Ақан Қорамсаұлы (1843-1913)

ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақтың әнші-ақындарының көрнекті өкілдерінің бірі – Ақан Қорамсаұлы.
Ақан 1843 жылы бұрынғы Көкшетау облысының, Айыртау ауданында Қоскөл деген жерде туған. Шын аты – Ақжігіт екен, ата-анасы еркелетіп, Ақан атандырып жіберген.
13 жасында әкесі Ақанды діни мектепке оқуға берген. Бірақ ұғымтал, сергек ойлы бала дүмше молданың шалдыр-шатпағына көнбей, оқуды тастап кеткен. Одан кейін Қызылжар (қазіргі Петропавловск) қаласында Уәли дегеннің медресесінде екі-үш жылдай дәріс алған.
Бұл мектептердегі оқуды хат тану үшін пайдаланғанмен, Ақан дін шарттарын ешуақытта орындамаған. Жасынан ән-жырға үйір жас жігіт он алты-он жетіге келгеннен кейін-ақ қолына домбыра алып, ән салған, өлең шығарып айтқан. Маңына ақын, әнші, домбырашы, палуан – неше түрлі өнерлі жастарды жинап, серілік, салдық жолына түскен. Ит жүгіртіп, құс салып, аңшылық құрған. Алғыр қыран құс (оны «Қара торғай» деп атаған), жүйрік тазы («Базар ала») ұстаған. Кейін атақты Құлагер деген жүйрік атқа ие болған. Ақанның осындай өзгеше өмірі мен дарқан мінезін, сырлы әні мен өткір сөзін сүйген халық оны «сері» атандырған.

«Етегін ақ көйлектің алтындаған»

Жастық, бозбалалық кезінде Ақан серінің көп жырлаған тақырыбы – достық, махаббат мәселесі. Ол сүйіспеншілікке беріктік пен адалдықты, махаббат еркіндігін аңсайтын тамаша өлеңдерін әнге қосып айтқан. Эстетикалық сезімі, талғамы күшті, нәзік жанды ақын өмірдегі небір сұлу, әдемінің бәрін әнге қосқан. Ол табиғатты да, алғыр қыран мен жүйрік атты да қызыға жырлаған. Сезімін оятқан әдемі, көркем құбылыстардың қайсысын болса да, ол егіле, беріле суреттейді. Ақынның «Жайықтың ақ түлкісі», «Ақ көйлек», т.б. лирикалық өлеңдерінен сұлулықты машықтай, сүйсіне жырлайтындығы айқын көрінеді. Ол адамның түсі де, ісі де, жаны да сұлу болуын тілейді.

Жайықтың ақ түлкісі аралдағы,
Алдымнан сен бір қашқан марал-дағы.
Формыңа төңкеріліп жайдым қанат,
Шарықтап ақиықша Оралдағы.
Ертістің құба талы секілденіп,
Алдымнан майысып шық бұрал-дағы...
Қапаста қиын-қыстау бекінсең де,
Тәуекел майданында тұрам-дағы.
        
        Ақан
Қорамсаұлы
(1843-1913)
ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген
қазақтың әнші-ақындарының ... ... бірі ... ... 1843 жылы ... ... облысының,
Айыртау ауданында Қоскөл деген жерде ... Шын аты ... ... ... ... Ақан ... жасында әкесі Ақанды діни мектепке оқуға берген. ... ... ойлы бала ... ... ... көнбей, оқуды тастап
кеткен. Одан кейін Қызылжар (қазіргі Петропавловск) қаласында Уәли дегеннің
медресесінде ... ... ... ... ... оқуды хат тану үшін пайдаланғанмен, Ақан дін
шарттарын ешуақытта орындамаған. Жасынан ән-жырға үйір жас ... он ... ... ... ... ... ... ән салған, өлең шығарып
айтқан. Маңына ақын, әнші, домбырашы, палуан – неше түрлі ... ... ... салдық жолына түскен. Ит жүгіртіп, құс салып, аңшылық
құрған. Алғыр қыран құс (оны ... ... деп ... ... тазы («Базар
ала») ұстаған. Кейін атақты Құлагер деген жүйрік атқа ие ... ... ... ... мен ... мінезін, сырлы әні мен өткір сөзін сүйген
халық оны «сері» атандырған.
«Етегін ақ көйлектің алтындаған»
Жастық, бозбалалық ... Ақан ... көп ... тақырыбы –
достық, махаббат мәселесі. Ол ... ... пен ... ... ... ... ... әнге қосып айтқан.
Эстетикалық сезімі, талғамы күшті, ... ... ақын ... ... ... бәрін әнге қосқан. Ол табиғатты да, алғыр қыран мен жүйрік атты да
қызыға жырлаған. Сезімін ... ... ... ... ... болса
да, ол егіле, беріле суреттейді. Ақынның «Жайықтың ақ түлкісі», «Ақ
көйлек», т.б. ... ... ... ... ... ... ... Ол адамның түсі де, ісі де, жаны да ... ... ақ ... ... сен бір қашқан марал-дағы.
Формыңа төңкеріліп жайдым қанат,
Шарықтап ақиықша Оралдағы.
Ертістің құба талы ... ... шық ... ... ... ... майданында тұрам-дағы.
Ақан өлеңдерінің лирикалық қаһарманы – әсем бейнелі, жаны сұлу адам.
Ақынның оны ... үшін ... ... да, теңеулері де ел ұғымындағы
ең әдемі, нәзік суреттер, қазақ оқушыларының эстетикалық сезімін ... ... ... әдемі шендестірулер.
Оның метафора, теңеу үшін алып отырған ақ түлкі, ақ маралдары – өмірде
сирек кездесетін, сүйкімді хайуанаттар. Ендеше ақынның да ... ... ... ... ... ... жан. Соны ойлап Ақан қияға қол созып, қиыннан
тоят іздейді. Және оны кез келгенде бұрыла кететін көрсе ... ... ... ең ... етіп ... ақ ... алтындаған,
Ажарың ақ жамбыдай жарқылдаған.
Сексен қыз серуенге шықса-дағы,
Ішінде сен – қоңыр қаз қаңқылдаған...
Қаумалап қанша ... ... ... ... тартынбаған.
Болғанда сен аққу құс көлде жүзген,
Лашын құс не болады талпынбаған.
Бұл өлеңнің ... ... ... те, жайдары мінез, жан
сұлулығы да, «айтар сөзден тартынбайтын» батылдық та бар. Осындай ... сай, ақын ... сұлу ... ... ... ... ... Ақан
қолдамайды. Оның «Сырымбет», «Үш тоты», «Балқадиша», т.б. ән-өлеңдері
әйелдердің бас бостандығын аңсаудан туған. Сұлу ... ... ... ... шығармалары өз дәуірі үшін әлеуметтік сыры терең туындылар ... ... ... ... ... ... ... қыздардың романтикалық сипатын еске салады. Ол Шығыс әдебиетін
жақсы білген, оны қазақ өміріне ... ... пен ... ... аң атып ... Ақан жас кезінде мылтық ... ... да өлең ... Осы ... ... ол ... ... атуды өнер тұтқан адамның психологиялық суретін жасайды.
Өлең, ... үш ... ... ... ... ақын ... ... болуы керектігін айтса, екінші бөлімінде аң ... ... ... Ал, ... ... аң ату үстіндегі
мергеннің ішкі сезімін, психологиясындағы әр түрлі өзгеріс, ... ... ... ... ... ... ... басын алып.
Аяғын байқап басқан суда жүріп,
Тым ұялшақ болады сонда тұрып.
Маңдайынан қарайды ... ... ... деп ой ... ... ... аң екі болар сағымданып.
Сіңбіретін дәрмен жоқ, ол бір тар жер,
Мұрны бітіп тұрса да қабаттанып.
Бұл үзіндіде ақын ... аң атар ... ... ... шыншылдықпен дәл бейнелеп бере алған. Аңшының аяқ басуы да, өзінен-
өзі ұрланып, ... ... да, дем ... да, ... ... ... қорқыныш
та – бәрі де көзге елестейді. Өлеңнің барлық көркемдік күші сол ... ... ... ... пен ... қорқынышты шынайы бере
білудінде. Сонымен қатар Ақан аңшылықты тек құмарлық ... өнер деп ... өнер ... да адам мен оның тіршілігі, күн көрісі үшін қажет. ... ... ... өнер – ... ... құлақ қойсаң тілге нанып, –
дейді.
Қазақ әдебиетіндегі саятшылық тақырыпқа ... ... ... ... – Абайдың «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» өлеңі десек,
Ақанның «Мылтық пен Мергеншілік» ... де ... ... ... психологиясын бере білуінің шындығымен соған жақын келіп
қалады.
Абай өз өлеңін:
Мұны оқыса жігіттер, аңшы оқысын,
Біле алмассың құс салып, дәм татпасаң, ... ... Ақан ... ... құр қайтқанға,
Көңілінде мергендердің бәрі де анық, –
деп ... ... ... еркін жүріп, серілік өмір кешкен Ақан
отыздан аса бере-ақ қабат-қабат қайғыға ұшырайды. ... ескі ... ... ... ... жары Ұрқия қайтыс болады. Қыран құсы
Қараторғай бір түнде өліп ... Оның ... ... ... күшаланы
жеп, құмай тазысы Базарала өледі. Сөйтіп, ... ол 1876 жылы ... аты ... ... Осы жылы Керей паң Нұрмағамбет деген үлкен
бай, беделді кісі Ереймен бойында әкесі Сағынайға ас ... сол асқа ... ... ... боп, алып ... Бәйгеге үш жүзден аса ат
қосылады. Бәрінің алдында келе жатқан ... ... ... ... Батыраш, Қотыраш деген байлар соққыға жығып өлтіреді.
Ақан сері үшін Құлагер тіпті ауыр қайғыға айналады. ... ... жері ... ... ... ... ... өмір сүреді. Елсіз
даланы, тау-тасты күңірентіп, ән салады, өлең айтады. ... ... өлең мен ... шығарады.
Солардың ішінде ең көп тарағаны – «Құлагер» әні. Мұны Ақан ... ... ... ... ән – ... екінші жағынан психологиялық сыры мол өлең.
Онда болған оқиғаға ақынның көзқарасын ... ... оның ... ... ... суреттеу басым көрінеді. Атын жанындай
жақсы көретін ол зорлықшыл қиянатқа қарсы іштей назаланады. Өлеңнің әрбір
сөзі Құлагердің жоқтауындай ... ... ... ... топтан озған жүйрігім-ай,
немесе
Шынымен өлгенің бе, Құлагерім,
Салбырар сапты аяқтай төменгі ернің, –
деген жолдар осыны көрсетеді. Немесе:
Алдыңғы ат ... ... ... ... ... тұра алмадым денем шошып, –
Деген жолдар Ақанның сол сәттегі көңіл-күйін айқын байқатса керек.
Әрине, бұлар – әлі қайғы ... ... ... ... ... мерт ... анық білу Ақанға төбеден жай түскендей қатты әсер
етті. Ақын сол мезеттегі күйінішін ең шарықтау шегіне жеткізіп:
Құлагер мерт ... деп ... да ... ... ... ... ол атын іздеп табады. Көріседі, жылайды. Әуелде күйіп-піссе,
кейін ... ... ... ... төзеді, болашаққа үмітпен қарайды.
Құлагер әкең – тұлпар, шешең – сұңқар,
Соғып ең ... ... ... ... ... ... Кербесті бар,
Болады, құдай қосса, о да тұлпар, –
деп, ... ... ... өлеңінің бір құнды ерекшелігі ақынның өзі ... ... ... ... ... ... онда ... де, жүйріктік қасиетін де бейнелер жарқын сөздер көп.
«Салбырап сапты аяқтай төменгі ернің...»
«Бота тірсек, қыз сағақ, сандал керім...»
«Құлпырған күлте жібек құйрығың-ай...»
«Ор ... ... еді ... ... ... ... Құлагердің шын жүйрікке тән мүсінін де,
шапқандағы ... да ақын ... ... ... ... ер ... ел абыройын көтеріп жүрген атының өлімін
Ақан ... ... ... ... ... болып қалушы еді шапқан жерің,
Сүйсініп тұрушы еді қосқан елің,
Атығай, Қарауылға олжа салған,
Бота тірсек, қыз сағақ сандал ... ... ... не әнін ... оқыған, тыңдаған елдің
Ақанмен бірге күйінетіні, ақынды, жүйрік атты аяп, оны ... ... ... ... ... ... үні, қасірет-қайғысы баршаға ортақ
сезіледі. Сөйтіп, «Құлагер» – жалғыз ат қайғысын жырлаған өлең ... ... ... ... ... ... ... крестьянға тең болмадық»
Егде тартып, жасы ұлғайған шағында Ақанның өз басының қайғысына ... ... елі ... ... – Қоскөл, Сарыкөлден айрылады. Ол жерлерді
патша үкіметі тартып алып, қазақ даласына көшірілген орыс ... Орыс ... ... ... олардың намысын таптайды.
Әуелде мұны патша білмейді, оның еркінен тыс келіп ... іс деп ... өлең ... ... ... үкіметі қазақтардың жерін тартып алып,
өздеріне ... ... ... бұл ... ... халқы басқалармен тең
емес екендігін айта келіп, ақын үкімет алдына заңы тілектер қойды. «Бара-
бар крестьянға тең ... ... басы ... ... екен») дейтін
өлеңінде ақын:
Бара-бар крестьянға тең болмадық,
Тартылып қай ... ем ... ... ... тиіп,
Қалайша патшамызға дем болмадық.
Орыс, ноғай, сарт-сауан саудагерге,
Қалайша малмен, жермен тең болмадық?!—
дейді. Өлеңнің аяғында Ақан бұл ... ... өзі ... ... ... ұсынады. Кейін бұл істер патшаның өз қолымен жасалып
отырғанын көрген, оның қайырымсыздығына көзі жеткен ақын ... заң, ... ... де ... ... егер ... мархабат қып ырзаласып,
Бетімізбен біз де өлмес күнін көріп,
Тыныштық жай іздер ек арып-ашып,—
дейді.
Өзінше бұ да қарсылықтың бір түрі. ... ... ... ... Бұл осы ... ... ... туған ақын ойының
дағдарысы еді. Осындай күйде ол «Заман туралы» өлеңінде:
Болғанда мұндай күйде заманымыз,
Жай жатып ... ... би ет пен ... мәз ... тура ... таба ... ... ғой шегіншекке,
Кәсіпсіз сахарада еріншекке.
Байлар жүр малша күйсеп, малын бағып,
Ұйқымен өмірі тектен-текке,—
деп жазды. Бұл – айналасына ойлы ... ... ... ... ... ... малша «күйсеп» жүрген байларды, «ет пен ... мәз ... ... сынға алады. Ел тағдырына олардың жауапты екенін
айтады.
«Заман адамы»
Заман ағысы мен қоғамдық өзгерістердің ... ... ... ... Ақан
бір кез заман адамының сипатын беруге ауысады. Оның «Заман адамы» атты ұзақ
толғауы өз дәуірінің ұнамсыз мінездерін бойына жиған ел ...... ... мен ... ... ... әрекет-тіршілігін,
мінез-құлықтағы өзгерістерін айта отырып, ақын оларды мінеп, сынайды.
Сыртынан жылтыраған, бірақ іші ... ... ... ол:
Жұпар мен гүл майының иісін білмес,
Зұлматтың тұмауымен біткен мұрны.
Іші зұлмат болған соң керегі жоқ,
Қаншама болса дағы жүзі нұрлы,—
деп суреттейді.
Ел әкімдері мен ... ... ... ... Ақан ... қарым-қатынасын өлшем етіп алады. Кедейді қанап, ... ... ... ... деп ... ... ... құрар айла.
Жарты ақысын сіңірер о деп, бұ деп,
Нашарлар қызмет қылып жүрсе байға.
Көңілінен шықпасаң, ... ... ісі ... ... ... ... сөзі бір боп,
Би, болыс, бара алмаймыз ауылнайға.
Сөйтіп,
«Жақынның өзі өлсе де, сөзі ... ... ... ... ... өлеңін Ақан жастарға үлгі, ғибрат
боларлық сөздер айтуға арнайды. Мұндай ... ... ... етіп ... ... пен жамандықты алады. Жақсы, жаман құбылысты салыстыра
отырып, жас ұрпақты ... ... ... үгіттеу мақсатын қояды.
Өмірде көргені мен түйгені көп ақынның өз тәжірмбесі де қосылып, жастарға
өнеге ретінде ... мен ... ... Ақан ... ... ... ... алып
әңгімелейді.
Аққаудың астығы жоқ шайнағанмен,
Құр тілдің пайдасы жоқ сайрағанмен,—
деген ... ол ... ... ... берекесіздікті сынайды. Ой-
пікір байлығымен қоса ... ... ... де мол. ... ... ие ... ... ол:
Жігіттің көз тоқтаттық қандайына,
Шешеннің тәңір берген таңдайына,
Батырдың қайрат берген жүрегіне,
Малдының ырыс берген маңдайына,—
деп тұжырымдайды.
«Жақсы мен жаман» ... Ақан осы ойын ... ... ... ... өмір ... суреттей отырып, қорыту арқылы түйінделеді.
Ақын жақсы жігітке ... ... ... ... ... ... ... сөйлейді.
Жақсының өзі өлсе де, сөзі өлмейді,
Жаманнан үлгі болар сөз қалмайды,—
дейді ... ... ... ел ... жақсы ұлдарды армандайды. «Жұрт
алдында тысырайған», мақтан сүйгіш, қуыс кеуделерді жаман адам ... ... ... сасқан жерде,
Ер жаңылып етегін басқан жерде,
Жаманға жазатайым ісің ... ... екен ... ... көре ... ... өсек,
Лайық заманында асқан ерге,
Билер көп жұрт алдында тысырайған,
Жол табар көсем қайда ... ... ... Ақан ... дер ұнамды адамдардың типін, «Жаман» деп
халыққа пайдасы тимейтін ... ... алып ... Ақын ... «жақсы», «жаман» деп бөлуге бармайды, оның ... ол ... ... еңбегімен өлшейді. Сондықтан өмір, тіршілік
сырын ... ... Ақан ... бейнелерді «қу ілметін құладынға», «жөнге
жүрмейтін шошқаға», «қайрасаң да, өтпейтін ... ... ... ... ер жігіттерді «дүбір шықса шыдамайтын шын тұлпарға», «жерде жатса
да, ... ... ... былайша бейнелейді.
Жігіттің шешендігін дауда сына,
Мақтаған қыран құсты ауда сына.
Қарын тоқта әркім-ақ үй де батыр,
Жігітті батырсынған жауда сына,—
дейді.
Достықты берік ұста, ... ... ... бол, адамгершілік
болсын, дұшпанға берілме, өз ... үшін ... ... ... ... ... ер бол, ... мал қуып, ердің, елдің намысына
опасыздық жасама, ... ... ... ... ... өнер ... деген
өсиеттері жастарға арнаған ұстаз ақынның ғибрат сөздері болып ... ... ... ... қор қып ... ... соңғы кезін оңашалану ... ... ... ада ... жастық армандарының көбіне қолы ... ... ел ... мен пиғыл-ниеті бұзыла бастаған пысықтардан жәбір
көрген ол қасына жалғыз ... ... ... ... ... ... ... кешкен. Сөйтіп жүріп ол 1913 жылы 70 жасында қайтыс болған.
Ақан сері – өз дәуіріндегі қазақ поэзиясында, өңерінде ... ... ... Оның есімі ең алдымен жұртшылыққа ... әсем ... ... Одан ... ... «Сырымбет», «Балқадиша»,
«Көкжендет», «Маңмаңкер», «Құлагер», т.б. тамаша ... ... ән ... ... ... Біржан, Мұхит әндерімен бірге ол
халқымыздың өнерге деген ықыласын, сезімін тәрбиелеп ... ... Ақан ... ... ақын ... ... ... әсемдікті ардақтаған сері ақын жастық өмірдің сан алуан ... ... де, ән ... ... ... де, ... ... бостандығын көксеген сиқырлы, сырлы өлеңдер ... ... олар ... ... ... ... жан күйін Ақан сөзі арқылы
толғады.
Ақанның өмір жолы да ... әрі ... Ол ... ... серілікпен
өткізді. Өз қасына өнерпаз жастарды жинап, даланы жырға бөлеп, халқына өмір
үшін күрестің сырын ... ... ... ... ... ... ... өз ортасынан аулақтап, жалғыздықпен мұңдасты. Мұндай мінезді
бұрын көзі көріп, құлағы естімеген ел оны жат ... ... Ақан ... ... ... Ақан ... ... болып қалды. Ал, шындығында, бұл
қылық өзінің қатігез заманына мойынсұнбай өткен тәкаппар ақынның бейнесін
танытады. Ол жасынан-ақ ... ... бас ... ... еркін өмір
сүрді. Дүние, мал жинамай, опасыз дүниені серілікпен, қызықпен өткізуді
аңсады. Оның жолына ... ... ... жиі құрылып тұрды. Жарлары ... мен ... ... Құлагердің мерт болуы, оған мініп шауып жүрген
інісінің қазасы, ... құсы мен ... ... – бәрі оны ... Сонда да ол тағдырына, заман қатігездігіне бас имей, оңаша табиғат
аясында өмір ... ... ... ... ұсақ-түйегіне алданбай,
бойын тік ұстап кетті. ... ... сері ... пері ... ... Ақан маған,—
дейтіні де осыдан еді. Ақан өмірі – өнер адамының, ... ... ... ... ... ... тартыстарынан жоғары тұрғанының
белгісі. Замандастары Ақанның әдемі, таза киініп ... кір ... кір ... ас ... ел аралап жүргенде, көбінесе, далада, табиғат
аясында, жазда өзен бойында, ағаш ішінде, қыста ... ... шөп ... барып ұйықтайтынын айтады. Ол асты да таңдап, талғап ішкен.
Ғабит Мүсірепов өзінің «Ақан сері – ... ... Ақан ... ... ... ... ... арқылы суреттейді. Мұнда да өр мінезді,
ән мен жырдың дүкені Ақанның халық жағындағы тең емес күресте мерт ... ... Ақан – өз ... ... ... аса ... Өзіне тұстас әлеуметтік өмірдің көп мәселелерін шығармашылығына
арқау етіп, өлеңімен де, әнімен де ... ол ... ... ... де
туған халқының сүйікті ұлдарының бірі боп қалды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан Сері Қорамсаұлы лирикалық ақын12 бет
Ақан сері10 бет
Ақан сері өмірі мен шығармашылығы37 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
А.Байтұрсыновтың ғылыми-саяси шығармашылығы7 бет
Ахмет Байтұрсынұлының шығармалары8 бет
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы6 бет
Мақыш Қалтаев12 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Өндірістік транспорт түрлері және оларды есептеу тәсілдері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь