арасында болды, ежелгі дүние тарихы осы құл иеленуші қоғамның, құл иеленуші елдердің (Шығыстық, Батыстық), мемлекеттердің тарихы.
Құл иеленуші қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму дәрежесіне қарай: төмеңгі, жоғарғы екі сатысы болды. Бірінші төмеңгі сатысы – шығыстық патриархалдық құлдық деп аталды. Онда құл негізгі өндіргіш күш емес, негізгі өндіруші күш ерікті қауым мүшелері – шаруалар, жаулап алған елдердің бағынышты тұрғындары /түрліше салықтар төлеп, көптеген міндеткерліктер атқаратын/ қаналушы тап, мұнда құлдардың еңбегі шаруашылықта қосымша орында ғана болды. Құл еңбегінің шаруашылықтың барлық саласында да кеңінен, -көптеп пайдаланылып, құлдардың негізгі өндіргіш күшке айналғаны антикалық /Ежелгі Греция мен Ежелгі Рим/ көне заманда болды.
Соңғы уақытта біраз Шығысты зерттеуші тарихшылар Шумерлік қала-мемлекеттерде және Ежелгі Вавилонда классикалық құл иелену болды дегенді айтып жүр. Сонымен құл иеленуші қоғамның жоғарғы классикалық, төмеңгі – патриархалдық сатылары болды. Осы жағдайға лайық мемлекеттің – саяси биліктің де түрліше формалары болды. Бұл арада егіншіліктің бірінші шарты – жерді қолдан суландыру, яғни ирригациялық жүйелер, ал оның өзі не қауымның, не провинциялардың, не орталық үкіметтің ісі болып табылады. Шығыстық биліктің әрқашанда да үш мекемесі болды; олар қаржы мәселесі /ел ішіндегі қанау/, соғыс /ел ішіндегі және бөтен елдерді қанау/ және қоғамдық жұмыстар /ұдайы өндіріс қамы/.
1. Афанасьева В.К. Гильгамеш и Энкиду: Эпические образы в искусстве. М., 1979.
2. Белецкий М. Забытый мир шумеров. М., 1980.
3. Иванов В.В. Хеттский язык. М., 1963.
4. Дунаевская Е.И. Язык хеттских иероглифов. М., 1969.
5. Дьяконов И.М. Законы Вавилонии, Ассирии и Хеттского царства// Вестник древней истории. 1952. № 3-4.
6. Вайман А.А. Шумеро-вавилонская математика. М., 1961.
7. Менабде Э.А. Хеттское общество. Тбилиси, 1965.
8. Вулли Л. Ур халдеев. М., 1961.
9. Грибов Р.А. Земельные отношения в Мари//Вестник древней истории. 1970. № 2.
10. Грибов Р.А. Воинская и трудовая повин¬ности в Мари//Вестник древней истории. 1972. № 3.
11. Дьяконов И.М. Общественный и госу¬дарственный строй древнего Двуречья (Шу¬мер). М., 1959.
12. Дьяконов И.М. Люди города Ура. М, 1990.
13. Козырева Н.В. Древняя Ларса: Очерки хозяйственной жизни. М., 1988.
14. Клима И. Общество и культура древнего Двуречья. Прага, 1947.
15. Крамер С.Н. История начинается в Шу¬мере. М., 1965; 2-е изд. М., 1992.
16. Кьера Э. Они писали на глине. М, 1984.
17. Ллойд С. Археология Месопотамии. 2-е изд. М., 1984.
18. Никольский Н.М. Частное землевладе¬ние и землепользование в древнем Дву¬речье. Минск, 1948.
19. Оппенхейм А.Л. Древняя Месопотамия: Портрет погибшей цивилизации. М., 1990.
20. Флиттнер Н.Д. Культура и искусство Двуречья и соседних стран. М.; Л., 1958.
21. Якобсен Т. Сокровища тьмы: История месопотамской религии. М., 1995.
22. Якобсон В. А. Возникновение писаного права в древней Месопотамии//Вестник древней истории. 1981. № 4.
23. Дьяконов И.М. Община на Древнем Во¬стоке в работах советских исследователей//Вестник древней истории. 1963. № 1.
24. Ильин Г.Ф. Древневосточное общество и проблемы его социальной структуры//Вестник древней истории. 1983. № 3.
25. Илюшечкин В.П. Проблемы формационной характеристики сословно-классовых обществ. М., 1986.
26. Илюшечкин В.П. Эксплуатация и собст¬венность в сословно-классовых обществах (Опыт системно-структурного исследова-ния). М., 1990.
27. Качановский Ю.В. Рабовладение, феода¬лизм или азиатский способ производства? М., 1971.
28. Кобищанов Ю.М. Теория большой фео¬дальной формации//Вопросы истории. 1992. № 4—5.
29. Коростовцев М.А. О характере древне¬восточного общества//Народы Азии и Аф¬рики. 1966. № 3.
30. Меликишвили Г. А. К вопросу о характере древнейших классовых обществ//Вопросы истории. 1966. № 11.
31. Меликишвили Г.А. Характер социально-экономического строя на Древнем Востоке (Опыт стадиально-типологической класси¬фикации древних обществ)//Народы Азии и Африки. 1972. N° 4.
32. Меликишвили Г.А. Об основных этапах развития древнего ближневосточного общества//Вестник древней истории. 1985. N° 4.
33. Неронова В.Д. Формы эксплуатации в древнем мире в зеркале отечественной ис¬ториографии. М., 1992.
34. Никифоров В.Н. Восток и всемирная история. 2-е изд. М., 1977.
35. Никольский Н.М. К вопросу о рабстве на Древнем Востоке//Проблемы истории до¬капиталистических обществ. 1934. № 7—8.
36. Никольский Н.М. К вопросу о ренте-на¬логе на Древнем Востоке (к вопросу о форме эксплуатации труда на Востоке)//Вестник древней истории. 1939. N° 2.
37. Общее и особенное в историческом раз¬витии стран Востока. [Сб. ст.] М., 1966.
38. Проблемы докапиталистических об¬ществ в странах Востока. [Сб. ст.] М., 1971.
39. Досаев Т. Ежелгі дүние тарихының кейбір мэселелері А, 200-806
40. Нұғыманова Н. Ізденіс сабақ //Қазақ тарихы – 2004. №1.
41. Таубаева Ш.Т., Барсай Б.Т. Оқытудың қазіргі технологиялары// Қазақстан мектебі. 2005. №4.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1. ЕЖЕЛГІ ҚОСӨЗЕН ҚАЛА МЕМЛЕКЕТТЕРІНІҢ ТАРИХЫ.
1.1. Оңтүстік Месопотамия қоғамы.
1.2. Шумерлік қала мемлекеттердің жалпы тарихы.
2. АККАД МЕМЛЕКЕТІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... – экономикалық үстемдігі.
2.2. ІІІ Ур династия тұсындағы Қосөзеннің саяси және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНУІ.
3.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие болуы.
3.2. Ежелгі Вавилоны қоғамы және оның әлеуметтік ... ... мен ... қала ... ... тарих сабағында
оқыту.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Ежелгі дүние тарихын ... осы ... ... ... ... ... пайда болғанын, қандай түрде
болғанын, әр елдер үшін өзіндік ... ... ...... және ... ... айырмашылықтардың немен
байланысты болғанын түсіну жалпы заңдылықтарды аңғару – негізгі мақсат.
Онсыз адам ... даму ... ... ... ... дамуындағы, саяси биліктің түрлеріндегі айырмашылықтарды,
тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын ... ... ... ... – ең ... ... ... пайда болу, өсу,
даму және құлауының тарихы. Бірінші тапқа бөліну, таптық езу, қанаушылық,
құл ... ... ... иесі, құл иесі – толық құқықты еріктілер мен
еріксіз, өзі біреудің ... ... ... ... болды, ежелгі дүние
тарихы осы құл ... ... құл ... ... ... ... ... иеленуші қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму ... ... ... екі ... ... ... ... сатысы – шығыстық
патриархалдық құлдық деп ... Онда құл ... ... күш ... ... күш ... қауым мүшелері – шаруалар, жаулап алған
елдердің бағынышты ... ... ... ... ... ... ... тап, мұнда ... ... ... орында ғана болды. Құл еңбегінің шаруашылықтың барлық
саласында да кеңінен, ... ... ... ... ... ... ... /Ежелгі Греция мен Ежелгі Рим/ көне заманда
болды.
Соңғы ... ... ... ... ... ... қала-
мемлекеттерде және Ежелгі Вавилонда классикалық құл иелену болды дегенді
айтып жүр. Сонымен құл ... ... ... ... ... ... сатылары болды. Осы жағдайға лайық мемлекеттің – ... де ... ... болды. Бұл арада егіншіліктің бірінші шарты –
жерді қолдан суландыру, яғни ирригациялық жүйелер, ал оның өзі не ... ... не ... ... ісі ... ... ... әрқашанда да үш мекемесі болды; олар қаржы ... /ел ... ... /ел ... және ... ... қанау/ және қоғамдық жұмыстар
/ұдайы өндіріс қамы/.
Ертедегі көне ... ... ... деректерді табу, оқып
түсіну, өз жұмысына ... ... ... ала білу тарихшы үшін оңай
жұмыс емес, ол үшін алдымен өз тақырыбына байланысты ... ... ... ... қоғамы – антикалық қоғам, бұл қоғамдардағы өндіріс
тәсілі, өндіргіш күштер, меншік, жерге меншіктің шығыстық ... ... ... түрі ... ... ... қоғам, таптар мен топтар,
олардың ара ... ... оның ... сипаттары туралы саяси
құрылыс, оның негізгі түрлері ... әр ... ... еңбектерді оқып,
пайдалану тарихи – қоғамдық дамудың ... ... ... ... ... ... ... отырып Ежелгі Шумерлік қала-
мемлекеттердің және ... ... ...... және ... анықтау біздің зерттеу мәселеміздің өзектілігін анықтайды. Яғни,
Ежелгі Шығыстағы шаруашылық жүйесінің даму барысын Ежелгі ...... ... Вавилон тарихы арнасында қарастыру басты мақсат – міндет болып
табылады.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ... ... ... Ежелгі Вавилон тарихынан көп, кеңінен мағлұмат ... ... ... ... ... ескерткіштері болып табылады. Сонымен
қатар, әр түрлі шаруашылық ... ... ... ... мен
антикалық авторлардың еңбектері де ежелгі Шумер-Аккад ... ... да ... мәліметтер береді.
Европалық ғалымдар Ж. Опперт пен Э. Хинкс және тағы басқа ғалымдар
бірлесе отырып, ХІХ ғасырдың 40 – жылдары Месопотамия ... ... ... ... сына ... ... ... Аталған жәйт, Ежелгі
Шумерлік ... және ... ... ... оқып ... ... бет – бұрыс жасап, Месопотамия тарихының зерттелуін ... ... ... ... 90 – ... тағы бір ... ... жаңалық ол
неміс оқымыстысы Ф. Деличтің аккад ... ... мен ... ... Негізінен Ежелгі Шығыс дүниесінің негізгі ... ... ... ... ... сына жазу ... Европаға алғаш
әкелген, ХҮІІІ ғасырда ... ... ... ... ... ... К. ... болды.
ХІХ ғасырдың аяғынан бастап Месопотамияның тарихы туралы ... шыға ... ... ... ... ... К. Бецольд пен Б.
Майснердің және де американдық зерттеушілер А. Олмстэд, А. Л. Оппенхеймнің
еңбектерін ... атап ... ... ... ... саяси құрылысы туралы 40-50 жылдары
құнды еңбек жазған американдық ... Т. ... ... ... қатар
ежелгі шығыс тарихын зерттеуде қалыптасқан «панвавилонизм» ағымын кеңінен
қолдап, Ежелгі ... ... оның даму ... туралы құнды
еңбектер жазған тарихшылар қатарына Ф. ... Г. ... ... және Эд. ... ... ... Шумер-Аккад қала-мемлекттерінде жер қатынастары ... ... баға ... ... еңбек жазғандардың бірі А. И. ... ... ... ... ... ... ... ретінде В.В. Струвені атап өтуге болады. 50-90 ... ... ... ... ... ретінде орыс ассириологиясының
көрнекті өкілдерінің бірі М. А. Дандамаеваның еңбектері Ежелгі Қосөзен қала-
мемлекеттерінің тарихын оқуда баға ... ... ... ... ... ... ... ІІІ-ІІ мыңжылдықта Шумер мен Аккад бүкіл
Қосөзен аралығының экономикалық, саяси, мәдени ... ... ... ... ... ... ... көбірек те, әр түрлі. Солардың ішіндегі
Шумер-Аккад қоғамы туралы ең бағалы, жан – ... ... ... ... да ... беретіні – «Гильгамеш туралы эпос» және ... Ага» атты ... ... ... шығармаларда Уруктың Киш
гегемониясынан азаттық алуға бағытталған күресі және де ... ... ... ... шынайы мәліметтер сақталған. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... туралы аккадтық аңыздар
сақталған.
«Гильгамеш туралы ... ... ... ... кітапханасынан
табылды және біздің заманымызға дейіңгі ІІ мыңжылдықтың басына жатқызылады.
Сонымен қатар, ежелгі Шумер-Аккад патшалығынан ... ... ... ... ... да орны ... Соның ішіндегі ең
маңызды дегендері біздің заманымызға дейіңгі ХХІІІ ғасырға ... ... ... мен ... ... ... көп жылдық соғыстардан
кейіңгі келісім-шарт құжаты болып табылады.
Ежелгі Шумер, Вавилон мен Ассирияның ... ... ... ... ... мыңжылдықтағы Қосөзеннің, Алдыңғы Азияның тіпті
бүкіл Ежелгі Шығыстың әлеуметтік дамуы, таптар мен ... ... ... ...... ... ... дамуы, мемлекет
жайлы толық және жан – жақты мағлұматтар ... ... жер ... ... ... ... баға
жетпес құнды еңбек жазғандардың бірі А. И. Тюменев ... ... ... ... ... ... авторы ретінде
В.В. Струвені атап өтуге болады. 50-90 жылдары ашылған көптеген ... ... ... орыс ... ... ... М. А. ... еңбектері Ежелгі Вавилон тарихын оқуда баға жетпес
көмекші ... ... ... патша бірінші Вавилон әулетінің алтыншы патшасы ... Оның өмір ... ... ... 1792 – 1750 жж). Бұл ... ... ... ... ... саяси, мәдени орталығына
айналған кезі, бұл кезден сақталған жазба ... ... те, әр ... ... ... ... туралы ең бағалы, жан – жақты қоғам
өмірінің әр ... да ... ... – осы ... ... ... ... биік базальт бағананы 1901 – 1902 жж француздың
археологиялық ... ... ... ... Сузы қаласын қазғанда
тапты. Бағананың жоғарғы жағында таққа отырған күн тәңірісі ... және ... ... ... Хаммурапи патша бейнесі салған.
Қалған жерлерінде (екі жағынан) сына ... ... ... ... заңы. Негізінен заң үш ... ... ... ... және ... Заңның кіріспесінде заң шығарушы өзінің
құдіретті, «әділ» ... ... ... еткен еңбегін баяндайды. Заң
статьялары Хаммурапи патшаның үстем тап – құл ... ... ... ... ... қорғаған басшы болғанынан мәлімет
береді.
Хаммурапи патша заңы б.з.д. 2000 ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік дамуы, таптар мен топтарға
жіктелуі, олардың ... ...... ... ... ... жайлы толық және жан – жақты мағлұматтар береді. Заң ... Лувр ... ... ... ... (гипске түсірілген)
сақталуда.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міңдеттері. Ежелгі Шығыс тарихында
маңызды орын алатын ... ... ... ... ... және ... құрлыстарына обьективті тарихи
шындық бағыты негізінде талдау жасау.
Ежелгі Шумерлік қала-мемлекеттердің ... ... ... және ... жылдарындағы Қосөзендегі саяси – аймақтық ерекшеліктеріне
талдау жасау арқылы көрсету зерттеудің басты мақсаты болып табылады.
Ежелгі ... ... ... ... және ... тарихын кең көлемде зерттеу міндеттері
төмендегідей:
- ... ... ... ... ... ... әр түрлі тарихи мәліметтер (ескерткіштер) негізінде жаңа тарихи
тұрғыда обьективті түрде ашып көрсету;
- ... ... ... ... саяси өміріне кеңінен талдау жасау;
- Ежелгі Аккад патшалығының құрылу тарихына обьективті түрде
зерттеу жүргізу және оның ... ... ... ... ... патшалардың реформаларының, өзгертулерінің
нәтижесін көрсету;
- Ежелгі Қосөзен ... ... мен ... ... ... беру.
Ежелгі Шығыс тарихында маңызды орын алатын Ежелгі Вавилон тарихына,
оның әлеуметтік–экономикалық және саяси құрлысына Хаммурапи патша Заңнамасы
тұрғысынан обьективті тарихи шындық ... ... ... ... патшаның нақтылы қоғамдық-саяси қызметтеріне тоқталу,
Вавилон билігі нығаюы ... ... ...... ... ... ... көрсету зерттеудің басты мақсаты болып
табылады.
Ежелгі ... ... ... ... ... ... Хаммурапи патшаның іс-әрекет аясы бойынша кең көлемде
зерттеу міндеттері төмендегідей:
- ... ... ... және ... ... ... ... Ежелгі Вавилонның құрылу тарихына обьективті түрде зерттеу
жүргізу және оның өлкедегі ықпалын анықтау;
- ... ... ... ... нәтижесін
көрсету;
- Ежелгі Вавилонның Хаммурапи патша ... ... ... жаңа ... ашып көрсету;
- Ежелгі Қосөзен аймағының өмірі мен ... ... ... ... ... ... жаңалығы. Ежелгі Шығыс тарихында маңызды орын
алатын Ежелгі ... және ... ... патшалығы тарихы туралы, оның
тарихының ерекшеліктері, негізгі тарихи мәселелері туралы әр түрлі деректер
мен құжаттар негізінде көптеген күрделі де тартысты ... ... ... ... ... ... ... көзі ретінде әр түрлі тарихи
ескерткіш әдебиеттердің алынуы тақырыптың ғылыми жаңалығын құрайды.
Зерттеу ... ... ... ... заманымызға дейіңгі
ІІІ-ІІ мыңжылдықты қамтиды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Ежелгі Шумер-Аккад қала-
мемлекеттерінің және Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... білімді жинақтау арқылы историзм, объективтілік
принциптерін негізге алдық. Зерттеу жұмысында салыстыру, ... ... ... практикалық маңызы. Зерттеудің өзекті мәселесі
бойынша пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар мен толықтыруларын, Ежелгі Шумер-
Аккад және Ежелгі Вавилон ... ... ... ... ... ... мен оқушылары, жоғарғы оқу орнының студенттері
пайдалануға болады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ЕЖЕЛГІ ҚОСӨЗЕН ҚАЛА ... ... ... ... қоғамы.
Солтүстігінде Армения тауларынан бастап, оңтүстігінде Парсы
шығанағына дейін, ал шығысында Иранның таулы ... ... ... ... ... созылған кең алқапты алып жатқан территорияны
ежелгі грек географтары ... деп ... Көне грек ... ... ... ... ... мағына береді. Орыс тілді
әдебиеттерде көбінесе «Қосөзен» (екі өзен атауы – ... және ... ... қолданылады.
Ежелгі Месопотамияның байырғы тұрғындары Евфрат пен Тигр өзендерін
«Ащы өзен» деп атаған. Евфрат өзенінің екі ірі ...... және ... Тигр ... ірі ...... және Төмеңгі Заб, Диялы өзендері
болып табылады.
Ежелгі ... ... ... ... жаңа тас ... мекен еткен. Алғаш мекен еткен шумерлік субарей тайпалары болып
табылады. Олардан хассун және ... ... ... мәдениет
ескерткіштері қалған. Олардың тілдері шығыссемиттік аккад тілдер ... ... ... бірнеше диалектіде болған. Оңтүстік Месопотамияда
вавилондық ... ... ... ... ... ... болған. (1; 47).
Екі мыңжыл бойы Шығыстағы ежелгі өркениеттердің ірі орталығы болып
келген Вавилонның пайда болуы мен өрлеуіне Месопотамиядағы өте ... ... ... легі өз әсерін тигізбей ... жоқ. ІІІ ... ... бір орталықтанған мемлекеттер – ... және ... б.з.д ІІІ ... аяғы мен б.з.д. ІІ мыңжылдықтың басында
батыстан, Сирия даласынан келген мал ... ... сути ... күшті соққысынан құлады. Аккадтықтар оларды
аморей тайпалары деп атады. Аккад тілінен аударғанда ... ... ... ... деген ұғымдарды береді.
Сонымен қатар жеңіл олжадан ... ... ... ... де бас ... жоқ. Ур ... соңы элам басып алуымен
аяқталды, Ибби-Суэн патша тұтқынға түседі. Ур ... ... ... ынтымағы уақытша тоқырауға тап болады. Гегемондыққа
бір ... екі ... ... ... Исин ... және ... қаласы таласты. Екі қаланың династияларының атауларына баса назар
аударатын болсақ, олар ... ... ... ... ... ... ... семиттену құбылысы.
Исин патшалары әлсіз билеушілер болды, олар ... ... ... ... ... өз ішінде сеператистік ағымдармен
күрес жүргізулеріне тура келді. Дәл ... ... Ларс ... ... ... ... келе ... Урукта пайда болды, ... ... ... династия көтерілді. Сол кездегі патша аттарына мұқият көңіл
бөліп қарайтын болсақ, олардың ... ... ... ... байқаймыз.
Аталған осы Сумуабума династиясының өкілдері Вавилонды Азияның
астанасы ретінде атағын шығарғандар ... ... ... ұлы ... ... ... ... негізгі орталығы етуге тырысып, осы ... ... ... іске асырды.
Атап айтсақ, ол ұсақ ... ... ... басын
біріктірді, және өзінің патшалығына Киш және ... ... ... ... құрған патшалықта өзге жерлік династия өкілдері болған жоқ,
ол таза аморей династиясынан ... ұлы оның ... ... ... Мардук құдай
құрметіне «Эсагила» храмын тұрғызған болатын.
Осы патшалықтың солтүстігінде жаулап алушылық, ... ... да ... ... ... ... ... (Гинда) өзенінің
басқы ағысында Хольвандағы Серипул-Зохаба таулы аймағында, Тигр алқабынан
Элам жеріне өтер жерде Анубанини патша өз ... ... ... ... Загра таулы жоталарын мекен ететін ... ... ... ... ... орналасқан бейне суреттерді
сипаттайтын ... өз ... ... ... ... ... жауынгер
Иштар құдайдың қолынан жеңісті алу кезін бейнелеген.
Негізінен көптеген тарихшылардың ... осы ... ... ... бар семиттік тайпалардың осындай сипаттағы, яғни көп
жағдайда соғысты ... ... ... ... осы ... ... саяси бытыраңқылықты меңзейді деп ой қорытады.
Осы Тигр алқабынан Элам ... өтер ... ... ... ... ... ... Сеннаара мәдениетінің негізін салады.
Дәл осындай сипат негізінен эламиттерге де тән ... ... ... ... ... өздерінің басты мақсаттарын жүзеге асыруға ... ... ... оның ... ... империяның орнына
өзара жауласқан ұсақ патшалықтардың пайда ... ... үшін өте ... ... ... (3;102).
Сол кезеңде семиттік тайпаларда саяси бытыраңқылық, жалпы құлдырау
байқалатын болса эламдықтарда ... ... ... ... ынтымақ, бір
орталыққа жиналу байқалды. Сеннаараның әлсіреуіне байланысты эламиттер
қолайлы сәт туғанын ... ... мен ... ізінше батысқа бет
алды. Сонымен қатар эламиттерге ... және ... ... ... ... ... қосылған болатын,
Алайда көп жағдайда эламиттердің өзара бірлесуі бейбіт түрде жүріп
отырды, мәселен Суз ... ... ... ... ... ... исак ... өз еріктерімен қосылды.
Сеннаар билеушісінің асқан қатігездігі мен қаталдығынан ығыр болған
патесилер өз тағдырларын осылайша шешті. Дегенмен де эламиттердің саяси ... ... ... нәтижесінде болғаны белгілі.
Элам билеушісі Кудурнахунди көптеген ірі ... ... ... ... билеушілерді өз артықшылықтарынан айырып
төмендетіп ... ... ... ... ... ... еш
кедергісіз, өте қолайлы сәттерде өтті.
Ежелгі қасиетті қалалар Урук пен ... ... ... ... ... храм ... ... жексен етілді. Кейін төрт мың
жыл өткеннен кейін американдық археологтар осы храм кітапхананы ... ... өте бір ... ... ... ... Арадсин Эмутбала далалық аймағындағы билік етуші
Кудурмабук ... өз ... ... ... ... өзін «адда» деп,
яғни бүкіл аморейлік батыстың әкесімін деп санайды. ... ... ... қатар бүкіл алдыңғы Азия ежелгі Эламға вассалды қатынаста,
яғни тәуелді болды. ... ... ... ... өз патшаларын қойып
отырған. (3;47).
Кудурмабук патша Ур қаласында Сину храмын тұрғызған болатын. 1912
жылы Лувр мұражайынан ... ... ... соғыс құдайы Нергалуге
арнаған арнауының жазбасы жарыққа шықты. Ол жазбада Кудурмабук патшаның
Казаллу ... ... ... ... туралы және де Ларс қаласын
басып алып жергілікті династия ... ... ... аса ... жазылған.
Аталған жазбада эламдық билеуші өз әрекетін Ларса тағы үшін кек
қайтарғанын жазған. ... ол ... ... ... ... ... ... ұлы Арадсинді отырғызған.
Ал кейін келе Арадсиннің інісі Римсин ... ... және тағы ... ... ... ... Урук ... талқандайды, және де
жақсы қаруланған әскерінің арқасында Ану, Энилиля мен Эаны басып алады. ... ... ... ... деп ... Вавилондық патша Синмубаллит оның
вассалы ретінде эламдық аптша билігін мойындайды.
Эламдық ... ... ... ... ... қатарына
қосылып, Сирия мен Палестинаны Саргон мен Нарамсиннен қалған мұра ретінде
өздерінің меншігі санады.
Осындай ... ... ... ... территориясында көптеген
ұсақ және орташа патшалықтар пайда болды. Осы патшалықтар арасындағы өзара
саяси гегемонияға таласқан екі жүзге созылған ... ... ... ... ... шиеленістірді.
Шумер және Аккад территорияларын аморей тайпалары басып кіріп жаулап
алуының нәтижесінде екі тәуелсіз патшалық пайда ... ... жаңа ... ... – Исин ... болса, оңтүстікте эламиттер
кеткеннен кейін аморейлер құрған патшалықтың орталығы – Ларса қаласы болды.
Жаңадан құрылған ... Ур ... мен ... ... таласты, сол себептен де екі династияның да өкілдері өздерін «Шумер
және Аккад патшасымыз» деп атады. ... ... ... ... келген саяси талас-тартысқа сонымен қатар тағы да бірнеше мемлекет
қатысты. ... ... ... ... ... ... орналасқан Эшнунна патшалығы мен Евфрат өзенінің орта ... Мари ... да ... орын ... ... барлық мемлекеттерде басқыншы ... ... ... ... ... бекіді. Алайда уақыт өте келе ... ... ... халықпен ассимилиацияға түсіп араласып кетті.
Аталған бұл ... ... ... ... ықпал етті. Мысалға,
мәселен Исин патшаның заңдарында аморей тайпасының өкілдеріне Шумер және
Аккадтың жергілікті ... ... ... да ... жоқ. ... ... ... жағдай аморей тайпаларының наразылығын
туғызып, көтеріліске алып келді. Көтеріліс Липитиштара патшаның мұрагері
Урнинурта ... ... ... Бұл ... ... тұрғыда Шумер мен
Аккадтың құл иеленуші ақсүйектерінің позициясын уақытша күшейтуге ... ... ... арқа ... экономикалық жүйеде орын
алған дағдарыс, ІІІ Ур династиясының құлауы, аморей тайпаларының Шумер және
Аккад ... ... ... ... ... ... уақытша құлдырауына алып келіп, саяси
бытыраңқылыққа жол берді. ... ... ... Евфратта
Мари мемлекеті және Тигр өзені ... ... ... және де ... ... ... мемлекеттері маңызды роль атқарды. Аталған
мемлекеттердегі билік қаруланған отрядтарға иек артқан аморей ... ... ... ХХ – ХІХ ... ... мемлекеттер өзара шиеленіскен
соғыс жүргізді. Осы саяси соғыс барысында Вавилон (Баб ... ... ... ... ... қол жеткізеді. Осы қалада І Вавилон
немесе Аморей династиясы орнықты, және де осы ... ... ... ... ... ... жж) деп аталады.
Соғыс барысында негізгі өзара ... ... ... ... Ларс ... ... кейіннен бекіген
эламдықтардың жеңіл олжасына айналды. (5;46).
Ежелгі эламдық билеуші Рим-Син (б.з.д.1822 – 1763 жж) ... ... ... ... ... Ур және тағы да ... қалаларда
храмдар тұрғызды, алтыннан және мыстан мүсіндер құйдырды, каналдар
салғызды. ... қол ... ... ... қалалары Урук,
Ниппур және Исин болды; ал ... ... ... Ларс ... ... ... ірі қалаларының біріне айналды.
Оңтүстік Қосөзен қоғамы үлкен ... және ... ... ... ... тарихи дамуында жаңа күш ала бастады.
Ирригациялық жүйедегі жаңа жетістіктер, сауда мен қала ... ... да ... байқалды.
Тигр және Евфрат өзендерінің тасуы наурыздың ... ... ... деңгейіне жеткен. Евфрат пен Тигрде 2 аптадан
кейін тасиды. Оның үстіне Парсы ... ... ... дауылы оңтүстік
Қосөзенде су тасқынын туғызды. Ауыз әдебиетінде жойқын су ... ... ... Тигр мен ... ... ... Қосөзен жерін
суландырып қана қоймай, жергілікті халықтың тұрақты қамқорлығын ... ... суды ... ... бүкіл маусым бойында егінді суару үшін
аранайы су ... ... су ұзақ ... топырақ сортаңданып кетпес үшін
артылған суды ағызып жіберу қажет болды.
Осыдан-ақ Қосөзендегі ирригацияның ... ... ... ... ... жері ... аз ... ал жауын
суы тек кейбір өсімдіктердің тамырына жетеді.Көріп отырғанымыздай, табиғи
жағдайлар тұрғындарға ірі ... ... ... ... ... ... жүйесі Ассирия үшін қосалқы маңызда болды.
Соған қарамастан ассириялық жазбаларда «Бүкіл елді астықпен ... ... ... ірі ... ... ... айтылады. (6; 158).
Вавилонияда Египеттегі сияқты каналдар тартылған. Каналдардың
ірісі Евфраттан оңтүстікте Тигрға ... ... ... суреттейтін Страбонның мәліметтері құнды: «Евфрат
жаздың басында ... ... ... тола ... Егер ... ... мен ... тартпаса жер батпаққа айналады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жағдайда ұстап тұру
мүмкін емес, үйткені мұнда жер төмен және жұмсақ. Нәтижесінде арық ... су ... ... болуы мүмкін. Мұны болдырмас үшін ... ... ... ... ... ... оңай іс болғанымен, платинаны
қою көп жұмыс қолын қажет ... ... ... тым ерте ... қолдануға
итермелейді. Халықтың өсуіне байланысты өңделетін жердің көлемін арттырудың
қажеттігі ... ... ... де, ... қақтығыс арқылы ... ... ... бәрі ... IV-III ... ... ... орын алған. Қазіргі кезде археологтар ... ... ... ізін тапқан, бұл түсінікті де, өйткені дәл
оңтүстіктен ирригациялық шаруашылықтың ... ... Көне ... ... ... ғасырда оңтүстік Қосөзеннің басқа жерлерінен, мысалы
Умма маңынан табылды.
Каналдар суландыруға арналған жай арықтар ғана ... ... ... ... ... мәдени және саяси бірігуне әсер етті. Бірқатар
мәтіндерде ... ... ... ... ... ... каналы»
бүкіл елді ... ... ... ... Евфрат өзенінТигрмен
байланыстырған: Лагаш қаласының мәтіндері ... ... ... ... ... ... атап ... айтуынша,
1820 кур су сақталатын бассейн қазылған. Ларса династиясының ... ... жж.) ... бірі Рим-Синнің кезінде бірқатар ... ... ... қорларын сол қалпында ... мен ... ... тым көп ... ... қажет еткен.
Музейлерде сақталған сына жазулы тақташалар жұмыс күшінің ... ... ... ... ... ретінде 2 құжат бар. Соның
бірінде «платина ... үшін 3 ... 10 ... жіберілгендігі туралы
айтылады. Негізінен әйел адам мұндай ауыр жұмыс істемеген, тек ... ... ... ... Тағы бір ... 28 ... бөгет
үшін жіберілгендігін хабарлайды.
Қосөзендегі каналар арнасының кеңдігі 10-20 ... ... ... ... Егіс ... топырақ арқылы жеке
учаскелерге бөлінген.
Қосөзенде де Египеттегі сияқты ... ... Су ... ... ... ... тыңайтқыш ретінде
балдырларды қалдырып толтырған. Ежелгі Египеттегі ... ... да ... су
көтергіш құрылғылар, көбінесе шадуфтар арқылы суарылған».
Ежелгі Қосөзенде аталған осы кезеңде шаруашылық, саяси, әлеуметтік
және экономикалық ... ... ... белгілі.
Алайда аталған бұл тенденцияларға саяси бытыраңқылық пен ... ... ... ... ... Күн тәртібінде тағы да ... ... құру ... ... ІІІ ... билеушілері өздерін салтанатты түрде құдайға
теңеген болатын. Негізінен олардың шынайы статусы құдайға теңестірілген
монарх ... ... ... билігі өте жоғарғы ... ... ... ... ... ... бөлімшелер
орталықтан тағайындалған наместниктер арқылы басқарылды. Наместниктер
дәстүрлі түрде энси деп аталды.
Ур билеушілері де ... ... ... ... ... ... көп бөлігін көшпелі жауынгерлер аморей тайпаның ... ... ... бір ... ... ... мәжбүрлеу элементтері де пайда
болып, сот құрылды, оған қажетті Ур – ... заң ... ... ... ... ІІІ ... аяғында Шумер және Аккад патшалықтары өз
кезегінде ... ... ... ... Ол ... ... ... түрі орталықтанған мемлекет сипатында болды. ІІІ Ур династиясы
тұсында жердің көп бөлігі патшаның қол ... оның ... ... қол астында жергілікті билеушілердің жері, барлық храмдық
иеліктер мен жаулап алынған жерлер болды. Патша жері өз ... ... ... ... жері құлдар еңбегі арқылы өңделді. Әскери
тұтқындар мен ... ... ... өз еңбектерінің ақысын
натуральды түрде алып ... ... ... тағы бір ... храм ... ... ... үшінші бөлігі әкімшілік және храмдық персоналдарға,
кәсіпқой жауынгерлерге пайдаланылуға берілді. ІІІ Ур ... ... таза құл ... сипатта болған болатын.
Ірі патша шаруашылықтарына арқа сүйеген экономикалық жүйеде орын
алған дағдарыс, ІІІ Ур ... ... ... ... ... ... мәдениетінің орталықтарын қиратуы Месопотамия ... ... ... құлдырауына алып ... ... жол ... ... солтүстігінде әсіресе: Евфратта Мари мемлекеті және
Тигр өзені бойында Ашшур мемлекеті, және де ... ... ... ... маңызды роль атқарды. Аталған мемлекеттердегі билік
қаруланған отрядтарға иек артқан аморей династиясының ... ... ХХ – ХІХ ... ... мемлекеттер өзара шиеленіскен
соғыс жүргізді. Осы саяси ... ... ... (Баб ... ... ... өрлеп, тәуелсіздікке қол жеткізеді. Осы қалада І ... ... ... ... және де осы ... билік еткен
уақыты ежелгівавилон кезеңі (б.з.д.1894–1595 жж) деп аталады.
Осындай жағдайлар ағымында жаңа ...... ролі мен ... ... ... ... орны Тигр мен ... өзендерінің түйіскен
алқабындағы орталық бөлігі, стратегиялық ... бар, ... ... өте ... ... Қаланың аталған осы сипаттары қаланы елдің
саяси орталығына айналуына ... Тап осы қала ... ... ... ... қайнар көзі ирригациялық жүйенің негізгі
түйісулері орналасты, және де Алдыңғы Азияның ... ... ... ... жолдары осы алқаппен өтті.
1.2. Шумерлік қала мемлекеттердің жалпы тарихы.
Біздің заманымызға дейіңгі ІІІ ... ... ... мемлекеттер тарихын (тек орталық астаналарының ауысып отыруы) үш
кезеңге бөлу ... ... ... ... І ... ІІ және ... ІІІ ... кезең ( біздің заманымызға дейіңгі ХХҮІІІ-ХХҮІІ ғасырлар) ... ... ... ... және Киш қала-мемлекетінің өрлеуімен
сипатталады. Оның билеушілерінің ішінде әсіресе Этана ... ... ... кейіпкеріне айналған. Мифтердің айтылуында ол бүркіт
қанаттары арқылы аспанға ... ол ... ... шөбін» алып
Шумердің «патшалығына» ... ... ... атақ даңқы мықты болғаны
соншалық одан кейіңгі билеушілер «Киш лугальі» деген атақты ... ... ол ... ... кейін билеушілер лугаль-гегемон атағына сай болды.
Ертединастиялық кезеңнін алғашқы кезеңінін соңында Урук мемлекетінің
дәуірлеуі басталады. Оның алғашқы ... ... мен ... ... ... ... өмірбаяндарына көптеген
эпикалық шығармалар арналған. Соның ішіндегі ең маңызды құндысы «Энмеркар
және Араттың жоғарғы ... атты ... ... табылады. Аталған шығармада
Шумердің сыртқы байланыстары туралы және шығыстағы ... ел ... ... ... ... ... бай ... беріледі. Онда Шумерден
Араттқа астық пен мал тасылды, ал Араттан Шумерге құрылыс ... ... ... күміс, қола, мыс) және лазурит тасып әкелінді (7,97).
Ертединастиялық кезеңнін екінші кезеңі (біздің заманымызға дейіңгі
ХХҮІІ-ХХҮІ ғасырлар) Киштің ... ... ... ... ... басқарған Урук ұтымды пайдаланды. Кейін келе ... ... ... ... ... эпос ... айналады. Гильгамеш Киш
патшасы Агоймен күресте жеңіске жетіп, Урукты киш ... ... ... және оның мұрагерлері тұсында Уруктың сол кездегі ең ірі
әскери отрядтары болды, оның ... ... ... және ... ... тұрғызды. Кейін келе Гильгамештің өзі ... ... ... ... ... ... болып табылатын
«Бәрін көрген» деген эпоста мадақталған.
Ертединастиялық кезеңнін үшінші ... ... ... дейіңгі
ХХҮ-ХХІҮ ғасырларды қамтиды. Ол кезеңге өзара бір орталыққа ұмтылу, ... ... ... жүйе ... ... ... шет елдерге сәтті
жаулап алушылық жорықтар ... және ... ... және ... ... ... Қала-мемлекеттер арасындағы кескілескен ұрыстар
барысында І династия билік еткен Ур ... ... ... ... билеуші билігі оған храмдық шаруашылықты қосумен
және билеуші ... ... абыз ... ... ... ... Ур династиясының атақ даңқы туралы патша табытнамалары жеткілікті түрде
мәлімет береді. Патша табытнамаларында өте ... ... ... яғни
патшаның келесі өмірінде ... ... ... ... ... патша
арбалары, алтындалған, күмістелген ат әбзелдері, ... ... ... ... және еңбек құралдары (аралар, қашаулар) алтын
мен күмістен жасалған, алтын, перламутр және ... ... мыс ... ... қайық үлгілері, май шамдар, қабыршақтар, аса қымбат әйел
әсемдік бұйымдары (моншақтар, ... ... ... ... мен ... әр ... әшекейлер), тұрмыс заттары (сыра ішуге
арналған ыдыстар, табақшалар) көптеп табылды (12, 64).
Урдағы «патша табытнамаларын» ... ... ... ... деп ... ... мен жоғарғы абыз әйелдерді ... ... ... ... ... ондаған адамдар, соның ішінде арбакештер,
жауынгерлер, әр түрлі қызметкерлер) ... ... ... ... ХХҮІ ... ... ежелгі Қосөзен
аумағында Ур билеушілерін биліктен тайдырған Лагаш қала-мемлекетінің
үстемдігі ... ... ... ... негізін өз кезегінде Ур-
Нанше қалаған болатын. Ур-Нанше Лагаш қаласының ... ... ... сауданың дамуына ықпал етті, бірқатар ... ... ... ... ... ол ... идеологиялық-экономикалық берік негізін
қалады. Лагаш мемлекетінің ең гүлденген уақыты Ур-Наншенің немересі
Эанатуме билігі ... ... ... ... ... еткен жылдары Лагаш
Шумерді түгелдей және де Умма, Киш, Урук, Ларса сияқты ірі қалаларды жаулап
алумен ... ... ... Эламды да бағындырды. Эанатуме үшін
әсіресе Киш мемлекетімен одақтасып алған ... ... ... өте ... қала-мемлекетінің аталған соғыстағы жеңісі атақты коршун
жазбаларында мәңгі сақталған. Ежелгі Қосөзен ... аса ... ... ... дерек болып табылатын жазбада ... 3600 жау ... ... ... ... ... қатар осы жаулаушылық соғыстарға байланысты Умма қаласынан табылған
құжат ... ... екі ... ... ... халықаралық
бейбітшілік келісімнің белгісі болып табылады. Аталған құжатта екі ... ... және ... ... ... ... (31, ... мұрагерлері Лагаштың әскери-экономикалық қуатын ұстап
тұра алмады. Соған ... ... қала ... Қосөзен аңғарындағы
берік саяси ықпалы әлсіреп кетті. ... ... ... ... көп ... ... етті және де Лагаштың өз ішіндегі ... ... ... заманымызға дейіңгі ХХІҮ ғасырда Лагаш мемлекетінде «энси»
билігі үлкен ықпалға ие болады. Өз ... энси ... ... ... Нингирсудың басты абызы болды. ... екі ... ... ... ... ... күшейтіп қана қойған жоқ,
сонымен қатар билеуші қарамағына ең бай храм шаруашылығын да ... өз ... ... және ... ... ... тиіс ... олар әртүрлі діни салтанаттар мен шаралар өткізу бағаларын өсіре отырып
қоғам ... мен ... ... ... Сонымен қатар мемлекеттің
өзі де еңбекші халықтың алым-салықтарын өсіріп көбейтті. ... ... ... ... өз қарамағына алды. Экономикалық қанау
билеушілердің ескі ... ... ... жаңа қанауға ыңғайлы аппарат
құру арқылы күшейе түсті.
Осы барыста Лагашта өте ... ... ... мемлекеттік
төңкеріске шейін барды. Мемлекеттік төңкеріс негізінде «энси» ... ... ... ... оның ... Уруинимгина келді.
Мемлекеттік төңкерісті ұйымдастыруда оған әсіресе ру ... ... ... ... болатын.
Уруинимгина өзінің алты жыл (біздің заманымызға дейіңгі 2318-2312
жылдары) билік еткен ... ... ... ... ... ... Ол
жүргізген реформалар әсіресе өзін ... ... ... ... еткен
әлеуметтік топтардың мүддесін қорғауға бағытталды. Жоғарғы абыздар
персоналдарынан ... ... ... ... шаруашылықтарға
тәуелсіздік берілді (34, 95).
Біздің заманымызға дейіңгі ІІІ-ІІ мыңжылдықтағы тайпалардың ... ... онша көп ... ... Сол ... ... Қосөзен
тайпаларының басым көпшілігінің қоныс ауыстыруы болған.
Сырттан келгендер өздері ... ... ... ... мекендерін
қиратқан. Қосөзендіктерге дейіңгі халықтардың қалдықтары бірте-бірте
бірігіп кеткен. Біздің заманымызға дейіңгі ... ... ... мен ... ... ... Орталығы осы жерде орналасқан
Қосөзен қала-мемлекеттерінде таптардың қалыптасу процесі жүре бастайды. ... ... ... ... ... дамыды. Ал одан арғы түкпірдегі
жерлерде алғашқы қауымдық құрылыс ... ... ... Ерте таптық
қоғамның маңызды орталықтары: Урук, Аратт, Шумер, Киш, ... және ... Бұл ... бәрінде қалың қабатты дуалдармен қоршалған сарайлардың
қалдықтары сақталған. Сарайлардың жан-жағында әр ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар басқа да толып
жатқан тұрғын поселкелер болған. Ежелгі Қосөзен қала-мемлекеттері халықтары
да егін және мал ... ... ... көптеген түрлері
жоғары дәрежеде өркендеген. Бұл процестердің бәрі біздің ... ІІІ ... ... ... ... уақыттың дәрежесімен салыстырғанда, аз уақыттың ... ... құл ... ... ... ... ... қаласы да сол
уақытта пайда болған. Шумер қорғанында және оның сыртында бірнеше ... ... ... Археологтар олардың талан-таражға түспей аман
сақталғандарынан көркем қолөнерінің бағалы ... және ... ... ... ... ... ... екі түрлі болған — ... ... яғни үсті ... ... ... жабылған, тас
шатқалдарда қашап жасалған тік ... ... ал ... сол ... өмірдің күш-қуаты мен дәрежесін көрсететін ... ... ... ... (34, 17).
Патша сарайына жақын жерде бай ... ... ... ... ...... ... жасайтынының үйінен сызықты
жазумен шимайланған балшықтан жасалған 39 ... ... ал ... ... үйі деп аталатынынан 10 кішкене таблица ... ... тек ... ... ғана емес, одан тыс жерде де тарағанын
көрсетеді.
Урук және ... да ... ішкі ... ... ... ... ... Ежелгі Қосөзеннің ... ... ... де кездеседі. Арбаға мінген екі қызды
көрсететін, жабайы қабан ... ... ... ... ... ... ... сарайларынан сызықты жазумен жазылған балшықтан
жасалған кішкене таблицалардың негізгі бөлігі ... ... ... ... келетін жазбаларды зерттеудің негізінде біз ерте құл
иеленуші мемлекеттердің әлеуметтік, экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... Ежелгі Қосөзен халқының негізгі кәсібі
егін шаруашылығы болған.
Жер учаскелерінің өлшемі астық өнімінің мөлшеріне қарай белгіленген:
бұл — салықтан алынған жер ... ... ... емес ... сөз. ... ... ... мемлекеттік статусқа өткен қауымдық жерлер болса керек.
Басқада қызмет ... ... ... ... одан азырақ мөлшерде жер
алған. Олардың ішінде ... ... ... мен ... жұбайлары
көрнекті орын алған.
Мұнда жаңадан пайда болып келе жатқан жеке меншік өшіп бара ... ... ... ... ... өмір сүрген және орасан көп
мөлшерде жер учаскесіне ие болған патша да жерді формальды ... ... (32, ... ... ... патшалығында ірі қара мал шаруашылығы
өркендеген. Әр түрлі ... ... ... ... ... мен әр ... мамандықтағы қызметкерлердің үлкен тобы
сарай жұмыстарын атқарған. Кішкене таблицаларда ... ... және ... да ... жеке ... бар. ... және жеке ... құлдар (басым көпшілігінде құл әйелдер)
қызмет еткен. Құлдар мен құл әйелдер ... ... ... ... жауапты бақылаушылардың күзетімен жұмыс істеген. Әр
түрлі жұмыстардың есебі өте ... ... ... ... және ... болған. Мемлекет аймақтарға бөлінген. Оларды патшаға
бағынышты ... ... ... ... ... ... да археологиялық ескерткіштермен
салыстырғандағы мазмұны және олардың жаңа мәліметтер көрінісі, сондай-ақ
египет жазбаларынан алынған деректер ... ... ... ... батыс көршілерімен өте жиі қатынаста ... деп ... ... ... ... ... дүниесінің белгілі бір дәрежеде
мәдени бірлігін, қарым-қатынаста болғанын көрсетеді. ... ... ... ... ... болмады. Мифтер олардың арасында үнемі
болып тұрған соғыстар жайлы естеліктерді сақтаған. ... ... де ... жорықтар жасаған.
Сызықты жазулары бар саз балшықтан жасалған кішкене таблицалардың
мазмұны біздің заманымызға дейіңгі ... ... ... ... ... иелену жағынан өте күшті алшақтык ... ... ... ... мүмкін, осы ішкі әлеуметтік себептер де
ықпал еткен болуы мүмкін. Жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... халықтары әлеуметтік жағынан біркелкі
емес еді. Шағын ерте құл иеленуші ... ... ... ... тап ... ... барлық жерде бірдей жүрген жоқ, ол басым
көпшілігінде теңіз жағалауының жеке ... ... ... ... және ... жерлердегі ерте құл иеленуші мемлекеттер,
шынын айтқанда, өздерімен көршілес ... ... ... ... ... ... ... қоғамның кішігірім аралдары
сияқты еді. Ертедегі құл иеленуші мемлекеттер құл, алым-салық алу және т.
т. ... ... ... ... ... жасап отырды (24, 37).
Сондықтан да біздің заманымызға дейіңгі ІІІ-ІІ ... ... өмір ... ... және ... тайпалары Балқан түбегінің солтүстік
аудандарынан оңтүстікке ауыса ... ... ... ерте ... шумерлік мемлекеттер тарапынан айта қалғандай елеулі қарсылық
кездестірген жоқ. ... ... ... ... базасы өте
шектеулі еді. Әрқайсысы өз бетінше өмір ... ... бұл ... ... және ... ... ... тез талқандап, құртып
жіберді.
Шумерлік қала-мемлекеттер мен оған жақын орналасқан аралдар аморей
жаугершілігінен ... ... ... алып ... ... жер-жерде кеңінен тарау бағытын ұстап азғындай ... ерте ... ... ... ... территорияларын
қамтыды. Жаугершіліктен аман қалған қала-мемлекеттер осы ... ... ... ... ... ... ... оралғандармен
азын-аулақ араласқан халықтың негізгі бөлігі азып-тозбады, өйткені олар
шумер дәуірінде де ... ... ... өмір сүрген еді.
Сонымен қатар халықтың еңбекші бөлігіне де ... ... әр ... діни шараларды өткізу бағасы төмендетілді,
қолөнершілерден кейбір салық түрлері ... ... ... әр ... ... ... бағыныштылық азайтылды. Қауым жерін
сатуға қатысты шаралар қабылданды. Уруинимгина реформасы сол ... ... және де ол ... ... ... ... түрі болып
табылады (25, 71).
«Лугаль» титулын алған Уруинимгинаның билік еткен жылдарына маңызды
мемлекетішілік өзгерістер ғана емес, ... ... ... ... ... тән ... қатар Лагаштың өрлеуімен бірге Лагаштың бұрыңғы әрі күшті
қарсыласы Умма да ... ... ... ... ... ... Умма
Шумерді түгелдей бағындырады. Лагаштағы ... ... ары ... ... ... ... ... уммалықтардың
жорығы Лагаштың кедейленуіне әкелді, оның ... мен ... алып ... ... ... ... ... атты әдеби шығармада жақсы
жазылған. Келесі кезекте Лагаш тіптен Киш ... өте ... ... ... жаңа ... ұйымына тәуелділікке түсіп қалды. Осындай саяси
оқиғалар нәтижесінде ... ... ... бойы ... ... ... біріктіріп ұстап тұрды. Лугальзагеси ... ... және ... Урук ... болды. Алайда саяси әлсіз ұйымдасқан
бұл мемлекет өзінен әлдеқайда ... ... ... ... ... солтүстігінде орналасқан Аккад мемлекетінің қатты
тегеурінінен құлады.
2. АККАД МЕМЛЕКЕТІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ... ... ... Қосөзен аралығындағы саяси – экономикалық үстемдігі.
Аккад патшалығының ... ... ... (Шаррум-кен) есімі «ақиқат
патшасы» деген мағына береді. Көптеген тарихи ... ... ... ол патша немесе ақсүйек тұқымынан шықпаған. Ал ... ... ... ... ... ол Киш ... билеушісінің өгей яғни
өзінің су тасушысының ұлы ... Ал ... ... ... ... ... ... Киш билеушісінің иелігіндегі сарай төңкерісі
нәтижесінде келген делінеді.
Киш, Упи-Акшак және басқа да солтүстік қалаларды өзіне бағындырған
жаңа патша «Киш ... «Ел ... ... атақтарды қабылдады. Сонымен
қатар оған бүкіл мемлекеттің атын білдіретін Тигр мен ... ... жаңа ... ... ... деген титулда берілді.
Саргонның жаулап алушылық соғыстарының келесі кезеңі Лугальзагеси
және оның ... ... ... ... Аталған соғыс 50 билеушіні
өзіне бағындырған Саргон жеңісімен аяқталды. Алайда осы ... ... ... ірі ... (Ур, Умма және Лагаш) ... ... ... ... ... Саргон тек 34 жорықтан кейін
барып Парсы шығанағында өзінің жеңіс тойын тойлады (28, 65).
Аккадтықтар Шумерді ... ... ... ... ... ... ... соғыстар жүргізді. Мари, Эбла және де басқа
территориялар «Қарағайлы орман» мен «Күміс таулар» яғни, Аман және Тавр ... ... ... ... ... ... Ал Саргонның билік
еткен соңғы жылдары Аккадтың қарамағына Субарту мемлекеті де ... ... Тигр мен ... ... шығыс алқабындағы Элам да
жаулап алынды. Саргон туралы кейбір жазба деректерде «Ешқандай қарсылас шақ
келмейтін патша» деген мақтау ... ... 55 жыл ... ... ... ... заманымызға дейіңгі
2316-2261 жылдар) бір билеушінің қол астына сол ... ... ... ... ... ... болған бүкіл Месопотамияны біріктірген мемлекет пайда
болды. Бір орталықтанған мемлекеттің құрылуы өз ... ел ... ... ... болды, сонымен қатар шаруашылықтың басты саласы –
егіншілікке басты ... ... ... және ... ... ... ірі ирригациялық жүйе қалыптасты, елдімекендерді байланыстырған
жол құрылыстары салынды, жалпы мемлекеттік өлшем және шама ... елде ... ... ... алып ... ... өзен
және құрлық сауда (аралдармен, Парсы шығанағы жағалауларымен, Үндістанмен,
Эламның батысындағы далалық ... ... ... ... ... ... патша-деспоттың билігі
ақсақалдар кеңесіне иек артқан ру ақсүйектерімен ылғи да ... ... ... жағынан патша билігінің әлеуметтік тірегі – қызмет етуші
атақтылар, шенеуніктер және абыздар қалыптасты. Саргон ... ... ... ... ... көшеді, соынмен қатар абыздарға ... ... Ур және ... ... діни ... аса мән
берілді. Өз кезегінде абыздар патшаны дәстүрлі түрде асқақтатып оған Иштар
құдайдың қамқоры түскендігін насихаттайды. ... ... ... ... ... ... белгілілер, яғни патша бюрократиясы қалыптасып келе
жатты. Оның өкілдері (шенеуніктер, хатшылар) ... ... ... ... ... ... қала билігін өз қолдарына
алды. Осы тұста Аккад қауымы мүліктік бөлініс үрдісін бастан кешірді ... ... ... ... ... ... ... қатар бір уақытта жері және мүлкі жоқ қауым ... ... ... ... күн көрісі жалға жұмыс істеу болды. Саргон ... ... алу ... ... ... ... ... ролін
арттыра отырып иек артқан болатын. ... ... ол ... ... ... өз ... үшін ... жер қорынан жер
алқаптарын беріп отырды. Жаулап алушылық жорық барысында тұтқындар ... храм және жеке ... ... да құлдар саны артты.
Бұл уақытта құл иеленуші сан жағынан да, сапа ... да өсе ... ... ... Египеттегі құлдарды пайдаланудан гөрі күшейе
түсті.
Б. э. дейінгі ІІ ... ... ... ... саны ... Бір ... бұл жаулап алушылық соғыстардың нәтижесі — ... ... ... қолға түсірудің және сатудың нәтижесі еді.
Бірақ бұдан ... ... ... шет ... ... Кіші ... өзге де жерлерде қайсыбір жергілікті тайпалар өз көршілеріне шабуыл
жасап, оларды ең алдымен ... сату ... ... айналдырып
отырды.
Аккад патшалығында құл базарлары болды. Оның ең ірісі ертеден-ақ құл
сатумен аты шыққан ... ... еді. ... ол ... өзге де аккад
қалаларында сатылатын.
Сатып алушылар товардың сапасын көруі үшін құлдарды ... ... ... ... ... ... ... көретін, аяқтары сау және дене
құрлысы дұрыс екеніне көз жеткізу үшін жүгіртіп, секіртіп көретін.
Қолөнерші кұл сол ... ... іс ... ... ... ... өзге қолөнер жұмысын істеп көрсетуге тиіс еді. Артист құлдар ... көп ... өз ... ... ән ... ... ... т. т. Шешесін біреу, балаларын екінші біреу сатып алып,
шешесі балаларынан ажырағанымен ешкім санаспайтын. Егер ... ... ... ауруы бірден байқалмай, кейін байқалса, сатып алушы құлды онын бұрыңғы
иесіне ... ... ... ауыл ... ... рудниктерде қолданылды.
Бай адамдардың үйлерінде құлдар қызметші есебінде ... (16, ... кез ... ... ... ... құл еңбегін қажетсінетін
жақтары да болды, ең алдымен бұлар ... қара ... ... жұмыстар еді.
Кең тараған қышшы қолөнерінде құл еңбегі ... саз ... ... соң оны илеу үшін ... еді. Ыдысты күйдіру үшін пештерді жағу
керек болды. Бұл жұмысты және сондай-ақ отын жеткізуді де ... ... ... ... ыдыс ... ... әуелі бөлек жасалатын
құлақтарын ... ... ... ... да ... Сауыттардағы
жазуларда құлдардын кейде сауыттарды әшекейлейтін суретшілер ... де ... ... ... ... «Мені Эламдық құл
әшекейледі»,— деген жазу бар. Әрбір шеберханадағы адамдардың ең аз ... ... ... деп санауға болады. Шеберханаларда құлдарға өте қатал
қарайтын. Аккадтық сауыттардың бірінде қыш ... және ... ... ... ... ... ... сурет бар. Оны солай іліп қойып,
дүрелеп жатқаны көрсетілген.
Әсіресе, рудниктердегі құлдар еңбегі ауыр болды. Рудниктер ол кезде
нашар ... еді. ... тар ... ағаш ... жиі ... ... ... еді. Жер астында жарық жоқ болатын, құл ... ... ... ... ... жағатын кішкене шамды альш жүретін. Бұл
шам жалындап жанып, ауаны улайтын. Жұмыс күні шектелмейтін. ... ... ... ... ... қатқанша жұмыс істейтін. Түнде
шаршап жығылатын, ал таңертен қайта ... тиіс еді. ... ... ... ... ... денсаулығы ең күшті құлдың өзі ... ... бес ... ... төзе ... Құл ... ... жұмыс үшін өзге қожайынның құлдарын жалдайтын. Егер құл өлсе,
оның орнына жалдаушы басқасын қайтаруға тиіс еді. Құл заң ... ... ... ... ... ... ... құлды өлтіруге тыйым салатын заң
болғанымен, іс жүзінде бұл заң ... ... ... ... ... асып өлтіруге болмайтын, бірақ оны соққыға жығып, ... ... ... ... құл әлдеқандай жазалау үстінде өлсе, құл ... ... ... ... ... өзге де ... ... құл куә
бола алмайтын. Ал бірақ құлдың көрсеткендері басқаша ... ... ... ... олар ... ... ... заңды некеге отыра алмайтын. Олардың іс жүзіндегі ерлі-
зайыптылық ...... тұру ғана еді, оны ... кез ... тоқтата алатын (20, 53).
Құлдардың ішінде соғыс кезінде тұтқынға түскен ... ... ... ... ... ... ... да
болған. Бірақ бұл мамандықтар құлды қожайынның зорлық-зомбылығынан ешқандай
да сақтай алмайтын. Құл иесі кез ... ... ... не ... ... ... ... құлдардың қашып құтылып кетуі сирек еді. Құлдарды әдетте ұстап
алып, қожайынға қайтаратын, ал ол оларды жазалайтын.
Аккад патшалығында біздің заманымызға ... ... ... де, ... ауыл ... да жұмыс істеген ... ... ... ... ие қолөнершілер еді, кейде олармен бірге
тек жақын туыстары ғана ... ... ... ... өз ... ... ... жай ғана шеберлер болатын. Еркін шеберлер неғұрлым нәзік және
мамандықты ... ... ... Қыш ... ... ... олар ... түр беріп күйдіретін, өрнектейтін. Шеберханаларда ... ... ... ... Олардың көпшілігінің жазып қалдырған
есімдері белгілі. Металлургиялық ... ... ... металдан
тамаша құралдар мен түрлі бұйымдар жасады. Дәл осы ... ... ... рет ... ... жүзеге асырғаны белгілі.
Еркін тас қалаушы шеберлер құрылыс үшін мәрмәр және ... ... ... ... тас ... суретшілер салған
бедерлі суреттермен әшекейленді.
Ол кездегі Аккад патшалығында ... ... ... ... ... ... ... Қару-жарақ Аккадта да жасалатын. ... әр ... ... ... ... шеберлер еді. Бірақ
біздің заманымызға дейіңгі ІІІ-ІІ мыңжылдықта барлық ... құл ... арта ... ... ... ... еңбектену
мүмкіншіліктерін шектей түсті және оларды ... ... ... ... жағдайын төмендетті.
Аккад архитекторлары ғимараттардың іргесі мен оның үстінде
орналасатын бөлігінің үйлесімді ... ... ... ... бұл ... анық ... Бұл үлгіні немесе ордерді архаикалық кезеңнің
өзінен-ақ аңғаруға болады. Храмдар ... ... ... Олар ... формада жасалды. Оның төбесін бір-бірінен белгілі қашықтықта
орналасқан тіреулер ... ... ... храмдарды тастан тұрғыза
бастады. Тіреулер енді ... ... Су ағу үшін ағаш ... ... тік науалар — каннелюрлер енді тас колонналарға да ойып
жасалатын болды. Каннелюрлер колонналардың тік ... ... ... ... ... ... немесе стиль дорийлік деп аталды. ... ... ... ... ... Дорийлік колонна арнайы
жасалатын тас тұғырға емес, тура жерге орналастырылды. Оның жоғарғы бөлігі
— капителі — өте ... ... және ... ... ... ... колоннаның өзі салмақты да ірі, орнықты болды.
Ежелгі Шығыс мүсіндері ... ... ... ... Кейін
келе адамдардың дене және бет бейнесін мүсіндеу жетілдіріле түсті, бірақ
олар қимыл ... ... Тек ... ... дейіңгі ІІІ
мыңжылдықтың соңында Қосөзенде мүсіндеу өнерінің гүлдену дәуірі басталды,
мүсіндер енді адамның дене бітімі мен бет ... ғана дәл ... ... қозғалысын да анық байқатады.
Бірақ кейін келе ежелгі аккадтықтардың сәулет ... ... ... Бұл ... жаңа ... ... ұшырауымен, тұрғындардың дүние-мүлкіне қарай онан әрі жіктелуімен,
сол уақыттағы қызу оқиғалармен байланысты еді.
Қала-мемлекеттердің ... және ... ... ... өз ... тапты. Алғашында ... ... ... мән ... Мұны ... біздің
заманымызға дейіңгі ІІІ мыңжылдықтың соңында жасалып, ... ... ... ... ... ... бәрі ... ұқсас.
Бірақ одан кейін мүсіншілер өз батырлары мен тапсырыс берушілерінің жеке
сипаттарын көрсетуге талпына бастады.
Ежелгі Аккад ... ... ... де кең ... ... ... ол біздің уақытқа дейін мүлде сақталған жоқ деуге ... ... өз ... мен мозайкаларына мифологияның оқиғаларын арқау
етті, бірақ суреттер ... ... сол ... оқиғалары мен аккадтықтардың
тұрмысын да бейнеледі (22, 47).
Ежелгі қара фигуралы вазаларда күйдірілген саз балшықтың қызғылт
фонында қара ... әр ... ... ... ... ... саз ... қызғылт түсті фигураларды қара фон қоршап тұрған
қызғылт фигуралы вазалар жасала бастады. Ваза ... ... ... ... дәл бере ... ... кейіңгі уақыттардағы кейбір фреска —
мозаикаларды молалардан табуға болады.
Дін ежелгі Қосөзеннің классикалық мәдениетінің маңызды ... ... Ол ... ... өнерінің, әдебиеттің тамаша
ескерткіштерінде де өзінің көрінісін тапты. Ежелгі аккад дінінің негізгі
формалары архаикалық ... ... ... еді, ал оның ... ... ... ... сабақтасып жатыр.
Тайпалар мен қала-мемлекеттер аралығындағы байланыстың кеңеюі —
аккадтықтарды өз ... ... және ... ... құдайларымен таныстырды. Құдайлардың функциялары бірдей, ... ... және ... ... де ... ... ... өте келе
құдайлар өздерінің ескі қасиеттерін жоғалтып, жаңа қасиеттерге ие болатын
немесе жаңа ... ... ... өмір сүретін. Құдайлар жөніндегі
түсініктер әсіресе алғашқы тұрмыстық қауымнан таптық қоғамға көшу ... ... ... ... ... бәрі біздің заманымызға дейіңгі
ІІІ-ІІ мыңжылдықтардың шекарасында-ақ көптеген жергілікті және әр түрлі
дәрежедегі ... ... ... ретке және тәртіпке келтірудің
қажеттігін туғызды.
Бірқатар еркек және әйел құдайлардың функциялары ішінара бірін-бірі
қайталайтын еді. ... ... мен адам ... ... ... өз
қамқоршы құдайы болды.
Негізгі сипаттары патриархат және таптық ... көшу ... ... дін ... ... үстемдік құрған
кезеңіндегі алғашқы қауымдық сипаттарының бірқатарын сақтап қалды.
Құл иеленуші қоғамының пайда болуымен және ... ... ... қоғам мен мемлекеттің қамқоршысына ... Әр ... ... ... ... осы ... ... әйел құдайға мемлекет
кұдайы ретінде табынуға тиіс болды (33, 79).
Батырлар өздері ... ... ... ... игілігіне бағышталған белгілі бір қызметтер атқарды. Уақыт өте
келе құдай жайлы ... ... ... ескі ... ... ... ... ескі дін дағдарысқа ұшырап, құдайларға
деген жаңа көзқарастар пайда болды, ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым сай келетін жаңа
құдайлар пайда болды.
Біздің заманымызға дейіңгі ІІІ-ІІ мыңжылдықтағы қала-мемлекеттердің
дінінің ескі діни ... ... ... ... деректер
бізге дейін келіп жетті. Олар сол ... ... ... ... ... ... ... саяси дамуының нәтижесінде біздің заманымызға дейіңгі ХХІҮ-
ХХІІІ ғасырларда күшті патша ... ... ... ... Алайда Саргон құрған держава және ... ... ... қиындықтармен кездесті.
Оның билік еткен ... ... ру ... арасында
алауыздықтар басталып, қауым жасақтарының көтерілістері орын алды, ... ... және ... (Вавилон) биліктер құлады.
Саргонның мұрагері Римуш Шумердің ру ... ... ... ... ... ... ... қабылдады. Бүлік
шығарушы қала билеушілеріне қарсы үш жорық жасалып, қанды ... ... ... ... аяқталды. Әсіресе үшінші жорық маңызды
болды. Ол Умма, Адаба және Лагаш қалаларының күшті ... ... ... үш ... «энси» билеушілері өлтірілді. Тек Умма мен
Дере қалаларында 13 000 адам жазаланды.
Осындай ... ... мен ішкі ... ... ... ... ... жасау өте қиынға соқты және де ... ... ... ... ... ... тез ... экономикасы көтеріліп,
күшейіп кетті. Осындай әр түрлі жағдайларға ... ... тек ... екі ... ғана ... (8, 78).
Сонымен қатар Римуш ішкі саясатта Саргон сияқты абыздарға иек артып,
Ниппур, Лагаш және Ур қалаларындағы храмдарға шексіз ... ... ... ... жақ ... болып, соңын да Римуш өз қарамағындағылардың
қолынан қастандықпен өлтірілді. Оны ... ... ... ... ... ... – Маништушуға да бірқатар көтерілістерді басуға
тура келді. Сонымен қатар ол Эламға екі ... ... ... Жорықтардың
бірі теңіз арқылы Парсы шығанағының шығыс жағалауларына қарсы бағытталды.
Патша билігін нығайту ... ... храм ... ... ... жерлерін сатып алып патша жер қорын кеңейтті, ол сол
арқылы ... ... ... негізін салды. Және де ол өзіне
абыздар арасынан тірек іздеді, ... ... храм ... ... ... ... көбейтті.
Алайда Маништушу патша да қастандықпен өлтірілгеннен кейін Аккад
басшылығына атақты Нарам-Суен (біздің заманымызға ... ... ... ... ... ... ... басқан Нарам-Суен
өзінің деспоттық билігін нығайту жолында біршама нақты қадамдар ... ... ... ... ... ... ... (қала-
мемлекет билеушісі) орнына өзінің ұлдарын тағайындады, және «энси» ... ... ... ... ... сенім арту оның мемлекет
ішіндегі саясатының маңызды бөлігі болды.
Патша және оның ... ... ... ... ... және олар храм персоналының құрамына ... ... ... берілді. Осыған жауап ретінде абыздар ... ... деп ... ... сыртқы саясаты үлкен белсенділікпен ерекшеленді. Ол
сыртқы сауданың ... көп ... ... алыс ... ... теңіз
экспедицияларын ұйымдастырады, соның ішінде Маган (Шығыс ... ... ... елді ... сапар шегеді. Ол жерлерден
Месопотамияға диорит, порфир, стеатит, ... ... ұсақ құм ... ... ... ... солтүстік-батысқа бірқатар сәтті
жорықтар ұйымдастырып Эбла ... ... ... ... ... және Тигр ... ... жағалауы, шығыста Элам және Парсы
шығанағы жағалауларындағы елдер, Загрос тау ... ... ... ... Нарам-Суеннің жеңістері Тигр өзенінің жоғарғы
жағалауы мен Сузадан ... ... ... ... ... ... ... бағанасы» көркем өнердің аса бір ... ... ... Онда ... ... тайпаларын жеңгендігі
бейнеленген.
Алайда Нарам-Суеннің билік еткен соңғы жылдары абыздармен арадағы
жағдай шиеленісті, олар ... ... ... шексіз билігіне
көңілдері толмады, сонымен қатар елде ашаршылық белең алды. Месопотамияға
көршілес таулық тайпалар ... ... ... негізінде елдегі
ирригациялық жүйе бұзылды (31, 94).
Бір ... өте ... ... ... ... ... кезекте батыстан
далалық көшпенділер, шығыста эламиттердің және кути тайпаларының
Месопотамияға ... ... ... ... ... ... ... құлады. Ол өз тәуелсіздіктерін
алуға тырысқан шумер қалаларынан да айырылып қалған еді. Ел ... ... ... ... ... мен Месопотамия қалаларын (соның ішінде қалдығы әлі ... ... ... ... ... ... тұрғындары тұтқынға алынды, алым-
салық көбейді.
Жаулап алушы кути тайпалары тайпалық одақтан тұрды. Тайпалық ... бір ... ... ... ... Олар ... ... дамуының әлдеқайда төменгі сатысынан орын алды. Кути
тайпалары өз елдерінің шегінде Аррапха аумағында ... ал ... ... ... ... ... арқылы басқарып отырды.
Осындай билеушілердің бірі бүкіл Шумерді 20 жыл ... ... ... ХХІІ ... ... ... ... басқарған Лагаш
қаласының «энсиі» Гудеа болды. Оның ... ... ... ... ... жазбалары, діни шаралардың ұрандары мен әндері сақталған.
Гудеаның билік еткен жылдары ... ... және ... ... ... ... тұрғызылды, ирригациялық құрылыстар
қалпына келтірілді, және де ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланылды.
Аккадтың саяси жеңілісі патшаның деспоттық билігін әлсіретті соған
байланысты Гудеа ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы қарым-қатынасқа қайтып оралды. Гудеа билігі ... ... ... Сирия, Парсы шығанағы жағалаулары, Элам, Иран
және Үндістанмен кең түрде сауда байланыстарын жасады. Аталған ... ... мен ... ... және мыс, ... және ... және лазурит тасып әкелінді (30, 62).
Жүз жылға жуық кутиилер бүкіл шумерді өзінің қол астында ... ... өз ... ... бөлінісі олардың ақсүйектері мен
шумер және аккад ақ сүйектерінің бірігуіне алып ... ... ... ... ... екі есе күшейе түсті. Осыған байланысты Ур мен
Урук ... ... ... қарсы шықты. Урук қала-мемлекетінің
басшылығына қарапайым балықшы Утухенгаль келген болатын.
Біздің заманымызға дейіңгі 2109 жылы кутиилерді ... ... ... ... көп ... ... болып Месопотамиядағы билік
толықтай Ур мемлекетінің патшасы Ур-Наммудың ... ... Ол ... ІІІ ... ... ... болды. Ур-Намму біріккен Шумер-Аккад
патшалығының (біздің заманымызға дейіңгі ХХІІ ... аяғы – ХХІ ... ... ... Бұл ... кейде неошумерлік деп атайды.
2.2. ІІІ Ур династия тұсындағы Қосөзеннің саяси және әлеуметтік –
экономикалық тұрғыдан ... Ур ... жүз ... ... ... еткен жылдары Шумер-
Аккад патшалығының экономикасында бірқатар өзгерістер орын ... ... ... жүйе ... қалпына келтірілді, каналдар жүйесінің
жаңа құрлысы қолға алынды, патшалық және храмдық жерлерде ... ... және мал ... ... ... шеберханаларында өндіріс
күшейтілді, бір орталықтанған мемлекеттің көршілес елдермен сыртқы саудасы
кеңейтілді, ел ... ... және ... жүйесі бірліктері
тұрақтандырылды. Храмдар тұрғызу ісі қолға алынды, үш сатылы гигант ... ... және ... патша табытнамалары тұрғызылды.
ІІІ Ур династиясы тұсында жердің негізгі бөлігін ... жер ... ... жер қоры ... билеуші жерлерінен, барлық храм иеліктері
мен жаулап ... ... ... ... жер ... ... бөлінді. Жердің біраз бөлігі патшаның меншігінде ... ... ... ... өндеді. Құлдар өз жұмыстары үшін ... ... ... ... ... мен ... тәуелсіз қауым
мүшелері құрады. Патша жерінің басқа бөлігі храм иелігіне бөлінді, ал
үшінші ... ... және храм ... ... ... (26, ... Ур династиясы кезінде Месопотамия қоғамы таза құл иеленушілік
сипатта болды. Аталған қоғамда құл ... ... ... ... ... ... ... және жоғарғы абыздық, жер қауымдастықтарының
жоғарғы иесі болды. Ұсақ өндірушілер таптары – ... ... ... бөліністі бастан кешірді, ол ... және ... ... дейіңгі ІІІ мыңжылдықтың соңындағы үздіксіз соғыстар
барлық жағдайды одан ... ... Ур ... ... ... кедейлену процессін тоқтату
үшін қауым жерлерін сату-сатып-алуға тиым ... ... бұл ... басқа
жолмен іске асыруға мүмкіндік алды – яғни жерді сыйлауға және ... ... ... Үйлерді және бақтарды сатуға тіптен тиым салынбады.
Ұсақ өндірушілердің жаппай кедейленуі туралы мәліметті олардың патша
жерлерінде ... ... ... ... және де ... ... ... құлдармен бірге еңбек етуі дәлел
бола алады. Көптеген тарихи құжаттарға сенетін болсақ, ... ... ... және қарызынан құтыла алмай қайтыс болғандардың балалары
да құлдыққа түскен. ... ... ... сот ... бұрыңғы бос
тәуелсіз азаматтардың құлдыққа түскендігі туралы мәлімет береді.
Құлдардың саны ... ... ... ... ... әскери
тұтқындар мен басып – жаншылған көтерілісшілерден, және де құлдыққа түскен
тәуелсіз бос азаматтардың есебінен көбейді. ... ... ... ... құл – 9-10 сикл ... әйел құл екі есе ... үш есе арзан тұрды. Құл
иеленушіліктің жоғарғы қарқынмен дамуы туралы ... ... ... сол ... онша бай емес ... храм ... және қолөнершілер де иелік етті. Әсіресе, әскери ... ... ... шаруашылықтарында жұмыс істеушілердің жағдайы
өте ауыр болды.
Умма қаласынан табылған шаруашылық тақтайшаларында арнайы лагерлерде
ұсталған құл ... мен ... ... ... ... ... Бір ай ... 185 адамның 57-сі ... ... ... болу
себептері жұқпалы аурулар, аштық және ... аса ... ... Құл ... еңбектері әсіресе патшаның (тігін, тоқыма, ұн
тарту, сыра қайнату) шеберханаларында ... ... ... ... ... шеберханасының қалдықтары табылды,
онда 165 әйел және балалар ... ... ... жеке ... ... ... біршама жақсы болды. Өйткені олар аздаған
мүлікке ие болды, жанұялары болды және де кейбір ... ... ... ... Және ... ... шет елдерге сатуға тиым салынды.
Мемлекеттік және жеке ... ... ... кету ... жиі орын
алатын.
Ежелгі Шумер-Аккад патшалығында басты ауыл шаруашылық ... ... ... және ... ... ... сарымсақ және т. б.)
болды.
Егін өсіру тек қана жақсы суландырылған, ирригациялық жүйе ... ... ... — Ур, Умма және ... ... ... Бұл жерлерде бидай, арпа, тары егетін.
Егін егуде — соқа, жүзім өндеуде — ... шот, ... ... ... ... ... (15, ... заманымызға дейіңгі ІІІ-ІІ мыңжылдықта ... ... ауыл ... өнімдері — шарап пен зәйтүн майын өндіру
үшін шарап жасайтын және май шайқайтын орындар пайда ... жер ... ... ...... ... болды. Ірі жер
иеліктері аз еді. Бірақ жаулап алушылық соғыстар кезінде шағын өндірісшілер
күйзеліске ... ... ірі жер ... арта ... ... ... ... мыңжылдықта ауыл шаруашылығында құл еңбегі еркін
шаруалар еңбегімен бәсекеге түсті. Шағын жер ... ... құл ... ... ірі жер ... ... бәсекелесе алмады.
Шумер-Аккад қолөнер кәсібі көптеген қалалар үшін үлгі ... ... ... ... бәрі: вазалар, маталар, болат және темір бұйымдар
ерекше бағаланатын.
Әр ... ... ... шығаратын шеберханаларды эргастериялар
(«эрга»—іс деген сөз) деп атайтын. Біздің заманымызға дейіңгі ... ... ... ... ... ірі болды.
Шеберхана меңгерушісінің семьясы ғана ... ... ең ... ... ... ... саны 20— 30 адамға жететін.
Бірақ ірі шеберханалар сирек болатын. Сол кездегі түп ... құлы бар бір ғана ... ... Әдетте шеберханалардағы жұмыс
істейтіндер саны 20—30-дан аспайтын, 2-ден 10 адамға дейін (құлдар ... ... ... ... көп ... ... Шумер-Аккадты бай қалаға айналдырды. Аккадтың құл
еңбегіне негізделген өндіргіш күштері өз уақыты үшін өте жоғары ... ... ... ... ішкі және әсіресе сыртқы
сауданың гүлденуімен қатар жүрді.
Шумер-Аккадқа тасылатын маңызды нәрсе — құлдар еді. Олар ... ... ... ... ... да ... Кейбір шет
елдерден Шумер-Аккад патшалығына сондай-ақ мал да тасылды.
Шумер-Аккадқа шараптың таңдаулы: фасос, родос, ... книд ... ... ... ... жөнінде әр кезде теріс
көзқараста ... ... ... Аккадта тек қана таза
натуралдық, тұйық «ойкостық» шаруашылық ... ... Ол ... нәрсенің
бәрі де тұтынылып отырды, сауда болған жоқ, тек қана кездейсоқ айырбастар
болды дейді (11, 87).
XIX—XX ... ірі ... ... Мейер Шумер-Аккад шаруашылығы
жөнінде өзінің теориясын ұсынды. Ол оны ... деп ... Ол ... ... ... ... күш
капитализмдегідей жалдамалы жұмысшылардың еркін еңбегі болды ... Э. ... құл ... ... мүлде жоққа шығарады. Өзінің
еңбегінде ол Аккадта құлдар аз болды және олар шаруашылықта ... ... ... жоқ деді.
Европа ғалымдарының бұл екі пікірі де одан әрі дамытылды. ... ... кең ... ... ... ... ... Шумер-
Аккад патшалығының шаруашылығын капиталистік деп санайтын көптеген ғалымдар
бар.
Іс жүзінде ... ... ... ... мыңжылдықтағы
шаруашылық дамыған құл иеленуші шаруашылық еді.
Сөйтіп, құл иеленушілік өндіріс ... ... ... де, сондай-
ақ сауда мен ақша айналымы да тән. ... ... ... да ... натуралды болды. Тек аз ғана ... ... ең ... ... Селолы жерлер мен қалаларда көбінесе не өндірілсе —
сол тұтынылатын. Негізінен тұрғындар үшін кеңінен қажет емес ... ... ... ... айтсақ, әрине, сауданың дамуы ақшасыз өрге
баспас еді, сондықтан Грецияда ақша өте ... ... ... және ... ... ІІІ-ІІ мыңжылдықта ақша айналымы мейлінше дамыды. Ақша
төлем құралы болды, ... ... ... ... ... ... ... ақша
қорларын жасайтын. Алайда ақша ... ... ... ролін атқарған жоқ. К. Маркс ежелгі шығыс дүниесінде дәл ... ... сол ... ... ... бола алмаған бүкіл
шаруашылықтың тұтынушылық сипатын көрсетеді деп жазды.
Ежелгі аккад мәдениетінің өзге де ... ... ... ... және жалпы алғанда бейнелеу өнері содан ... ... ... ... құрамдас бөлік ретінде кірді. Бұлардың
элементтері ... ... де ... ... ... ... архитектуралық
ғимараттары — храмдар, мәжіліске арналған үйлер — ... ... ... ... ІІІ-ІІ мыңжылдықта қалаларды жобалау басталды.
Бірақ негізгі архитектуралық құрылыс храм болып қала берді.
Мөрлердің пайда болуы ... жеке ... ... ... Б. э. ... ІІ ... шамасында Месопотамияда жергілікті ел
билеушінің ертеректегі үкімет үйінің орнында тастан жонып нақышталған өте
зәулім және бай сарай ... ... әр ... ... жаңғыртып отырған.
Сөйтіп, ол б. э. дейінгі XVI ... ... ... Ол екі ... ... толық комплекс еді, кейбіреулер үш, тіпті төрт қабат
болған деп те ... Онда кіре ... ... ... адамдар
тұратын үйлер, коридорлар, қоймалар, түрлі ... ... ... қабаттардағы бөлмелер жарық беретін ... ... ... ... де ... ... бұрышты орталық зал — мегарон — жалпы бұқаралық жиналыстар орны
болған. Керамикалық құбырлар жүйесі пайдаланылған сулардың ... ... ... ... сылақтанған және сырланған. Қіре ... ... ... ... ... ... ... — хайуанаттардың және сарайда тұратындардың
тұрмыс-жай суреттері салынған. Месопотамия сәулетшілері жоғары көтерілген
сайын жуандай ... ... ... ... ... ... ... ретінде
және сәндік мақсатта пайдаланған.
Ежелгі Қосөзен қала-мемлекеттерінде жер және ірі қара ... ... ... ... ... ... тәжірибелі және ер жүрек теңізшілер еді, ... ... ... елдерімен қызу қатынаста болды (14, 82).
Месопотамиядағы қайта ... ... ... ... фрескалар билеп-төстеуші аристократтардың ... ... ... б. э. ... II ... ... бар әсем
киінген, шаштарын өте күрделі етіп бұрап, моншақтармен орап, тараған, мол
тігілген ... ... ... алқа ... моншақтары мен алқаларын
саусақтарымен мәнерлеп сылдыр қаққан, тамаша ... ... ... ... ... Өте ... кездегі фрескалардан аласұрып жүгіріп
бара жатқан, өгіздің басы және арқасынан секірген ... ... ... ... ... ... ... бұл — салттық
дәстүрдің қасиетті қимылдары шығар.
ІІІ Ур ... ... ... ... ... сән-
салтанат молшылығы мен ... ... ... археологиялық
материалдардан: тұрғын үйлерден, бұйымдардан және жерлеулерден өте айқын
көрінеді. Қоймалар, шеберханалар мен сарайлардың әр ... ... ... ... өте ... ... көрсетеді. Сызықты жазулар
белгілерімен әбден шимайланған балшықтан жасалған ... ... ... ал ... арқасында белгілері соларға ұқсас сызықты
жазулардың ... бар одан ... ... ... ... ... ... сол кездегі билеуші сарай шаруашылықтарымен
жеткілікті дәрежеде танысуымызға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... жайындағы
біздің ұғымымызды тереңдетіп, ... ... ... ... ... ... т. т. ... шаруашылығына әр түрлі мамандықтағы көптеген қолөнершілер,
косалқы қызметшілер, малайлар т. т. қызмет еткен, ... бәрі ... ... ... жеке ... ... Сарайда қызмет
ететін адамдар ішінде кұлдар да жеткілікті мөлшерде ... ... ... патшалығында арбалармен жүретін үлкен жауынгерлер ... ... ... да ... ... ақсақалдар кеңесімен бірігіп, патшаның
наместниктері басқарған аймақтардан ... Жер ... ... ... ... және жеке ... болған. Көптеген жазба
әдебиетінің ескерткіштерінде сақталған естеліктерге қарағанда, ... тек ... ... ғана ... ... ... ... ие
болған абыздың міндетін де қатар жүргізген. Әр он ... ол ... ... діни ... ... одан алдағы он жылға бата алып ... діни ... ... да ... Патша-абыз сол кездегі
сарайлардың түрлі-түсті рельефінде көрсетіліп отырған ... (16, ... Ур ... ... Шумер-Аккад патшалығының мемлекеттік
құрлысы ежелгі шығыс деспотиясының аяқталған формасы ... ... ... ... ... иесі «Ур ... ... және Аккад патшасы»
титулын иеленген патша тұрды. Ол ... ... ... деп те аталды. Патша
билігі идеологиялық бағытта дінмен байланысып жатты. Ол жер ... ... ... ... ... ... болып есептелді.
Шульга билік еткен жылдардан бері (біздің заманымызға дейіңгі ... ... ... ... кейіңгі жоғарғы діни ... ... ... ... қатар патшаға бюрократтық аппаратта бағындырылды. Қала-
мемлекеттер өздерін-өздері билеу иелігінен айырылды, олардың билеушілері ... ... ... ... ... ақсүйектері жойылды. ... ... ... ... бөлінді, оларды патшаның өзі
тікелей тағайындайтын арнайы билік басшылары басқарды. Олар ... ... ... ... ... ие ... де толықтай
патшаға бағынды. Патша соты ұйымдастырылды. Сот ... ... ... ... ... қауымдық соттар жұмыс атқарды, олар бұрыңғы
жергілікті басқарудың ... ... ... Сот ... ... көне сот жинағы – Шульга заңдары кеңінен пайдаланылды. Көптеген хатшылар
мен шенеуніктер еңбек бағыныштылық нормаларын, шаруашылық әрекетіндегі ұсақ
өзгерістерді, барлық ... ... мен ... ... ... алып ... Бюрократияның күштілігі ІІІ Ур династиясының патшалық
деспоттық жүйесін ... ... ... әскері өздеріне берілген патша жерін өңдеуші ... ... ... қатар жалдамалылардың да еңбегі ... ... ... ... дінін көшпелі-аморей тайпалары құрады
(12, 52).
ІІІ Ур династиясы ... ... ... ... аса
белсенділікпен көзге түсе қойған жоқ. Месопотамияның солтүстік аудандарына
жекелеген жорықтар ... ... ... ... ... ... ол жерлер Шумер-Аккад патшалығының иелігіне өтті.
Алайда мемлекет ішндегі ... көп ... ... тура ... ... ... жағдай өте шиеленісіп, ел әлеуметтік қарама-қайшылықтар
орын алған болатын. ... ... ... ... ... ... бастады. Оларға қарсы бекініс жүйелері салынды. Сонымен ... ...... мен ... ... үшін ... ... ішкі саяси-зкономикалық жағдайын келесідей жағдайлар –
халықтардың толқулары, құлдардың өз ... ... ... ауыр ... ... ... ... бағаның көтерілуі, патшалық шаруашылықтың
гигант жүйесінің құлауы және т.б. ... ... ... елге ... кіруі енді батыстан да, шығыстан да
белең алды, олар ... мен ... ... ... ... ендігі жерде екі бағытта шабуылдады. Елдің оңтүстігінде Ларса
қаласында аморей тайпаларының көсемі негізін салған ... ... ... ... өте маңызды болып табылатын Иссин қаласында
Ур мемлекетіне тәуелсіз өзінің жеке ... бар ... ... ... солтүстік-шығыста Эшунна құлады. Ең шешуші соққыны
эламиттер берді, олар Месопотамияға ... ... Ур ... ... ... талан-таражға салып, патша династиясының соңғы өкілін
(біздің заманымызға дейіңгі 2003 жыл) Эламға ... алып ... ... ... ... ... біздің заманымызға дейіңгі ІІІ және ІІ
мыңжылдықтардағы әдеби ... Ур, ... және ... құлауына
байланысты «Жылаулар» жақсы баяндалған.
3. ЕЖЕЛГІ ВАВИЛОННЫҢ ЭКОНОМИКАСЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНУІ.
3.1. Ежелгі Вавилонның экономикасының тұрақтылық сипатқа ие ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Оның өмір сүрген жылдары (б.з.д. 1792 – 1750 жж). Бұл ... ... ... ... ... саяси, мәдени орталығына
айналған кезі, бұл кезден сақталған жазба деректер көбірек те, әр түрлі.
Солардың ішіндегі ... ... ... ең ... жан – ... ... әр саласынан да мәлімет беретіні – осы Хаммурапи патшаның заңдар
жинағы.
Заң ... биік ... ... 1901 – 1902 жж ... экспедициясы Эламның орталығы болған Сузы қаласын қазғанда
тапты. Бағананың жоғарғы жағында таққа ... күн ... ... және оның
алдында ілтипатпен тұрған Хаммурапи патша бейнесі салған.
Қалған жерлерінде (екі жағынан) сына ... ... ... ... ... ... заң үш ... тұрады: кіріспе, заң
статьялары және қорытынды. ... ... заң ... ... ... ... ... еліне еткен еңбегін баяндайды. Заң
статьялары Хаммурапи ... ... тап – құл ... ... меншік иелерінің мақсатын қорғаған басшы болғанынан мәлімет
береді.
Хаммурапи патша заңы б.з.д. 2000 ... ... ... ... ... ... Шығыстың әлеуметтік дамуы, таптар мен топтарға
жіктелуі, олардың арасындағы қарым – қатынастар, ... ... ... ... ... және жан – ... мағлұматтар береді. (25;131).
Заң жазылған бағана Лувр музейінде (Парижде), көшірмесі ... ... ... сол ... ... ... үлкен маңызды орын алатын құнды
жәдігер Хаммурапи патшаның ... түп ... ... ... бере ... ... – Энлиль шақырған пастырь, байлық пен ... ... ... ... көк пен ... жалғастырған Эккурдың даңқты
қамқоршысы, құдіретті патша, Эриданы өз қалпына келтірген, Эабза жораларын
тазартқан Хаммурапимін.
Дүниенің төрт жағына атой ... ... атын ... ... үшін күн ... өз ием ... жүрегін қанағаттандырған; Ур
қаласын байытқан, Экишширгальға ... ... Син ... ... ... тақуа.
Шамашқа шын берілген, Сиппардың іргесін бекіткен, Айэнің қабірін
жасыл – көкке ораған, Эбарраға көктегідей салтанатты храм ... ... ... ... өз көмекшім Шамаш үшін Эбаррды жаңартқан
батырмын.
Урукқа өмір берген, оның тұрғындарына мол су ... ... ... ... ... ... Анум мен Иштар үшін – өміршімін».
Бағанаға жазылған ... ... ... ... ... өзін ... ... жалғасын таба береді. Бұл құжат
Вавилонның ХҮІІІ ғасырдың І – ... ... ... ... жағынан
да хабар беретін маңызды дерек көзі. (29;51).
Бұл ... ... ... сол ... ... ... шаралардың
бірі болып есептелді. Негізінен Заң кодексі 282 баптан тұрады, қара ... 247 бабы мен 35 ... ... ... ... ... ... ассириялық патша Ашшурбанапал (б.з.д.669 – 630
жж) кітапханасынан түп ... ... ... ... ... ... ... патша Шамаш атты күн ... ... ... осы ... ... ... ... бейнеленген.
Аталған осы Хаммурапи патша заңнамасы арқылы б.з.д. ... ... ... қалай өрлегендігімен танысып, білуге
болады. Вавилон мемлекетінде ... ... ... ... ... ... ... Хаммурапи патша заңнамасына айтарлықтай әсер ... ... ... ауыл ... ... ... тарыға, малға, етке,
теріге баға орнатылды. Заңнама бойынша ... ... ... ... ... ... мемлекетінің экономикасының
негізі жер өңдеу, бақша егу, мал ... ... ішкі және ... ... ... Вавилонның өзен және керуен жолдарының ... ... ... ... ... ретінде қалыптасып күшеюіне зор
әсер еттті. Вавилонның жергілікті ... ... саны ... ... ... ... тайпалар аморейліктердің есебінен өсті.
Ежелгі Вавилонда негізінен ауыл шаруашылығына ерекше ... ... ... ... ... басқарылуымен құрылды,
оны тиімді пайдалану жоғарғы билік пен оның ... ... ... ... жері ... аз ... жауын суы тек кейбір ... ... ... Көріп
отырғанымыздай, табиғи жағдайлар тұрғындарға ірі суландыру жұмыстарын
жүргізуге ... ... ... ... ... ... үшін қосалқы
маңызда болды. Соған қарамастан ассириялық жазбаларда «Бүкіл елді астықпен
қамтамасыз ету үшін патшалардың ірі ... ... ... ... ... ... каналдар тартылған.
Каналдардың ірісі Евфраттан оңтүстікте Тигрға дейін жүргізілген.Вавилондағы
ирригациялық жүйені суреттейтін Страбонның ... ... ... ... ... ... еруінен тола бастайды. Егер Нілдегі
сияқты каналдар мен арықтар тартпаса жер ... ... ... ... ... ... ... Бірақ каналдарды қалыпты жағдайда ұстап тұру
мүмкін емес, үйткені мұнда жер төмен және ... ... арық ... су ... ... ... ... Мұны болдырмас үшін қатты ... ... ... тазартады. Тазарту оңай іс болғанымен, ... көп ... ... ... ... жағдайлар адамдарды тым ерте ирригацияны қолдануға
итермелейді. Халықтың өсуіне байланысты өңделетін ... ... ... қауымдардың бейбіт жолмен де, әскери қақтығыс арқылы ... ... ... бәрі б.з.д. IV-III мыңжылдықтардағы ... ... орын ... ... археологтар Ур қаласынан ежелгі каналдардың ізін
тапқан, бұл түсінікті де, ... дәл ... ... ... ... Көне ... іздері соңғы жарты ғасырда
оңтүстік Қосөзеннің ... ... ... Умма ... табылды.
Ежелгі Вавилонда жеке меншік түрі мемлекет және қауымдікі болып
екіге бөлінді. Дегенмен де жерді ... ... жеке ... ... шығыста
Хаммурапи патшаға шейін болғаны белгілі. Бұл тұжырымды растайтын көптеген
құжаттар бар екені ... ... ... ... ... бастап бізге көптеген құжаттар келіп
жетті. Аталған құжаттарда, ... ... ... ... ... ... ... растайтын тұстары жиі кездеседі. Мәселен,
Хаммурапи патша ... ... ... ... ... сату актілері
табылған.
Негізінен Ежелгі Вавилонда мемлекет жерлері патшаға тиесілі деп
есептеліп, ... ... ... ... ... бір ... ... ретінде патша ұсақ жер иеленушілерге беріп отырған.
Әскери шенеуніктер мен әскери жасақтарға берілген жер және олардың
әскери қызметтері ... ... ... ... қатар, қай
жағдайда болмасын жаулап алынған жерлердегі тұрғындардан әскери шенеуніктер
еңбек ететін адамдар алып отырған.
Каналдарды, бассейн қорларын сол қалпында ... ... мен ... ... тым көп ... ... ... еткен.
Музейлерде сақталған сына жазулы ... ... ... ирригациялық
жүйеге бағыттылғанын көрсетеді. Бұған дәлел ретінде 2 ... бар. ... ... ... үшін 3 ... 10 ... жіберілгендігі туралы
айтылады. Негізінен әйел адам мұндай ауыр жұмыс ... тек ... ... жұмысқа арасқан.». Тағы бір тақтайша 28 ... ... ... ... ... каналар арнасының кеңдігі 10-20 метрдей
болған, жағалары кірпішпен бекітілген. Егіс алқаптары топырақ арқылы жеке
учаскелерге бөлінген.
Қосөзенде де ... ... ... ... Су учаскелерді кезекпен суландырып оларға тыңайтқыш ретінде
балдырларды қалдырып толтырған. Ежелгі Египеттегі сияқты мұнда да ... ... ... ... ... ... ... әскери жауынгерге берілген мұндай жерлер, сонымен қатар
үй және ... ... ... ... ... ... ... арендасы мен бақша арендасының шарттары ерекше қатаң түрде
бақыланды. Жерді арендаға алып, өзінің жалқаулығының ... ... ... ... ... ... адам ... ақысын нормаға сәйкес төлеуі қажет.
Мал арендасы да осындай ... ... Ірі мал ... ... ... ... ... малдарды егіншілерге жалға беріп отырған болатын.
Мәселен, Хаммурапи патша Заңнамасында малды жалға алу ... ... ... Егер адам бір ... мал жалдап алса, онда жұмыс
көлігі үшін жалдау ақысы – 4 гур астық болған. Егер адам өгіз не ... ... және оны ... ... ... ... онда шығын – тек
қожанікі ... ... адам өгіз ... алса және ұрып ... ұқыпсыздығынан өлтірсе,
онда ол егіздің иесіне егіздің орнына өгіз беруі ... Егер адам ... алып және оның ... ... онда ол ... ... оның сату
бағасының жартысын күміспен төлеуі тиіс болған.
Сонымен қатар Ежелгі Вавилон ... ... ... ... ... патшаның заң кодексінен біз оннан аса мамандық иелерін
кездестіреміз, олар: үй тұрғызушылар, кеме жасаушылар, ... ... ағаш ... ... және ... ... ... де сақталынды (кейде тауарлар
егінмен төленетін), сонымен қатар ақша қатынасы да ... оның ... ... (сикль – 8 грамм., мина – 500 грамм., талант – 30 ... ... ... жер ... адам ... жер ... төлем ретінде беріп, ірі
жер иеленушілердің көптеп пайда болуына ... ... ... ... шұрайлы жер иеліктері патша мен ... қол ... ... ішкі ... ... де ... ... пайдаланылды. Күміс ақша
негізінен тауар бағасы ретінде кеңінен қолданылды.
Ішкі және сыртқы сауда істерінде ... ... ... зор ... ... Бұл үйлер б.з.д. ҮІІІ – Ү ғасырларға дейін өмір ... ... яғни ... ... далалық алқаптарды сату; ... ... ... ... ... ... төлеп,
коммерциялық өнеркәсіптерді жабдықтады. Эгиби үйінің мүшелері ... ... ... мен ... ... шегіп, ол жерлерден құлдар мен мүліктерді сатып
алып отырған.
Оңтүстік және Орталық Вавилонда Мурашу үйі ... ... ... ... Мурашу тек мемлекеттің өз ішінде қызмет істеді.
Хаммурапи патша тұсында ... ... ... ... ... ... мен ... қатысты аудандармен; Египет, Сирия,
Элам және Кіші Азиямен сауда қатынастарын реттеді. Аталған елді ... мыс, ... ... ... және шараптарды сатып алып отырған.
Хаммурапи патша заңнамасында саудалық келісімдерді, сату ... ... ... ... ... Аталған құжатта жер
меншігінің ... ... ... ... жер арендасы мен бақша
арендасының шарттары ерекше ... ... ... алу ... ... заңнамада кеңінен ашып көрсетілді.
Билік басындағылар жерді әр түрлі мақсаттарда пайдаланды, ... бір ... ... ... беріп отырған. Ежелгі Вавилонда жер
өте қымбат тұрды. Негізінен ұсақ жер ... ... 1/3 ... ... ... Вавилонда мемлекет жерлері патшаға тиесілі деп
есептеліп, сарайға ... ... ... ... бір ... ... ретінде патша ұсақ жер иеленушілерге беріп отырған.
Жаулап алынған жерлерден шенеунікке, әскери жауынгерге ... ... ... ... үй және еңбек құралдары ерекше мүлік ... Жер, үй және тағы ... ... ... ... ... ... сатып алуға, әйеліне немесе қызына
мұрагерлікке қалдыруға, тұтқындағы ... ... алу үшін ... ... тиым ... шарт ... – ала жасалып қойған күннің өзінде де, ешбір
адамның дала ... бау – ... ... үйді сатып алуына заң жүзінде
қатаң тиым салынады.
Ежелгі Вавилонда жеке меншікке ... ... ... өте ... ... ... алтыншы бабына сәйкес, сарай, храм
мүліктерін ұрлағаны үшін өлім ... ... қой, мал, ... ... ... ... үшін 30 есе ... айып төленуі тиіс.
Ал сол заңнаманың сегізінші ... ... ... ... ... жағдайда ол өлім жазасына кесілетін. Ал егерде ұрлық
кезінде ... ... отқа ... ... ... Жеке ... аса
қырағылықпен сақталды. Бұл үстем тап мүддесіне сай ... жеке ... ... ... ... ... ... заңнамасында мүлік пен жеке ... ... ... ... алу ... – жер, бақша, үй, ат арба, ... ... ... ... ... ... алу тәжірибесі де кездескен. Жер мен
бақты жалға алу тек бір ... ... ... бақтың жалға алу уақыты
әрине, егер жалға алушы пайда түсімін көбейтетін жағдайда кейде бес ... ... ... 45 – ші бабына сәйкесінше егер жалға алушы келіскен
ақшасын алдын ала ... ... ... қуаңшылық пен су тасқынынан шықпай
қалса, ол онда ... ... ала ... Ал егер ... ... ... Заңы бойынша бір жылға кейін қалдыру құқығы берілген.
Хаммурапи патшаның Заңнамасы өз кезегінде бізге ... ... ... ... ... ... ... түрде
араласқанын көрсетеді. Жер мен құрылысты сату, бақша мен егістік жерді
жалға беру, дала ... адам ... ... ... ... түрде
реттеліп отырған. (34;157).
Ежелгі вавилондықтар Кіші Азия елдерімен жақсы сауда қарым ... ... Ал, ... ... соғыс істерінің өркендеуімен
тығыз байланысты болды. ... мол ... және ... ... алу – ... күштерін ұйымдастыруды талап етті.
Ежелгі Вавилонда соғыс құл иеленудің негізгі көздерінің бірі болды;
мұнымен қатар, вавилондықтар солтүстік Месопотамияның жергілікті ... және Кіші ... хетт ... қатаң түрде қанап, кіріптар
құлға айналдырды.
3.2. Ежелгі Вавилоны ... және оның ... ... ... ... Вавилон қоғамының құрлысынан
байқайтынымыз, ол қоғамда ... ... құл ... ... ... ... патшаның Заңнамасында басы бос адам мен ... ... ... ... азат адам «авилум» деп аталған. Бірақ құрамына ірі жер
иелері, ... ... ... қолөнершілер кірген азат адамдардың
өздері бір ... ғана ... ... жоқ, ... ... құл ... табы
және ұсақ өндірушілер табына бөлінген болатын.
Хаммурапи патшаның Заңнамасында ... ... ... және ... сатылы адам» арасындағы айырмашылық, және де олар
жасаған әрекеттеріне шендеріне байланысты ... ... ... Заңнаманың
барлық статьяларында ... жеке ... ... мен ... ... ... Вавилон қоғамының негізгі бөлігін ұсақ өндірушілер мен ұсақ
жеке ... ... ... Олар өз кезегінде мемлекеттік қазынаға белгілі
бір мөлшерде салықтық төлемдер ... ... және де олар ... қамтамасыз еткен. Хаммурапи патша заңнамасында ... өз ... ... ... олардың құқықтары өсімқорлардан кеңінен қорғалып отырған.
Ежелгі Вавилонда ұсақ өндірушілердің бөлшектенуі жиі ... ... ... ... бір ... құл иеленушілерге айналса, тағы
да бір бөлігі құлдар қатарын ... ... ... ... ... – шарттардың түп
нұсқалары сақталған. Сонымен қатар Ларса қаласынан шыққан Бальмунамхе атты
ірі өсімқордың есімі құжаттарда жиі ... ... ... жиі – ... бау – бақша жерлерін сатып алып, айырбастап ... өз ... ... тың жерлерді игеріп құлдар саудасымен де айналысып
отырған. (33;75).
Ежелгі Вавилонда азат ... ... ... деп ... да ... «Мушкенум» термині ежелгівавилон тілінен аударғанда
«төмен иілген» ... ... ... ... көбінесе патша
шаруашылығында қызмет еткен. Қауымнан байланысын үзіп қалған оларда жер мен
жеке ... ... ... Олар ... ... ... үшін шартты
иеліктерге ие болып отырған, дегенмен де ... ... ... күйде болған.
Азат адам мен мушкенум арасындағы айырмашылықты біз көп ... ... ... ... бір ... ... адам ... айыппұл төлеген, ал егер де азат адам үшін
ондайда «талион» принципі («көзге көз, ... ... ... қатар мушкенумды емдеуге кететін ақша мөлшері де азат
адаммен салыстырған да екі есеге аз. ... де ... ... ... болғандығын заңнамадан кездестіруге болады.
Вавилон қоғамының ең төмеңгі өкілін ... ... ... негізгі қайнар көзі соғыс, мүліктік теңсіздену, қарызға бату,
жанұя мүшелерінің ... ... ... патриархальды әке билігі, кейбір
адамдардың өз еріктерімен құлдыққа ... және де ең ... ... ... ... ... болды.
Ежелгі Вавилонда құлдардың өздері бірнеше ... ... Олар жеке ... ... ... ... ... құлдар,
мушкенум құлдар және храмдық құлдар. Орташа ауқатты адамдар жанұясы екі
немесе бес құлдарға ... ... ... ... бай ... ... бірнеше ондаған болған.
Ежелгі Вавилонда құлдар мүлік есебінде болған. Оларды қожайындары
зат ретінде пайдаланған. Егер де ... ... ... ... жарақаттаса
жарақаттаушы немесе өлтірген адам құлдың қожайынына «құлға – құл» ... ... құл ... ... сату, сатып алу, жалға беру, сыйлыққа беру және ұрлап
әкету сияқты әрекеттер ... ... ... ерекшеліктері болған.
Олар: мойнына таққан тақтайша, ерекше шаш ... әр ... ... ... және де ... бір жаза алған құлдың құлағы кесілген
болатын. (28;83).
Ежелгі Вавилон қоғамында құлдардың қожайындарынан қашуы жиі ... ... осы ... үшін олар ... ... жазаланып отырған.
Қожайнынан қашқан құлды үйіне жасырған азат адам өлім жазасына кесілетін.
Ал қашқан құлды ұстаған ... сый – ... ... ... ... Вавилондағы құл иеленушіліктің ... ... Олар ... иелігінде болатын аздаған мүлік
ұстауға, азат әйелмен үйленуге құқықты болған. Құл мен азат ... ... азат ... ... Құл ... ... бар құл иеленуші ол баланы өз
мүлкінің заңды мұрагері етіп тағайындауға толық ... ... ... жанұяда әйелі мен балалары үй қожайнына
сөзсіз бағыну керек болды. Жесір әйел тек ... ... ... ... ... қана ... ала алды. Ежелгі Вавилон қоғамында әйелі
толықтай «күйеуінің қолында» еді, құл ... өмір ... ... ... ... ... дәлел заңнамадағы мына бап: «Егер құл қожайынының әйелінің
қолынан бір затты алса, онда құлдың танауын немесе ... ... үшін ... қожайын өз әйелінің де құлағын кесе ... Егер ол өз ... ... кеспесе, онда құлдарға да тиіспеу керек».
Осы заңнан мүліктің бәрі тек ер адамға тиісті екенін байқаймыз.
Сондықтан әйелдің ... ... бір ... ... ... болып есептелетін.
Әйелге байланысты заңдардың барлығы оған қарсы қойылған. Ер адам тек ... ... үшін ... ... ... ... үшін, қысқасы
біреудің меншігін иеленгені үшін жазаланады.
Әйел үшін жазалардың бәрі өте қатаң болды. ... егер ... ... сөз ... ... мөлшерде айыппұл төлеп, 25 рет ағаш таяқпен
дүре алатын. Әйелімен ... ... ер адам оған ... ... ... ... ... алдаған әйелді өзенге лақтыратын. Егерде қожайын
белгісіз жағдайда жоғалғанда, бес жыл тосу керек болды.
Хаммурапи патшаның заңдары ... ... ... ... ... оның ... басқа құлды қайтару керек болды. Құлға тигізген зардап
үшін сол ... ... ... төлену керек болатын. Егер де құл ... қол ... ... оның құлағын кесетін болған. (29;72).
Тек қана ерекше ауыр қылмыс үшін еркін вавилондық бостандығынан
айрылатын. Негізінен азаматтар қарыз үшін ... ... ... өз ... шеберлікке үйренуге берді, өйткені квалификациялық
ұстадан пайда көбірек болды.
Құлды үйретуші шебер 15 ай немесе 6 – 8 жыл ... ... 1 ... киім ... жақсы үйрету керек болды, сол үшін ... ... Егер ... ... ... 12 ... ... айыппұл төлеуі
керек болды. Кейде құл өз шеберханасын ашып, қожайынға алым – ... ... ... ... ... шаруашылықтарда жүзге жуық құлдар еңбек
етті. Құлдың жалпы бағасы орташа мөлшерде 60 – 90 ... ... ... Б.з.д.
ІІ мыңжылдықта Вавилонда көптеген құлдар өз жанұяларын ... ... ... мүлікке ие болды. Құлдар еркін ... ... ... еді. Құл ... бай ... ... ... алмады, ал құлдың бай болғаны қожайынға да өте тиімді болған.
Егер де белгілі бір адам ... ... бір ... ... ... ... ... бір уақытқа күміс, алтын, құл, малды ешбір келісімсіз
алатын болса, ол ұрлықшы саналып, өлтірілуі ... ... ... ... мынадай жолдарды кездестіруге
болады, егер белгілі бір шаруаның жөнделмеген құбыры жарылып, ... ... зиян ... сол ... иесі егін ... ... ... Ал егерде ол адам егін құнын өтей алмаса, өзін және өзінің мүлкін
күміске ... ол ... ... ... ... адамдарға қайтаруы
тиіс.
Егер де белгілі бір адам екіншіге қайық жасап беріп, ол ... ... ... ... онда ... ... қайықты өз қаржысына жөндеп,
дұрыс күйінде қызмет еткен адамға қайтаруға тиіс.
Патшаның қол астында жергілікті ... ... ... ... мен ... ... ... болды. Патша жері өз кезегінде бірнеше
категорияларға бөлінді. Патша жері құлдар еңбегі арқылы ... ... мен ... ... ... өз ... ақысын
натуральды түрде алып отырған. Патша жерінің тағы бір бөлігі храм пайдасына
бөлінді. Патша жерінің үшінші ... ... және ... ... ... ... ... ІІІ Ур династиясы кезіндегі
қоғам таза құл иеленушілік сипатта болған болатын. (25;139).
Хаммурапи патша ... ... беру ... түрде дамыды.
Шаруалар байлардан қарызға ақша, егін алып, оны ... ... ... ... ... – 30 ... ақшамен қайтарса – 20 пайыз болу керек
болды. Ал егер де қарызды қайтара ... ... ... беруші оның
отбасынан белгілі бір мүшелерін алатын.
Аталған осындай жағдайлар ежелгі ... ... мен ... ...... ... әкелетін. Бұл мәселені шешу үшін
Хаммурапи патшаның Заңнамасында осы мәселелер көтеріліп кеңінен қаралған,
мәселен:
1). Қарыздар ... нан алып ... ... ... Үш жыл ... ... төртінші жылы оны қайтаруы тиіс
болды;
3). Үш жыл бойы ... ... ... ... ... Ал егер ... ... қарыз берушінің жанұясынан бір мүшесін жазалады. ... ... ... кедейлерді байлардың күш көрсетуінен аман сақтап,
еркін адамдармен бірлігін ... ... ... ... ойлардың Ежелгі Шығыс (Египет, Үндістан, Қытай,
Парсы және т.б.) пен ... ... (Рим, ... ... болып қалыптасуы
ерте қоғамдық даму сатысында, мемлекет пен қоғамның топқа бөліну кезінде –
ақ байқалған. Таң қалдырарлық жәй, ... ... ... ... ... египеттіктерде, үндістерде, қытайлықтарда, вавилондықтарда,
парсыларда ... ... ... ерте пайда болды?
Ерте даму сатысында, әрі саяси ... ... ... ... бой ұра қоймаған кезінде сана бүкіл әлемге мифологиялық тұрғыда
қалыптасты. Сонымен ... ... ... қоғамдық, әлеуметтік,
экономикалық ерекшеліктеріне байланысты құқық саласында да олардың ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың ұзақ сақталғаны жеке меншік
құқығының әлсіз дамуынан көрінді. Патриархтық отбасының ... ... ... ... (отбасы немесе қауым болып) жауап берді, яғни, бөтен
біреудің кінәсіне жазықсыз екінші біреуі күйіп кететін ... ... ... жеке ... ... пен ... болып,
жер қорын құрады.
Ежелгі Вавилонда жеке меншікке қарсы істелген қылмыс өте қатал
жазаланатын болған. ... ... ... ... сарай, храм
мүліктерін ұрлағаны үшін өлім жазасы белгіленген, қой, мал, ... ... ... ... үшін 30 есе ... айып төленуі тиіс.
Ал сол заңнаманың сегізінші бабына сәйкесінше айыппұлды төлеуге
шамасы келмеген жағдайда ол өлім ... ... Ал ... ... ... ... отқа лақтыруға құқық берілді. Жеке меншік аса
қырағылықпен сақталды. Бұл ... тап ... сай ... жеке ... ... ... ... тиіс.
Отбасы мәселесіндегі қылмыстарға келгенде, жалпы айта кететіні жас
– жұбайлардың бір – ... ... ... ескерілген. Сот келісімінсіз
қайта некелесу ... де ... ... 129 – бап ... ... ... әйел мен оған қатысушыны қоса байлап суға лақтыру жазасы
қарастырылған.
Бұл жерде қылмыстық заң ... ... ... әке билігін
арттыра түседі. Ал Хаммурапи ... ... 195 – ... ... ... үшін ... қолынан айрылатыны анық түрде жазылған. Заңнаманың 11
– бабында былай деп жаылған: егер өз ... ... ... оны ... ... ... онда заттың иесі – өтірікші, ол өлуі тиіс
деп шешім шығаруға тиіс болған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сот. (29;125).
Бұл жерде тек өз заты екенін дәлелдегенде ғана заң оны ... Ал ... ... ... ... ... ... саудагер өліп қалған болса, сатып алушының сот шешімі ... үй ... бес есе ... қайырып алуға құқығы бар. Сонымен
қатар Заң осы істердің барлығы бір – екі сағатта ... бір – екі ... ... ... анық ... мерзімін белгілеген. Сөйтіп
өзінің затына жеке меншіктері құқығын дәлелдесе ғана заң қолдайды.
Негізінен құл иеленуші қоғамның әлеуметтік – ... ... ... ... және ... екі ... ... Ежелгі Вавилон
қоғамы төмеңгі сатысына жатады. Құл ... ... ... ... ... ... деп ... құл негізгі өндіргіш күш емес, негізгі ... күш ... ...... ... ... ... бағынышты тұрғындары
(түрліше салықтар төлеп, көптеген міндеткерліктер атқаратын) қаналушы тап,
мұнда құлдардың еңбегі шаруашылықта қосымша ... ғана ... ... болсақ егінші жанұяның ішінде стихиялы түрде
қалыптасқан еңбек бөлінісі әл – ауқат өсуінің ... ... ... бір ... ... ... ... қосып алуға мүмкіндік берді. Және
де қауымның өзінен және осы қауым кіретін одақтың ішінен қолы бос, ... ... әлі шыға ... жоқты.
Оның есесіне бұлар бұлар соғыстан әкелініп отырды, ал ... де, ... ... топтардың бір мезгілде ... өмір ... көне ... Ал, оған ... жұрт ... тұтқындарымен не істерін
білмейтін еді, сондықтан оларды текке ... ... ... ... ... қол ... сатысында соғыс тұтқындарына белгілі күн
бітті; сондықтан оларды тірі қалдырып, еңбегін пайдалана бастаған уақыттан
бастап, ... ... ... кезекте адам да тауар бола алатын, егер ... ... ... күшін айырбастауға да, тұтынуға да болатын ұлы
«ақиқатты» ашу үшін көп ... ... ... ... айырбас жүргізе
бастауы – ақ мұң екен, оларды өздері де айырбас ... ... ... азап ... ... ... ... өзі мұны тілеген
тілемегені бұл жерде ешқандай ... ... ... болған тап өкілдері, яғни құл иеленушілер
мен құлдар, немесе ... мен ... ... ... мен ... арасында осы күнге дейін болып келген тарихи қарама – ... адам ... ... нақ сол ... нашар дамуынан туған.
(31;153).
Нағыз еңбекші халықтың өзінің қажетті еңбегімен болып кеткені
соншалықты, ... ... бар ... ... үшін – ... мемлекеттік
істерді басқару үшін, заңдылықты іске асыру үшін, ... ... ... ... ... үшін – оның ... қалмайды; мұндай жағдайда
нағыз еңбектен бос ерекше бір таптың болуы сөзсіз еді. Бұл тап ... ... ... реті ... өз басының пайдасы үшін ... ... тап ... үсті – ... ... ... ешқашанда
тартынған емес.
Құл иеленушілер мен құлдар – қоғамның ең бірінші тап – ... ... ... топ барлық өндіріс құрал – жабдықтарына, ... ... ғана ие ... қойған жоқ, сонымен қатар ол топ адамдарды
да иеленді.
3.3. Шумер мен Аккадтың қала мемлекеттері тақырыбын тарих сабағында
оқыту.
Тарихты ... ... ... ... ... ... есте сақатуға ғана саймауға тиіс, қайта тарихи ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
тақырыпты оқушыларға жеткізудің өзі тақырыпты түсіндірудің ... ... және де ... ... болатынын есте шығармағанымыз жөн.
Жалпы осы ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың осы бөлімінің мазмұны кеңінен ашыла ма деген ойдамыз.
(38;3).
Әдістеме дегеніміз - ... ... сөзі ... грек ... - ... ... "зерттеу жолы" деген ұғымдарды береді. Әдіс
дегеніміз - нақты міндетті шешудің, әлдебір ... ... ... ... бұл ... жиынтығы, кешені. Тарихты оқыту әдістемесі – тарихты
оқытудың міндеттері, мазмұны және әдіс-тәсілдері ... ... бір ... ... мен ... беру ... әр ... халықтың рухани
әлемінен нәр алуына, оның ... мен ... ... ... ... ... басым көпшілігін мектепте алған білімі
өмірлік тарихи ақпаратпен қамтамасыз етеді. Сондықтан ... ... ... баға ... абай ... ... ... болсын оқиғаға
белгілі бір көзқарасты тануға тырыспау керек, өткенді гуманистік тұрғыдан
бағамдауға ... ... ... мен ... ... ... ... оқыту
процесінің заңдылығын зерттеу және оқып-үйренугс арналады. Сонымен ... ... ... мен оның ... ... ... ... пәні - педагогикалық процесс, мұғалімнің тарихты
оқытуы, оқушының тарихты оқуы. Ал әдістеменің нысаны — оқытудың ... ... жәнс ... ...... ... және үнемі қозғалыста болатын
құрауыштардың аясын біріктіретін өте күрделі ... Ол ... ... ... (білім беру және оны игеруге басшылық жасау ( оқушылардың оқу
әрекеті (оқыту нәтижесі деген тізбекті қарайды. Оқыту ... ... ішкі ... жою барысында іске асады. Ол ... ... мен қол ... ... ... ... ... және
нақты қолданылған оқыту құралдары мен әдістерінің арасында пайда болады.
Тарихты оқыту процесінің диалектикалығы сияқты әдістемені ... де ... даму ... ... ... оқыту әдістемесі қоғам алдында
тұрған жас ұрпақты тәрбиелеудің ... ... іске ... ... ... оқыту әдістемесі тарих ғылымдарымен бірге ... ... ... ... ... ... ... ғылым салаларымен де тығыз байланысты дамиды. Бүл салалардың
материалдарын ... ... ... ... ... ... пәні
оларды тарихты оқыту процесін жетілдіру ... ... ... мен ... оқу ... күрделі және көп қырлы болып
келеді. Оның тиімділігі оқушы ... ... ... ... ... ... ... білгенімен оқушылардың қызығушылығын оятып,
шығармашылық әрекетін ұйымдастыра алмаса, айтарлықтай табысқа жете алмайды.
Мектепте тарихты ... ... ... міндеттері мен негізгі
факторлары мына сұрақтардың жауаптарына байланысты:
- мемлекет пен қоғам белгілегсн ... ... пен ... ... ... негізінде
оқулықтарда баяндалған тарихи білімнің мазмұны мен құрылымы;
- оқыту ... ... ... ... ... түрлері, әдістері мен әдістемелік тәсілдері, құралдары);
- оқушылардың танымдық мүмкіндіктері;
- оқыту нәтижелерімен айқындалады. (40;27).
Тарихты оқытудың мақсаттары мемлекет дамуының әр ... ... ... Ол кезеңдегі тарих пәнінің ... ... ... ... ... бағытталды.
Қазіргі кезеңде тарихи білім берудің мақсаттары былай айқындалған:
- ... ... ... ... ... дейінгі адамзаттың
тарихи даму жолы туралы тарихи ... ... ... ... ... оқиғалар мсн өмірлік құбылыстарды ой
елегінен өткізе алу ... ... ... ... ... ... ... негізінде
оқушылардың рухани құндылық бағдарлары мен көзқарасын қалыптастыру;
- халықтардың тарихы мен мәдениетіне қызығушылық пен ... ... ... оқытудың мақсаттарын айқындау одан әрі
жалғасуда. Соған сәйкес мынадай міндеттерді атауға ... ... жөне ... ... ... ... мәдениеттің және қоршаған ... ... ... сезіне білетін отансүйгіш азамат тәрбиелеу;
- оқушыларды қоғам мен ... ... ... ... өткен бабалардың әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... жене оны жетілдіруге ұмтылатын тұлға
қалыптастыру;
- тұлғаны ұлттық және әлемдік ... ... ... әр ... ... жүйесін есепке ала отырып, ... мен ... ... таңдау құқын қорғауын қамтамасыз ... және ... ... ... ... мен әдістерді қолданып, ... ... ... өз ... ... сын ... ... талдай алу
дағдысын қалыптастыру.
Тарихты оқытудың негізгі факторлары оқу процесінде кешенді түрде
жүйемсн іске асады. Жүйе дегеніміз - ... ... ... байланыста
болып, белгілі біртұтастық, ... ... ... ... ... ішкі тұтастық қасиеті оқыту процесіне дұрыс ықпал жасап, оның
сапасының ... жол ... ... тарихты оқытудың мазмұны тарих ғылымының дамуы барысында
өзгеріп отырады. Әдістеме отандық жәпе ... ... ... ... мен ... ... теориялық жинақтау мен анықтамалар
қалыптастыруға көмектеседі.
Мектепте оқыту үшін таңдап ... ... ... ... бағдарлама, оқулық түрінде көрініс табады. Оқушылар ол мазмұнды
сыныптық, ... тыс және ... тыс оқу ... ... ... ... бір ... арқылы меңгереді.
Әдістер (әрекет тәсілдері) әртүрлі болуы мүмкін. ... ... ... ... ... практикалық деген сияқты.
Олардың мәні қалай оқыту керек деген сұраққа жауап ... ... ... екі ... ... ... Жақсы жолға қойылған оқытудың
әдістемесі оқушылардың бойында ... ... мсн ... ... ... пен сенімді қалыптастырып, дамытуда тиімді нәтиже береді.
Әдіс, тәсілдер мен ... ... ... сыныптық, топтық,
дербес), сабақ типтері (қайталау-жинақтау, ... ... ... ... үстіндегі мұғалім әрекеті мен оқушының оқу құралдары тығыз
байланысты. Оку ... ... оқу ... ... ... ... ... дәптері, тарихи карта, оқу картиналары, диафильм т.б. ... ... ... материалы мазмұнының, тиісті оқыту әдістемесінің ұйымдастырылуы
және оқушылардың танымдық қызметі формаларының ... ... ... ... қол жеткізеді.
Әдістемснін маңызы мектептегі тарих пәнінің мұғалімі, студент үшін
- белгілі бір ... ... ... пәні ... білім мен
дағды деңгейін анықтауға;
- сынып, курс, ... және ... ... ... ... оқу ... ... кезеңдеріндегі жұмыс тиімділігін анықтап,
оқыту міндетін нақтылауға;
- оқыту мазмұнын қолданылатын әдістер және ... ... ... қисынды тапсырмалар және тірек сигналдарды қолданып,
конспект дайындауға;
- оқытудың ... ... ... ... мен ... ... нөтижелерін алдын ала болжап, педагогикалық, әрекетке
түзету еңгізіп отыруға мүмкіндік беруімен ... ... ... ... бір түрі ... тарихи тұлғаларға сипаттама беру" деп аталады. Портреттік
бейінелеу ... ... ... ... адалдығы, қайырымдылығы,
атаққұмарлығы, қулығы, зұлымдығы, екіжүзділігі сияқты жекелеген сапаларын
сипаттаудан тұрады.
Сабақта портреттік бейне жасауға ... ойын ... ... зор. ... ... уақытын, оқиға орнын атамай тарихи
тұлғаның өмірбаяндық мағлұматтарын ... Ал ... өз ... ... ... ... ... Ондай ойындардың қатарында мыналарды
атауға болады. "Тарихи тұлғаны таны", "Кімнің сөзі?", "Бұл кім?" (39;17).
Ойын арқылы ... ... ... ... ... деп ... Дидактикалық ойындар - өзге оқу жүмысының түрлерімен
тығыз байланысты болатын, ... оқу ... ... ... ... ... ... оған қатысушылардың белсенділігін көтеруге барынша ықпал
жасайды. Ойын жағдайында оқушы әдеттегідей көлемдегі оқу жұмысын ... ... ... қызығушылық қалыптаспаған жағдайда өте қолайлы. ... ... ... ... ... ... ... жинақы
және белсенді ету үшін тапсырманы орындаудың уақытын шектеу тиімді болмақ.
Сабақтың тақырыбы: «Шумер-Аккад қала-мемлекеттері ... ... ...... және ... ... ... ойын / «турнир»/ қолданылған сабақ.
Түсініктеме:
«Тірек конспекті» дегеніміз 1) негізгі деген тарихи процесстер мен
оқиғалар, құбылыстардың әлдеқайда ... ... ... едәуір айқын
ұғым қалыптастыруға көмектеседі. Кейде жөн ... ала ... ... ... арқылы сабақ сұрауда елеулі нәтижеге қол жеткізуге болады;
2) конспект құрастыру процессі ... ... ... ... әсер ...... ... ұйымдастыру тәсілі. Сынып қатар бойынша
үш топ құрады, сосын алдын – ала ... және ... ... ... қала-мемлекеттері» деп алынып үш графаға бөлінген:
– экономикаға қатысты;
– әлеуметтік мәселелер;
– жанұя қатынастары;
– құлдық ... ... ... ... топ ... ... не жазу
керектігін, бұл ұсынысты негіздеуі керек. Мұғалім өзі тақтаға жазып тұрса
уақыт үнемделеді. Осы ... ... ... ... ... тәсіл балалардың бар мүмкіндігінше өздігімен ... ... ... ... ... ... сабақ ... ... ... уақыты-40 минут |Ежелгі Шумер-Аккад қала-мемлекеттерінің |
|Сабақ түрі – тірек ...... және ... ... |
|–конспект технологиясы|(әр түрлі деректер негізінде) ашып көрсету |
|Сабақтың әдістері мен ... ... ... ... ... | ... |мақсат |
| ... ... ... ... |
|1. Ұйымдастыру – 2 ... ... ... ... |мыңжылдықтағыШуме|қоғамдық ... |
| ... ... |білімін, |
|2. Кіріспе ... – 5 ... ... ... |нің ...... |мобилизациялап, |
| ... ... ... ... |
|3. Схема құру + ... ... ... баулу, |кейпіне ене |
|оқулықпен жұмыс істеу |туралы мәлімет |тәрбиелеу |алуға, жағдайды ... ... – 5 ... | ... білуге, |
|минут | | |өз ... |
| | | ... баға ... ... + | | ... ... ... ... | | | ... ... – | | | ... ... – 10 | | | ... | | | |
| | | | ... №2 ... – | | | ... ... ... | | ... минут/ | | | |
| | | | ... ... ... – | | | |
|5 ... | | | |
| | | | ... Үйге ... беру | | | |
| ... ... |
| ... ... ... әлеуметтік және |
| ... ... және де ... |
| ... ... ықпалы, қажеттілігі туралы |
| ... ... ... сауатын аша отырып, |
| |өз ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... материалдар |
| |- №2 ... ... ... |
| ... |
| |- ... |
| |- ... ... ... ... Ур ... жүз жылдан астам билік еткен жылдары Шумер-
Аккад патшалығының экономикасында бірқатар өзгерістер орын ... ... ... жүйе ... ... келтірілді, каналдар жүйесінің
жаңа құрлысы қолға алынды, патшалық және храмдық жерлерде үлкен масштабта
егін және мал ... ... ... ... ... бір ... мемлекеттің көршілес елдермен сыртқы саудасы
кеңейтілді, ел ішіндегі ... және ... ... бірліктері
тұрақтандырылды. Храмдар тұрғызу ісі қолға алынды, үш ... ... ... ... және Урдағы патша табытнамалары тұрғызылды.
ІІІ Ур династиясы ... ... ... ... ... жер қоры
құрады. Патша жер қоры ... ... ... ... храм ... ... ... территориялардан тұрды. Патша жер ... ... ... ... ... ... ... меншігінде болды. Ол
жерлерді құлдар «гурушами» өндеді. Құлдар өз ... үшін ... ... ... ... ... мен ... тәуелсіз қауым
мүшелері құрады. Патша жерінің басқа бөлігі храм иелігіне ... ... ... ... және храм ... кәсіпқой жауынгерлерге
бөлінді.
ІІІ Ур династиясы кезінде Месопотамия қоғамы таза құл иеленушілік
сипатта болды. Аталған қоғамда құл иеленушілер ... ... ... соның ішінде әскери және жоғарғы абыздық, жер қауымдастықтарының
жоғарғы иесі болды. Ұсақ ... ...... ... мүліктік бөліністі бастан кешірді, ол процесстер және де
біздің заманымызға дейіңгі ІІІ ... ... ... соғыстар
барлық жағдайды одан әрмен шиеленістірді.
ІІІ Ур династиясының патшалары тоқтаусыз кедейлену процессін тоқтату
үшін қауым жерлерін сату-сатып-алуға тиым ... ... бұл ... басқа
жолмен іске асыруға мүмкіндік алды – яғни ... ... және ... ... болды. Үйлерді және бақтарды сатуға тіптен тиым салынбады.
Ұсақ өндірушілердің жаппай кедейленуі туралы мәліметті олардың ... ... ... ... ... және де ... ... шеберханаларында құлдармен бірге еңбек етуі дәлел
бола алады. Көптеген тарихи құжаттарға сенетін болсақ, кедейлердің балалары
құлдыққа ... және ... ... ... ... болғандардың балалары
да құлдыққа түскен. Сонымен қатар көптеген сот актілері бұрыңғы ... ... ... ... ... ... береді.
Құлдардың саны әскери жорықтар кезінде тұтқынға түскен әскери
тұтқындар мен басып – ... ... және де ... ... бос ... ... көбейді. Құлдардың бағасы арзан болды:
ер құл – 9-10 сикл ... әйел құл екі есе ... үш есе ... тұрды. Құл
иеленушіліктің жоғарғы қарқынмен ... ... ... ... ... сол ... онша бай емес адамдар: храм қызметкерлері,
малшылар және қолөнершілер де иелік етті. ... ... ... ... ... ... жұмыс істеушілердің жағдайы
өте ауыр болды.
Умма қаласынан табылған шаруашылық ... ... ... құл ... мен олардың балаларына берілетін тамақ ... Бір ай ... 185 ... 57-сі ... ... ... болу
себептері жұқпалы аурулар, аштық және шенеуніктердің аса қатігездіктері
себеп болған. Құл ... ... ... ... ... тоқыма, ұн
тарту, сыра қайнату) шеберханаларында кеңінен пайдаланылды.
Ур қаласындағы қазбаларда тігін шеберханасының қалдықтары ... 165 әйел және ... ... ... қатар жеке меншік
иеліктеріндегі құлдардың жағдайы біршама жақсы ... ... олар ... ие ... ... ... және де кейбір жағдайларда сотқа ... ... Және ... ... шет елдерге сатуға тиым ... және жеке ... ... ... кету ... жиі ... ... патшалығында басты ауыл шаруашылық дақылдары:
жүзім, зәйтүн, жемістер және бақша ... ... ... және т. ... ... тек қана ... суландырылған, ирригациялық жүйе жақсы
дамыған құнарлы алқаптарда — Ур, Умма және ... ... ... Бұл ... ... ... тары егетін.
Егін егуде — соқа, жүзім өндеуде — кетпен, шот, жүзім ағаштардың
түбін ... ... ... заманымызға дейіңгі ІІІ-ІІ ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдері — шарап пен зәйтүн майын өндіру
үшін шарап жасайтын және май ... ... ... болды.
Ұсақ жер иелерінің меншігінде жерлер — шағын үлестер болды. Ірі жер
иеліктері аз еді. Бірақ жаулап алушылық ... ... ... ... ұшырап, неғұрлым ірі жер иеленушілер арта ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында құл еңбегі еркін
шаруалар еңбегімен бәсекеге түсті. Шағын жер ... ... құл ... ... ірі жер ... ... ... алмады. Шумер-
Аккад қолөнер кәсібі көптеген ... үшін үлгі ... Ол ... аккадтық
өнімдердің бәрі: вазалар, маталар, болат және темір ... ... ... ... №1 ... |Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ... құл ... ... ... ... ... ... ... ең ... ... – |
|номика : |төмеңгі өкілін ... ... ... даму ... ... («вардум») |айта кететіні жас –|дәрежесіне қарай: |
|қала-мемлекеті|құрады. ... бір – ... және ... ... және ... ... |біріне адалдығы |екі сатысы болса, |
|Ежелгі ... да азат ... ... ... ... |
|Вавилонда |адамдармен ... |Сот ... |пен ... ... ... ... деп |қайта некелесу ... ... ... ... ... ... де ... жатады. Құл |
|ирригациялық |да кездеседі. |көтерілген. Мысалы,|иеленуші қоғамның ... ... ... ... – бап бойынша, |төмеңгі сатысы |
|және қолөнер |ежелгівавилон ... күнә ... ... дамуына |тілінен аударғанда|жасаған әйел мен |патриархалдық құлдық |
|айтарлықтай |«төмен иілген» ... ... |деп ... Онда құл |
|әсер етті. |деген мағына |қоса байлап суға ... ... күш ... ... ... ... ... ... |
|қала-мемлекеті|Мушкенумдар патша |қарастырылған. |өндіруші күш ерікті ... және ... ... ... мен ... ... – |
|Ежелгі ... ... ... ... ... ... |
|Вавилонның |жартылай азат адам|Вавилондағы ... ... ... ... ... |бағынышты тұрғындары |
|негізі жер ... адам ... ... мен ... ... ... бақша |деп аталған. Бірақ|балалары үй ... ... ... мал ... ірі жер ... сөзсіз |міндеткерліктер |
|өсіру, ... ... ... ... ... қаналушы |
|қолөнер, ішкі |қауым шаруалары, |Жесір әйел тек |тап, ... ... ... сыртқы |қолөнершілер |жолдасының барлық |еңбегі шаруашылықта |
|саудаға ... азат ... ... ... ... ғана |
|сүйенді. Халық|адамдардың өздері |сәттен бастап қана |болды. Ежелгі ... ... |бір ... ғана ... ала алды. |Вавилонда құлдардың |
|салықтар: |құрап ... жоқ, |Осы ... ... ... ... не |сонымен қатар құл |бәрі тек ер адамға |түрлерге бөлінген |
|мал төлеуінен,|иеленушілер табы |тиісті екенін ... Олар жеке ... ... ұсақ ... ... ... ... |өндірушілер табына|Сондықтан әйелдің |мемлекеттік (немесе ... ... ... ... ... бір|сарайлық) құлдар, |
|егістігінен |Көбінесе ірі ... ... ... ... ... және ... балықшы |қалаларды шакканум|болып есептелетін. |храмдық құлдар. ... ... ... бар ... үшін ... ... ... |
|алынатын |ірі шенеуніктер ... бәрі ... ... беру, |
|салықтарды |басқарды. Ал ... ... ... беру және ... |керісінше ... егер әйел ... ... ... |
|міндетті |кішігірім, ұсақ ... ... сөз ... ... ... ... мен ... үлкен |Олардың көптеген |
| ... ... ... ... ... ... деген |төлеп, 25 рет ағаш |Олар: мойнына таққан |
| ... бар ... дүре ... ерекше шаш |
| |шенеуніктер ... ... ... әр ... |
| ... |ажырасқысы келген |таңбалар, танауындағы|
| | |ер адам оған ... ... және де |
| | ... ... ... бір жаза |
| | ... ... |алған құлдың құлағы |
| | | ... ... ... және ... ... ... дамуы.
№2 кесте
Анықтамалық сөздік:
1. Энси – тікелей патшаның өзі ... ... ... ... дәстүрлі түрдегі наместниктер.
2. Авилум – Ежелгі Қосөзендегі құқықты азат адам.
3. Мушкенум – ежелгівавилон тілінен аударғанда «төмен иілген» деген
мағына береді. ... ... ... ... ... еткен.
Қауымнан байланысын үзіп қалған ... жер мен жеке ... ... Олар патшаға қызмет еткені үшін шартты ... ие ... ... де ... азаматтық құқықтары шектелген күйде болған.
4. Талион – Ежелгі Қосөзенде кімде-кім құлды өлтіретін болса, өлген
құлдың қожайнына басқа құл ... ... ... («көзге көз, тіске
тіс») қолданылған.
5. Вардум – Ежелгі Шумер-Аккад ... ең ... ... ... жалпы атауы. Ежелгі Қосөзенде құлдардың өздері бірнеше түрлерге
бөлінген ... Олар жеке ... ... ... (немесе сарайлық)
құлдар, мушкенум құлдар және храмдық құлдар.
6. Сикль – Ежелгі Қосөзендегі ақша қатынасындағы ... ... ... Мина – ... Қосөзендегі ақша қатынасындағы күміс ақша. (500
грамм).
8. ...... ... ақша ... ... ... ... жерде қорытындылайтын болсақ ежелгі дүние тарихын оқығанда
осы құл иеленуші қоғамның, таптық қоғамның ... ... ... ... ... әр елдер үшін өзіндік қандай ... ...... және ... ... немен байланысты болғанын түсіну жалпы заңдылықтарды
аңғару – негізгі мақсат. Онсыз адам ... даму ... ... ... ... ... саяси биліктің түрлеріндегі
айырмашылықтарды, тарихи даму заңдылықтарын түсіну қиын болар еді.
Ежелгі Шумер-Аккад қала-мемлекеттерінің тарихынан көп, ... ... ... көзі ... ... ... ... табылады. Солардың ішіндегі Шумер-Аккад қоғамы туралы
ең бағалы, жан – жақты қоғам өмірінің әр саласынан да ... ... ... ... ... және «Гильгамеш және Ага» атты шумерлік поэмалар.
Аталған шығармаларда Уруктың Киш гегемониясынан азаттық ... ... және де ... ... ... ... ... шынайы мәліметтер
сақталған. Сонымен қатар, Ежелгі Аккад патшалығының негізін салушы Саргон
патша туралы ... ... ... ... ... ... ... патша кітапханасынан
табылды және біздің заманымызға дейіңгі ІІ мыңжылдықтың басына жатқызылады.
Аталған деректен Ежелгі ... ... ... ... және ... өмірі туралы қомақты, жеткілікті түрде мәлімет
алуға болады.
Шумер-Аккад қала-мемлекеттерінің экономикасының негізі жер ... егу, мал ... ... ішкі және сыртқы саудаға сүйенді. Ежелгі
Қосөзен мемлекеттерінің өзен және ... ... ... ... ... ... сауда орталығы ретінде қалыптасып
күшеюіне зор әсер ... ... ... ... ... халқының саны Сириялық далалы алқаптардан келген көшпенді
тайпалар аморейліктердің есебінен өсті.
Ежелгі ... ... ... ... ... ... сауда және қолөнер сол кездегі ... ... ... ... ... әсер етті.
Ежелгі Шумер-Аккад қоғамының негізгі бөлігін ұсақ өндірушілер мен
ұсақ жеке меншік иелері құраған. Олар өз ... ... ... бір ... ... ... төлеп отырған және де олар
мемлекеттің қауіпсіздігін ... ... ... ... ... құқықтары өз дәрежесінде қорғалып отырған.
Ежелгі Вавилон тарихынан көп, кеңінен мағлұмат ... ... ... ... мәдениеттер ескерткіштері болып ... ... ең ... Хаммурапи патшаның заңдар жинағы болып
табылады. Аталған деректен Ежелгі Вавилонның әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... жеткілікті түрде мәлімет алуға болады.
Хаммурапидің жеке тұлғасына ... ... ол аса ... ... ... өте ... қу дипломат, білімді стратег және
шебер ұйымдастырушы болған.
Хаммурапи өз ... іске ... өзі ... ... ... ... пайдалана білді. Алғашында Хаммурапи Ларс ... ... ... ... қол ... ... қауіпсіз жағдай туғызып алған
болатын.
Өзіне уақытша көмектесетін серік тапқан ... өз ... ... ... ала ... ... ... бағындырған ол
кейіннен Иссинді басып алды. Келесі кезекте оның ... ... ... ғана босаған Мари мемлекетіне ауды. Тағында жергілікті династия өкілі
Зимрилим отырған Мари мемлекетімен Хаммурапи достық, ... ... ... ... ... ... ... сүйенген Хаммурапи Ассирия
мемлекетімен одақтасқан Эшнунну мемлекетін ... ... ... ... Вавилон мемлекетінің экономикасының
негізі жер өңдеу, бақша егу, мал өсіру, қолөнер, ішкі және сыртқы ... ... ... өзен және керуен ... ... ... ... ... ... ретінде қалыптасып күшеюіне зор
әсер еттті. Вавилонның жергілікті тұрғындарының, халқының саны Сириялық
далалы алқаптардан ... ... ... ... ... өсті.
Аталған осы Хаммурапи ... ... ... ... ІІ
мыңжылдықтағы Вавилондық экономиканың қалай өрлегендігімен танысып, білуге
болады. Вавилон мемлекетінде маңызды орында болған ирригациялық ... ... ... ... ... заңнамасына айтарлықтай әсер етті. Аталған
Заңнама ... ауыл ... ... бидайға, тарыға, малға, етке,
теріге баға орнатылды. Заңнама ... ... ... ... ... ... ... бөлігін ұсақ өндірушілер мен ұсақ
жеке меншік иелері ... Олар өз ... ... ... белгілі
бір мөлшерде салықтық төлемдер төлеп отырған және де олар ... ... ... ... ... ... олардың
құқықтары өз дәрежесінде қорғалып отырған.
Хаммурапи ... ... ... ... ... ол қоғамда айқын түрде құл иеленушілік сипаттың кеңінен
дамығандығы. Хаммурапи ... ... басы бос адам мен ... ... ... байқалады.
Хаммурапи патша тіпті ерекше жарлықтар арқылы күнтізбеге қажетті
түзетулер еңгізіп отырған. Ел билеу ісінде патша күрделі және бір ... ... ... сүйенді. Көптеген шенеуніктердің бірі орталық
басқарманы басқарса, енді ... ... ... наместнигі ретінде
Сиппар, Ларс, Мари сияқты ірі қалаларды басқарды.
Көбінесе ірі қалаларды шакканум деген атағы бар ірі ... Ал ... ... ұсақ ... мен ... ... атағы бар шенеуніктер басқарды.
Халық әр түрлі салықтар: егістектен не мал төлеуінен, ... ... ... және ... ... алынатын салықтарды
төлеуге міндетті болды. Осы ... ... ... ... ... және заттай алынатын арнаулы патша алымдары төленді.
Хаммурапи патшаның өз шенеуніктерімен жазысқан қатынас ... ... ... әр ... ... атап ... ... ісін ұйымдастыруға патшаның өзі басшылық еткен.
Атына жазылған әр түрлі даулы істер мен шағым ... ... өзі ... ... ... істер жөнінде Хаммурапи патшаның
өзі қарар ... ... ... ... ... ... ... ІІ мыңжылдықта Қосөзен сол кездің өте жоғары дамыған аймағы
болып, қола ... ... аяқ ... ... Тіпті кей уақытта темір
еңбек құралдарын пайдаланған кездерде кездеседі. ... жиі ... ... ... ... өнімділігін артыруда үлкен ықпал жасады. Негізінен жер
өңдеу ісі Ежелгі Вавилонның экономикасында алғашқы орында ... ... егін ... тек қана ... ... ғана
емес, сонымен қатар ирригациялық жүйенің дамуына да байланысты болды. ... ... ... жер ... аз ... ... және де ... өте жоғары температура, және өзеннің суының тасуының егін егу
уақытымен сәйкес келмеуі қолдан суару жүйесінің маңызы одан ... ... ... көп ... ел ... өмір ... анықтап
отырды. Осы жағдайды Хаммурапи патша жақсы түсініп, өз кезегінде ирригация
жүйесінің дамуы ел ... ... ... аса ... тұтқан.
Өйткені Хаммурапи патша «Шумер мен Аккадқа көптеп су әкелген» каналдар
қазғызған болатын.
Хаммурапи ... ... ... ... ... тән ... Ел басқару ісі қатаң тәртіпке бір орталыққа бағынды және ... ... заң ... ... сот және діни ... барлығы
Хаммурапи патшаның қол астына жинақталды.
Хаммурапи патшаның билік еткен 35 жылы ... ... ... Вавилон державасын құруға кетті. Осы жылдары
Вавилон кішкентай қаладан жаңа ірі ... ... ғана ... ... ... қатар Алдыңғы Азияның ірі экономикалық, саяси және ... ... ... ІІ ... ... сол кездің өте жоғары дамыған аймағы
болып, қола ғасырының кезеңіне аяқ ... ... ... кей ... ... ... пайдаланған кездерде кездеседі. Металлды жиі пайдалану жер
өңдеу ісінде еңбек өнімділігін артыруда үлкен ықпал жасады. ... ... ісі ... ... ... және ... ... орында болатын. Қорытындылап ... ... ... жүйе ... салаларының барлық өрістерінің
қамтылғанын көрсетеді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Афанасьева В.К. Гильгамеш и Энкиду: ... ... в ... ... ... М. ... мир шумеров. М., 1980.
3. Иванов В.В. Хеттский язык. М., 1963.
4. Дунаевская Е.И. Язык хеттских иероглифов. М., 1969.
5. Дьяконов И.М. ... ... ... и ... ... Вестник
древней истории. 1952. № 3-4.
6. Вайман А.А. Шумеро-вавилонская математика. М., 1961.
7. Менабде Э.А. Хеттское общество. Тбилиси, ... ... Л. Ур ... М., ... ... Р.А. ... ... в Мари//Вестник древней истории. 1970.
№ 2.
10. Грибов Р.А. ... и ... ... в Мари//Вестник древней
истории. 1972. № 3.
11. Дьяконов И.М. Общественный и ... ... ... ... М., ... Дьяконов И.М. Люди города Ура. М, 1990.
13. Козырева Н.В. Древняя Ларса: Очерки ... ... М., ... ... И. ... и ... ... Двуречья. Прага, 1947.
15. Крамер С.Н. История начинается в Шумере. М., 1965; 2-е изд. М., 1992.
16. Кьера Э. Они ... на ... М, ... ... С. ... ... 2-е изд. М., 1984.
18. Никольский Н.М. Частное землевладение и ... в ... ... ... ... А.Л. ... ... Портрет погибшей цивилизации. М.,
1990.
20. Флиттнер Н.Д. Культура и искусство Двуречья и соседних стран. М.; Л.,
1958.
21. ... Т. ... ... История месопотамской религии. М., 1995.
22. Якобсон В. А. ... ... ... в ... ... ... 1981. № 4.
23. Дьяконов И.М. ... на ... ... в ... советских
исследователей//Вестник древней истории. 1963. № 1.
24. Ильин Г.Ф. ... ... и ... его социальной
структуры//Вестник древней истории. 1983. № 3.
25. Илюшечкин В.П. Проблемы формационной характеристики сословно-классовых
обществ. М., ... ... В.П. ... и собственность в сословно-классовых
обществах (Опыт системно-структурного исследования). М., 1990.
27. Качановский Ю.В. ... ... или ... ... М., 1971.
28. Кобищанов Ю.М. Теория большой феодальной формации//Вопросы истории.
1992. № 4—5.
29. Коростовцев М.А. О ... ... ... Азии ... 1966. № ... ... Г. А. К ... о характере древнейших классовых
обществ//Вопросы истории. 1966. № 11.
31. Меликишвили Г.А. Характер социально-экономического ... на ... ... ... ... ... Азии и ... 1972. N° 4.
32. Меликишвили Г.А. Об основных этапах развития древнего ближневосточного
общества//Вестник древней истории. 1985. N° 4.
33. Неронова В.Д. ... ... в ... мире в ... историографии. М., 1992.
34. Никифоров В.Н. Восток и всемирная история. 2-е изд. М., ... ... Н.М. К ... о ... на ... ... ... обществ. 1934. № 7—8.
36. Никольский Н.М. К вопросу о ренте-налоге на ... ...... форме эксплуатации труда на Востоке)//Вестник древней истории. 1939.
N° 2.
37. Общее и особенное в ... ... ... ... [Сб. ст.] ... ... ... обществ в странах Востока. [Сб. ст.] ... ... Т. ... ... ... ... мэселелері А, 200-806
40. Нұғыманова Н. Ізденіс сабақ //Қазақ тарихы – 2004. №1.
41. ... Ш.Т., ... Б.Т. ... ... технологиялары// Қазақстан
мектебі. 2005. №4.
-----------------------
Ежелгі Шумер мен Аккадтың және Ежелгі Вавилонның әлеуметтік-экономикалық
және саяси ... ... ... және ... ... ... орнауы
Қосөзендегі саяси гегемония үшін күрес
ІІІ Ур династиясының ... және ... ... ... ... ІІ мыңжылдықтағы Қосөзендегі саяси бытыраңқылық

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ЕврАзЭҚ мемлекеттерінің транзиттік қуатының негізгі проблемалары және даму болашағы29 бет
Еуразиялық Экономикалық Қауымдастықтағы Қазақстан26 бет
Латын Америкасының экономикалық ұйымдары15 бет
Қазақстанның ТМД мемлекеттерімен консулдық саладағы екіжақты ынтымақтастығы13 бет
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Орталық Азия мемлекеттерінің мәдени үрдістері14 бет
Латын америкасы мемлекеттерінің құрылтайшы биліктік тәжірибесі7 бет
Орта азия мемлекеттерінің интеграциялық күш жігері5 бет
Орталық Азия аймағы мемлекеттерінің экономикалық интеграциясының көліктік негіздері45 бет
Оңтүстік Корей мен Жапония мемлекеттерінің саяси жағдайы23 бет
Сыртқы қарыздарды өтеуге байланысты мемлекеттердің қызметін құқықтық реттеу (Қазақстан мен бұрынғы КСРО мемлекеттерінің мысалында)52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь