Тіл-адамның адамдық белгісінің зоры


Жоспар

1. Тіл.адамның адамдық белгісінің зоры

2. Қазақ фольклорында қолданылатын сөз магиясы.

3. Абайдың қара сөздерінен алынған үзінді

4. «Ана тілің арың бұл»
Пайдаланылған әдебиеттер
1. С. Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» Алматы 2002ж
2. Р.Сыздық «Тіл және ұлттық мәдениет» Түркістан 2005 ж
3. А.Байтұрсынов «Тіл тағылымы» Алматы 1992ж
4. А.Құнанбаев «Қалың елім қазағым» Алматы 1995 ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


Жоспар
1. Тіл-адамның адамдық белгісінің зоры
2. Қазақ фольклорында қолданылатын сөз магиясы.
3. Абайдың қара сөздерінен алынған үзінді
4. «Ана тілің арың бұл»
Тіл — адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі. Осы
дүниедегі адамдар тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге
түсер еді. Осы күнгі адамдар жазудан айрылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса,
ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз —
жазу заманы: жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дә-режеге жеткен
заман. Алыстан ауызбен сөйлесуге болмайды: жазумен дүниенің бір шетіндегі
адам екінші шетіндегі адаммен сөйлеседі. Сондықтан сөйлей білу қандай керек
болса, жаза білудің керектігі онан да артық. Сөйлегенде сөздің жүйесін,
қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек болса, жазғанда да сөздің кестесін
келтіріп жазу сондай керек. Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге:
қай сез қандай орында қалай өзгеріп, қалайша біріне-бірі қиындасып,
жалғасатын дағдысын білу керек. Халық өмірі бір жылдап, он жылдап, тіпті
жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады. Сондай ұзақ өмірінің ішінде әр
халықтың дағдылы тұтынып келе жатқан сөздері, ол сөздерінің біріне-бірі
жалғасып тізілетін дағдылы жолы, жүйесі, қисыны болады әр жұрттың түрінде,
тұтынған жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде һәм сондай
басқалық болады. Біздің жасынан орысша я ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің
жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды, я жазса да қиындықпен
жазады. Себебі жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық. Орысша оқығандар
орыс сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Ноғайша оқығандар ноғай сөзінің
жүйесіне дағдыланып үйренген. Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай сөзінін,
жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша болып шықпайды. Сондай кемшілік
болмас үшін әр жұрт баласын әуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу
үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар әбден
дағдыланғаннан кейін, басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай
сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі өз тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша
оқыту тиіс.
Адамзат ақыл-ойы мен даналығы ойлап тапқан ғылым атты дүнне сол
адамдар бірлестігі - халықтың барша болмысымен тікелей байланысты, сол
халықтарға қызмет етеді. Әсіресе тіл, әдебиет, тарих, өнер сияқты
құндылықтарды зерттейтін ғылым салалары халықтың рухани дүниесінің, ұлттық
мәдениетінің жалпы да, жекелеген де қырларына назар аударады.
Қазақ тілінің ертеректегі де, қазіргі де даму тарихын зерттеу - ғылыми
ізденістерімнің бірі болғандықтан, орта ғасырлардағы түркі жазба
ескерткіштерінің, олардың қазақ тіліне қатысы барларын: Ясауи «Хикметтері»
мен Қадырғали би Қосымұлының «Жами-ат тауарих» сияқты шығармаларының, ХV-
ХVШ ғасырлардағы қазақтың ақын-жыраулары мен шешендерінің мұраларын тілдік,
стильдік, көркемдік сипаты жағынан зерделеу барысында тек монографиялар
(жеке кітаптар) жазып қана қоймай, олармен көпшілік оқырманды ішінара
таныстырып отыру да ғалымның бір міндеті деп білеміз. Ғылыми жұмыстың
көпшілікке арналған бұл танымдық түрі баспасоз беттерінде, әр түрлі
жинақтарда мақала ретінде жарияланды.
Көп жылдар бойы халқымыздың мәдени, оқу-ағарту майданында теңдесі жоқ
еңбек еткен Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедұлы,
Қ.Жұбанов сияқты тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметі туралы кезінде
(алғашқылардың бірі болып) мақалалар жазылып, кітапшалар
шығарылған. Бұлардың білім-ғылым саласындағы, оның ішінде тілтанымға
тікелей қатысты еңбектері жайында кейінгі кезеңдерде де үнемі сөз етіп
келеміз. Бұл мақалалар да көпшілік оқырманға арналған, бірсыпырасы
-баяндама мәтіндері. Енді бірқатары әр түрлі газет-журнал тапсырыстарымен
жазылған материалдар еді.
Ұлы Абайдың, оның алдындағы Махамбет, Дулат сияқты алыптардың, сондай-
ақ Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов сынды бүгінгі классиктердің қазақ әдеби
тілінің даму барысындағы орындарын, атқарған қызметтерін көрсетіп,
поэтикалық сөз кестелерін де кеңінен сөз ету көп жылдан бергі ғылыми
жұмыстардың арнаулы монографиялардың өзекті тақырыптары болып келді.
Сонымен қатар бұл тақырыптарға көпшіліке арналған жеке мақалалар
да, баяндамалар да арналып келді.
Әдебиет («литература») деген сөздің түп төркіні де литера (әріп),
демек, «жазу» ұғымы болғанымен, бұл сөздің терминдік мәні европа мен орыс
мәдениетінің өзінде сан рет құбылып қолданылып келгенін білеміз, сондықтан
қазір бұл сөз о бастағы мағынасын айткенде де сақтап қолданылуы шарт
болмаса керек. Егер біз «әдебиет» сөзіне тек жазба түрде емес, өзгеше
жолмен де өмір сүріп келген, біздің заманымызға дейін жоғал-май, түбегейлі
өзгермей жеткен көркем сөз деген ұғым беретін болсақ, оның тілін де
фольклор тілінен бөлек сапада деп тануға тиіспіз. Бұлайша бөліп тануға
негіз болатын мына белгілерді атаймыз.
Халық ауыз әдебиеті авторсыз дүние екені мәлім.
Халық ауыз әдебиеті тіліне, әсіресе оның эпос сияқты кесек
шығармаларына көптеген дәстүрлі образдар, дайын клишелер, кейбір сөздер мен
сөз тіркестері ортақ болып келеді, олар біріне-бірі ауысып та жүреді.
Ал ақын-жыраулар тілінде мұндай ортақ элементтер фольклорға қарағанда
кемдеу кездеседі, бірақ олар мұнда да бар. Бар болу себебі, біздіңше,
мынада: біріншіден, ақын-жыраулар тілінің негізгі арсеналы — ауыз әдебиеті
тілі. Екіншіден, авторлы әдебиеттің ауызша таралып, ауызша сақталуының
нәтижесінде әр алуан қоспалардың болуы әбден ықтимал. Бірақ айырмашылығы
да бар: фольклор тілінде стереотип формулалар — әр түрлі-образдар, ортақ
тұстар, негізгі поэтикалық модельдер, композициялық тәсілдер тұрақты болып
келеді, ал қазақтың ақын-жыраулары тілінде бұлардың болуы шартты
(міндетті) емес. Дегенмен қайткеи күнде де ақын-жыраулардың, әрқайсысына
тән өзіндік сөз қолданыстары бар екендігі де хақ. Мысалы, Махамбет пен
Дулатты, Марғасқа мен Бұхарды, Шернияз бен Шортанбайды тақырыптары,
мотивтері, стильдері жағынан бір-бірімен шатастырмаймыз. Ал ертеректегі
Шалкиіз, Доспамбет, Қазтуғандар тілі мен стильдері бір-біріне ұқсас келіп
жатса, мұны олардың өлең-толғауларының идеялық-мазмұндық
жақындықтарынан және, ең бастысы, ауызша таралып, араласып кеткендіктен
көру керек.
Ақын мен жырау поэзиясында уақыт пен мекенге қарай нақтылық, адамның
ішкі дүниесін суреттеушілік, лиризм сарыны фольклорға қарағанда, күшейе
түседі. Бұлар ауыз әдебиетіндегі тілдік дәстүрден бірте-бірте қол үздіре
бастайтын, суреттеудің жаңа амалдарын тудыратын сәттер. Демек, бұл —
авторлы поэзия тілінің лексика мен грамматика саласында да жалпы поэтикалық
мүмкіншіліктері байи түсті деген сөз. Ақын-жырау тілінің осы белгісі халық
ауыз әдебиеті тіліндегі біршама -консервативтікті, дәстүрлік-тілдік
шектелушілікті бұзып, оны құрсауынан босаттырады.
Әрбір ақын немесе жыраудық қабілетіне орай өлең-жыр шығарушылық
ерекшелігі өлең техникасына шым-шымдап жаңалықтар, даралықтар қосады,
яғни авторлы поэзия ұйқас таңдау, синтаксистік және ритмикалык топтарды
пайдалану сияқты салаларда ауыз әдебиеті тілі шеңберінен шығып кетеді.
Осы көрсетілгендер бұл екі саланың бір-бірінен ажыратылуға тиіс айырым
белгілері болса, сонымен қатар олардың бір-біріне ұқсас ортақ тұстары да
айтарлықтай. Олар, біздіңше, мыналар:
1. Ең басты ортақ белгі — екеуінің де ауызша таралып, ауызша
сақталуында. Осының салдарынан заман озған сайын олардың текстері
біртіндеп «редакцияланып», там-тұмдап жаңғыртылып отыру фактісі бар.
Сондықтан бұларда көне тұлға-тәсілдермен қатар, жаңа сөздердің,
тіркестердін, біздің заманымызға тән тәсілдердің орын алуы заңды. Бірақ
бұлардағы модернизация, біздің, байқауымызша, түп-түбегейлі емес. «Ауыз-ша
баспаның» қолайсыздығынан жеке шумақ-тармақтардың, кейде тіпті тұтас
текстердің иесінен айрылып, «көшіп» жүруі де мүмкін құбылыс. Осындай
көшпелі тармақтар мен текстер кейбір өлең-толғаулардың авторлы-на күмән
келтіріп, оларды ауыз әдебиеті нұсқаларына ұқсастырып, кейде тіпті көшіртіп
жібереді.
2. Қазақ ақын-жыраулары тілінің қайнар көзі мен сөз мүсінін жасайтын
қалыбы — ертеден келе жатқан ауыз әдебиеті тілі болғандықтан, кейбір
суреттеу құралдары жағынан бұлар ұқсас түседі. Оның үстіне ауыз әдебиетінің
эпос сияқты қомақты түрлерін тудырушылар немесе сақтап, таратушылар, бір
жағынан, жыраулар болғандықтан, халықтың сөз өнерінің барша көркемдік
арсеналы әрдайым олардың жадында сақталып, ауыздарына оралып тұратындығы да
ақын-жыраулар творчествосы мен фольклор тілдерін жақындастыратын
себептердің бірінен табылады.
3. Айтыстар мен кейбір тұрмыс-салт жырларында және толғауларда орын
алатын импровизация тәсілі ақын-жыраулар тілін ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алпамыс. Байбөрінің қасіреті70 бет
Нашақорлық қоғам дерті 12 бет
Отбасы және отбасы тәрбиесінің бала дамуында алатын орны4 бет
Тұрмыстық лексиканың қатысымдық мағынасына ықпал етуші тілдік және тілден тыс факторлар6 бет
Толық анықталмаған функцияларды минимизациялау Компьютерлік схемотехниканың тізбекті (жинақтаушы) түйіндері: регистрлер, санауыштар9 бет
М.Әуезовтің "Адамдық негізі - әйел" мақаласы6 бет
Түзулердің параллельдік белгісінің дәлелдемесі туралы3 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
1)Тәжірибелік психология пәні.2)Психологтың мектеп алды тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысының мазмұны8 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь