Тіл-адамның адамдық белгісінің зоры

Жоспар

1. Тіл.адамның адамдық белгісінің зоры

2. Қазақ фольклорында қолданылатын сөз магиясы.

3. Абайдың қара сөздерінен алынған үзінді

4. «Ана тілің арың бұл»
Тіл — адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі. Осы дүниедегі адамдар тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді. Осы күнгі адамдар жазудан айрылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса, ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз — жазу заманы: жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дә-режеге жеткен заман. Алыстан ауызбен сөйлесуге болмайды: жазумен дүниенің бір шетіндегі адам екінші шетіндегі адаммен сөйлеседі. Сондықтан сөйлей білу қандай керек болса, жаза білудің керектігі онан да артық. Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек. Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге: қай сез қандай орында қалай өзгеріп, қалайша біріне-бірі қиындасып, жалғасатын дағдысын білу керек. Халық өмірі бір жылдап, он жылдап, тіпті жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады. Сондай ұзақ өмірінің ішінде әр халықтың дағдылы тұтынып келе жатқан сөздері, ол сөздерінің біріне-бірі жалғасып тізілетін дағдылы жолы, жүйесі, қисыны болады әр жұрттың түрінде, тұтынған жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде һәм сондай басқалық болады. Біздің жасынан орысша я ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің жүйесін, қисынын нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды, я жазса да қиындықпен жазады. Себебі жасынан қазақша жазып дағдыланбағандық. Орысша оқығандар орыс сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Ноғайша оқығандар ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай сөзінін, жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін әр жұрт баласын әуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін, басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі өз тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша оқыту тиіс.
Адамзат ақыл-ойы мен даналығы ойлап тапқан ғылым атты дүнне сол адамдар бірлестігі - халықтың барша болмысымен тікелей байланысты, сол халықтарға қызмет етеді. Әсіресе тіл, әдебиет, тарих, өнер сияқты құндылықтарды зерттейтін ғылым салалары халықтың рухани дүниесінің, ұлттық мәдениетінің жалпы да, жекелеген де қырларына назар аударады.
Қазақ тілінің ертеректегі де, қазіргі де даму тарихын зерттеу - ғылыми ізденістерімнің бірі болғандықтан, орта ғасырлардағы түркі жазба ескерткіштерінің, олардың қазақ тіліне қатысы барларын: Ясауи «Хикметтері» мен Қадырғали би Қосымұлының «Жами-ат тауарих» сияқты шығармаларының, ХV-ХVШ ғасырлардағы қазақтың ақын-жыраулары мен шешендерінің мұраларын тілдік, стильдік, көркемдік сипаты жағынан зерделеу барысында тек монографиялар (жеке кітаптар) жазып қана қоймай, олармен көпшілік оқырманды ішінара таныстырып отыру да ғалымның бір міндеті деп білеміз. Ғылыми жұмыстың көпшілікке арналған бұл танымдық түрі баспасоз беттерінде, әр түрлі жинақтарда мақала ретінде жарияланды.
Көп жылдар бойы халқымыздың мәдени, оқу-ағарту майданында теңдесі жоқ еңбек еткен Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедұлы, Қ.Жұбанов сияқты тарихи тұлғалардың өмірі мен қызметі туралы кезінде (алғашқылардың бірі болып) мақалалар жазылып, кітапшалар
шығарылған. Бұлардың білім-ғылым саласындағы, оның ішінде тілтанымға тікелей қатысты еңбектері жайында кейінгі кезеңдерде де үнемі сөз етіп келеміз. Бұл мақалалар да көпшілік оқырманға арналған, бірсыпырасы -баяндама мәтіндері. Енді бірқатары әр түрлі газет-журнал тапсырыстарымен жазылған материалдар еді.
Ұлы Абайдың, оның алдындағы Махамбет, Дулат сияқты алыптардың, сондай-ақ Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов сынды бүгінгі классиктердің қазақ әдеби тілінің даму барысындағы орындарын, атқарған қызметтерін
Пайдаланылған әдебиеттер
1. С. Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» Алматы 2002ж
2. Р.Сыздық «Тіл және ұлттық мәдениет» Түркістан 2005 ж
3. А.Байтұрсынов «Тіл тағылымы» Алматы 1992ж
4. А.Құнанбаев «Қалың елім қазағым» Алматы 1995 ж
        
        Жоспар
1. Тіл-адамның адамдық белгісінің зоры
2. Қазақ фольклорында қолданылатын сөз магиясы.
3. Абайдың қара сөздерінен алынған үзінді
4. «Ана ... арың ...... ... ... ... ... қаруының бірі. Осы
дүниедегі адамдар тілінен ... ... ... ... ... күйге
түсер еді. Осы күнгі адамдар жазудан айрылып, жаза ... ... ... күйі де ... ... жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз —
жазу заманы: жазумен ... ... ... ... ... жеткен
заман. Алыстан ауызбен сөйлесуге болмайды: ... ... бір ... ... шетіндегі адаммен сөйлеседі. Сондықтан сөйлей білу қандай керек
болса, жаза білудің керектігі онан да ... ... ... ... ... сөйлеу қандай керек болса, жазғанда да сөздің кестесін
келтіріп жазу сондай керек. Сөздің жүйесін, ... ... жаза ... сез қандай орында қалай өзгеріп, қалайша ... ... ... білу ... ... ... бір ... он жылдап, тіпті
жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады. Сондай ұзақ өмірінің ... ... ... ... келе ... ... ол сөздерінің біріне-бірі
жалғасып тізілетін дағдылы жолы, жүйесі, қисыны болады әр жұрттың түрінде,
тұтынған ... ... ... ... болса, тілінде һәм сондай
басқалық болады. Біздің жасынан орысша я ... ... ... ... ... нағыз қазақша келтіріп жаза алмайды, я жазса да қиындықпен
жазады. Себебі жасынан қазақша ... ... ... ... ... ... дағдыланып үйренген. Ноғайша оқығандар ноғай ... ... ... Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай сөзінін,
жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша болып ... ... ... үшін әр жұрт ... ... өз тілінде оқытып, өз тілінде ... өз ... ... ... жолын танытып, балалар әбден
дағдыланғаннан кейін, басқаша ... ... Біз де ... ... ... ... ... өз тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша
оқыту тиіс.
Адамзат ақыл-ойы мен ... ... ... ... атты ... сол
адамдар бірлестігі - халықтың барша болмысымен тікелей байланысты, сол
халықтарға ... ... ... тіл, ... ... өнер ... зерттейтін ғылым салалары халықтың рухани дүниесінің, ұлттық
мәдениетінің ... да, ... де ... ... ... ... ертеректегі де, қазіргі де даму тарихын зерттеу - ғылыми
ізденістерімнің бірі болғандықтан, орта ... ... ... ... ... ... ... барларын: Ясауи «Хикметтері»
мен Қадырғали би Қосымұлының «Жами-ат тауарих» сияқты шығармаларының, ХV-
ХVШ ғасырлардағы қазақтың ақын-жыраулары мен ... ... ... ... ... ... зерделеу барысында тек монографиялар
(жеке кітаптар) ... қана ... ... көпшілік оқырманды ішінара
таныстырып отыру да ғалымның бір ... деп ... ... ... ... бұл ... түрі ... беттерінде, әр түрлі
жинақтарда мақала ретінде жарияланды.
Көп жылдар бойы халқымыздың мәдени, оқу-ағарту майданында теңдесі жоқ
еңбек ... ... ... Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедұлы,
Қ.Жұбанов сияқты ... ... ... мен ... ... ... бірі болып) мақалалар жазылып, кітапшалар
шығарылған. Бұлардың білім-ғылым ... оның ... ... ... ... ... ... кезеңдерде де үнемі сөз етіп
келеміз. Бұл мақалалар да көпшілік ... ... ... мәтіндері. Енді бірқатары әр түрлі газет-журнал тапсырыстарымен
жазылған материалдар еді.
Ұлы Абайдың, оның алдындағы Махамбет, Дулат ... ... ... ... ... ... Мүсірепов сынды бүгінгі классиктердің қазақ әдеби
тілінің даму барысындағы орындарын, ... ... ... сөз ... де ... сөз ету көп ... ... ғылыми
жұмыстардың арнаулы монографиялардың өзекті тақырыптары болып келді.
Сонымен қатар бұл ... ... ... жеке ... ... да ... ... («литература») деген сөздің түп төркіні де литера (әріп),
демек, «жазу» ұғымы болғанымен, бұл сөздің терминдік мәні ... мен ... ... сан рет ... ... ... білеміз, сондықтан
қазір бұл сөз о бастағы мағынасын айткенде де сақтап қолданылуы ... ... Егер біз ... ... тек ... түрде емес, өзгеше
жолмен де өмір сүріп келген, ... ... ... жоғал-май, түбегейлі
өзгермей жеткен көркем сөз ... ұғым ... ... оның тілін де
фольклор тілінен бөлек сапада деп тануға тиіспіз. Бұлайша ... ... ... мына ... ... ауыз ... авторсыз дүние екені мәлім.
Халық ауыз әдебиеті тіліне, әсіресе оның эпос ... ... ... ... ... ... клишелер, кейбір сөздер мен
сөз тіркестері ортақ болып келеді, олар біріне-бірі ... та ... ... ... ... ортақ элементтер фольклорға қарағанда
кемдеу ... ... олар ... да бар. Бар болу ... ... ... ақын-жыраулар тілінің негізгі арсеналы — ауыз әдебиеті
тілі. Екіншіден, авторлы әдебиеттің ауызша ... ... ... әр ... ... ... әбден ықтимал. Бірақ айырмашылығы
да бар: фольклор тілінде стереотип формулалар — әр ... ... ... ... ... композициялық тәсілдер тұрақты болып
келеді, ал қазақтың ... ... ... ... ... ... Дегенмен қайткеи күнде де ақын-жыраулардың, ... ... сөз ... бар ... де хақ. Мысалы, Махамбет пен
Дулатты, Марғасқа мен Бұхарды, Шернияз бен ... ... ... жағынан бір-бірімен шатастырмаймыз. Ал ертеректегі
Шалкиіз, Доспамбет, Қазтуғандар тілі мен стильдері бір-біріне ... ... мұны ... ... ... ... ең ... ауызша таралып, араласып кеткендіктен
көру керек.
Ақын мен жырау поэзиясында уақыт пен мекенге ... ... ... ... ... ... ... фольклорға қарағанда, күшейе
түседі. Бұлар ауыз әдебиетіндегі тілдік дәстүрден ... қол ... ... жаңа ... ... ... Демек, бұл —
авторлы поэзия тілінің лексика мен грамматика саласында да жалпы поэтикалық
мүмкіншіліктері байи ... ... сөз. ... ... осы ... ... әдебиеті тіліндегі біршама -консервативтікті, дәстүрлік-тілдік
шектелушілікті бұзып, оны құрсауынан босаттырады.
Әрбір ақын ... ... ... орай ... ... өлең ... шым-шымдап жаңалықтар, даралықтар қосады,
яғни авторлы поэзия ұйқас таңдау, синтаксистік және ... ... ... ... ауыз ... тілі ... шығып кетеді.
Осы көрсетілгендер бұл екі саланың бір-бірінен ажыратылуға тиіс айырым
белгілері болса, сонымен қатар олардың бір-біріне ұқсас ... ... ... ... ... ... Ең ... ортақ белгі — екеуінің де ауызша таралып, ауызша
сақталуында. ... ... ... ... ... ... ... «редакцияланып», там-тұмдап жаңғыртылып отыру ... ... ... көне ... қатар, жаңа ... ... ... тән ... орын алуы заңды. Бірақ
бұлардағы модернизация, біздің, байқауымызша, түп-түбегейлі емес. «Ауыз-ша
баспаның» ... жеке ... ... ... тұтас
текстердің иесінен айрылып, ... ... де ... ... ... тармақтар мен текстер кейбір өлең-толғаулардың ... ... ... ауыз ... ... ... кейде тіпті көшіртіп
жібереді.
2. Қазақ ақын-жыраулары тілінің қайнар көзі мен сөз ... ...... келе ... ауыз әдебиеті тілі болғандықтан, кейбір
суреттеу құралдары жағынан бұлар ... ... Оның ... ауыз әдебиетінің
эпос сияқты қомақты түрлерін тудырушылар немесе сақтап, таратушылар, ... ... ... ... сөз өнерінің барша көркемдік
арсеналы әрдайым олардың жадында сақталып, ауыздарына оралып тұратындығы да
ақын-жыраулар ... мен ... ... ... ... ... ... мен кейбір тұрмыс-салт жырларында және толғауларда орын
алатын импровизация тәсілі ақын-жыраулар тілін халық поэзиясы ... ... ... ... табиғаты табан аузында табыла
қоятын дайын штамптарды қол көреді. Бұл да, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... ... қазақтың жазба әдеби тілі ... ... ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйіні сөз құдіреті
мақалды ерекшелеп көрсеткен.
Қазақтың ... ... іске ... да бар, іске ... не ... не адамшылыққа жарамайтұғыны да бар.
Әуелі, "Жарлы болсаң, арлы болма",— дейді. Ардан кеткен соң, ... ... ... Егер ... ... ... ... қинап,
еңбекпенен мал тап",— деген сөз болса, ол ар кететұғын іс ... ... ... ... ... тіленбей, жанын қарманып, адал еңбекпен мал
іздемек — ол арлы адамның ісі.
"Қалауын тапса, қар жанады", "Сұрауын тапса, адам ... ... ... — ең ... ... ... ұрған сөз осы. "Сұрауын табамын, қалауын
табамын",— деп, қорлықпенен өмір өткізгенше, малды не жерден ... ... ... ... ... керек қой.
"Атың шықпаса, жер өрте",— дейді. Жер ... ... ... несі ... күн атан ... бір күн бура бол",— дейді. Тәңіріге ... ... ... ... ... бір күн ... ... неге жарайды?
"Алтын көрсе, періште жолдан таяды",— дейді. Періштеден садаға кеткір-
ай! Періште алтынды не қылсын, ... ... ... ... мал ... алтын үйден жан тәтті",— дейді. Ата-анасынан
мал тәтті көрінетұғын антұрғанның тәтті дерлік не жаны бар? ... ... — ең ... ... емес пе? ... шамасы келсе,
михнаттанып мал жиса да, дүниелік жиса да: ... ... ... Ол ... ... соң, ... ... іс емес пе? Осындай
білместікпенен айтылған сөздеріне бек сақ болу керек.
Алғашқы адамдар түрліше кіші-гірім ... ... ... әрқайсысы өз
алдына бөлек тіршілік жасады. Бұлардың әрқайсысының өз тілі болды. Кейін
бұл ... ... ру, ... ел ... ... Біріккен топтардың
кейбірінің тілі мүлде ... ... ... жаңа ... ... ... ру тілі ... руға ортақ тіл болып, үстемдік алды.
Біздің қазақ тілі де осындай жолмен туып, дамып, өсіп ... ... өз ... ... ру, тайпа тілдерінен құрала келе, түрлі
диалектілер (арғын, найман, қоңырат, қыпшақ, үйсін, т.б.) ... ... ... ... Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз ... ... Ал осы ... тілінен осы күнгі қазақ тілі пайда болды.
Қазақ тілі дегеніміз — кең ... сөз. Егер ... ... ... оны ... ... (әрқайсысының өз алдына әлі де ерекшелігі бар)
үш ел одағының тілі деп ... ... ... ... бізде "қазақтың әдеби
тілі" деген тіл бар. "Әдеби тіл" дегеніміз -бүкіл ... ... ... ... Бұл ... тек ... әдебиетгің тілі ғана кіріп қоймайды, оған бүкіл
баспа сөздердің тілі, барлық ... ... ... және ... ... ... тілі де кіреді.
Қазіргі қазақтың әдеби тілінің негізі қазақ халқының ұлы ақыны, көркем
сөздің ұстазы Абай Құнанбаев пен қазақтың тұңғыш педагогы, ... ... ... ... ... асыл қазынан іріктей, сұрыптай, екшей отырып, олар жаңа ... ... тіл ... ... ... қазақтың әдеби тілі Ыбырай мен Абайдың заманында ... ... жоқ. Ол Ұлы ... ... ... кейін, қазақ
халқы өз алдына тұтас бір ... ... ... соң ғана ... әдеби тілі Совет өкіметі тұсында ғана белгілі нормасы,
тиянақты терминдік принципі, ... ... ... бар ... Қазақ тілі өткен 30 жылдың ішінде адам айтқысыз ... ... ... ... жаңа ... бір ... ... сөздер дейміз.
Советтік сөздер халықтың техникасына, шаруашылығына ғана байланысты ... да ... ... ... ... трактор, электр,
радио, академия, студент, т.б. сөздер жатады. ... ... да ... Совет өкіметі орнаған соң ғана енген сөздер. Мұнымен ... ... ... сөздері жаңа мағынаға ие болды. Мысалы: отан, одақ, еңбек,
екпінді, жазушы, тілші, тағы басқа ... ... ... ... - Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин еңбектері,
Совет үкіметінің заңдары мен нұсқаулары. Осыларды ... ... ... ... тілі бұрынғысынан әлдеқайда бай, икемді болды, бұдан былай
да өркендей, өсе бермек.
Октябрь революциясынан бұрын да түркі ... ... ... ... ... т.б.) қазақ тілін өзімен бір жүйелес
түркі тілдерінің ішіндегі ең бай, ең таза тіл деп ... ... оның ... ... ... мал ... ғана ... байлық еді.
Қазіргі қазақ тілінің байлығы бұл тілде не алуан ғылыми ... ... ... келетіндігінен көрініп отыр. Осының нәтижесінде
қазақ ... ССР ... ... ... әдебиет деп танылды. Мұнан
қазақтың әдеби тілінің шарықтап өсіп, ... ... ... ... ... ... күшті құралға айналғанын
байқаймыз.
Қазіргі уақытта қазақ тілі мектепте оқылады, осы тіл ... ... ... алады, дүние таниды, басшылық етіледі. Академик Марр
айтқандай, ана тілі — ... ... ... ... адам ... ең ... өз ана ... таниды, басқалармен қатынас жасайды.
Тіл — адамның сана-сезімін ... ... ... ісіне,
еңбекті өндіруге, ғылым-білім алуға керекті құрал. Сондықтан да ... ... ... мәпелеп күтпесімізге болмайды. Соның
үшін біздің ... ана тілі ... және ... ... көп ... ... ... зор ықыласпен, шын ынтамен оқулары керек.
Ал, ана тілін жақсы біліп, оның сарқылмас мол тіл байлығын ... сол ... ... лексикологиясын және тыныс ... ... білу ... ... адам ... ... толық, жақсы айтып бере алатын
болсын, ол үшін сөйлемді дұрыс құрастырып, оның ... пен ... қоя ... ... Сол ... әр ... пен баяндауыштың
анықтауыш, толықтауыш және пысықтауыштарын дұрыс қоя білген жөн.
Хат, жазу жазғанда тыныс ... ... қою - ... шарттарының бірі. Әрбір нүкте, кіші тыныс, қос ноқат, сызықша, т.б.
тыныс белгілері ... жаңа ... жаңа ой ... ... ... орындарына дұрыс қоя білу керек.
Егер оқушы грамматиканы, емле және тыныс белгілері ережелерін ... оны іс ... ... ... ол ... өзі ... қатесіз жазуға
дағдыланады.
Қазақ тілін жақсы білу үшін оның ... де ... білу ... ... ... ... ... байытқаны жөн. Ал, ана тілін біліп, оның сөз
байлығын меңгеріп, сөйлемді ... ... ... жаза алу ... ... ана тілі сабағын жақсы оқу ... Сол ... ... ... ... ғылыми, әдеби тілмен жазылған кітаптарды көптеп
оқу керек.
Тек ана тілін жақсы білгенде ғана ... ... ... мен ... пен ... есігі кең ашылады. Өз тіліңнен басқа тілдерді де,
әсіресе, ұлы орыс халқының ... ... де ... ... ... ... ... адам ғана Отанына көп пайда келтіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. С. Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» Алматы 2002ж
2. Р.Сыздық «Тіл және ... ... ... 2005 ... ... «Тіл ... ... 1992ж
4. А.Құнанбаев «Қалың елім қазағым» Алматы 1995 ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алпамыс. Байбөрінің қасіреті70 бет
Нашақорлық қоғам дерті 12 бет
Отбасы және отбасы тәрбиесінің бала дамуында алатын орны4 бет
Толық анықталмаған функцияларды минимизациялау Компьютерлік схемотехниканың тізбекті (жинақтаушы) түйіндері: регистрлер, санауыштар9 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Адамның америка мен австралияны қоныстануы8 бет
Адамның гендік аурулары51 бет
Адамның діни сеніміне құрмет оның таңдауына құрмет ретінде4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь