Аударматану және Қ.Нұрмаханов шығармашылығы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7


1 АУДАРМАТАНУ ЖӘНЕ Қ.НҰРМАХАНОВ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8.41

2 Қ.НҰРМАХАНОВ АУДАРМАЛАРЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42.70


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71.73

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74.76
Тақырыптың өзектілігі. Аударма қай заманда болмасын игеріп, иірудің жетегіне жеңіл көнбейтін, бірден айқара ашыла салмайтын қиын дүние.
Көркем аударма дегеніміз - өзінше өнер, нағыз творчество. Бір шығарманы қайта жаңғыртып жазып шығу деген өте ауыр жұмыс.
Онда бір ғана халықтың ұлттық ерекшелігі сақталып қана қоймай, сонымен бірге сол елдің әдебиетінің шеңберіне тән ұлттық, стильдік ерекшелігі де толық сақталуы тиіс. Сондықтан бар тетік осы әдеби аудармашы еңбегінің сапасына байланысты екені көпке мәлім.
Мұндай аса қиын, таза шығармашылық жұмыс тек көркем сөз шеберлерінің қолынан ғана келетіні белгілі. Неге десеңіз, тәржімаланып отырған шығарманың барлық қалтарыстары мен құпияларына, ой жүйесіне, көркемдік ерекшеліктеріне, сыр-сипатына тек суреткер аудармашы ғана тереңірек бойлай алмақ.
«Аудармашының таланты дегеніміз – көркем пішінді бере алуға қабілеттілік, ол, әрине, шығарманың рухна бойлау, сұлулықты сезіну сияқты қасиеттерден мақұрым қалмауға тиіс», деген В.Г.Белинскийдің сөдері осының айғағы [1, 77].
Аудармашының қасиетті міндеттері туралы айтқан Л.Соболевтің мына бір сөзеріне де көңіл аудармасқа болмас.
«Егер орыс прозаигі, драматургі немесе ақыны әдебиетін орыс тіліне аударып отырған халыққа жанымен берілген болса, осы елдің табиғатын сүйсе, былайша айтқанда, осы халықтың шексіз досы болса, онда сол халықтың әдебиетінің тағдыры үшін толық түрде өзінің жауапкершілігін сезінеді, онда аударманың нәтижесі де керемет болмақ» [ 2, 45].
Бір халықты екінші халыққа кеңінен таныстырып, оларды өзара табыстыратын, бір-бірін шын пейілден құрметтеуге үндейтін, қысқасы, рухани теңестіретін өнер екені мәлім. Оның ішінде әдебиеттің көтерер жүгі, атқарар міндеті ерекше. Ал көркем аударма болса осы аталған қасиетті жүкті жеткізуші алтын көпір іспетті десек асыра айтқандық болмас.
Аударма біздің ана тіліміздің өткірлігін, икемділігін, үйлесімділігін, бейнелеу қабілетінің шексіздігін көрсетеді. Тәржіма ісі біздің ана тіліміздің сөздік қорын байытып, дүнйетану өрісімізді ұлғайтады.
Аудару үстінде жеке сөздерге балама іздеу арқылы әрдайым ана тілінің бүкіл қазнасы кеңінен қолданылады, өсіп отырады, сонымен қатар ескіріп бара жатқан көне сөздер жаңғырып, қазіргі уақыттағы әдеби тіліміздің қатарына қосылып жатады.
Аударма жасау арқылы тілімізде сөз құрудың, ойды бейнелеудің неше алуан тәсілдері туды, жазу шеберлігі артты. Қазақ тілінде жазылған қандай да бір шығармадан болса да, терең үңіле келгенде, әлемдік мәдениеттің ықпалын көрмеу мүмкін емес. Сонымен қатар, аударма оқушыны ылғи жаңа дүниемен, жаңа өмірмен, жаңа ортамен таныстырып отырады.
Аудармашы өзі аударып отырған автордың ойын түсініп, шеберлік сырларын дәл жеткізуі үшін аянбай еңбек етеді, мехнат шегеді.
1. Белинский В.Г. «Собрание сочинении в 3-х томах». 1-том. М-1948.
2. Соболев Л.С. «Песни степей» антология казахский.литературый. М., 1939.
3. Нурмаханова М.К. «Литературное наследие Калжана Нурмаханова: литературная театральная критика, переводы и драматургия». Автореф.:дисс.на соиск.уч.степ. канд.фил.наук. Алматы, 2010.
4. Тарақ Ә. Аударма әлемі. Алматы, 2007. – 147 б.
5. Қиядан шалған қыран. Сыншы Қалжан Нұрмаханов туралы естеліктер. Құраст.:М.Қ.Нұрмаханова.– Алматы: Білім, 2007. – 224 б.
6. Нұрмаханов Қ. Дәстүрлі достық. (Мақалалар жинағы).– Алматы, 1962.- 260 б.
7. Сәтбаева Ш.І. Әдебиет өрісі: (Абай және Гете, Лермонтов туралы) //Қазақстан мектебі, -1982. -№11. -с. 67-70.
8. Әдібаев Х. А., Әдібаев М. Жүрегім менің қырық жамау Қазақ филологиясы (Жоғары оқу орындарының профессоры мен оқытушыларының қазақ әдебиеті және тіл мәселелері бойынша ғылыми мақалалар жинағы) 1- кітап, Алматы, -1975. - 3-13 беттер.
9. Левый И. Искусство перевода. Москва: Прогресс. -1974. -с. 397.
10. Федоров А.В. Основы общей теории перевода.- М.: Высшая школа,1985.
11. Ергөбек Қ. Жас та болса, бас болғандай. //Егемен Қазақстан газеті, 2 қараша, 2007.
12. Комиссаров В.Н. «Введение в Современное переводоведение» М.:1979.
13. Бархударов Л.С. Язык и перевод (Вопросы общей и частной теории перевода). М., «Междунар. отношения», 1975. 240 с.
14. Бельгер Г. Отзвуки //Учитель Казахстана.-1993.-30 декабрь.
15. Гачечиладзе Г. Художественный перевод и литератунные взоимосвязи. М: 1980.- 255с.
16. «Уақыт және қаламгер». 5-кітап. А-1977.
17. А.В.Федоров. «Введение в теорию перевода» М-1953
18. Г.В.Плеханов. «Искусство и литература» М.,1948. – 835 с.
19. А.М.Горький. Собрание сочинений. М., 1948.
20. Бельгер.Г. «Аударма ахуалы ойлантады». Қаз.әдеб. газ.1980.14.11. №46.
21. Ғ.Мұстафин. «Қарағанды». А-1951.
22. Г.Мустафин. «Караганда». М-1953.
23. З.А.Крахмальникова. «Новый мир» жур. 1954 жылы №9.
24. Ғ.Мүсірепов. «Оянған өлке» ром. А-1953.
25. «Советский Казахстан» журнал. №1-6.
26. А.Құнанбаев. Толық шығ.жинағ. 1948.
27. А.Кунанбаев. Собрание сочинений. М-1954.
28. Ғ.Орманов. Таңдамалы шығармалары. ҚМКӘБ.1950.
29. Г.Орманов. Стихи. Алматы.1949.
30. Попович А. Проблемы художественного перевода. - М., 1980. - 450 с.
31. Сыроваткин С. Н. Теория перевода в аспекте функциональной лингвистики; Учебное пособие. - Калинин, 1978. - 84-стр.
32. Резвин И.И., Розенцвейг В.Ю. К обоснованию лингвистической теории перевода // Вопросы языкознания. - 1962, № 5. с. 56-58.
33. Комиссаров В.Н. Лингвистика перевода. - М.: Международные отношения, 1980, 166-стр.
34. Мунэн Н. Теоретические проблемы перевода. Перевод как языковой контакт. Вопросы теории перевода в зарубежной лингвистике. - М: Международные отношения, 1978, с. 36-42.
35. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. -А.: Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1975, 286-6.
36. Айтматов Ч. 3 томдон турған чыгармалар. (Айтматов Ш. «Ақ жауын». қырғызша нұсқасы). – Ф: Кырғызстан, 3 том. 1982 ж. 425 б.
37. Жұртбаев Т. Көркем аударма: табыс пен талпыныс. Алматы, 1979. – 287 б.
38. Ә.Сатыбалдиев сөзі. // Қазақ әдебиеті», 1967, 21 апрель.
39. Айтматов Ч. «Красное яблоко». Алматы, 2004. - 452с.
40. Айтматов Ш. «Қызыл алма». Алматы, 2005. 468 б.
41. «Уақыт және қаламгер». 5-кітап. Алматы, 1977.
42. Әбілов А. «Көркем аударма шеберлігі». Алматы, 1997.
43. Айтматов Ш. «Бетме-бет» қырғызша нұсқасы. Ф.,1982. -446 б.
44. Айтматов Ш. «Бетпе-бет» қазақша нұсқасы. Алматы, 1961.-315б.
45. «Уақыт және қаламгер». 12-кітап. Алматы, 1986.
46. Тарақов Ә.С. «Аударма психологиясы және мәдениеті». Алматы, 2005.
47. Гачечиладзе Г. Художественный перевод и литературные связи. М. 1972.
48. Айтматов Ч. 3 томдон турған чыгармалар. – Ф: Кырғызстан, 1 том. 1982 ж. 448 б.
49. Айтматов Ч. Джамилия. Повести и рассказы. Фрунзе, 1961. – 315 с.
50. Айтматов Ш. Жәмилә. Повестер мен әңгімелер. Алматы: Жазушы, 1978. – 452 б.
51. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1975.
52. Пірәлиева. Ішкі монолог. Алматы,1994.- 405 б.
53. Майтанов Б.Қ. Портрет поэтикасы. Ғылыми зерттеу Алматы: Қазақ университеті, 2006. - 8 б.т.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...........................................3-7
1 АУДАРМАТАНУ ЖӘНЕ Қ.Нұрмаханов
ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ...............................................................
................... 8-41
2 Қ.Нұрмаханов АУДАРМАЛАРЫНЫҢ МӘНІ МЕН
МАҢЫЗЫ.................................................
........................................................42-70
ҚорЫтынды...................................................................
..............................71-73
Пайдаланылған ... ... ... қай ... ... ... ... жеңіл көнбейтін, бірден айқара ашыла салмайтын қиын ... ... ... - ... өнер, нағыз творчество. Бір
шығарманы қайта жаңғыртып ... шығу ... өте ауыр ... бір ғана ... ұлттық ерекшелігі сақталып қана қоймай, сонымен
бірге сол елдің әдебиетінің шеңберіне тән ұлттық, ... ... ... ... тиіс. Сондықтан бар тетік осы ... ... ... ... ... көпке мәлім.
Мұндай аса қиын, таза шығармашылық жұмыс тек ... сөз ... ғана ... белгілі. Неге десеңіз, тәржімаланып ... ... ... мен ... ой жүйесіне, көркемдік
ерекшеліктеріне, сыр-сипатына тек ... ... ғана ... бойлай
алмақ.
«Аудармашының таланты дегеніміз – ... ... бере ... ол, ... ... ... бойлау, сұлулықты сезіну сияқты
қасиеттерден мақұрым қалмауға тиіс», деген В.Г.Белинскийдің сөдері осының
айғағы [1, ... ... ... ... ... ... мына бір
сөзеріне де көңіл аудармасқа болмас.
«Егер орыс прозаигі, драматургі немесе ақыны әдебиетін орыс ... ... ... ... ... ... осы елдің табиғатын сүйсе,
былайша айтқанда, осы халықтың шексіз досы болса, онда сол ... ... үшін ... ... ... жауапкершілігін сезінеді, онда
аударманың нәтижесі де керемет болмақ» [ 2, 45].
Бір халықты екінші халыққа ... ... ... ... ... шын пейілден құрметтеуге үндейтін, қысқасы, рухани
теңестіретін өнер ... ... Оның ... ... ... ... ... ерекше. Ал көркем аударма болса осы ... ... ... ... ... ... ... асыра айтқандық болмас.
Аударма біздің ана тіліміздің өткірлігін, ... ... ... шексіздігін көрсетеді. Тәржіма ісі
біздің ана тіліміздің сөздік қорын байытып, ... ... ... ... жеке ... ... іздеу арқылы әрдайым ана тілінің
бүкіл қазнасы кеңінен қолданылады, өсіп отырады, сонымен қатар ескіріп ... көне ... ... ... ... әдеби тіліміздің қатарына
қосылып жатады.
Аударма жасау арқылы тілімізде сөз құрудың, ойды бейнелеудің неше алуан
тәсілдері туды, жазу шеберлігі ... ... ... жазылған қандай да бір
шығармадан болса да, терең үңіле ... ... ... ... ... ... ... қатар, аударма оқушыны ылғи жаңа дүниемен, жаңа
өмірмен, жаңа ортамен таныстырып отырады.
Аудармашы өзі аударып отырған автордың ойын ... ... ... жеткізуі үшін аянбай еңбек етеді, мехнат шегеді.
Яғни ол ... ... соны ... соны ... соны ... ... ... көріп тұрғандай ойша қабылдап, оның әрбір ұсақ деталіне
дейін бойына сіңіріп алуы керек те, тек ... соң ғана ана ... ... ... айтып беруге күш салуы шарт.
Аудармашыға қойылатын талап: ол екі тілді де барынша ... ... Оның ... өзі тіл ... өзі мәнін, көркемдіктің қадірін білетін,
өмірге суреткерше ... ... ... пен ... ... образдылық
тұрғысынан ұғына салатын қиялы ұщқыр, ойы терең, жаны сергек те сезімтал,
ақындық, жазушылық дарынның иесі ... ... ... ... ... нәрсе нағыз энциклопедиялық жан-жақты білім, жоғары мәдениет.
Ол түпнұсқаның тілінде сөйлейтін халықтың тарихынан, тұрмыс-салтынан,
әдет-ғұрпынан, қоғамдық қалыбынан мол ... ... ... ... ... ... ғана емес, жалпы адамзат тарихымен мәдениетіне байласнысты көп
нәрседен хабардар болуы қажет.
Өйткені әрбір ... ... ... ... ... ... ... сөзің арғы сырын жеткізе алмайды.
Бұл тұрғыдан аудармашыға ғалымдық ... әр ... ... ... ... мәні өте ... қанша дарынды болғанымен, екі тілдің де сырына қанықтығымен
қатар автордың ойы жеткен дәрежеге көтеріле алатындай жан-жақты ... ... ... ... ... түпнұсқаны бар қасиетімен ашып бере де
алмас еді.
Аудармашы әрқашан өз ана тілінің қырағы сақшысы болуға ... ... кісі өмір ... мен құбылыстарын басқа тілдің (түпнұсқаның)
әсерімен елестетіп, сол тілдің құйылу ағынымен отырғанда өз ана ... ... ... де ... ықтимал. Мұның өзі әсіресе грамматикалық
жүйелері бір біріне ұқсамайтын тілдерден аударғанда ерекше сезіледі.
Сөз ... дөп ... ...... ... ең ... ... Түпнұсқадағы әрбір сөз, өзінің белгілі тіркесіндегі алатын
орнына қарай, ... да дәл ... ... ... ... ... ең ... талап: ол екі тілді де барынша
жақсы білуге тиіс. Оның үстіне, өзі тіл ... сөз ... ... ... ... ... қарап, әрбір көрініс пен құбылысты
көркем образдылық тұрғысынан ұғына алатын ... ... ойы ... ... те ... ... дарынның иесі болу керек.
Қазақтың біртуар әдебиетші, аудармашы Қ.Нұрмаханов сондай талант ... ... ... қосқан үлесі шексіз. Ол туралы ... ... ... ... посвятил множество статей изучению
вопросов литературы народов СССР, которые были напревлены на освещение
взоимосвиязи и ... ... ... Он ... ... ... многочисленных работ, опубликованных в казахской, русской,
польской, украинской, киргизской ... ... ... были ... ... ... как «Литературные заметки»(1960), «Дәстүрлі достық» (1962),
«Дос лебізі» (1968)» [3, 18].
«Аударма деген жан-алып, жан ... ... Бұл ... ... не аударылушы толық жеңіске ұшырайды»,- деп ХYIII ғасырда өмір
сүрген неміс қаламгері ... ... ... Қ.Нұрмаханов
шығармашылығы биік белестерді бағындырған туындыларды ... ... Ол ... ... ... көрген, қиындығын сезінген
қаламгерлердің бірі де бірегейі. ... ... ... табу үшін ... ... еткенін оның аудармаларынан-ақ көруге болады. Оның әрбір
аудармасы, яғни әдеби шығарманың бір тілден екінші ... ... ... ... тілдегі түпнұсқа негізінде жазылған еңбектерінің маңызы зор.
Аудармашы шығарманың жалпы ... ғана ... ... ... ерекшеліктерін де сақтауға міндетті екенін ескерсек, мұның мәнісі
– көркем ... ... ... ... ... бар, ... негіздеріне жетілген әдебиетшілер ғана жұмыс істей алады деген
сөз. Демек, Қ.Нұрмаханов шетел ... ... ... ... ... ... толықтай меңгерген аудармашы
десек артық айтпаймыз.
Талантты аудармашы Қ.Нұрмаханов қырғыз әдебиетіне көп көңіл бөлгенін,
оның қазақ әдебиетіне ... ... ... ... Оның дәлелі
ретінде А.Токомбаев, Т.Сыдықбеков, К.Джантошева, Тоқтағұл шығармашылығына
байланысты айтқан ой-пікірлерін айтуымызға болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... пен
Т.Сатылғанов шығармашылығымен байланыстыра зерттеген. Бұндай көп ... ... ... өшіру және қайта жазу негізінде дамылсыз
машықтана ... ... ... ... ... тән ... ... аудармашы автордың әуеніне, үніне айнытпай салып, автор
боп күліп, автор боп жылап, автор боп ... да, ... ішкі ... ... ... ... әр ... бұра отырып, әр саққа жүгіртіп,
әр шыңға көтеріп зор ... ... ... ... ең ... ... ретінде – қасиетті ана тілінің
өткірлігі, көріктілігін, икемді оралымдылығын, мағналылығын, күллі сән-
сәулетін ... ... ... ... ... ... ана ... ой-өрісін ұлғайта түсуге қызмет ету екенін нағыз азаматша
түсінген аудармашы. Бұл ... ... ... шыңы ... ... ... ... әрқашан өз ісінің белсенді қайраткері,
аударманың жанашыр қамқоры, ... ... ... ... ... Аудармашыға қойылатын да үлкен талап осы ... ... ... ... ... сүюіне, қызығуына қарай таңдап алудан
бастап, ... ... ... ... ... ... дейінгі бар
ауыртпалығын мойынына алу болып талап ... ... ол өзі ... яғни түпнұсқаның екінші авторы.
Кейде көптеген шығармалардың аудармасы нашар ... ... Оның ... кейбір аудармашылар өздері әдебиетші бола тұрып, екі тілді жетік біле
тұрып, аударма ... ... ... ... мән бермейді, аударылатын
шығармада суреттелген халықтың өмірін, салтын, тұрмысын, әдет-ғұрпын жақсы
зерттемейді, шығарманың идеялық-көркемдік өзгешеліктерін айқын ... ... ... ... рухы ... ... ... қағидаларға бағынбайтын, шалағай аудармалар да ... ... ... Олар ... жанрлық ерекшелігі тұрмақ, сол тілдің өзін
жете меңгермей жатып басқа тілден ... ... ... ... ... Ал ... мұндай кемшіліктер кездеспейді.
Қайта өз тілінде еркін, әрі көркем тілде жеткізу байқалады.
Аударма өнерінің қыры мен сырына қатысты ... ой ... ... ... осы ... елеулі үлес қосқан, әрі аудармашы, әрі
аударматанушы ... ... ... ... ... негізсіз
емес. Сондықтан бұл еңбектің ... ... ... ... мен қатар қазақ аударма теориясының негізін салуға қосқан үлсін
анықтау болып табылады.
Аталмыш магистрлік зертеу еңбегі кіріспе және екі ... ... ... ... мен ... ... ... тұрады.
Жұмыстың 1-тарауында, «Аударматану және Қ.Нұрмахановтың шығармашылығы»,
деген тақырыпта сөз ... ... ... ... мен ... деген мәселеге көңіл аударылады.
Алғашқы тарауға аударматанушының аудармаға қатысты жазған мақалалары
мен сыни-пікірлері, сондай-ақ, зертеу ... ... ... осы ... ғылыми тұжырымдары мен ұстанымдарына таладау
жасай отырып зертеушінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... аудармаларының мәні мен маңызы», ... ... ... ... ... ... ... тәржіма жасаған
шығармаларының маңызы туралы сөз болады.
Атап айтқанда, қырғыз жазушысы ... «Ақ ... ... ... ... қазақ тіліне аударудағы Қ.Нұрмахановтың
аудармашылық шеберлігі, оның ... ... пен ... ... ... мен ... ... еңбектің басты мақсаты:
( Қ.Нұрмахановтың аудармаларының өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
( Аудармашының шеберлігін, ... ... ... зерделеу.
Бұл мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешу көзделді:
... ... ... мен ... жүйелеу;
• Аудармадағы жазушының лирикалық және эпикалық суреттеу тәсілдерінің
көркемдік-эстетикалық қызметінің сақталу деңгейі мен оны ... ... ... мен ... ... ... тұрғысынан сараптау;
• Аудармашының көркемдік бейнелеу құралдарын, ... ... ... мен ... ... мен ... теориялық және методологиялық негізіне З.Ахметов, Қ.Бекқожин,
В. Г. Белинский, Г.Бельгер, М.Қаратаев, ... Г.Қ. ... ... ... т.б. зерттеуші-ғалымдардың
еңбектері алынды.
Ғылыми жұмыстың зерттеу обьектісі: Қазақ Ұлттық ... ... ... ҚазҰУ-дың кітапханасы және сирек кездесетін ... ... ... ... ... Тіл білімі институты т.б.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Аудармашының қазақ ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
мақалалар, кейбір аудармаларына байланысты ... ... аз ... ... ... ... бірақ аударма тұрғысынан толықтай
жүйеленіп, жинақталған ... жоқ. ... ... ... ... еш жерде арнайы қарастырылмаған.
Ғылыми жұмыстың құрылымы: Магистрлік диссертация жұмысы ... ... ... ... ... ... және пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен құралған.
Жұмыстың ... ... ... өзектілігі, зерттеу мақсаты мен
міндеттері, теориялық және методологиялық ... ... ... ... ... сөз ... ... бірінші тарауы «Аударматану және Қ.Нұрмахановтың
шығармашылығы» деп аталады. Бұнда Қ.Нұрмаханов ... мен ... ... және аудармаларының ерекшеліктері жайлы талдаулар мен
сараптамалық ойлар сөз болады.
«Қ.Нұрмахановтың ... мәні мен ... ... екінші тарауда
аудармашының аудармаларының мәні мен маңызы, жетістіктері мен кемшіліктері
жүйеленеді және тарауда ... ... ... ... ... ... салыстыра талдау қарастырылады.
Жұмыстың қорытындысында Қ.Нұрмаханов туындыларының қазақ тіліндегі ... ... ... ... мен ... Соңында жұмыста пайдаланылған әдебиеттер тізімі жазылған.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... нәтижелері әл-
Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде 2009-жылы 15-16 мамырда өткен
- ... мен ... ... ... ... ... ... конференция материалында жарияланып, кафедрада
алдын ала қорғауда талқыланып, қорғауға ұсынылды.
1. АУДАРМАТАНУ ЖӘНЕ ҚАЛЖАН Нұрмаханов ... – қиын да ... ... да ... шығармашылық өнердің ең
биігі. Талантты аудармашы әрі аударма зерттеушісі К. Чуковский ... ... деп ... ... неміс халқының классигі И. ... ... ... ... жер ... ... ... істердің бірі болып қалды және қала береді”. Шын
мәнінде ... ... ... бастап, бүгінгі күнге дейін адамзаттың
арасындағы рухани, мәдени құндылықтарды бір-біріне жеткізуші, халықтар
арасындағы шығармашылық ... ... ... ... отыр.
Аударма – сан қырлы, дүние, ол – өнер, мамандық, ғылым, шығармашылық
іс. Тіл өнері жетіліп, өркендеген ... ... да ... өсе береді. Әр
дәуір аударманы жаңа сапалық биікке ... ... ... ... аударманың қалай жасалғандығы туралы түсінік қалыптасады”. Аудармашыны
актерге теңеу бекер емес. ...... іс әрі ... ... ... түрі, орындаушылықтың бір түрі” (В. Россельс). Чех
әдебиет тарихын зерттеушісі әрі аудармашы О. ... ХХ ... ... ... мен өнер дәнекерлестігінде қызмет екенін айтады. Олай ...... ... ... ол өз ... көркем әдеби
шығармаларын екінші бір халықтың рухани игілігіне айналдырумен бірге, сол
халықтың ... ... өз ... ... ... ... жазушысы
әрі сыншысы Илэр Бэлокк ... ... ... ... ... ... ... тиіс” деп орынды айтқан [4, 4].
Қазақ әдебиетінде де аударма саласы өткен ғасырдың 50-60 ... ... ... Х.Есенжанов, М.Иманжанов, А.Нұрқатов, Б.Сахариев,
М.Алимбаев, Т.Жароков, ... ... ... ... ... ... ақын-жазушыларымыз аударма саласында өзіндік
үлестерін ... ... ... жарқырай көрінген талантты қаламгер
Қ.Нұрмаханов та ... ... ... ... ... ... мен қоса,
аудармашылық өнермен де машықтанды. Ол көптеген ... ... олар ... ... ... ... ... орыс, қырғыз
әдебиетінен көптеген құнды шығармаларды аударды.
Қ.Нұрмаханов 1949 жылдан 1963 жылдар аралығында отандық және ... ... ... ... ... Атап ... болсақ:
«Литературные заметки (1961), «Дос лебізі» (1968), «Традиционная дружба»
(1978), М.Әуезовтың ... ... ... ... (1949), ... из ... в ... (перевод глава «Вышний Волчек», 1949),
Н.Тихонов повестерінің аудармасы «Вампири» (1960), Ш.Айтматов повестері
«Алғашқы ұстаз», ... ... ... ... к ... «Ақ ... ... «Әке өмірі» (1960) т.б көптеген ... ... ... ... ... ... Б.Сахариев, К.Құттыбаев, Қ.Мырзаәлиев, ... ... ... ... тағы ... да белгілі
зерттеуші-ғалымдар, ақын-жазушылар жазған болатын. Ал ... ... ... ... ... ... ... Қ.Нұрмаханов шығармашығындағы аударманың алатын
орны туралы алғаш тұжырымдар жасаса, зерттеуші, қаламгердің ... ... ... өз ... шығармашылығын оның ішінде сыншылдық
бағыттағы және аудармашылық ... ... ... ... Ол ... ... былай дейді:
«Своим творчеством критик способствовал развитию переводческого дела в
Казахстане. Он ... ... ... ... ... ... к
литературному явлению, хорошее знание ... ... ... ... ... ... творения, полную и точную передачу
идейного содержания текста и художественной манеры автора. ... ... ... в то же ... ... обогащал собственное
мастерство» [3, 21].
Әр халықтың аударма ісінің ... ... бар. ... да
Қ.Нұрмахановтың да аударма саласында ұлттық мәдениетті байытуда оның ... ... ... биік рөл ... ... ... ... И.
Франко “Ежелгі римляндардан бастап бөгде ... ... және ... ... ... ... әдебиеттің негізгі құндылығы болып
қалады” деп атап көрсеткендей, Қ.Нұрмаханов – ... ... ... ... ... ... қалаған үздіктердің бірі. ... ... ... өркендетуге, тілінің дамуына, әдебиетінің жаңа
құндылықтармен көбейюіне өз үлесін қосты. Аударма ... ... ... өз ... ... шығармасындай оқылды және
бағаланды. Зерттеушілер жақсы аудармаларды ... ... ... жасалған
портретке теңеді. Мәселен, әдебиеттанушы ғалым, профессор Қ.Ергөбек өзінің
естелігінде «Әдебиетші мұрасын көзге толық елестеткісі ... ... ... оның ішінде Шыңғыс ... ... ... ... айтамыз.
Қаламгер әр туындысына күш-жігерді, талант қуатын әр түрлі жұмсайды,
аяқталған соң әрқайсысынан әр ... ... ... алады. Қалжан
Нұрмаханов - әдебиеттің қос өрім екі сағасын да ... ... ... ... ... ... ... жұмсап, қалам қиын-қызығына берілген адал жанмен
екеуінен қатар рухтанған, ... ... ... оның ... ... ... аударма, повесть негізінде жазылған пьесаларын да
өзінің тума перзенті деп қараған жөн» [5, 38].
Аударматану тарихына – ... ... ... ... ... ... ... осы орайда Қ.Нұрмахановтың аударма туралы ойларына
тоқталмай кету мүмкін емес. Ол аудармашылық қарымдылығымен ... ... да ... қалаушылардың бірі. Ол өз мақалаларында аударма ісі
де үнемі жаңарып, үздіксіз дамитындығын, әр ... ... ... ... ... ... тіл де ... өзгеріске түсіп
отыратындығын, аударманың түрленетіндігін айтқан. Мысалы, қаламгердің
«Түпнұсқа және ... ... ... ... ... ... ... – өте кеш ескерілген, өте балаң, төл күйінде ... ... ... ... ... аудармашылық тәжірбиемізден
қозыкөш жер артта қалуы біздің ... ... ... кері ... келе жатқаны да баршамызға кеңінен мәлім»[6, 84], - дей ... ... ... ... ... ... ары қарай сабақтап,
сонау Абай дәуіренен бастап түбегейлі мәселелерді кеңінен қозғайды.
Шын мәнінде аудармашылық сауаттылықты, ... ... ... ... – аударма теориясы. Әдебиеттанудың ... ... ... аудармашыларды тәрбиелеуге қызмет етеді. Ал аударма сыны мен
зерттеуі аудармашы ... ... ... ... ... ... – үлкен шығармашылық іс, оның нәтижесі – ... ... ... ... ... ... және сол ... аудармашының
шығармашылық белсенділігін танытады.
Осыдан келіп, аударма деген ... ... ... ... ... ... оның ... мазмұны бірлігінде жаңа тілдік құралдармен жасап шығу
әрі төлтуындыдағы көркем шындықты бейнелеп жеткізу дер ... Ал бұл ... ... өзінің «Аударма әлемі» еңбегінде:
«Аударма – мәтінді басқа ... ... ... ... ... ... шындық сәттерін жеке тұлғаның санасымен бейнелеудің материалдық
жағынан қамтамасыз етілуі болса, аударма бейнеленген дүниені өз ... ... ... Ол ... ... ... ... санасында мазмұндалғанын, ойластырылғанын бейнелейді. Аудармада
фактінің сипатталуы ... факт ... ой ... Яғни ол – ... ... ... ... дәл сондай етіп қайта жасап ... ең аз ... бір ... екі ... ... ... ... меңгерген тұлға. Аудармашыны кейде менсінбеген кейбіреулер ... ... ... деп атап та ... [4, ... ... дегеніміз – яғни басқа тілдің құралдарымен бұдан бұрын
жеткізілген ... ... бір ... ... дұрыс әрі толық жеткізіп
шығу. А.Д. Швейцер: ... бір ... ... әрі мәдениетаралық
коммуникацияның екі желілі процесі” дейді. Ж. Мунен: “Аударма бұл тілдердің
дәнекерлестігі, билингвизм (қос тілділік) ... деп ... ... ... ... ... тілдің құралдарымен түпнұсқаның мазмұнын
стилистикалық және экспрессивтік ерекшеліктерін сақтау арқылы оны тұтастай
және дәл жеткізе ... Яғни ... ... ... ... ... дәлдігінің өлшемі болса, тұтастылығы, толыққұндылығы және
баламалылығы сол ... ... ... тең ... ... ... ... Сонымен, қайта әңгімелеуден бір ерекшелігі аударма тек қана
түпнұсқада не айтылса соны жеткізу ғана емес, онда ... ... ... етіп ... И. ... ... – сөз өнерінің ерекше, өзіндік үлгідегі ... ... ... түрі” – дейді. Бұл екінші рет қайталанатын өнер, басқа
тілдің материалында түпнұсқаны қайта жасап шығу өнері. Аудармашы ... ... ... ... ... [4, ... аударма туралы ғылым мен ... ... екі ... ... ... ... ... – тұтастай аударма үдерісі (процесі), яғни
екі тілдік коммуникацияның ... ... ... Аударма
теориясының мәні аударма үдерісінің негіздерін және барлық заңдылықтарының
сипатталуын ашу.
Қ.Нұрмаханов осы екі ғылымды өн бойына ... ... аса ... ... ... ... немесе аударма өнері – аудармада дұрыс шешім таба
білу ... ... ... ...... теориясы және аударматану, оны
зерттеу екенін ... ... осы ... де ... ... ...... әрі аударматанушы да.
Қ.Нұрмаханов аудармаларында шығармадағы жай ғана тілдік элементтерді
жеткізуден басқа, ең бастысы, ... ... ... ... ... ...... шығармашылықтың асқан үлгілерін
көрсетеді. Онда түпнұсқаны негізге ала ... ... ... ... Ал ... ... ... шынайы түрде жеткізе білу
– аудармашының басты ерекшелігі. Аудармашының шығармашылық тәсілі ... ... да ... ... дүниетанымына сәйкес ол өзі таңдап
алған шығармалардағы көркем шындықты мазмұн мен түр бірлігінде, ... ... ... ... ... Осы арқылы оның
авторлық ұстанымы ... ... ...... ... Бұл - ... дүниедегі өзін қаламгерлік тұрғыдан түсіну мен ... ... Д. ... ... ... айқын танып, аудармада шынайы
жеткізу шығармадағы көркем мазмұн, идеядан бастап мәтіндік құрылымға дейін
тегіс ... ... ... ... дүниетаным аудармада да
айқындалуы тиіс. Аудармашының дүниетанымын жеке сөздер мен ... де ... ... ... элементтен, яғни мәтіннің ... ... ... Көп ... ... ... мәні де
аудармашының түпнұсқаға деген жалпы қатынасынан аңғарылады. Ол ... ... ... ... оның ... қабылдап, түсінумен
аяқталады. Аудармашының дүниетанымы ... ... түрі мен ... ... қана ... аудармадағы ұлттық түрді сәйкестіру туралы
мәселені де осы бірлікте ... ... ... ұстаным арқылы көркем
аударманың тұтастай кешенді екенін байқаймыз.
Ал көркем аударманың тұтастай кешеніне: ақпараттық, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... ғана таныстырып қоймайды, сол ... ... ... таныстырады. Сондықтан да аталған
аудармалар, сондай-ақ отандық түпнұсқалық ... ... ... ... ... ... ол ... көркем
шығарманың дамуына ықпал етті, әдебиеттің, ... ... ... ... ... ... нұсқалар оқырманды
түпнұсқаға жақындатты, соның нәтижесінде ... ұлт ... ... ... ... ... өз тілінде, ұлт көлемінде өсумен қатар, басқа да өскелең ... ... ... ... ... алып, байып отыратыны бәрімізге
белгілі. Біздің қазақ әдебиетінде де басқа тілдерден ... ... ... да, бұл ... кең ... алуы да өте ... ... өскендігінің бір белгісі. Жазба ... ... ... ... көп ... ... ... Кейінгі ұрпақ тілді ел
аузынан үйренумен қатар, ... ... ... ... ... Әдебиет тілі көпшілікке ұстаздық етеді. Әдебиеттің
асқан шеберлері шығармаларына өте жауапты қарап, ... ... ... «бір сөз табу үшін мыңдаған тонна сөз рудасын» атқарған.
Міне, осы ... ... ... ... тілі осы жоғарыда айтылған
талапқа сай келе ме? Бұл ... ... беру үшін ... төл ... ... ... тілін салыстырып қарасақ, біраз нәрсені аңғарамыз. Сонда
аударма тілі мен төл шығарманың тілінде көп жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... қазақ
аударма мектебінің қалыптасып, жеке отау тіккеніне аса ұзақ ... ... аян. ХІХ ... ІІ ... Ы.Алтынсарин мен
А.Құнанбаев сынды қазақтың ұлы ойшылдары қазақ ... ... ... ... әкелсе, бұл үрдісті ХХ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... ... деуге негіз бар.
Бұл бастама әлі күнге дейін осы бір ырғағын ... ... ... ... да көркем мұраларының келіп қосылуына өзіндік
үлесін қосуда. Десек-те, осынау мол ... ... ... қандай?,
аудармашылардың тәржімашылық шеберлігі қай деңгейде?, деген орынды сұрақтың
жауап іздері сөзсіз. Бұндай сұраққа жауап іздеу өткеннің де, ... ... де ... ... ... осы бір ... да, орынды сұраққа жауап іздеудің бірден-бір
жолы, ол; аударма ... ... еді. Рас, ... аударма териясы
бірден қалыптаса қалған жоқ, ол орыс және ... ... ... ала ... ... десек, ағат айтқандық болмас.
Бұған қарап, қазақ аударма теориясы ... ... ... ... ... екен ... ой тумаса керек, дегенмен,
оларды үлгі ... да ... – ұшан – ... өмір ... ... ... ... болып отырған елеулі күштердің бірі» (7,5(.
Аударма дегеніміз – бір ... ... ... ой – ... ... ... ... оқушыға екінші тілде, яғни оның ана тілінде
түсінікті етіп жеткізу. Бір ... ... ... аударылып жазылған немесе
баспадан басылып шыққан барлық әдеби және жазба еңбек аударма ... ... ... ... ... ... ... аударманың проблематикасы
тамырын тереңге жайып жатыр. Оның бастауы ... ... ... ... ... ... ... туралы аса маңызды мәселе
төңірегінде Цицерон «аудару кезінде сөзді ... ... ... ... ... ... екен.
Гиви Гачечиладзенің пікірі бойынша, «аударма – түпнұсқаның ... ... ... болмыстың бейнелеуі. Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы
суреті, халықтың көркем тарихы; шығарма арқауы – ... ... ... сол ... ... ... оның барлық даму
жағдайларымен шартты түрде байланыста және басқа халықтар ...... ... Осы ...... ішінде аударманың орны
айырықша. Сонымен қатар, аудармашының шығармашылық жолында дүниетанымдық
қорының баға ... көзі ... ... рөл ... ... – бұл жеке ... ... бір тілде таныстырып, қоюды
ғана мақсат ... ... ... ... ... мәдени, әдеби
байланыстарды нығайтушы құрал», -деген Ғ.Мүсіреповтың көзқарасы өте орынды.
Аударма біздің ана тіліміздің сөздік ... ... ... ... ... жеке ... балама іздеу арқылы ана
тілдің бүкіл қазынасын ... ... ... асыл сөз ... ... ... ... бара жатқан көне сөздер ... ... ... ... ... жаңа сөз ... ... сөз баламалары
қосылып жатады.
Аударма қызметі жаңа сөздерді тілімізге енгізіп қана ... күн ... ... ... көп ... ... қолданылу аясын кеңейтіп,
нәтижесінде тұрақтандыруға ... ойы мен тіл ... ... ... ұғымдық шегін қалыптастыруға себепші болады.
Аударма ... ... ... ... ... өсуіне және оның өзіндік дәстүрлі сипатын жасауға мүмкіндігін
тудырады.
Аударма көркем шығармашылықтың ... ... ... ... бұл түрінде өзіңдікі өзгемен салыстырылады, жарысады, күш
сынасады. Аудармашы жасалғанды жаңадан қайта ... өз ... ... жаңа ... ашу және жаңа тың ... игеру арқылы автормен күш
сынасады (10,9(.
Аударма жалпы адамзат ... ...... ... ... пен ... дамуына, адам баласының эстетикалық көркемдікке
қол жеткізуіне, санамыздың өсуіне ... жол ... – ол бір ... ... ... басқа елге әкеледі. Әр
елдің ең таңдаулы, бетке ұстар, сол ... ... ... ұлы ... ғана ... тәржімалау керек.
Аударма шығармалар екі халықтың да көркем әдебиетінде үлкен орын алады.
Қазақ әдебиеті мен орыс әдебиеті ... ... өте ... ... ... бұл ... ... ғылыми еңбектердің тууына өз
септігін тигізді. ... ... ... Ш.К.Сәтбаева,
С.С.Қирабаев, З.Қабдолов, З.А.Ахметов, К.Ш.Кереева-Канафиева, И.Х.Қаратаев
т.б. еңбектері осы көркем ... ... ... ... ... арқа ... отырып, қазақ аударма теориясының
негізін ... оны ... ... ұлы ... бастаған ұлтымыздың
жазушылары мен ... ... Осы ... ... ... Қалжан Нұрмаханов есімін еш күмәнсіз, ... ... ... ... ... аударма мектебінің өсіп-
өркендеуіне өзіндік үлес қосқан ... ғана ... ... ... ... ... ... Қ.Ергөбек Қ.Нұрмаханов туралы тебірене былайша сөз
қозғайды: «Кезінде өзің ... ... ... ... ... бір дарын
мұрасына қайта оралу қауіпті. Қауіпті болатыны – бала шақта балаң ... ... ... туындылар өскен ой, өскелең уақытқа қарай шарғылық
танытуы мүмкін. Әйтпесе, жастықтан үлкен дарын ... ... ... ... туындыларын талдау дәрежеңе көңіл толмай, шәркезденіп, қоңылтақсуың
мүмкін.
Сондықтан өмірден өте жас өтіп кеткен әдебиет сыншысы Қалжан ... ... ... ... толғану үстінде екіұдай сезім арпалысында
отырғаным рас. Абырой болғанда Қалжекең – ... ... ... ... оқығанымда қайта қанаттандырып алып жөнелді. Соған қуандым. Қайта
оқуға жараған ... сын – ... ... өткен сындарлы сын» [11]. Демек
дарындар ... сөз ... ... да ... ... ... және орыс тілдерінен тікелей аударған көптеген көркем
аудармаларымен қатар, аудараның көркемдік сапасы жайлы ... ... мен ... ... теориялық тұжырымдары бүгінгі күнге дейін өз
құндылығын ... ... ... ... достық» атты жинағына енген
«Түпнұсқа және аударма», «Ахаулы аудармалар» деген сынды ғылыми ... ... ... ... ... негізін салуға қосқан қымбат
та, құнды үлес деп тануымызға болады.
Қ.Нұрмахановтың 1962 жылы ... ... мен ... ... ... ... қатысты көптеген ғылыми тұжырымдар мен
сыни пікірлердің көрініс тапқандығы,аталмыш мақаланы қайта қарап, ... ... ... тұрғысынан тереңдей үңілуге тың да тұшымды
талдау ... ... ... аталмыш мақаласын былай деп бастаған еді: ... ... бұл ... ... осы ... ... ... шамалы да мардымсыз деп айтуға әбден болады.
Біздің әдебиеттану ғылымымызда, сынымызда ... ... - өте ... өте балаң және төл күйде қалған салалардың бірі. Бізде, тек
бізде ғана ... ... Одақ ... ... ... бұл ... дейін шала
жүйелі, үзінді-қиынды күйде.
Орысшадан қазақ тіліне ... көп ... ... ғана
жазылған бір-екі ретцензия болмаса, аударма теориясын жан-жақты көтеретін,
оның эстетикалық принциптерін терең түсіндіретін бізде әлі ... ... ... бір ... ... еңбек жоқ. Сөз болып отырған аудармалардың
жетістіктері мен ... сөз ... ғана ... ... мәселелерінен мүлде шалғай жатқан бұл ... ... ... ... ... ... өтей де ... алмайды.
Өйткені,біздің күннен-күнге, жылдан-жылға қанат жайып жан-жақты өскен
аудармашылық тәжиірбиеміз оның шеңберінен әлдеқашан ... ... Бұл ... ... ... аудармашыларымызға серік бола алмай отырғандығы
қазір көпшілікке кеңінен мәлім ... ... ... ... ... ... дей ... кей тұстарда
аздаған үстірт пікірдің де көрініс беріп қалатындай ... бар ... ... ... ... ... әрі ... беретін
мақаланың сол тұстарда сараң жазылуы ақихат, ... сол ... ... ... да қара ... оқ бойы алға ... де ... емес пе еді.
Олай дейтініміз, бүгінгі күн талабымен қараған ... ... ... ... ... жатады. Көркем аудармадағы науқаншылық,
асығыстық пен үстірттік сынды жағымсыз әрекеттердың орын ... ... ... түсері анық.
Көптеген аударматанушылардың аударма жайлы жазған еңбектері көбінесе,
басқа тілден қазақ тіліне аударылған көркем аударма туралы ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі шығарманың орыс
тіліне аударылуы туралы, ондағы кемшіліктер мен жетістіктер туралы болып
келуінде. «Соңғы он ... ... ... көрнекті ақын-жазушыларының
уақыт сынынан өткен реалистік шығармалары орыс тіліне, сол арқылы туысқан
халықтар ... ... ... ... шықты.
Біздің көрнекті жазушыларымыздың романдары мен повестері шетелдегі
достарымыздың кең ... ... орын ... ... досына, сенімді
серігіне айналды», деп әдебиетімізге тиесілі ... шын ... ... ... ... ... келесі бір тұста «Қазір
Одақ шеңберінде кеңінен танымал М.Әуезовтің «Абай», С.Мұқановтың «Ботагөз»,
«Сырдария», Ғ.Мұстафиннің ... ... атты ... ... шат ... өткендегі тарихын, тұрмыс халін суреттейтін ... ... ... ... ... ғана ... ... жаңа қоғамға бет бұрған достарымыз да оқиды, әрі, өздеріне
үлгі тұтады», деп арнайы ... [6, 88]. Осы ... ... ... бұл ... шығармалары бүкілодақтық, кейіннен
дүниежүзілік аренаға орыс тілі ... ... Олай ... ... ... ... туысқан халықтар тілдеріне де ... ... ... орыс ... ... ... жазушысының шығармасын аударған орыс ... ... ... ... ... Өйткені, аудармада кеткен
жалғыз қате, я болмаса, дәлсіздік сол шығарма қанша ... ... ... рет ... ... рет ... кете ... Орыс аудармашысының
оқушылар алдындағы айырықша жауапкершілігі, міне, ... ... ... ... ... қоя ... ... авторы көтерген мәселе күні бүгінге дейін
өзіндік құндылығын жоғалтқан ... ... ... ... жазылған көркем
дүнйені екінші бір тілге дәл сол қалпында, ... ... ... стилін сақтай отыра аудару екінің бірінің қолынан келетін ... ... ... ... ... ... ... тән өзіндік құнардың
құмға сіңген судай болып, ізім-ғайым жоқ ... ... ... ... ... ... қашанда күшейе түспекші.
Орыс тіліне аударылған көркем шығармалардың басым ... баға тап сол ... ... ... ... ... кереғар келіп жататын кездер де болады деген міәселені көтере келе,
мақала иесі, «Бірақ, жақсы ... ... ... басқаша, ал орыс
тілінде шыққаннан кейін басқаша бағалануының тереңіректе жатқан себептері
де бар сияқты. ... екі ... ... ... екі баға
алуына, біздіңше, көп реттерде, аудармашы да себепкер», деген ... ... өз ... осы ... провлемалық мәселелерді
дәлелді түрде көрсету үшін Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке» атты романының орыс
тіліне аударылған нұсқасын алып, оның ... ... баса ... ... ... Автор бұл мәселеге байланысты ойын былай деп
өрбітеді: «Оқушылардың кең ... ... жылы орын ... ... құптаған, уақыттың қатаң сынынан аброймен өткен «Оянған өлке»
романы қазақстандық орыс ақын ... ... ... ... 1954 ... 1-6 сандарында басылып шықты. «Оянған
өлке» романы орыс ... ... ... ... ... ... «Дружба народов» журналының өткен жылғы үшінші ... ... көп ... ... ... осы шығарма жайында айтқан
пікірлеріне қарама-қайшы келетін сындар ... ... ... көптеген
пікірлеріне, байламдарына мүлдем қосылуға болмайды. Солай бола тұрса да,
бірақ, профессор Л.И.Климович өзінше дұрыс.
Ғабиттің ... ғана тән ... ... ... ... адам ... ... принциптерін мүлдем бермейтінін
былай қойғанда, тіпті шығарманың негізгі, ... ... ... ... ... орыс тілінің тұрғысынан қарағанда саутсыз
жасалған осы аударманы оқып отырғанда романның түпнұсқасын оқып ... жоқ ... ... ... ... боласың. Өйткені
аударманың шектен тыс нашарлығы, ... ... ... ... кездесетін
стилистикалық, грамматикалық қателер, роман ... ... ... ой-сезімдерінен мүлдем хабар бермейтін,
аудармашының ... тән, ... ... ... мен сөз ... Л.И.Климовичты романға орынды да ... ... ... ... мазмұны туралы қазақ сыншыларының пікірлеріне қайшы
келетін байламдар айтуға мәжбүр еткен» деген пікір ... Бұл жай ... ... болжам емес, нағыз кәсіпқой аударматанушыға тән тұжырым. Олай
дейтін себебіміз, зертеушінің айтқан ой-пікірлері бүгінгі күн талабына ... де ... ... де ... ... да, ... шығарманы талдау
мен бағалаудың осы бір тәсілін қазақ аударма теориясына қосылған бағалы
үлес деп ... ... ... ... ... ... ... көп ізденіп,
ауыр өткелдерден өтетіндігі айтпаса да ... Ол ... ұзақ ... ... ... жасаумен өткізіп, ақыр аяғында өзі мақсат еткен мәреге
де жетеді. Аударманы кітап ... ... ... да ұсынады. Ендігі
мәселе, аударма авторы үшін күту, ұзақ күту. Нені күтетіндігі ... ... ... ... ... ... деңгейдегі сыни
пікірі. Бір өкініштісі, аудармашының бұл ... ұдай ... ... ... соңы оның күдер үзуімен аяқталып жататын кездер де жиі ... ... осы ... де ... ашып ... ... ... орыс тілінде шыққаннан кейін, сыншы оның аудармасы ... ... ... әділ ... берсе, біздің бұл саладағы ... ... ... болар еді. Бұл жәй аудармашыларға да
белгілі дәрежеде өзінің практикалық пайдасын тигізер еді. Бұл ... ... ... ... аудару саласында – қомақты теориялық еңбектер былай
тұрсын, тіпті рецензияның өзіне де өте зәруміз, ... ... ... фактілер толық дәлел бола алады. Кеңес аудармасының таңдаулы
үлгілерін түйіндеу, талдау жөнінен ... ... ... - ... сыны
мен теориясындағы зор кемістік, үлкен олқылық деп бағалау керек», - деген
сынды ұсыныстарын ... ... ... сыншы, аудармашы Қ.Нұрмахановта қазақ тілінен орыс ... ... сын ... қана ... ... аудармаға
жанашырлықпен қарап, мейлі автормен болсын, мейлі аудармашымен болсын пікір
алысып, кеңесіп тұрғанды жөн көргенін байқаймыз. ... сол ... ... аударылып жатқан «Абай жолы» ... ... ... ... жолы» романының Леонид Соболев аударған тарауларының баршасында
Қалжан қаламының ізі, жүрек лүпілі, ой, сезім толқыны сақталған десек ... ... ... сол ... үстінде Қалжан студентке ағалық,
қаламгерлік, алғысын ... ... ... Қалжан жасаған қолма-қол аударма
бәрінен жақын, бәрінен ұғынықты, өзінен-өзі көркем бояу тілеп ... ... ... ... ... ... ... екен [2,21]. Бұдан
байқайтынымыз аудармашыға көмектесетін: ... ... ... ... аудармаға жауапкершілікпен қарап мәтінді түсініп,
түсіндіруде бар білгенін аямаса, әрі аудармашыға ... ... ... ... ... келетін болашақ аударманың сапалы болуына себепкер
болатындығы.
Көркем аударма процесінде түпнұсқаның мазмұны мен ... ... пен ... ... ... ... Түпнұсқаның мазмұны мен
пішіні арасындағы байланыс, келісім мен жарасым аудармада сақталмаған
жағдайда ... ... ... ... ... ... мүлде бұрмаланып, түпнұсқа бір басқа, аударма бір басқа екеуі екі
бөлек туынды ... ... ... жағдайда аудармадан түнұсқаның мазмұны
да, көркемдік-бейнелеу ерекшеліктерін табу да қиынға түседі. Ал көркем
аудармада ... ... мен ... дәл, анық ... әрі ... ... Бұл ... шығармашылығының мақсаты мен мәнін анықтайтын
айырықша маңызды көрсеткіш болып табылады.
Бұл туралы теоретик ғалым В.Комиссаров: ... — это ... ... вид ... ... Хотя обычно говорят о переводе
“с одного языка на другой”, но, в действительности, в ... ... не ... ... одного языка другим. В переводе сталкиваются
различные культуры, разные личности, ... ... ... разные
литературы, разные эпохи, разные ... ... ... ... и
установки» (12,6],- дейді. Демек, аудармаларды талданғанда шығарманың
идеялық-көркемдік қасиеттерін аударманың бойына ... ... ... ... ... шумақтық, ұйқастық нәзік
ұтымды тетіктерін, автордың сөз өнеріндегі өзіне тән ерекшелігін, тарихи
нышандарын ... ... ... ... ... ... мүлде
басқаша екендігін дәлелдеу әбден керекті міндет.
Сондықтан да Қ.Нұрмахановтың аудармашылығын ... ... ... оны ... ... аудармаларға мән бермеу
болар еді.
Аудармашының алдында қашан да өзара қарама-қарсы, ... ... ... проблема тұрады: бір жағынан түпнұсқаның “әрпін ”, рухын
сақтау қажет, екінші ... ... ... ... ... сол ... оқуға тиіс жұртшылықтың талап-талғамын да ескеру
қажет. Аудармашы ... ... жүгі ... да ... ал оның
мойынындағы жауапкершілік одан да зор.
Аударматану – ... ... ... ... ... қазақ тіл әдебиеттануында аударма жасауды ... дәл ... ... ... деуге болады. Аударма
туралы еңбектер көркем аударма негізінде әдеби стильдік талдау “мынау-
жақсы, мынау-нашар ... ” деп ... айту ... аса ... ... арқылы әр ұлттың әдеби байланысы, бір-біріне әсер етуі,
типологиясы мен ... ... әдіс ... ... ... ... ... қайта жаңғыруындағы жетістіктері мен кемшіліктері
қарастырылады.
Көркем аударманың теоретиктері де, ... ... де ... ... мен бейнелеу жүйесін ғана қуып кетпей, сонымен бірге, оның сөз
ырғағын, әуезділігін келтіруді көркемдіктің шарты деп танығанын байқаймыз.
Л.Бархударов ... как ... ... ... то ... ... ... текста» (13,5],- деп мәтіннің
аударылуына мән береді. Сөйтіп, аударма, бір ... ... ... үстінде жазушы автордың шығармашылық сырына ... ... ... ... біледі, сол арқылы ой өрісін ұлғайтумен қатар,
авторша машықтанып үйренеді. Бұл ... шын ... ... ... ... жаңа көздерін ашуға себепші болады.
Қ.Нұрмаханов аудармаларының көркемдік қырлары әр алуан. Онда ... ... ... ішкі ... ... ... ... сезім дүниесі баяндалады, философиялық толғаныстар мен психологиялық
тебіреністер ашылады. Бұлар ... ... ... ... ... ... отырады. Шығарманың сырын тек сөзден ғана іздеу жеткіліксіз. Оның
көркемдік-эстетикалық ләззаты, ең ... ... және ... тек өзіне ғана тән ырғақ-үнінде, толқын-лебінде... Мұның
бәрін жоғарыда айтылғандай, автордың ... ... ... әрі ... шығарғанда ғана жеткізуге болады. Кейбіреулердің айтып жүргеніндей,
бұлардың біріне бір ... ... ... ... әдіс қолданып аударуға
болмайды. Яғни, философиялық толғаныстар мен ... ... ... үлгісін бұзбай аударып, лирикалық шегіністерге ... ... ... ... пікір дұрыс емес. Мағынаның дәлдігі барлық жерде
керек.
Аудармашының ешқашан ... ...... ... ... ... ... ол әрқашан көркемдік дүниесіне жол тауып шығады.
Сондықтан, шығарманың мазмұнын неғұрлым дұрыс және дәл ... ... оның ... елеусіз қарай алмаймыз. Бірақ түрді сақтау легінің
өзін де ... ... ... Сөзді сөз күйінше аударып, тұрғанын ... ... қоя ... калька жасаудан дәлдік шықпайды. Одан сөзбе-
сөз «сіреспе» аудармалар туады. Аудармашыға шығармашылық еркіндік керек.
Ол өзінің шеберлігін түпнұсқаның шеңберінде ... ... ... ... ... ... «Біріншіден,
аудармашы екі тілді бірдей білуі шарт. Онсыз шын мағынасындағы ... ... ... ... ... аударма авторының аударма жасайын
деп отырған кітаптың ... ... ... образдылық жүйесін
жақсы білуі керек, онда көрсетілген ... ... ... мол ... ... ... Бұл да – ... жақсы болып шығуына
өте керекті негізгі шарттардың бірі. Үшіншіден, аудармашы ... ... ... деп ... ... творчестволық
биографиясын терең білуі керек. Сонда ғана ... ... ... сөз ... ... авторлық ремаркадағы тарихи
үндестілік сияқты әуендерді ... ... ... ... ... ... образдардың сөз ерекшеліктерін, түпнұсқа авторы сәтті
тапқан сың сөздер мен жаңа сөз тізбектерін, ... ... ... орыс сөзі ... ... мол ... біледі. Бұл дәлелдеуді
керек етпейтін аксиомалар» [6, 100].
Демек, аудармашы әрқашан өз ана тілінің қырағы сақшысы ... ... ... ол өмір ... мен ... ... ... яғни
түпнұсқаның әсерімен елестетіп, сол тілдің құйылу ағынымен отырғанда, өз
ана тілінің жүйесінен шығып ... де ... ... ... өзі, ... тілі мен ... тілі сияқты, грамматикалық жүйелері бір-біріне
ұқсамайтын тілдерден аударғанда ерекше сезіледі.
Орысша ойлап отырып қазақша ... ... ... ... ... жазады. Сондықтан аудармашы өз ойын соншалық жіті
игеріп, минут сайын бір жүйеден екінші жүйеге іштей көше білгенде ғана ... ... ... ... алады.
Түпнұсқа тілінің құрылымдық жүйесіне оп-оңай ойысып кету қаупінің бір
күштілігі мынада: аудармашы орысша сөйлемді оқып, көкейіне бірден ... Бұл ... ... ... ... ... ... оқыған
сөздердің ізін қуалай, керісінше тізіліп келеді. Ал, жазу ағынымен отырған
адам, сол мезетте ойын ... ... ... ... ... көкейінде
тұрған сөздерден теріс сөйлем құрып ... ... де қиын ... ... ... нақ ... ... ойынша, автордың стилін сақтап, сөйлемдерін бұзбай аудару
дегеніміз – еркіндіктен жұрдай болу, қазақша сөйлемнің қисынын келтірмей,
сірестіріп қою ... сөз ... Ұзақ ... тек ... ұзақ ... ... сондағы ой мен көріктің тұтастығын ... үшін ... да ... ... қисынын келтіріп тұратын кейбір дәнекер
сөздер болады. Оны ... ... ... - ... ... ... ... бірі.
Қ.Нұрмахановтың көркем аударма туралы ойларын одан әрі сабақтасақ,
көркем шығарманың бір ... - ... ... көп ... ... ... ... келетіндігінде. Жеке сөздердің әшейін дара тұрғандағы
мағынасы көркем шығармадағы контексте мүлде басқаша ... ... ... бір
ойды, басқа бір мағынаны мегзеп тұруы да мүмкін. ... ... ... ... ... ... бір ... өзін , орнын тауып қолдану
арқылы терең ... ... етіп ... ... ... сөздердің
көп мағыналығы, әсерлі, ассоцияциялық күшін жеткізу – аудармадағы күрделі
мәселенің ... Бұл ... , бір ... , ... ... яғни ... құрау , сөзді қиыстыру жүйесін ескеру арқылы
шешілсе, екінші жағынан ... ... ... және ... мағыналарын
ескеру жолымен шешіледі. Бұл жерде қазақ ... де көп ... ... мен бай ... қазынасын шебер пайдалана білу қажет.
Сөз баламаларының дәл келіп отыруы - ... ... ең ... бірі. Түпнұсқадағы әрбір сөз, өзінің белгілі тіркестеріндегі
алатын орнына қарай, қазақшасында да дәл жеткізіп отыруы ... ... ... ... тек ... ... болып қана қоймай, ішкі
сырларын да ашып, мәндес келетін сөздерге өте бай. ... ... ... ... ... ... та ... Бірақ шын сөз зергерінің
қолымен орнын тауып ашыла түседі де, сол қойылған жерінде , ... ... ... бір ... ... құлпырып жайнап шыға
келеді.
Түпнұсқаның баламасын іздеп отырған ... жеке ... ... ... ... да ... алатын сияқты көрінгенімен , оның
айналасындағы сөз тіркестерінің арасына кіргенде ол ... ... Бұл ... ... сол ... ... ... айтылатып келе жатқан
ойдың ырғағы, екпіні, үні- жалпы симфониясы билеп кетеді.
Аудармашының сөзге бай, тілге жүйріктігін осы мәндес сөздерді ... ... ... мол ... ... ала ... ... бағалауға
болады.
Қалайда осының бәрінде автордың өз үнінен артық та кетпейтін, кемде
түспейтін ұстамдылық керек. Тым ... деп ... ... де ... ... ... ... қалыбынан аспауға
тырысып, кейбір ресми түрде қолданылып ... ... ... айрылмай
сіресіп қалу да дұрыс емес.
Қазақ халқы орыс ... нәр ... ... келе ... ... екі тілдің де бір-бірімен жақындаса ... ... ... Көп жағдайда жеке сөздердің семантикалық мәні орыс тілінің
ұғымдық тұрғысынан қалыптасып келе ... да ... ... сөздік қорындағы атаулардың көбі қазір белгілі ... ... ... ... ... Ал ... туған атаулар
болса, ең алдымен ... ... ... көп ... ... және ... ... орнын сақтау - әдеби тілдің нормасын
сақтау деген сөз. Бұған тіл ... ... ... деп ... Сол себепті аудармада ерекше бір ... ... ... ... ... ... керегі жоқ. Олай ету, тілді шұбарлауға,
жеке сөздердің ұғымдық айқындығын әлсіретуге әкеліп соғады.
Сөз баламаларын қолдануға келгенде ... ... ... ... ... ол ... тек қана ... мүддесінен туып жатуға тиіс,
суреттің көркін ашып, образдың тұлғасын сомдай түсу үшін ғана ... жеке бір ... ... ... бір ұғымын сол орысша тұрған
қалпында дәлме-дәл қазақ сөзімен аудару калька жасау әдеті біздің қазіргі
өмірімізде аз орын алып ... жоқ. ... ... оғаш көрінгенімен,
ондайлардың бірсыпырасы қазір тілімізге қалыптысып, әбден орнығып ... ... ... ... да жат ... ... оның да шамасы мен
шарқын білу керек. Әсіресе, сөз ... ... ... әр ... ... ... ... көркем шығармада, абайламаса, калька ... ... ... ... мүкін.
Аудармада түпнұсқаның тілі қалайда кісінің өзіне тәуелді етіп отырады
және аударылатын тілден гөрі оның сөздік қоры молырақ, әр ... ... ... ... ... ... ... Мұның себебі тек екі тілдің
даму ... әр ... ... ғана ... бірге, түпнұсқада
суреттелген өмір көріністері мен адамдар арасындағы қарым-қатынастардың
сонылығы мен ерекшеліктерінде. Мұнда алуан ұлттық ... ... ... ... ... ... ... аударылатын тілде бұрын
болмаған соны ұғымдар мен соны сөздер кездесіп отырады. Солардың, есебін
тауып, ... дәл ... - ... ... ... мәселе.
Кейбір аудармашылар түпнұсқаны өңдеуге, дәлірек айтсақ, өз бетімен
жаңаша жазып шығуға хақымыз бар деп ... ... бір ... ... қауқарсыздығында, немесе өз ісіне жауапсыз қарайтындығында
жатыр. Өйткені түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... отырып аударғаннан гөрі өз қалауыңмен тарта беру
әлдеқайда оңай. ... ету ... деп ... болады кейбір
аудармашылар. Сөйтіп, аудармашы түпнұсқаны қалауынша бөлшектеп, өзіндік
жаңа «бірдеңе» жасап шығарады (14(.
Бір ... ... ... ... ... ... бір ... тілдің
бейнелеу құралдары арқылы қайта жасау оңай емес. Ал түпнұсқа белгілі бір
ұлттың ұлы ... ... ... ... ... ... анық, бедерлі
болса, онда оны өзге тілге аудару аудармашыдан үлкен жауапкершілікті ... ... ... ... ... ... етеді.
Аудармашының таланты айырықша талант. Ол өз тілінің айшығы мен ажарын,
көркемдік бейнелеу мүмкіншілігін, бейнелілігін еркін меңгерген талантты
ақын болумен ... ... ... мен мәнін, тілдік байлығын, ұлттық
бояуын жете білетін шебер маман дәрежесіне көтерілуі шарт. Сонда ғана ... ... ... ... мол ... толық игеріп, өз
аудармасында олардың арасындағы байланысты, ... мен ... ... ... табады. Өлең шығарманың мағыналық-құрылымдық
жүйесіндегі әр мағыналық бөліктің көркемдік-эстетикалық қызметін дәл ... өзі ... ... ... ... ... мен ... аңғару, сөйтіп аудармада оларды дәл ... ... мен ... ... ... ... ... жатады
(15,9(.
Сонымен қатар, қырғыз жазушысы Ш.Айтматов Қ.Нұрмахановтың аудармаларына
ризашылығына білдіріп, «Арқамды ... ... ... ... деген
жылы лебізін білдірген екен. Шыңғыс, ... ... ... ... ... дос болған екен. Шығармаларын аударуға ... оның ... ерте ... байқауға болады.
Ш.Айтматов өз естелігінде былай деп еске алады: «Қ.Нұрмаханов ұлы
сыншылары мектебінен өткен қаламгер ... ... ... жоқ, сонымен
бірге сын іліміндегі интернационалист те бола ... Олай ... ... ... ... ... әдеби-сын туындыларды
түпнұсқадан дүркінді баспасөзден де, ... ... де оқып ... ... ... өз ана тілінде де оқыды. Мысалы, қырғыз
әдебиетіндегі жаңалықтарды, қазақтың қазіргі әдебиетін ... ... ... оқыды, татымдылары жайында қолма-қол білікті ... ... ... ... [5,9].
Ш.Айтматовты әлемге әйгілі еткен «Жәмилә» ... ... ... ... еді. ... ... салысымен,
«Лениншіл жас» газетінде үздіксіз жарияланды. Аудармасына көңілі толған
автор газет редакциясына келіп, ... ... ... боордош Қазақстан жаштарынын газетасы менин «Жамыйла» аттуу
повестиме орун берип, окуучуларды аны менен ... – мен үчүн ... деп ... ... ар бир адабий чыгарманын күчү, көркү ... өз эне ... ... ... Ал, эми ... тили биз үчүн өз ... жакын, кымбат, жағымдуу. Бул повесттин окуясы кыргыз менен казактар
канатташ, ... ... ... ... ... ... менин жазгандарым
биздин жер – суунун ... ... ... жан ... ... ... жүрөгүңөрдү толкундатса, - анда мен максатыма ... анда мен ... ... ... [16,3]. - деп ... Автор «Жәмилә» повесін аударуға ... ... ... мен ... ... ... хаттардан-ақ,
байқалады. Демек, «Жәмилә» повесін автордың мақұлдауымен аударғандықтан,
аударманы мақұлданған аударма деп ... ... ... ... ... ... мурды жооп кечиктиргеним учун
қатуу уяткер болдум. Ал элин хал-жагдай, ичтериң жакшыбы? Жақшы ... ... ... ... мени кубантып жатат. Келечекте да
ушундай көмөктөш-канатташ ... - ак ... ... ... ... ... ... («Жамайла» да «Огонекта» өзуча
басылып чикты) сага атап жибереин деген ниетим бар эле, бирок азыр ... ... ... Колума тисе эле почтого салып жиберем. Илчерки кишилердин
сөзу ... ... ... ... ... ... тапшырдым да, «Жәмила»
менен ... сага ... ... ... ... деген
ишенимим бар...» /
Кош, кабарыңды күтом. Чыңгыз. 9/ІV. 59 ж.» /185/
Бұл ... ... мен ... достығын, аудармашыға деген автордың
сенімділігі жатқандығы анық байқалады.
«Эпистолярлық жанр зерттеушісінің бірі, ... ... ... – автордың творчествалық тұлғасы мен шығармашылық шеберханасын
ашуда маңызды документ ... ... ... зерттеушісі, профессор
Қ.Ергөбеков эпистолярлық мұра – жазушы шеберханасының кілті ретінде қызмет
етеді» [11], - деп көрсетеді. ... да ... мен ... ... хат ... ... шеберханасынан сыр ашады.
Кезінде орыс халқының көрнекті өкілі А.В.Федоровтың «Көркем әдебиет
аудармасы туралы» деген мақаласында айтқан «В отдельных случаях ... пока ... ... ... пора ... ... ... необходимые меры для того, ... ... ... ... изучали язык того народа, литературу которого они переводят на
русский язык, изучали не только язык, но и ... ... ... его
культуру и литературу, современную жизнь. Заслуживает всякой поддержки
пример тех переводчиков, котрые ... свою ... в ... содружестве и
творческом общении с автором» [17,14 ],- осы бір ... ... деп ... ... ... ... ... үздік шығармалар, көпке
белгілі, көбінесе тікелей ... ... олақ ... ... ... ... ... (подстрочниктен) аударылады. Жолма-жол
аудармада орыс тілінің сұлулығы, ... ... ... ... ... ... ... қоймайды» [6, 87 ].
Автордың көтеріп отырған осы бір ... ... ... өз ... ... та түсінікті. Рас, сол бір жылдарда аудармашылардың
басым көпшілігі көркем шығарманы түпнүсқадан емес, оның ... ... ... жоғарыда атап өткендегідей, подстрочниктен аударғандығы
жалпыға мәлім. Оның да ... ... ... және ... Қ.Нұрмаханов осы бір өзекті мәселені тереңдей түсіндіріп,
оның негізгі себептері мен салдарларын ... ... ... баса ... ... Ол өз зертеуінің мына бір ... ... мен ... ... арасында творчестволық қатынас,
байланыс жоқ. Автор Алматыда болса да, оның ... ... өз ... салып, өз икеміне келтіріп аудара береді.
Егер жолма-жол аудармада мағынасы ... ... ... ... ... кездесе қалса, аудармашы оны тастап, әрі
қарай өз ... ... ... Мысалы, бір қазақ жазушысының
романында: «Сорпасы үш қайнаса қосылмайды» - ... ... бар ... ... ... ... орысшаға: «Их бульоны не соединяются при
трехкратном кипячении», - деп аударыпты. «Бұл не ... ұғым екен ... ... бері ... ... ... аудармашы ақыры ештеңе түсіне алмай өз
аудармасында шығарма геройы үшін аса қажет бұл ... ... ... бұл дарынсыз жасалған жолма-жол аудармадан ештеңеге түсініп,
ұғып болмайды. Бұл қазақша идиомның орыс тілінде: «Седьмая вода на ... ... ... мағнасын дәл беретін баламасы бар. Бірақ, не пайда, жолма-
жол аударманың авторы бұл ... таба ... Егер осы ... ... ... ол ... қалмас еді, аудармадан өз орынын ... ... ... ... ... болар еді.
Сол шығарманың жолма-жол аудармасынан біз: «Очень красное быстро
линяет» деген мағнасыз сөз тізбектерін де кездестірдік. ... ол ... тез ... ... ... идиомның орысша «баламасы» екен», - деп
келетін тұжырымдары арқылы, осы бір өзекті мәселеге баса көңіл ... ... ... ... ... ... дүнйе. Сол тұстағы
аудармалардың сапалық деңгейлері осы жоғарыда тоқталып өткен ... ... ... ... ... ... ... бірі, әрине, тілді толық білмеуден келіп
шығатындығы тағы анық. Ал, соңғы ... бұл ... ... ... ұқсайды.
Олай дейтін себебіміз, аудармамен айналысушылардың бәрі демей-ақ
қойайық, дегенмен де басым ... өзі ... ... ... ... ... ... білетіндер болғандықтан бүгінгі ... ... ... ... ... ... жолма-жол аударма жасаушыларға үш түрлі талап
қояды, сол талаптар ойдағыдай орындалған да ғана аударма ... ... ... ой ... ... ... аударманы кім-көрінген, әдебиетке ешбір
қатысы жоқ, оның ... мен ... жете ... ... жете ... ... оның ... сезбейтін жандар
жасайды.
Жолма-жол аударма әдебиеттегі қара жұмыс емес, творчествоның бір түрі,
оған да ... ... ... керек. Жолма-жол аударманың сапасын
жақсартсақ, оған, көркем творчествоның бір түрі ... ... ... ... орыс ... шығатын көркем аударманың ... ... ... ... ... ... бір тілге, бір ғана
әдебиетке мамандануына кедергі жасайды. ... ... ... ... ... ... ... көбейтсе, екінші жағынан,
аудармашыны бір тілден ғана аударуға, бір әдебиетті ... бір ғана ... ... ... бездіреді. Бұл жағдай орыс ... ... ... ... ... ... ... болып шығуына әкеп соғады.
Автордың осы аталған ой-тұжырымдарын нақтылай түсу мақсатында, ... ... ... ... ... ... ... әдебиет және қоғам
қайраткерлерінің сөздерін ұсынғанды жөн санадық. ... ... ... ... ... ... екі рецензиясының
біріншісінде аудармашыға қойылатын ... ... ... деп ... ... ... Это ... намерение, но помните, что вы должны
знать, во-первых, тот язык, с которого переводите, во-вторых, тот, ... ... ваш ... ... тот ... о котором идет речь в
переводимом вами сочинении. Если не соблюдено хоть одно из этих условий, ... ... ... не ... за ... потому, что ваш перевод будет плохо, и
вы только введете читателей в заблуждение» [18, 334 ],- десе, бұл ... ... ... ... ... аударайын деген автордың
творчетволық биографиясын, жазушылық ерекшеліктерін білуі шарт, сонда ғана
ол: «Орыс сөзі ... әр ... өз ... ... ... деп, ары ... ... болады [19, 223 ].
Қ.Нұрмаханов жоғарыда арнайы тоқталып өткендегідей, аударматануға
қатысты ғылыми ... ... ... ... ... көркем
туындыларының орыс тіліне аударылу жәйі туралы сөз қозғайды, және де оны іс
жүзіндегі нақты ... ... ... береді. Автор сондай бір
талдауын М.Әуезовтің «Абай» ... орыс ... ... ... еді. Ол ... ... орыс тіліне аударушы Л.С.Соболевтің
аударматану талаптарына қаншалықты ... ... ... мен ... ... аса қажет тәсілдерін қай ... ... ... ... іздеді.
«Л.С.Соболев – орыстың әдеби тілін терең ... оның ... ... ... ... асыл сырын нәзік ұққан жазушы. Оны
белгілі орыс ... өзі ... ... ... ... ... кең өрісті үлкен суреткер» - деп аса жоғары бағалайды дей келе,
«қаламгердің басқа да орыс ... ... ... ол оның ... ... әлеуметтік , қоғамдық, азаматтық тарихын,
ұлттық мәдениеті мен ... ... ... ... ... 1939 жылы Л.С.Соболевтің редакциясымен орысша шыққан «Песни
степи» ... ... ... ... ... 1940, 1945, ... оның редакциясы және кіріспе ... ... ... ... таңдамалы шығармаларының жинақтары айқын дәлел бола алады»,
десе, оған тән ... ... оның ... ... ... ... ... айтады.
Бұл тұста да автор сөзін былай деп жалғастырған еді, «Л.С.Соболев
М.Әуезовтің творчестволық ... ... ... оның ... мен ... ... ... сезінеді.
Оған қосымша Соболев – ұлы ақынның өмір ... ... мен ... ... қазақ қауымының тұрмыс-хәлін, ... ... ... ... сол ... ... тіршілігін жан-жақты
терең зерттеген адам.
Сонымен қатар, М.Әуезевпен бірге ақынның белгілі бір өмір ... ... ... ... ... ... Бұл
жағдайлар сөз жоқ, роман аудармасының белгілі дәрежеде тәуір ... ... игі ... ... ... аудармашы туралы өз пікірін одан әрі жалғастыра келе,
оның қазақ халқына тән мәдениет пен тарихты, ... пен ... ... ... бұл халықтың тілін білмейтіндігі аудармашының басты
кемшілігі еді дегенді атап айтады.
Соболев те орыстың басқа ... ... ... ... жолма-жол
аудармадан көшіре отырып аударғандығы мәлім. Аударманың жақсы немесе нашар
болып шығуы жолма-жол аударманың сапасына тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... аударма авторының да елеулі
үлесі бар. Десек те, аталмыш романның аударылуы ... ... бар ... ... ... оқып ... көз жеткізуімізге
болады. Бұл кемшіліктердің басты себебі, автор пайымдауынша, аудармашының
түпнұсқа тілін толық білмеуінен ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның тілін жетік
білсе, сол арқылы жазушының ... тән ... ... ... ... ... ... жетпей жатқан жерін жанымен жақсы
ұғынса, аудармада кем-кетік орын теппеген болар еді, ұлт жазушысы өзінің
барлық ... ... ... тән ... ... өз сән-сипатымен оқушы алдына ... ... еді» ... ... де білдіріп отырады.
Мақала авторының талдаулары мен пайымдаулары қазақ аударма
теориясының нығая ... ... үлес ... ... ... бар. Оның ... ... негізге құрылып, аударма теоиясының ауқымын кеңейте
түскендігіне автор ... ... ... Оған көз ... ... ... келтірілген мына бір үзіндіге көңіл аударған
жөн болар еді.
«М.Әуезовтың «Абай» ... ... ... ... ... ... сөзінен, авторлық ремаркадан оның ... тән ... ... ... әсем ... айқын сезіліп тұрады. Алайда,
Л.С.Соболев көп жағдайларда автордың осы ... ... ... ... ... ... ... жайды, нәзік келген көңіл күйін
баяндайтын ... ... ... ... ... Сөйтіп жазушы
ойының тұтастығын бұзып, шырқын кетіреді.
Міне, осыдан жазушының стилін бұзу, шығарма тканінің тұтастығын бұзу
келіп туады. ... ... ... ... оны ... сол ... аударуға орыс әдеби тілінің мүмкіншілігі мол. Бірақ,
Л.С.Соболев жазушының тарихи нышандарға толы, заман әлпеті мен сол ... ... ... мол ... беретін сырлы сөйлемдерін
өзінше түсініп, ... ... ... нышанынан, қоғам әлпетінен анық хабар беретін
сөздер мен сөз ... ... ... көп ... ... ... ... түседі». Ащы да болса ... ... ... ... ... ой ... шара жоқ. Автор осы арқылы аудармашының
осал тұстарын дөп ... дәл ... өз ... еңбегінде «Абай» романының орыс тіліне аударылу
сапасына қатысты мына бір үзіндіге тереңдей ... ... ... ... ... ... ... және сол арқылы жас
аудармашыларға өнегелі үлгі қалдыра біледі деуге ... ... ... кездесетін мына бір үзіндінің орыс тіліне
аударылуына көңілі толмайтындығын түпнұсқа мен аударма нұсқаны ... ... ... ... ... бұны біресе Шираздың гүлзарына әкетеді.
Самарқанның мазар, ғимараттарына қадалтады. Мерв, ... ... ... ... хауыздарына әкетеді. Ұлы ақындар мекен
еткен Ғират, Ғазна, Бағдаттың сарайларына, ... ... [20, 3]. Бұл ... көрінісі болса, оның аударма орыс
тіліндегі нұсқасы былай берілген еді:
«Узбекские книги уводили Абая в цветущие сады ... он ... ... ... ... в ... садах у прозрачных бассейнов
Мерва и Мешхеда, ... по ... ... ... ... ... и ... родины величайших поэтов» [21, 293]. Осы қос ... ... ... төмендегідей тұжырым жасайды.
«Жазушы: «Парсы, түркі кітаптары» десе, аудармашы оны: «Узбекские
книги» деп орысшалайды. ... ... ... ... оны ... сады ... деп ... «Мерв, Мешхедтің миуалы, бұлбұлды
бақтарына, салқын-самал хауыздарына» дегенді Л.Соболев «плодоносных ... ... ... ... и ... -деп ... ... түпнұсқа
мағнасын терең де толық бермей жатқаны өзінен-өзі көрініп тұр.
Аудармада мүлдем түсіп қалған «миуалы», «бұлбұлды», ... ... ... ... ... тек әдемілік үшін қолданып отырған жоқ.
Бұл сөздер Абайдың сол сәттегі көңіл-күйін, қиял-арманынан мол хабар беріп
тұр. «Осы алыс ... ... өзім ... ма ... ... осы ... ... мен елдер туралы түсінігі осы сәтте солай еді.
Идеялық зор функция атқарып тұрған осы ... ... ... ... ... ... ... пікірі бұл жерде де өзіндік ... ... ... ... ары ол өз ұстанымдарын былай деп дәлелдеуге талпынады: «Осы
үзіндіде тағы бір көңіл аударатын жай ... төрт ... ... ... ... етістікпен бітеді.
Жазушы бұл етістікті басқа сөз таба алмағаннан қайта-қайта қолданып отырған
жоқ. Мұнда да ... сыр ... бір ... ... арқылы жазушы қызығы мол, қиыншылығы көп
осы ұзақ сапарға өзім ... деп ... ... ... сан-алуан
құбылысты, ой толқынын терең аңғартып, оны ... ... ... ... ... ой, ... штрих аудармада жетпей жатыр. Егер ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің өзіне ғана тән тілі болады. Өзінің бойындағы,
мінезіндегі, ой ... ... ... ... бас ... өз тілі ... ... адамды суреттегенде, оның мәдениетін, дүниеге көзқарасын,
психологиялық толғауларын өте нәзік, өте орамды ... ... ... кете ... ... ... авторы осы мәселенің аудармада
қаншалықты шынайы, түпнұсқаға жақын шыққандығына баса ... ... ... ... аудармасында дін иелерінің, әртүрлі әлеуметтік
топтардан алынған кейіпкерлердің өздеріне тән сөз өзгешеліктері мен ... ... ... күйде қалып отырады.
Бұлардың тілдеріндегі сөз өзгешеліктерін беру үшін белгілі ... ... ... ... ... ... не түсіп қалады, не болмаса
құнарсыз, ... ... ... ... ... ... ... сөз
тізбектерімен берілетіндігін сөз ете келе, ондай тұстарға арнайы тоқталып
талдау ... ... ... ... ... кішкене молданы алайық.
Бұл мұсылман дініне жанымен берілген, оның барлық ... ... онан ... ... ... барып тұрған діндәр адам.
Сондықтан да өз сөздерін арабизм, фарсизммен ... ... ол ... ... ... ... ... шарты деп ұғады.
Кішкене молда характерінің осы бір қыры оның тілінде айқын көрінеді. Бірақ,
кішкене молданың (романда көрсетілген тағы ... ... ... да) ... ... ... ... қалған. Ол орыс ... ... ... тигізер пайдасы мол екенін дәлелдей сөйлеген
Абайға: «Абай, сіз исламият, ғарабият жолында ... мен ... ... кімнің кітабын, нені айтып отырсыз?. Дүнияуи ғылым ... ... бар ... ... ешбір мұсылман ғалимі оны ... ... ... ... ... ... ... деп жауап
қайырады.
Осы сөйлемді оқып отырғанда ... ... ... ... ... дүнйе танымын көз алдыңа анық елестеткендей боласың. Ал романның
орысшасынан осы ... ... ... ... алған әсерің
әлсірей түсіп, тілдегі сөз ерекшеліктері солғын ... ... ... сала ... «Если бы речь шла об ... я не имел ... Но о чем ... вы, о каких книгах? И ... ... ... свою ... но ... ли ее хоть один из мусульманских
ученых? Она недостаточна для ... ... ... ... айтуынша
түпнұсқадағы: «исламият», «ғарабият» деген сөздер орыс тіліне «ислам» деген
бір сөзбен ғана аударылған. Бұлай аудару түпнұсқа ... ... ... «исламият», «ғарабият» деген сөздер «ислам (діні)» деген
мағнаны тіпті бермейді. «Исламият» деген ... ... ... «мир
ислама» деген ұғымды білдіреді. Ал ... ... ... ... дінінің тараған жері араб елдерінің («ға рабнун – араб ... ... сөз) ... ... ... түрлі мағынада, түпнұсқада басқаша мәнде айтылған бұл екі сөзді
«ислам (діні)» деген сөзбен аудару ... ... ... жазушы Кішкене
молданың ауызына «исламият», «ғарабият» деген арабизмдерді тектен-текке
салып отырған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... молда
характеріндегі көп сырды ашып отыр.
Өкінішке орай бұл жайды ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Автор бұдан әрі қарай өз талдауларын кез-келген аудармашыға ... ... ... ... ... ... иірімдеріне көңіл аударуға
арнайды. Осы мақсатқа жету үшін ол өз сөзін былай деп түйіндегендігі ... ... ... автор ремаркасындағы геройдың сол ... ... ... орай ... ... де жетпей жатады.
Мысалы, «Осыдан кейінгі әңгімеде Құнанбай Мәдине мен ... ... баян ... ... ... ... ... он үш күн бойында түйемен
Арабстан шөлін кезгенін айтты.
Қаратайдың сұрауымен: Меккеге кірер ... қай ... ... ... қалай шыққанын, Бәйтолланың ішінде қағбада ... ... ... ... де баян ... бір тарихи нышандарға толы , геройдың сол сәттегі психологиялық
жай-күйінен анық хабар ... ... ... ... «Теперь
Кунанбай уже сам стал описывать свое путишестивие из Мекки в Медину, - как
тринадцать дней он ... на ... по ... ... выйдя из города
Шам с караваном. Он сообщил, на ... ... ... он ... ... в ... в одеяние поломников – «ихрам», как ... на ... ... ... ... внутри священного храма у Каабы», деп
аударады.
Осы аудармада біріншіден, мағына дәлсіздігі байқалады. ... үш күн бойы ... ... ... кезгенін айтты» деген сөйлемді
аудармашы ... ... дней он ... на верблюде по пустыням
Аравии...» деп ... ... ... ... ... жүрдім» (блуждал) деп
аударған. Логикалық жолмен алып қарағанда бұлай аудару түпнұсқа мағнасына
тіпті қайшы ... ... ... мен ... ... ... ... жолын
бес саусағындай білетін араб керуеншілеріне ерген Құнанбайдың керуенмен
бірге он үш күн бойында ... ... ... ... ... ... бұл жері әуел баста дұрыс аударылмаған болуы керек. Ал Л.Соболев
болса ... ... ... кетіп, түпнұсқаның логикалық
мағнасын бұрмалай аударған. Егер аудармашы түпнұсқа тілін ... ... орын ... ... еді» ... ... ... «Қарағанды» романын алғаш рет орыс тіліне ... еді. Ол 1952 жылы ... ... ... ... ... кітап болып баспадан шыққандығы мәлім. Қ.Нұрмаханов өз мақаласында осы
аударма төңірегінде кеңінен тоқталып, оған тән ... ... сыни ... ... оның ... ... оқи отырып куә
боламыз.
Оның айтуынша аудармашы К.Я.Горбунов ... ... ... ... сонымен қоса аудармашы өз тарапынан сөз қосып, кей тұстарда
түпнұсқа мәтінінің үзінділерін ... ... ... ... ... көз ... ... мақала авторы мына
бір үзінділерді салыстыра қарастырады.
«Алматыдан Қарағанды қаласына қарай ... ғана ... ... ... ... келе ... ... вогонының есігінен қазақтың кең даласына
сүсіне қарап келе ...... ... геройларының бірі – Мейрамның сол
сәттегі ішкі сезімін, ... ... ... ... ... ... суреттейді: «Жүк, адам, мал тиеген ұзын состав ыңырана орынынан
қозғалды. Барқыраған гармонь, ... қой, адам ... ... елді еске түсіреді.
-Я,еліміз осылайша көшіп жатыр!... – деп ішінен айтты жігіт. ... ... ... жая ... ... ... ... Поэзд зулай
алға, жер зулай артқа барады. Ақ бас Алатау ғана қалар ... ... ... ... алысқа тартқан...
Қарны жарқылдап, тәмпек мұрын қара бала ... ... ... ... ... ... Ол ... қала бергенде, жалайыр шалы көк өгізбен
төтеден ... Сұр ... екі ... ... ... ... қыбырлай қалғып
бара жатқан біреу, шошынып ояна сала тыпыр-тыпыр етеді: есек саспаса да,
ұзын құлағын одырайта бір ... ... ... ... желген
түйелердің үстінде, жаулықтары желкілдеп әйелдер келеді. Поезд ... ... ... ... аттылар да келеді...
-Поезд - өмір! Бәрі қызығады, бәрі жарысады. Кім қанша ілеседі? – деп
тұр ... ... ... ... ... жас жігіт өмірдің жаңа
философияларын толғайды. ... ... ... та ... ... ... жүрісін есептеп азырақ қынжылады» [21, 12].
«Длинный состав, преполненный людьми, грузом, скотом, ... ... ... ... ... ... ... голоса людей, - все это напоминало
весеннюю откочевку большого аула.
Опершись плечом о створку вагонной двери, юноша ... ... А ... быстро шел вперед, земля с той же скоростью бежала назад.
Только ... ... не ... от ... Вершины гор длинными
цепями тянулисть на Восток.
Вдоль железнодорожного полотна, по ... ... ... ... на ... Блестящий от загара мальчик с расплющенным носом,
голым животом бежал ... с ... ... не ... от ... ... ... невольно рассмеялся. Вот мальчик задохнулся, отстал. ... ... ... на воле ... ... вероятно, он принадлежал к роду
Жалайыр только у жалайыровцев принято ... ... на ... ... на ... ... запряженной ишаком, вдруг проснулся и ... стал ... ...... ... ... себя всадником.
Аишак, подняв свои длинные уши, повернул голову в сторрону поезда, но шагу
не прибавил. На ... ... ... ... две ... ... на
головах у них колыхались белые платки. Были тут и верховые на ... во весь опор ... ... - ... ... ... со ... колес. ... ... наша ... ... - ... ... – Всех ... вперед!». Он
взглянул на ручные часы и ... ... [22, ... мен ... ... бұл екі ... салыстырып
көрсек мынандай жайды аңғарамыз.
К.Гарбуновтың аудармасы жолма-жол аудармаға қарағанда әлдеқайда көркем.
Аудармашы: «состав ыңырана орынынан ... ... ... ... ... скрипя тронулся с места» деп орысшалаған. Бұл ... ... ... ... ... ... тұр. Түпнұсқаның:
«Ақ бас Алатау қалар емес» дегенді жолма-жол аударсақ ... ... ... ... ... еді. ... бұл сөйлемін К.Гарбунов:
«Белоголовый Алатау не отставал от поезда» - деп ... ... ... етіп ... ... ... осы эпизод дәлме-дәл аударылған ... Ал егер ... жіті көз ... ... К.Гарбуновтың
түпнұсқадағы маңызды, мәнді детальдарды тастап ... ... ... ... ... ... көшіп жатыр!» деген автордың көп жайды аңғартатын
сөйлемін қысқартып тастаған. Екіншіден, үзіндідегі: «Ол-дағы ұзын тізбекпен
шығысқа, ... ... - ... ... ... аударма авторы: «Вдоль
железнодорожного полотно, по проселку, ... ... ... ... ... ... ... «Подвозчик... стал дрыгать ногами – должно быть,
вообразил себя всадником» деген ... ... жоқ ... ... салған. Жазушының: «Кім қанша ілеседі ?» деген сөйлемін К.Гарбунов:
«Новая жизнь всех увлекает вперед!» деп басқаша мағна беріп ... ... өз ... ... ... ... маңызды
детальдардың түсіп қалуы романға экспозиция ретінде берілген эпизодтың
шырқын кетіріп, ... ... ... ... осы үзіндіде жіберген екінші бір қателігі, түпнұсқада:
«Қызыл профессураны жуырда ... жас ... ... жаңа ... ... қалпынан сабырсыздық та байқалады» деген терең сырды
аңғартып ... ... ... ... ... ... ... уақытын білдірсе, ал екіншісі –
сол сәтте жас жігіттің жаңа ... жаңа ... ... ... ... оның ... ... ой-толқуларын
аңғартады.
Түпнұсқада бұл екі сөйлем үлкен функция атқарып тұр. Бірақ, неге екені
белгісіз, оның екеуін де К.Горбунов ... ... ... деп ... Расында да, аударматанушының аударма ... ... ... әрі, ... әрі, ... ... құнды.
Бұндай талдаулар әр кезде де өз оқырмандарына ғылыми бағыт-бағдар ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпын, салт-санасын,
кейіпкерлердің жеке ... ғана тән ... ... ... көп ұшырап жататындығы мәлім.
Бұл – ұлт жазушысына тән қасиет, оның ... ұлт ... ... бірден-бір негізгі белгісі.
Аудармашының негізгі міндеттерінің бірі – ... ... ... ... ... ... жазушы бейнелеген
қасиеттерін сол күйінде бұзбай жеткізу, десек, бұл үшін аудармашының ұзақ
уақыт тер төгуіне тура ... ... Осы ... де ... баса
назар аударады.
Оның айтуынша орыстың кейбір аудармашылары ұлтық ... ... ... қарап, баса назар аудармайтындығы аударма үшін
өте қауіпті жағдай дегенге саяды. ... ... ... үшін автор сөзіне
құлақ түрсек, ол:
«Аудармада ұлттық элементер мен колорит ... онда ол ... ... ... аударма бола алмайтындығынорыс ... ... ... ... ... атын ... орыс
адамын емес, аты да, заты да қазақ адамдарын көргіміз келеді» деген ... ... орыс ... ... ... ... ... берілген әділ баға орыс сыншылары тарапынан да
қоштау көргенге ұқсайды. Оған дәлел ретінде З.А.Крахмальникованың 1954 ... мир» ... ... санында жарияланған көлемді мақаласын
атауға болады. Онда автор:
«К.Горбунов аударманың көп жерінде түпнұсқадағы ... ... ... оны ... «толықтырып», оған өзінше «түсінік» береді. Сөйтіп аудармашы
авторды өзінше «түзейді». ... өз ... ... ... ... ... ... қабыспай, жаңа кйімге жапсыра
салған ... ... ... Бұл ... бір ... ғана ... өзін ... қосынды болса, біз онда оны сөз етпеген болар едік.
Кесек-кесек ... ... ... мезі қылған сөз тізбектерін,
сөйлемдерді аударма авторы аударманың барлық жерінде ... ... ... «толықтырғанда» аудармашының алдына қандай принцип, ... ... ... ... ... деп, ... ... алған
олқылықтарды атап көрсетеді, әрі, әділ бағасын береді [23, 16].
Жоғарыда келтірілген қос автордың да ... ... ... ... ... ... ... стильдік тұрғыдан болсын,
көркемдік жағынан болсын түзеп, оған өз тарапынан өзгертулер енгізу аударма
теориясының шарттылықтарына қайшы ... ... ... ... құқыққа қол сұғумен тең, сондықтан осы тектес теріс әрекеттерден
аудармамен айналысуды ниет еткен кез-келген адам ... ... онда ... ғылымының өркендеуіне қосқан үлкен үлесі деп таныған ләзім.
Қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударуға ... ... ... орыс халқыны өкілдерінің де ат
салысқандығы анық.
Солардың қатарына қазақтың ұлы ... ... ... ... орыс ... ... ... орыс ақыны Ф.Моргунды қосуға
болады. Өкінішке орай, аталмыш аудармашының ... ... ... ... ... сөз ... мәлім.
Аудармашының тәжірибесіздігі мен қатар жалпы аударматану ғылымының
заңдылықтарын жете білмеуінен, оған қоса ... ... ол ... мен ... тарихы мен талғамын, әдет-ғұрпы мен салт-санасын
терең зерттеп, танып ... ... ... ... ... ... ... дүнйеге келуіне бірден бір себепкер болды
десек, артық ... ... та өз ... ... атап өткен Ф.Моргунның «Оянған
өлке» романын орыс тіліне аудару шеберлігіне ... ... ... ... сөзіміз дәлелді шығуы үшін мақала авторының аталмыш аударма
жайлы жасаған талдауларына көңіл аударғанымыз жөн болар.
Романың бір ... ... ... мен ... ... жазушы: «Шекеге шеке тиіп, құлақтар жұлынып бара жатқандай» - деп
суреттейді [24, ... бұл ... ... ... ... казалось, слились в
крепких обьятиях, щека кщеке, уши под могучими руками, будто ... с ... ... ... бұны ... көр! Бұл ... сөйлемде
Ғ.Мүсіреповтің стилі түгіл, орыс тілінің грамматикалық заңы сақталмаған.
Осы сөйлемді оқыған орыс ... ... ... не ... - деп ... ... байдың жігіттері сойылға жыққан, оның жүзін адам көргісіз ... ... бет ... ... «Оң жақ ... ... тамырымен
суырып ала бергенде қолынан шығып кетіп, айырылып қалғандай, шелей басқан
ақты көз жіңішке жағынан ... ... ... ... суырылып тұр.
Сол жақ қасы ортасынан сынып кеткендей, құйрығын тік шаншып алыпты»,
деп суреттейді. Ал бұл ... ... ... болып шыққан: «Правый глаз,
покрытый бельмом, напоминал вставленную в орбиту заостренную половину яйца.
Левая бровь как бы ... ... и ... ее ... вверх» [25,
99].
Бұл аудармада түпнұсқадан түк жоқ. Образ бүтіндігі мүлдем ... ... ... ... жиынтығы болып шыққан. Бұл аударма
авторының орыс тілін жетік білмейтіндігін аңғартады.
Оған дәлел ретінде аудармадағы мына бір ... ... ... ... ... не ... - ... ли до Караганды, можно ли попросить сани,
на каторых лежал труп мертвеца». Орыс ... ... ... ... жоқ ... ... мәлім, десек, бұл сөз жоқ сауатсыздықтың
дәлелі емес пе?.».
Жоғарыда арнайы тоқтап өткендегіміздей ... ... ... ... ... ... ... мен талдаулары қазақ
аударма териясына қосылған қомақты үлес болып табылады.
Автор тек ... ... ... ... ... жүргізіп
қана қоймай, қазақ ақындарының поэзиялық туындыларының орыс ... ... да кең ... ... ... оның еңбектерінен
көрініс береді.
Қазақ халқы классик ақындарының ішінен орыс тіліне әрі көп, әрі ... және ... ... көп танылғаны А.Құнанбаев. Бұл өзінен-өзі
түсінікті де. Қазақтың өткен ғасырдағы әдебиет тарихында ... ... ... ойы мен ... мұңы мен зарын, үміті мен күткенін Абайдан
толық бейнелеген бірде-бір ақын болған емес. Абай ... ұлы ... ... жаңа ... сағасы болғандығы баршаға аян. Сондықтан, ... сол ... ... ұлт ... ... ... ... Бұл мәселеге де жіті көңіл ... ... ... ... ... шығармалар жинағы бұрынғыларына қарағанда анағұрлым
толық және ... ... ... ... болып шыққандығын айта
келе, «Абайдың соңғы уақытта аударылған өлеңдкрінде ... және ... ... ... Бұл ... үшін ... жетістік және басты
критерий. Аударманың жақсы қасиеті, құны ең алдымен осымен анықталады.
Абайдың соңғы бір томдығына енген бірқатар ... ... ... түпнұсқа мәтініне ұқыпты және жауапты қарағанын анық
аңғартады. ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның
поэзиялық қасиетін, интонациялық ерекшеліктерін, ішкі ... ... орыс ... ... ... ... Олар орыс тілінен Абайдың
поэзиялық образдарының баламасын сәтті тапқан, ... ... ... ... күш ... ... болып шығуының сыры да осында жатыр. Мысалы, Абайдың
«Сегіз аяқ» деп аталатын өлеңін орыс тіліне аударған Л.Озеров нұсқасы ... ... ... ... ... мазмұны мен идеясының әрі
дәл, әрі көркем берілгенін анық ... ... ... ... да шықты жаңғырық.
Есітіп үнін,
Білсем деп жөнін,
Көп іздедім қаңғырып.
Баяғы жартас – бір жартас,
Қаңқ етер, ... ... [26, ... ... данышпан ақынның өз басындағы барлық трагедиясы, қараңғы
түнек басқан ... ... ... ... білім
жарығынан мақұрым қалғаны әсем де әсерлі ... ... ... ... ауыр ... ... ... жағдайын Абайдан басқа ақын
бұлай берген ... ... ұлы ақын ... ... ... халық пен оның жеке
ұлдарының басындағы адам айтқысыз ауыр мұң-зарды сиғызған. Абайдың барлық
қайғысы осы жолдарда жатыр. Ақын ... жан ... ... жақсы
сезінген Л.Озеров «Сегіз аяқты» терең түсіне ... ... ... ... ... ... оның ішкі және сыртқы құрылысын, музикалық
интонациясын сақтаған. Абай өлеңін оқығанда алатын терең ... ... ... ... ... ... ... олар бірін
бірі толықтыра түседі. Дәлел ретінде жоғарыдағы ... ... ... с ... ... ... ... -
отвечали горы и дол.
Но, услышав звук,
Я искал вокруг;
Как, ... тот звук ... все тот же утес подо ... есть, но отклик пустой» [27, 112].
Жоғарыда Абайдың «Сегіз аяқ» атты өлеңін арыс тіліне Л.Озеровтің сәтті
аударғандығы туралы сөз ... ұлы ақын ... ... сәтті аударыла
бермегендігі де жасырын емес.
Солардың қатарына «Желсіз түнде жарық ай» атты өлеңнің ... ... ... ... орыс ... ... тәржімалаған еді.
Өкінішке орай бұл нұсқаның сәтсіз шыққандығын әдебиет сыншылары кезінде сөз
еткен болатын.
Солардың қатарында Қ.Нұрмаханов та өз ... ... ... еді: ... қазақтың ұлттық әдебиетіндегі табиғат лирикасының нағыз үлгісі. Өзінің
көркемдігі мен нақтылығы жағынан ... ... ... лирикасының
классикалық үлгілерінен ешбір қалыспайды.
Бұл өлеңнің ұлтық бояуы басқаға емес, тек Абайға тән. Өз ... ... ... ... ... дүниені оның көзімен көріп,
жүрегімен сезген дала данышпаны ғана дала табиғатын осылай суреттемек. ... ... Абай ... дала ... ... ... рухна жат көріністермен алмастырудың ешқандай қажеті жоқ. Ал осы
өлеңдері орысшаға аударған А.Глоба ... ... ... ... ... жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп.
Ауылдың жаны терең сай,
Тасыған өзен ... ағаш ... ... ... ... жасыл жер жүзі.
Тау жаңғыртып ән қосып,
Үрген итпен айтаққа.
Келмеп пе едің жол тосып,
Жолығуға аулаққа.
Неткен ғажап көрініс! [26, ... ұлы ... ... әсер ... Осы өлеңді оқығанда дала
табиғатының тамаша ғажап бір ... көз ... келе ... Ал ... ... ... ... әсерің көмескілене түсіп, образ
дәлдігі, ой бүтіндігі ... сала ... Абай ... дала ... ... орынына басқа бір көмескі көрініс пайда болады.
Қысқасы, бұл өлеңнің аудармасы түпнұсқадағы қасиеттерден түгел ада,
оқушылардың ... ... Рим ... ... ... еріксіз
түсіреді.
На воде, как челнок, луна;
Тишина ясна, глубока,
Лишь в ... ... ... ... в ... ... и внизу глубина,
Лунный свет в лепестках цветка
Пробежит по деревьям волна -
И затих порыв ветерка.
С гор ответит эхо на ... на ... ... ... ... пугайся своих шагов [27, 96].
Бұл аудармада «Да шумит в тишине ... «С гор ... эхо ... ... екі жол ғана ... ... келеді, ал қалғандары түпнұсқаға
тіпті маңайламайды, олар А.Глобаның Абайды «әдемілеймін» деген ... Абай ... ... ... ... оның өзі бұл ... сырты жылтыр, іші кеуек, адамның жан
жүйесін қозғамайтын әсіре қызыл сөздерге үйір қазақ ... ... ... ... ... аудару емес, онымен жекпе-жек күресу. Әйтпесе ол, «Желсіз
түнде жарық ай», «Сәулесі суда дірілдеп» деген әдемі жолдарын «На воде, ... ... ... ... глубока» деп аударар ма еді?
Айды қайыққа теңеу орыс ақынының ойлау жүйесіне тән, орыс әдебиетінде,
әсіресе оның ... ... жиі ... ... ... қазақ
ақынының айтайын деген ойын ұтымды жеткізсе, аудармада оны ... ... ... оны ... ... қолдану да орынсыз. Аудармада бұл образ
қазақ ақынының ойын орыс ... ... ... ... ... тұрсын,
тіпті ол түпнұсқадағы поэтикалық образға қай ... ... да ... ... ... ... ... «Көркем әдебиеттің
аудармасы туралы» деген мақалада аудармашының ... қай ... ... ... ... ... ... тогда достигает творческого успеха, когда он
стремится быть как ... ... к ... ... ... ... и
точно передать его дух, идейную сущность, образную систему, творческое
своеобразие, особенности языка» деген ... ... ... болатын.
Көркем аударманың түбегейлі эстетикалық принципін анықтай келіп,
тіпті А.С.Пушкиннің өзі ... ... ... аударушылыққа қарсы
шыққан болатын. Түпнұсқаны өзінше «жөндеп» аударған ... ... ... ... өзінің
«Жоғалған жұмақ туралы» деген мақаласында «От ... ... ... ... ... ... Данте, Шекспира и Сервантеса в
их собственном виде, в их нородной одежде», - деп ... ... ... ... ұлы ... ... мына сөздері тікелей ұштасып
жатыр.
«Если бы сам Пушкин взялся переводить Гете, мы от него ... ... он ... нам ... а не себя», -десе, М.Горькийдің де көркем
аударманың принциптері туралы ... ... ... кетуге болмас.
«Переводчик должен знать не только историю развития литературы, также
историю развития ... ... ... - только тогда он возпроизведет
более или менее точно дух, каждой книги в формах русской речи».
Қ.Нұрмаханов өз ... Абай ... ... ... да ... орыс ... аударылуына көңіл бөледі. Мысалы,
оның мына бір талдауларына ... ... ... ... ... ... ... «Ғ.Орманов шығармашылығымен сырмінез ... ... осы ... ... оның ... ... ... жерлерді мүлдем алып тастап, негізгі оқиғаны
суреттейтін жолдарды жүрдім-бардым ұйқастырып аудара салған.
Ғ.Ормановтың көп ... осы ... ... ... ... ... ... аймалар ажарынан айырылып, орыс оқушыларына құр сүлдесі
ғана жеткен.
Жарысып сым темірмен жүлге-жүлге,
Жарық қып айналдырып түнін күнге;
Алтайдың алыбына, Риддерге
Жайнаған ... ... ... Үлбе! [28, 48].
Бұл ақынның «Үлбе» деп аталатын өлеңінің бірінші шумағы. Бұл жолды
М.Зенкевич былай аударған:
Турбины ворочая ночь и ... ... ... ... ... ... свет электрических солнц
Ульба высекает, как искры кремень [29, 37].
Бұл ... ... ... ... да жоқ. ... ойы ... сөзі де дұрыс аударылмаған. Өлең ... ... ... ... ... терең ойлы, ұшқыр қиялды, нәзік сезімге құрылған өлеңі
М.Зенкевичтің аудармасында ақын поэзиясына жат, сиықсыз, сұрықсыз, ... ... ... ... ... Оның «Жылқышы» деген өлеңі
де осындай ауыр күйге ұшыраған.
Желі шыңын тербеткен
Көк Алатау басында,
Бұлтпен бірге ер жеткен
Нажағайдың қасында.
Білем сені ... ... ... ... ... ... аңғарам
Еңгезердей еңсеңнен,
Сен аманда, жоқ алаң
Батырсың ел сенген [28, 61].
Жылқышының ... ... ... осы үш ... ... тіпті маңайламайтын мынандай жолдармен аударған:
Вот, подпоясавший чапан,
Батыр ... ты ко ... ... ... ... ... [29, ... ақынының айтайын деген ойын, ... ... ... ... ... өлеңді өзінше «жөндеп», өз білгенін істеп баққан». Мақала
авторының жоғарыда ... ... ... мен ... ... ... аударма териясына қосылған сүбелі еңбек, тың ... ... ... артық айтқандық болмас.
Өлеңнің қалған шумақтары мұның есесіне біреуі екеу болып арифметикалық
прогрессия жолымен молайып кете берген. Ал бұл ... ... ... ол ... бедерлі поэтикалық образдардың өзі түгіл, көлеңкесі де
көз алдыңа елестемейді. Бұл да көркем аудармадағы – көркем ... ... ... ... айтпаймыз. Мұнда аудармашының дүниетанымы мен
тәсілі, шығармашылық дербестігі әрі аудармадағы, әрі ... ... ... ... ... аудармашының таланты мен дербестігі
де нақтылана түскен. Аудармашының негізгі міндеті автордың дүниетанымына,
мәнеріне, стилистикалық сипатына ... ... ... ... ... ... ... туған тілінің құралдарымен барынша мәнерлі,
әдемі жеткізе білу болса, мұнда сол қасиеттердің барлығы дерлік сақталған.
Аудармада ... ... ... да үлкен қаламы қарымды
екендігін аңғартады. Ал дербестік аудармашы талантының ... ұғым ... Бұл ... ... Л. ... ... ... өзін-өзі ұмыту болар” деп ой қорытады. Мұның астарында аудармашы
өзінің “менін” ... ... ... ... ... ... тіл ... стиль ерекшелігіне терең
бойлау қажеттілігін еске салады. “Қалай дегенде бір ғана немесе қоршаған
ортадағы ... бір ... ... алғанда әр адам әртүрлі көретіні ... да ... ... бір ... көре алады. Сондықтанда аудармашы
кітаптағы ең маңыздыны және ең жақсыны жеткізу үшін ... бай адам ... ... ... көре білу ... меңгеруі тиіс. Әйтсе де
шығармадағы жазушының ... аша білу ... ... керек” [4,
15]-, дейді немістің әйгілі ... Г. ... ... ... қажет қасиеттер – терең, жан-жақты білім,
ақындық-жазушылық қабілет, үлкен шеберлік, талант, мол тәжірибе, екі немесе
көптеген тілдерді ... ... ... ... және үздіксіз іздену,
шығармашылық машықтану, шабыттану, елестету ... ... ... даралығы, тіл байлығы. Демек, қаламгер Қ.Нұрмахановтың бойында
осы қасиеттердің барлығы дерлік бар екеніне анық көзіміз ... ... ... ұлт әдебиеті мен автор шығармасының жауапкершілігін
жете түсіну – барлығы да оның ... өн ... ... ... ... әр ... ... арқылы жүріп
отыратынын жоғарыдағы ... ... ... ... ... бірі
– әдеби байланыс. Әдеби байланыс түрлері әр алуан бір ұлттың әдеби ... бір ... ... ... бір ... жазуы әдеби байланысқа
жатады. Қазақстанға көршілес қырғыз халқының әдебиетіне келетін ... орыс ... ... ... ... ... ... жағынан
қазақ, татар әдебиеті ... ... ... ... И.Крылов
шығармаларымен қырғыз жұртшылығының ең алғаш қазақ әдебиеті арқылы
танысқаны ... ... ... ... ... ... ... Қ.Нұрмаханов аудармалары арқылы танысты.
Қ.Нұрмаханов аудармалары арқылы аударма халықтың әдеби байланысын
күшейте ... ... ... шешуші фактордың бірі екендігіне анық
көзіміз ... ... ... ... ... одағында қазақ халқының бар
екенін біледі, бірақ ... ... ... ... М.Әуезов,
Ж.Жабаев, С.Мұқанов т.б. ақындар басқа елдің оқырмандарын ... ... Луи ...... ... эпик ақын Абай ХХ ... ... шығармаларының бірі, бізді өткендегімен де, бүгінгісімен де
таныстырады” деп жазады. ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Оның артына қалған мол мұрасы - әдебиетіміздің,
аударматану ғылымының дамуына қосылған зор үлес ... ... дау ... ... ... ... МӘНІ МЕН ... аударманың теориясы мен практикасы күрделі және көп қырлы
мәселелерді қамтиды. Әдеби ... ... ... ... ... тілі ... ... құбылыстармен бірге оның эстетикалық, лингво-
мәдени, сондай-ақ ... және ... ... ... ... ... ... аударманың табиғатын таразылаудағы
басты міндеттерінің қатарына жатады. Оның ... ... ... ... шығармашылық шеберлігі, даралығы қатар көрініс табады. ... тілі мен ... ... ... ... ... атқарады.
Осының бәрі аударма мәселелерін зерттеудің саласы, арнасы өте көп, алуан
түрлі екендігін ... ... өмір ... ұлт ... көне ... ... ... қазақ ғылымында негізінен әдебиеттану саласының
аясында көбірек ... ... және осы ... ... тұрғыдан қарастыру кейінгі жылдары ғана қолға алына бастады.
Демек, аударманың лингвистикалық теориясы - қазақ тілі - ... үшін ... ... осы ... ... ... ... бере алатын бірқатар
ұғым - түсініктерінің даралана қоймағанының себептері де түсінікті.
Халықтардың бір - бірімен танысып, өзара идеялар ... ... ... ... ақыл - ой ... ұлғаюы бір халық әдебиетінің
екінші халық тіліне аударылуына негізделуі аударма ... ең ... ... ... Бұл оған да ... шын ... екі ел ... әдебиетінің өкілі, ол өзінің шығармашылық шеберлігінің желісі - аударма
арқылы өзге ұлт пен ... ... ... ... ... ... шығарманы туған
топырағына әкеліп, ана ... ... ... ... ... ... ... сана- сезімін ұлғайтуға себепші болады.
Аударманың ақпараттық бағдарлама болып табылатындығы белгілі. Нақтырақ
айтқанда, аудармашы өз ана ... ... ... ... ... мәтінінде берілген ақпаратты шифрлайды, ал сол ... ... ... ... қабылдайды. Гносеалогиялық көзқарас
бойынша, аударма - бұл түпнұсқаның балама ... ... ... ... ... ... «Аударма аудармашылық шығармашылықтың
нәтижесі ретінде» түпнұсқа аналогы болып есептелінеді.
Ғалым ... ... ... ... оның тілдік жаңа бейнесі
мен ... және ... тән ... да ... басым түрде сақтай
отырып, өзгертетін процесс ... ... ... қайта туындауы деп
анықтамаберді [30, 61].
Аударма теориясының ... үлес ... ... ... ... ... бұл — ... мәтіннің
(түпнұсқа) екінші тілдеп мәтінге (аударма тілі) ... ... ... ... ... ... тіл, яғни ... және одан
тыс қызметте өзіне ұқсас қызметті атқаруға мүмкіндігі бар балама тіл болады
[31, ... ... ... - бір ... тілдік құралдармен дәл әрі
нақты, толық жеткізу» деп тұжырымдайды. Сонымен қатар, ғалым А.Ф.Ширяевтің
анықтамасы ... ... бұл ... ... қызмет. Ол қызмет бір тілдің
сөйлеу ерекшеліктерін басқа тілдегі соған сәйкес сөйлеу ... ... ... ... ... екі ... сүйенеді.
И.И.Резвин мен В.Ю. Розенцвейг аудармашы сөздікке, мәтіннің кең
ұғымына және ... ... ... ... ... ... ала
бекітілген тіларалық сәйкестіктерді (мысалы, сөздік) ... ... ... ... деп, ал ... ... ескерген тұстарын «интерпретация» деп аударуды ұсынды. Олардың
пікірінше, аударманың инварианты сол мәтіннен түсетін ... ... ... Ол кез ... бір ... тыс ... ... емес,
делдал жасанды тілге - қарапайым ... ... ... ... ... Бұл ... аударма машиналық аударманы жүзеге
асырудың бірден бір жолы деп ... [32, 36]. ... ... аударма әдебиетінде кемінде төрт ... деп ... [33, 69]. ... қоса төмендегідей өзге де
анықтамалар бар. Ж.Мунэн «аударма - бұл тілдік ... және ... деп ... ... ... ... ... дұрыс аударманың
анықтамасы (аударма ... және бұл ... ... ... ... ... ... деп санайды
[34, 29].
Бір халық пен екінші халык жақындасып араласа ... ... ... ... ... Осы ауысудың ... ... ... ...... бір ... ... елге тасымалдап
жеткізетін почта аттары»,- деп А. С. Пушкин тегін айтпаса керек.
Үстіміздегі дәуірдің III ғасырында ... ... ... ... үнді ... ... Аты-жөні белгісіз Кашмир өлкесіндегі ... ... Оны үш жүз жыл ... ... дәлін айтқанда, VI ғасырда
иран тіліне дәрігер Барзуя аударады. Екі жүз жылдан соң (VIII ... мен ... ... ат ... әлгі ... араб тіліне Әл-
Мукаф ұлы Абдулла аударып береді. Қазіргі күнде тұңғыш жазылған түп ... да, ... ... да ... ... ... ... араб тіліндегі Әл-Мукаф ұлы Абдулла аудармасы «Кәлилә мен Димна» ғана
түпнұсқа болып қалды. Шығыс пен ... ... осы ... мен ... кең ... Мұны ... қылмаған мәдениетті ел жоққа ... ... сом ... ... ... ... ... Хорезмнің әл-Бируниі
осы кітап туралы: «Ғылымның неше алуан саласы ... ... онда ... саны ... көп. ... қамтуға менің әрине, мұршам келмес, бірақ
«Панчатантраны» аударуға өте құштармын...» — дегенді [35,103].
Сол аты шулы ... ... ... ... дастанының үш тарауы кіреді. Е. Э. Бертельстің айтуынша, бұл
үш тарау «Махабхарата» эпосының 12 кітабынан алыныпты. Олай ... ... ... ... ... ... басталмайды да,
мұнымен аяқталмайды да. Мәдениет желісі үздіксіз созылады, оның түп ... ... ... ... ... алыстан келе жатыр. Дүние жүзінің атақты ғалымдары да
бұған ерекше көңіл ... Бір ... ... ... ... ... ... өз елінің ой-санасын өркендетудің тиянақты тірегі
аударма екенін олар баяғыда-ак ұққан болатын.
Мысалы, әлемге аян ғалым философ, Екінші Ұстаз Әбу ... ... ... ... ... ... білді, соның ішінде араб тілін өзінің ана
тіліндей меңгерді. Грек философтарын зерттеу үшін гректің де ... ... ... ... ол ... ... өте көркем өлеңдер жазды.
Әбу Али ибн Сина да (980-1037) ғылыми еңбектерін араб ... ... ... ... өлеңдер шығарып кетті.
Әбу Райхан әл-Бируни (973—1048) Ибн Синаның замандасы еді, ол да ... ... араб ... жазды. Басқа тілдерден араб тіліне
аударумен ғана ... ... ... да, ... ... ... ... Аударманың қалың арасын қосуға дәнекер болатынын түсінді: «Менің
барлық ойым да, жүрегім де тек ғылым-білімнің ... жаю — ... ... деп есептеймін... Сондықтан үнді ... ... ... ...... екен Бируни.
Осы арада бір айтатын нәрсе, иран ... ... ... ... ... ... кәсіби сөздерде ізін ... ... ал ... ... мұралар кейініректе, мына араб діні,
араб ... ... ... ... араб халқы Батыс Европа ... ... ... ... ... ... Мысалы, көне грек-
рим дүниесінде болған ұлы ... ... ... бәрі де ... араб ... арқылы, араб тілі арқылы тарағанын бізден бұрын да
талайлар дәлелдеп кеткен. « Орны ... ... жөн, ... ... ... ... философтардың, Саллюстий сияқты
тарихшылардың ... ... ... ... да араб
аудармалары арқылы дүние жүзіне әйгілі болған. Үстіміздегі үшінші ғасырда
үнді тілінде ... ... да ... ... және мына Орта ... аудармасы арқылы тарағандай.
Ең алғашқы ірі аудармалардың бірі Абу ... ... бин ... (922 жылы ... ... көп томдық «габари шежіресі» ... атты ... еді, 963 жылы оны ... Мир Абу Али бин ... араб ... ... ... қысқартып аударған болатын.
Енді қазақ тіліндегі аудармаларды сөз қылудан ... ... ... ... ... аудармада кездесетін түрлі-түрлі әдістер бар. ... үшке ... ... ... ... гөрі өзіне тиімділігін,
оңайлығын көздеуден туады. Еркін аударма автордан гөрі аудармашыға пайдалы.
Сөзбе-сөз аудару көбінесе түпнұсқаның ... ... ... ... еніп құл болудан шығады. Бұл әдіс осы кейінгі кезеңде күшейді. Ал
балама аударма осының ең қиын түрі. Мұны екі ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның түпкі ойын сарқа түсінетіндер, дыбыс ырғағын,
тіл әуезділігін, автордың сөз ... ... ... жете ... сатылы аударма, синхронды аударма, түсініктеме бере отырып аудару т.
б. түрлері де ... ... ... Арви Сийг ... әркез – құпия. Иә, аударма – ... гөрі ... ... жыр ... ... дей ... аудармада
оқырманның мүмкіндігімен санасу маңыздылығын, ... ... ... ... ... ескертеді. Оқырманды әсерлендіру, оны сезімге
бөлеу, қызықтырып, құлшындыру – таланттың ... ... ... ... ... ... Мұстай Кәрім: “Біз бір-бірімізге іс ... ... сол ... ... ... ең бастысы аудармада жандүниені
жеткізу. Біз оқырманға жұмыс істейміз, бізге дәл осы ... ... ... деп ... ... ... Гаприандишвили “Аударма –
түпнұсқа портреті” “Өнер – табиғат аудармасы” деген ... ... ... ... аударылатын шығармадан бөлек, барлық
материалдық негізін жақсы ... ... ... ... ... ... сауаттылық, ұқыптылық, жауапкершілік т.б. ұғымдар
бар. И. Кашкин анықтамасында: “Жалпы ... ...... ... ... өз ... қосып жібермеушіліктің сенімді
кепілі”. Аудармашылық сауаттылық үнемі ... ... ... ... Ол ... ... ... пен талғам арқылы
қалыптасады. Аудармашы нағыз шеберлікке жету үшін өзіне жоғары ... ... ... ...... ... ... да мол, ауырлығы да зор. Ол
көп жағдайда елене ... ... қиын ... ... ... ... ... таланттысын таразылайтын үлкен өнер,
ғажап шығармашылық іс. Аудармамен кез келген адамның араласуына болмайтынын
кезінде С. Талжанов та, Р. ... де ... ... ... ... ... ... таланты бойынша, автормен
тең дәрежеде болуы тиіс, аудармашы ақын-жазушымен ... ... сөз ... ... ие болу тиіс. Ой қабілеті мен ... да тең ... ... ... ... ... ... керек болса онымен теңдесетін немесе асып түсетін өзіндік ... ой ... ... етеді. Қысқасы, аударманы бар қырынан
жарқырата, көрсете алатын талантты шебер болу ... ... ... биік болған сайын ... ... ... әдемі тілі сол биіктен көрінеді. Аудармашы талантымен,
тәжірибесімен, ... ... ... ... ... ... пен ... бейнелеулер мен әсерлілікті жоғалтуға
құқылы емес. Көркемдік елестету, шығармашылық ... ... ... ... қай ... де тән.
А.С. Тургенев А. Шлегель, В. Жуковский, Фоссты идеалды аудармашы ... ... ... ... ... кездеседі. Оларды дара таланттар
деп атауға болмайды, бірақ олар тіпті басқалар жеткізген сұлулықты терең ... ... ... дейді. Олар өздері ... ... ... ... ... ... ... әсерімен қайта
жеткізудің жолдарын үнемі іздеген.
Кез келген жақсы аударма сүйіспеншілікпен, ынта-ықыласпен жасалады. ... ... ... ... ... ... ... оқып, үлкен әсер алған оқырман, біріншіден, шығарма авторына
деген ризашылығын байқатса, ... ... да ... ... ... бірін-бірі көрмеуі де, білмеуі де мүмкін. Алайда шығарма иесіне
деген сүйіспеншілікті аудармада құштарлық сезіммен ... ... ... әдебиеті алдында қоғамдық, адамгершілік, рухани парызын өтейді [4, ... ... ... ... «Ақ ... атты ... тіліне тәржімалануы Қ.Нұрмаханов есімімен байланысты десек, енді оның
көркемдік деңгейі мен аудармашы шеберлігінің ... ... пен ... ... ... орынды сұрақтарға жауап іздеу әр ... ... ... екендігі анық. Сондықтан осы мақсатқа жетуді
басты нысана ете отырып «Ақ ... ... үш ... ... орыс, қазақ,
қырғыз тіліндегі нұсқаларын салыстыра, ... ... ... ... алшақтықтар мен сәйкестіктерді анықтап, әдеби тұрғыдан баға
беруді қажет деп ... ... ... салыстыра қарастыру барысында
бізге белгілі ... ... «Ақ ... ... ... қырғыз
тілінде жазып, соңынан орыс тіліне авторлық аударма жасағанға ұқсайды.
Ал, бұл ... ... ... тәржімалаған Қ.Нұрмахановтың қырғыз
тіліндегі нұсқадан тікелей аударғандығы да даусыз.
Аталған нұсқалар арасындағы алшақтық пен сәйкестік ... ... ... жүргізбес бұрын, жалпы алғанда қырғыз бен қазақ тіліндегі
нұсқаларының ара-жігінде айта ... ... ... ... жөн шығар.
Оның себебі де жоқ ... ... ... бен ... ... ... кәсібі мен мәдениетінің, эстетикалық талғамының ұқсас екендігі
дәлелдеуді қажет етпесе керекті.
Сондықтан, жекелеген сөздер мен сөз ... ... ... ... аса бір ... түсе қоятын дөрекі қателіктердің
орын алмағандығы белгілі.
Керісінше орыс тіліндегі нұсқа мен ... ... ... ... қарағанда көптеген алшақтықтардың кездесетіндігіне куә
боламыз.
Ендігі кезектегі мәселе осы аталған нұсқалар аралық сәйкессіздіктерді
аударма теориясының ... ... ... ... ... жасау десек,
оған төменде келтірілген салыстырулар негіз бола алады.
«Ақ жауын» әңгімесінің қырғыз және ... ... ... ... ә, дегенде-ақ, «Бийик аска-таштын арасында муздаган
аба, капчыгайдын күңүрт тереңинен күч менен ... тоо ... ... ... түн ... акырын сүріп барып, колотко ... ... ... ... ... ... ... орыс
тіліндегі нұсқасында бола тұра, қазақ тіліндегі нұсқада болмауы техникалық
себептермен түсіріліп қалудан ... ... ... бұл ... ... онша ... тудырмайтындығы
сөйлем құрлысының аса күрделі еместігінен аңғарылады.
Оның үстіне, аталмыш сөйлемдердің шығарманың ең басында ... да ... ... ... ... ... түсіріліп қалынған» - деген
ғылыми ... ... ... бола ... мұндай астарлы ойды тәржімалау өте қиын. Екі ... ... ... ... ... біле тұра автордың жан дүниесін
түсіне алмаса, түсінік болмысы қабыспаса, одан ... да, ... ... ... ... түсінген аудармашы автордың шығармасындағы айтайын
деген ойды ... ... ... ... ғана әр ... ... іздейді.
Ал, астарлы ойлы сөзді аударудың қиындығы сонда, бір сөзді ... ... ... ... ... алуға болады.
Аудару тәжірибесінде осындай көркем шығармаларды аудару барысында ... ...... ... тіркестер әдеби нормасын сақтамай,
түпнұсқаның жетегінде кетушілік.
Қандай шығарма болсын, мейлі ол аударма, әйтеуір оның тілі, айтар ... ... ... ... ... ... болу ... Қазақша баламасы
бар орыс сөздері сол күйінде не сәл өзгертіп аудару қажет. ... сырт ... оңай ... ... ол ... қолынан келе
бермейтін нәрсе» [37, 89],- дейді ғалым Т.Жұртбаев «Көркем аударма: ... ... атты ... ... көркем аударманың алдында тұрған ең қиын проблемалардың
бірі – ... ... беру ... Егер ... ... ... ... ақын не жазушы өз стилінен болса, онда жұртшылық шығарманың өзімен
емес, оның тек құр сүлдерімен ғана, ... ... ... емес,
аудармашы қолының қалауымен шыққан басқа, бөтен біреудің творчествосымен
танысқан болады. Мұндай ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері жайлы айтып жатудың өзі артық.
Түпнұсқадағы автор интонациясы, баяндау тәсілі, сөз саптау машығы, сол
сияқты ішкі ... ... ... ... ... ... ... берудің қиындықтары көп.
«Меніңше, – дейді Ә.Сатыбалдиев, – аудармашының түпнұсқа шеңберінен
шығып кетуге хақысы жоқ. ... ...... ... үшін ... заң. Ал ... процесінде кейбір еркіндіктер, мәселен бір сөзді,
немесе ұғымды әлденеше сөзбен беру, кейде түпнұсқаның «әрпінен» аулақтату,
т.б. – ... ... ... ... ... ... ... үстіндегі әдіс-
амалдар [38].
Осыған орай тағы бір мысалды қарастырсақ, мына бір тіркес қырғыз және
орыс тіліндегі ... ... ... кызды», «повязанную клетчатым
платком» деп берілгенімен қазақ тіліндегі нұсқасында «орамал тартқан ... ... ... ... ... ... орынына «тор көзді орамал
тартқан қызды» деп аударғанда ... ... қос ... да ... ... еді.
Орамалдың түсі бір қарағанда, жай нәрсе болып көрінгенмен ... үшін ... ... жүгі бар, ... ... бейнесін ашу үшін
әдейі қолданылған көркем элемент болуы да әбден ... ... ... ұсақ ... ... ... ... аса ұқыптылықпен
қарауы аударма ... ... ... арта ... зор ... ... ... келеді. «Саадат энеси жакка кылчая бурулуп
караганда, узун кирпиктеринин арасынан анын бакырайган көздөрүнүн ... ... ... ... ... «Саадат шешесі жаққа бұрылып
қарағанда, ұзын кірпіктерінің арасынан оның танадай ... ... ... деп ... орыс ... нұсқада бұл сөйлем мүлде берілмеген
сияқты.
Ал түпнұсқадағы «бакырайган көздөрүнүн» ... ... ... ... ... ... деп ... салуы да құптарлық жағдай емес. Бұл
тұста аудармашы өз тарапынан жаңа сөз ... сол ... ... деп ... тәржімашының аударма теориясына тән бсты қағйдаларды
мүлтіксіз сақтағандығы деп ... ... ... ... ... ... ... немесе өзгертіп аудару жиі кездесетін ... ... не ... ... ... ... ... сол қалпын
сақтай отырып, басқа ұлт тіліне жетуіне кері әсер ... ... ... ... ... мойындамауы тәржімашының аударма теориясының
басты шарттылықтарын білмеуінен ... ... ... ... ... ... авторының туындысын өз
тарапынан өңдеуден гөрі, негізгі ... ... ... ... ... ... ұмытпағандығы жөн.
Түпнұсқадағы «чыныларын жууып, текчеге тизді», дегенді, «шыны-
аяқтарын жуып, текшеге апарып ... деп ... ... ... ... «сөреге» сөзімен алмастырып қолданғандығы
жөн болар еді, өйткені орысша нұсқадағы «полку» сөзі ... ... дәл бере ... ... ... ... коеюн, иттер талап койбосын, - деп ... ... ... тіліне, - «Тағы азырақ ұзатып салайын, иттер талап
тастар, -деді еркек дауыс»,-деп тәржімалаған. Бұл тұста «деп эркек сүйлөдү»
деген тіркесті ... ... ... деп ... де ... ... Оның
орынына «деді ер адам» деп алғаны жөн ... ... ... аударатын жағдай, Қ.Нұрмахановтың аталмыш аудармаға қырғыз
тіліндегі нұсқаны пайдаланғандығын ескерсек, дәл осы сөз етіп ... ... ... ... гөрі орыс ... ... ... орыс тіліндегі нұсқада «-Давай еще провожу, вдруг ... - ... ... голос», [39,77]- дегендегі «ответил мужской
голос», деген тіркес қырғыз тіліндегі «деп ... ... ... ... ... ... келтірілген «деді еркек дауыс» деген тіркестің
аудармасына сай келетіндігі даусыз.
Бұл аударма нұсқалардың нені көрсетеді?, нені ... ... ... іздер болсақ Қ.Нұрмаханов «Ақ жауын» ... ... ... ... ... ... ... алғанымен, кей тұстарда орыс
тіліндегі нұсқасын қосымша пайдаланған тәрізді.
Олай деуімізге жоғарыда келтірген аударма тіркесі дәлел болса керек.
Қырғызша нұсқасында ... ... анда ... ... ... - деди ... ... үнменен», деп келетін мына бір сөйлемді
қазақ тіліне тәржімалаушы «-Мүмкін, онда бригададан кетуге тура ... ... ... жай ... деп ... да ... шықты деп айта алмаспыз.
Оның себебі, «-деди Саадат каргылданган ... ... ... Саадат, қарлыға шыққан үнменен», немесе, «қарлыққан үнменен» ... ... ... бір ... ... түсері сөзсіз еді.
Оның үстіне бұл диологтың өзіндік атқарар жүгі мен мәні ... бір ... ... ... сөзсіз. Олай дейтініміз, автор бұл
сөздерді Саадат ... жай ғана ... қана ... ... ... тілімен айтқанда бұл жерде жағдай, осы ... ... алып ... ... эмоциясы көрініс тауып жатуға тиісті.
Түпнұсқа тілінде бұл шарттылықтар айқын көрініс тапқандығымен ... бұл ... ... ... ... болады.
Саадатт бригададан кетсе сүйген жігіті Қасымжанмен арасы алыстай
түседі, ал ... ... ... туған анасының жападан-жалғыз
қалғандығы тағы бара.
Осы ... ... ... өгіз, былай бұрса арба сынадының» кері келіп
тұрғанда, оның үстіне бұл диолог ... ... ... ... ... ... ... «деді Саадат жай ғана», түрінде ешбір
әсерсіз, эмоциясыз беруі қисынсыз нәрсе ... ... ... ... ... ... ... шыққан үнменен», немесе, «қарлыққан үнменен»
деп аударса бойжеткен қыздың сүйген жігітінің ... ... ... мен
анасын ойлаудан туындаған мұңлы сезімі сынды нәзік құбылыстар, ... да, ... ... ... ... ... ... нуру қыздын башына, мойнуна күүгүм жарыгын
тийгизди», - деген сөйлемді қазақша ... ... ... ... ... ... иығына төгілді», - деген үлгіде аударғандығы мәлім.
Бұл жерде «үлбүрөгөн нуру», дегенді, «күміс нұры» деп ... ... ... дәл беруге ниет еткен кез-келген тәржімашы «күміс нұры»
дегеннің орынына «нәзік нұры» тіркесін ылайық деп ... ... ... ... «Түрү, апам ооруп калган го, болбосо
ал мени чакыртпайт эле...», деп келетін мына бір ... ... ... апам ... қалған ғой, болмаса мені шақыртпас еді», ... ... бұл ... ... ... нәрсе қырғызша «түрү» ... сол ... ... күйінде аударылуы.
Бұл тұста «түрү» сөзін «сірә», «шамасы» сынды сөздермен алмастырып
«Сірә, апам ... ... ғой, ... мені ... ... ... апам ауырып қалған ғой, болмаса мені ... ... ... ... ... арта түскен болар еді.
Қос нұсқаны салыстыра қарастыру ... кей ... мен ... ... ... қатар жеке сөздер мен сөз тіркестерінің
мүлде мәтін ішінен түсіріліп қалынған тұстарын да ... ... ... ... Саадат салабаттуу, иштер жөнүндө билгичтик менен сүйлөйт, кээде
тим эле аны ... ... ... ... ... ... энесине
эркелей берип жүдөтүп да жиберет, анан эле, карасаң, жетим ботонун көзүндөй
, көзүн туман ... ... үн ... бир жерди телмирип карап олтурат,
же анын башында бир ой, же кайгы барбы кыйнап жаткан?..
Қазақша нұсқасында:
«Кейде ... ... ... ... ақыл айта ... ... оны
біреу алмастырып қойғандай , күліп, шаттанып, шешесіне шексіз ... ... ... ... ... ... бота ... көзін тұман шалып, үндемей
бір нүктеге қадала қарап отырады», -деп аударған.
Бұл жерде айтпағымыз түпнұсқада бар «ырдап» сөзінің, ... «же ... бир ой, же ... ... ... ... ... қазақша
нұсқада мүлде қолданылмағандығы.
«Ырдап» сөзі қазақша «өлең айтыу» мағнасын білдіретіндігі ... ... ... бұл сөзі ... ... қиынсынды дегеннен
гөрі, техникалық себептермен түсіріліп қалынған ... ... ... ... «же анын ... бир ой, же кайгы барбы кыйнап жаткан?..» деген
сөйлемнің түсіріліп қалу себебін ... ... ... деп таныған
жөн. Бұл жерде сөйлемнің құрлысын өзгертінкіреп ... ... ... «Кейде қарасаң жетім бота сияқты көзін тұман шалып, ... ... ... ... ... - ... ... «Кейде қарасаң ол ауыр
ойдың не ауыр ... ... ... ... бота ... ... тұман
шалып, үндемей бір нүктеге қадала қарап отырады да қояды» деп ... ... ... ... ... эле жастар экен. «Мен да ошондой болсом, ээ!» - деп
Саадаттын көзү жайнай түштү. Анан дагы ... ... ... ... жөнүндө калп эле ооруп калып стенгазетага тартылган тракторист
жөнүндө жана башкаларды айтып берчү».
Қазақша нұсқасы:
«Олар да ... ... ... «Мен де ... ... ә!» дегендей
Саадаттың көзі жайнай түсіп, онан кейін тағы ... ... ... жөнінде,
комсомол жиналысы, өтірік ауырып қалып қабырға газетіне түскен троктарист
жөнінде айтып беретін»,- деп тәржімалаған ... бұл ... де ... орын ... да ... ... ... эле жастар экен. «Мен да ошондой болсом, ээ!» - деп Саадаттын
көзү жайнай түштү»,-деп ... ... ... ... да ... екен. «Мен де сондай болсам, ә!» ... ... көзі ... деп келеді де сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы компонеті
қызметін атқарып тұрады. Дұрысы, бұл ... ... ... нұсқадағы
секілді өзара дербестігін сақтап қалуға тиісті.
«Анан дагы толуп жаткан немелер жөнүндө, ... ... калп ... ... ... ... ... жөнүндө жана башкаларды айтып
берчү» дегенді қазақша аудару барысында «запчастар жөнүндө» ... ... ... ұмыт ... керек.
Себебі, бұл тіркесті «қосалқы ... ... деп ... еш ... ... ... бұл тұста да техникалық қателіктің үстемдік еткендігі
күмәнсіз.
Бүгінгі ... ... ... ... жиі ... ... ... мен сөз тіркестерінің аударылмай қолданылуы аталмыш
туындыны да айналып өтпегенге ұқсайды.
Мысалы, «смена», ... ... ... т.б. ... ... ... ... «тіркемеші»,«кеңшар» деп тәржімалаудың
аударма сапасын арттырмаса, ... ... те, бұл ... күннің талабы.
Ал, аталмыш шығарманы қазақ тіліне аударған тұста біз сөз етіп отырған
сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... ... да, аудармашыға да кінә тағудың ... ... ... Дегенмен де, осы тектес аударуға болатын,
арнайы баламалары бар сөздер мен сөз тіркестерінің, және де ... ... ... қорымыздың жетіле түсуіне, аударма
шығармалардың сапалы тәржімалануына өзіндік ... оң әсер ... ... ачып ... көзү ... кетип, төшөктө жаткан энеси
көрүнгөнсүйт» - деп келетін сөйлемді қазақша нұсқасында, ... ... ... ... ... елестейді оған» -деген үлгіде аударған десек, бұл
тұстағы көкейге қонымсыз нәрсе ... ... ... келтірілген «Кыз
эшикти ачып кирсе» мына бір тіркестің ... ... және де ... ... ... ... мағнасы мен мазмұны күңгірттеніп, көркем
туындыға белгілі бір дәрежеде ... ... ... деп ... ... осы тектес аударма барысында аракідік кездесіп тұратын
әттеген-айлардың орын алу ... ... ... ... ... деп ... ... дейтініміз, келтірілген мысалдағы тіркестің аударуға оңай екендігі
дәлелдеуді қажет етпейтіндігі көрініп тұрғандықтан аудармашының бұл тұстағы
ісін саналы түрдегі ... ... деп ... та ... Тағы ... ... салыстырайық.
Қырғызша нұсқасында:
«Мен куруюн, айланайын... сени чакыртарын чакыртып алып... түн кирип
кетти, сен болсоң али ... ... ... ... Сені ... ... ... түн түсіп
кетті, сен болсаң әлі жоқсың...», - деген үлгіде аударғандығы мәлім.
Десек-те, бұл жерде де ... ... бой ... да рас.
Мысалы, «Мен куруюн, айланайын...» ... «Мен ... деп ... Бір ... аса бір ... ... ... де, мұқият көңіл аударған адамға қазақ нұсқалығындағы «Мен
құриын» тіркесінің ... ... ... ... ... тағы бір тоқталар нәрсе, ол, «түн кирип кетти»,
деген тіркестің «түн түсіп кетті» деп тәржімалануы.
Қазақ тілінің сөз ... «кеш ... ... не, ... ... ... «түн боп ... деген тіркестердің қолғанысы дәстүрімізде
бола тұра, аудармашы тарапынан бұлайша құбылтудың қажеттігі шамалы еді.
«Саадат ... ... ... апа ... алдына туруп, ал узаганча,
көпкө карап турат», дегенді, ... суға ... ... апай есіктің
алдына шығып қызы қашан ұзап кеткенше, көз алмай ... ... ... ... Бұл ... ... тағыда бір табан жақындата
аударар болсақ былай болып шыққан болар ... суға ... ... апай ... ... ... ол ұзағанша,
ұзақ қарап тұратын». «Күмүш ... ... кара тору ... ... ... ... ... жеңил көтөрөт» [36, 359], - деген тұсты
аудармашы, «Күміс білезік салған жұмыр ... ... ... ... [40, 79] ,- деп ... ... «кара тору колуменен» деген тіркесті «жұмыр
қолыменен» деп ... ... ... да түсінікті нәрсе. Аталмыш
сөйлемді аударудағы аудармашының бұл бірінші қателігі болса, ... ... ... да ... ... ... ... бой жетіп қалған қызының сымбат-бітіміне сыртынан ... ... ... ішкі ... ... ... десек, қазақша
нұсқада берілгендегідей қыз анасын өзінің жұмыр қолдарымен ... ... ... ... көз ... ... ... түпнұсқада мүлде басқа жағдай, ... ... ... ... ... бұны ... ... қателігі деп
санамауға шара жоқ.
Түпнұсқада қыз шешесін емес, оның орынына екі басында суға толы ... ... иін ... ... ... ... туралы сөз болған.
Демек, бұл сөйлемді қайтара қазақ тіліне аударсақ «Күміс білезік ... ... ... ... ... ... иін ағашты қандай жеп-
жеңіл көтереді», деп келетін үлгіні ұсынар едік.
«Ал күч кызын ... ... ... ... ажыратып кетпесин деген
коркунуч туулды», дегенді, қазақ тіліне «Ол күш қызды күннен-күнге өзіне
тартып, ақыры алып ... ... ... туды оның ... ... ... бұл ... «акыры ажыратып кетпесин деген коркунуч туулды»
деген жай сөйлемді, «ақыры алып кетпесін деген қобалжу туды оның ... ... ... да ... ... алғанда «Ол күш қызды күннен-күнге өзіне ... ... ... ... қорқыныш туды» деп тәржімалаудың қанша ... ... шыға ... анық десек қателеспеген болар едік.
«Кыз энесинен сууган жок. Ал жагынан Зейнеп апа да ... ... ... эмне үчүн ... ... ... ... көптү билген болуп
көрүнөт?» деген ... ... ... ... ... осы екі ... тұруға тиісті «Ал жагынан Зейнеп апа да күнөм санаган эмес» деп
келетін ... бір жәй ... ... ... ... ұсынылу
барысында техникалық себептермен түсіріліп қалуы нәтижесінде аударма
нұсқадағы бұл ... ... «Қыз ... ... ... неге ... ... өзінен ақылды, көпті білген ... ... ... ... ... ... де ... жағдай
екендігі сөзсіз.
«Ии, Саадат тракторду угуп жаткан турбайбы!» - дейт Зейнеп апа» дегенді
қазақ ... ... «Ии, ... ... ... отыр ... - дейді
Зейнеп апай өзіне» деп береді. Бұл жерде аудармашы Қ.Нұрмахановтың қырғыз
тіліне тән «Ии» ... ... ... ... сол күйінде, ұлттық
ерекшелікті сақтай отыра беруі құптарлық жәй.
Бірақ, осы сөйлемнің соңындағы «дейт ... апа» ... ... ... ... деп үстеме сөз қоса аударуы орынсыз болып шыққан. Оның орынына
«дейді Зейнеп апай» деп қана ... ... ... ... ... сақтағандық болар еді.
«Ал эми жалгыз бой бирөө ... бала ... үйге ... ... ... жакшы болот» деген жолдарды аудармашы ... ... «Ал, ... бас ... ... бала ... үйге ... алсам, онда тіпті тамаша
болады!» - деп ойлайды», деген үлгіде аударады.
Бұл жерде «анда андан жакшы ... ... ... ... ... күйінде аударғаннан гөрі, қарапайым әрі түпнұсқаға жақын «онда
тіпті жақсы болар еді» деп аударған орынды тәрізді.
«Зейнеп апа ... ... ... ... Саадат күйөөге чыкты» -
деген сөздү азыр эле угуп келди.
Өзүнүн, элден жашырган акыры болар иш, мына бүгүн эне ... ... жаңы ... таң ... ... карайт. Үй оокат жетиштүү эле; бирок
кызы болбогон соң эне үчүн ... бир ... [36,368] ... сөйлемдерді
қазақ тіліндегі нұсқасына аудару барысында да кемшіліктердің орын алғандығы
байқалады.
Мысалы, «Зейнеп апай суға барғанда, «Саадат ... ... ... - ... сөзді жаңа ғана естіп келді. Үй ауқатты еді, бірақ қызы
болмаған соң, ана үшін оның бәрі бір ... [40, 85]. деп ... ... екі сөйлемнің ортасында тұруға тиісті, «Өзінен, елден ... ... іс, міне ... ана томсырайып, үйінің ішін жаңа көргендей таңқалып,
тесіле қарайды» деп келетін мына бір ... ұмыт ... ... ... ... жағдайлар орын алып, аударманың ... ... кері ... ... ... ... улуум мага келин алып келип, менин үйүм дагы ... ... ... ... ... ... ... «О, ойбай,
ұлым маған келін алып келіп, менің үйім де жұрттікіндей ... па ... ... ... ... мәлім. Бұл жерде ... ... ... дегенді «үбірлі-шүбірлі болмас па еді...» деп
аударғаннан гөрі «балалы-шағалы болмас па еді...» деп ... жөн ... ... ... ... ... ... да, өзүнүн ишмерлигине ыраазы
болгонсуп, көңүлдөнө түштү. Эне эми колу ... ... ... ... күткөнсүп, боорсок жасай кетти. Эненин оттун илебине
ысып чыккан бети, жас кезиндегидей нурданып тердеди».
Қазақ ... ... ... ... де, өзінің ісмерлігіне риза болғандай,
көңілдене түсті. Ананың от лебіне қызарған ... жас ... ... - деп ... ... де бір сөйлемнің аударылмай қалуы нәтижесінде түсініксіз
жағдайдың орын алғандығы аңғарылады.
Аудармашыға «Эне эми колу ... ... ... ... күткөнсүп, боорсок жасай кетти» деп келетін мына бір ... онша да ... ... ... ... де осы сөйлемнің қазақша
нұсқада жоқ болып шығуы аударманың көркемдік дәрежесін түсірмейді ... жоқ. ... бұл ... қазақ тіліне аудараудың қажеттілігі дау
туғызбайтын нәрсе.
«Апайдың екі қолы қолына тимей, күбөлеңдеп, қандай да бір ... ... ... ... кетті» деген жолдар аударылмай қалған
сөйлемнің біздің тарапымыздан тәржімаланған ... ... ... ... аса бір ... бұл ... бізді аудармашы
тарапынан жіберілген кемшілік дегеннен гөрі, техникалық қателіктердің
нәтижесі дегенге көбірек ... бир ... ... ... ... ... да калыптыр. Жамгыр
суусуна жуунган жазыктын көк майсалары тикчиет.
Ооба, «Эски көчкү» ... ... ... ... ... да
жоғарыда тоқталып өткендегідей екі сөйлемнің арасындағы аралық бір
сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... бидай қылтиып шығып та қалыпты.
Ие, «Ескі көшкі» адам танығысыз»,- деп ... бұл ... ... тиісті «Жамгыр суусуна жуунган жазыктын көк ... деп ... мына бір ... ... ... өз орнын тапса
аударма сапасының арта түсуіне үлес болып қосылған болар еді.
Сондықтан осы бір ... ... ... ... бұл ... ... ... суына қанған жазықтағы көк шөп біткен бас көтере
бастағандай» деген үлгіде беруді жөн ... ... ... ... ... добуш угулат. Мына эми анык
угулду:
«Мекеним мейкин күндүн нуру төгүлгөн,
Тоолору бийик бүркут учуп жол жүрген.
Жарышып ... ... ... ... менен эрденип күлгөн!..»
деп кайраттуу жаштардын үндөрү аккордионго кошулган.
Ооба, жаштар ырдап жатат, алардын ичинде энеге тааныш, Саадаттын ... ... ... ... ... ... мүлде жоқ екендігі
дәлелдеуді қажет етпейтін нәрсе ... ағат ... ... жорамалға жүгінер болсақ аталмыш үзіндінің аударма нұсқада
кездеспеуіне техникалық себептердің тіпті де ... жоқ ... ... ... бұл ... тек ... ... келіп қана қоймай өлең
жолдарымен де берілуі аудармашыға кәдімгідей қиындық ... ... ... ... прозалық шығармаларды аударудан әлде-қайда қиын
екендігі жасырын ... ... тек ... ... қана емес, сонымен қоса
жазушылық әрі ақындық ... ... ... ... ... бұл ... ... басты себебі автордың саналы әрекетінің жемісі ... осы бір ... ... ... мына ... ... ұсынғанды жөн санадық.
Ана шатырларға жақындаған сайын жастардың аккордионға ... әні анық ... ... ... ән ... ... олардың ішінде анаға таныс Саадаттың дауысы
естіліп жатқандай болды.
«Мекенім менің, күннің нұры төгілген,
Таулары биік, ... ... жол ... ... ... ... еңбекпенен гүлденген!..»
Аудармашы қалай дегенмен атап өткендегідей өлең жолдарын ... ... еді. ... өкінішке орай олай етпеуі аудармашы тарапынан жіберілген
өрескел қателік деп ... ... ... Оның ... ... ... сөздің немесе сөйлемнің атқаратын жүгі, берер ұғымы бар десек,
аудармашы ... емес деп ... ... өлең ... да ... ... ... бұл шумақтағы өлең жолдарында сол заманың шындығы мен
жастардың отанға деген сүйіспеншілігі, ... ... ... ... ... ... ... лебі ескендей әсер береді десек, автор бұл
тұста да жайдан-жай әрекет жасамаса керек ... ... ... бір ... ... аударыу барысында мүлде
керекіз деп танып, аудармай кетуі аудармашы тарапынан орын алған үлкен
кемшілік, ... ... деп ... жөн.
Қалай дегенмен аталмыш әңгімені аудару барысында Қ.Нұрмахановтың көп
ізденіп, талмай еңбек еткендігі байқалады. Аударма жасау барысында түпнұсқа
авторының стилін ... ... ... ... ... ... мән ... аса бір ыждаһаттылықпен көңіл аударуы аудармашының өз
ісінің шынайы маманы екендігін көрсетсе керек.
Ал, ... ... ... ... аудармашы тарапынан ара-тұра
жіберілген әттеген-айлар болғандықтан аудармашының шеберлік деңгейіне күмән
тудырудың орынсыз ... ... те, ... ... осы ... ... ... үлгі алып, қазақ аударма мектебінің одан әрі өркендеуіне
үлес ... екен ... ... ... «Ақ ... атты ... қатар «Бетпе-
бет» деп аталатын повесін де қазақ тіліне ... ... ... ... тереңірек үңілген адамға оның белгілі бір
тілден аударма жасауға дағдылануды ... ... ... ... ол ... ... тіліндегі көркем туындыларды қазақ тіліне
тәржімалауға көп еңбек сіңіргенге ұқсайды. Бұл ұстанымның дұрыстығын ол
өзінің ... және ... атты ... ... ... ... ... үнемі қырғыз тілінен аударма жасауы ... ... ... болса керек.
Дегенмен де, автор мақаласында ... ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс бола тұрса да, ол өзінің аудармаларында
осы айтылған заңдылықтардан аттап ... ... оны ... жиі ... деуге де болады.
Бұған дәлел ретінде «Ақ жауын» әңгімесі мен ... ... ... қазақ тіліне аударылуындағы еркіндікті ... ... сөз ... ... ... кей ... тұтастай бір
сөйлемдер мен сөз ... ... ... ... ... ... жоғарыда аты аталған көркем туындыларды қазақ ... ... да ... ... ... ... ... қырғыз тілінің жетегінде кетіп, сол тілдің сөйлем
құру заңдылықтарын ... ... ... жіберетін жерлері де, аударуға
оңай тұстарды көпе-көрнеу бұрмалап аударуы да құптарлық жағдай ... осы ... ... ... ... ... салыстыра-
салғастыра отырып дәлелдегеніміз жөн деп ойлаймыз.
Жалпы алғанда Ш.Айтматовтың «Бетпе-бет» повесін ... ... ... ... ... ұқсайды. Десек те, кейбір тұстарда
бірлі-жарым кездесіп жататын кемшіліктердің бар екендігі де рас.
Мысалы, түпнұсқада кездесетін,
«Бул түнү ... ... ... ... ... мына бір сөйлемді қазақ
тіліне, «Бұл күн ... ... ... ... ... ... деп аударған көрінеді. Бұл жерде, біріншіден, түпнұсқадағы «түнү»
сөзін «күні» ... ... ... бар еді, ... ... өз тарапынан «аспанмен тілдескен зәулім теректер» деген тіркесті
қосу арқылы өңдегендігі байқалады.
Бұл тұста ... ... ... ... айтып кеткен
ғылыми тұжырымдарын айта кеткен жөн болар. Х.Өзденбаев «Аударма мектебі»
деген ... ... ... ... ... сөз ... терең
түсіне отырып, автордың сөз асылын сақтай, сыр бояуын, өз ... ... бере ... ... ... «қазақ ұғымына жақындатамыз» деген
желеумен автордың ойын ... да, оның өз ... туып ... ... ... ... да» болмайды деген принципті аударушылар ... да, ... де ... ... екен ... ... жасаған еді [41,179].
Дәл осы пікірді, А.Әбілов өзінің «Көркем аударма шеберлігі» ... ... ... ең ... ... әріп ... ... және қарадүрсін өзгертушілікке салынудан, яғни,
түпнұсқадағы көркем шындыққа сай келмейтін аулақ болу қажет», деп одан ... ... ... бір ... де ... ... ... «...мойнунан
кучактап, кыткылыктап күлчү», дгенді, ... ... ... ... алып ... деп ... Бұл жерде де авторды аудармашы
тарапынан толықтыру, өңдеу бар сияқты. Оның орынына, «...мойынынан құшақтап
ап, сықылықтап ... десе ... бір ... ... ... ... ... «Бетке чачыраган ылай да кеппи! Чачырай берсин, андан
кишинин сулуулугу ... ... деп ... сөйлемді, «Шынында да бетіне
шашыраған ылай да сөз ... ... ... шашыраса шашырай берсін, онан
адамның ажары бүлінбейді?» деп аударып келеді де, «Су ... не ... ... ... аудармашы өз тарапынан орынсыз үстемелейді.
Түпнұсқада кездесетін мына бірсөйлемнің тәржімасы да сәтсіз ... ... ... нерседен корккандрй Ысмайылдын денеси калчылдап, калтыраган
колдлру менен туш келди сылагылады».
Қазақ тілінде:
«Әлденеден қорыққандай ... ... ... ... ... ... қолымен Сейденнің басын, мойынын үсті-үстіне сипалай береді»
[44,161].
Аудармашы бұның ... ... ... ... ... ... қолдарына түскенін сипалай береді», деп ... ... ... ... болар еді. Аударма қашанда
түсінікті, жалпыға ортақ тілде аударылуға ... ... ... ... аудармас бұрын үлкен дайындық қажет.
Бұл туралы, Т.Жұртбаев «Көркем аударма: ... пен ... ... ... ... шығуының, оның өз бояуын ... бір сыры – ... ... ... ... ... ... туыстығы жақын аудармашының кезігуі. Екі ... ... ... ... жақсы игергенмен, жандүниесі
қабыспаса, одан автор да, ... да ... ... ... ... ... болмас [45, 154].
«Алар мына ушинтип күн көрүүде. Кемпирдин кулагы катуу, сырттан болор-
болбос үндү қаңырыш угуп, өзүнче ... ... ... ... нуру ... ... уулун аягансып, кейиштүү карап:
«Ай, балам, байкуш балам!» - дегендей уурдана үшкүрүп ... ... ... ... күн ... ... ... селк етіп, шала еститін
құлағын сыртқа тосып отырған қарт ана ұлына аянышпен қарап, ішінен:
«Ай балам, ... ... - деп ... ала ... де, ... ... Уайымнан сарғайған ананың көзі қып-қызыл, бетінде қан-сөл жоқ,
күні-түні ойлағаны жалғыз ұлының аянышты ... - деп ... бұл ... де ... ... оның ... «кызыл жээк», «нуру өчкөн көздөрү», деген ... ... ... ... ... ... ... өз жанынан мынандай
«Уайымнан сарғайған ананың көзі қып-қызыл, бетінде қан-сөл жоқ, күні-
түні ойлағаны жалғыз ұлының аянышты тағдыры», сөйлем ... сол ... осы ... ... ұқсайды. Сондай-ақ, бұл сөйлемдегі «Ай,
балам, байкуш балам!», деп келетін ... ... ... ... кетпей, азда болса тігісін жатқыза аударса дұрыс болады ғой
дегенді айтпақпыз.
Мысалы, «Балам-ай, байғұс ... ... ... ... ... ... ... әрі қазақы ұғымға жақындата түскен болар еді.
«Ар күнү таңда жер-сууну бүт аппак бубак басып, суук күндөн күнге күч
алууда. Тоо ... ... кыш ... ... Согуш болсо күчөгендөн
күчөп, жакында басылар түрү жок.
Дале аскерге жөнөп жаткан ... ... ... ... ... басы бозарып, қурайлар қырау шалған бүрлерін жерге түсіріп ... ... да, ... еріп ... маңындағы егін аңыздарында жайылған қойлардың дымқыл жонынан көң
иісті бу бұрқырайды. Қызыл аңдыған сауысқандар қойдан ... ... ... Тау ... ... қыс ... жуық арада басылар сыңайы жоқ. Ел азаматтары майданға жөнеп
жатыр», ... ... ... ... ... ... келтірілген
нұсқалар аралық сәйкессіздіктерді бірден ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты аудармашы шеберлігі
мен оған тән кемшіліктерді айқындау, және оған тероиялық тұрғыдан баға ... ... ... ... ... ... ... күнү таңда жер-сууну бүт аппак бубак басып, суук күндөн ... ... мына бір ... ... ... ... кетеді де, оның орынына,
«Ертелі-кеш жусан басы бозарып, қурайлар қырау ... ... ... жатыр. Қар жауады да, әп-сәтте еріп ... Ауыл ... ... ... ... ... ... көң иісті бу бұрқырайды.
Қызыл аңдыған сауысқандар қойдан ... ... ... жүр», деп келетін
ұзынан-ұзақ, бірнеше сөйлемдер тізбегін өз тарапынан қосып ... Бұл ... ... түпнұсқа авторын толықтырғысы келді ме, жоқ
әлде, басқа да себебі болды ма, біз үшін ... ... ... ... бұл ... құптамасымыз анық. Осы үзіндіге тән «Дале аскерге
жөнөп жаткан ... ... ... ... да ... дей ... ... тәржімашы «Ел азаматтары майданға жөнеп жатыр», ... ... ... те, «Ел азаматтары майданға кетіп жатыр», немесе, «Ел
азаматтары майданға аттанып ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз еді.
Қырғызшада:
« - А-а, секетиң кетейіндер, үнүңөрдү кайра күн да бат эле келгиси
бардыр, - дешип кемпирлер жасын сыгат», деген сөйлемді ... ... - Ай, ... ... ... ... естітер күн тезірек келсін!
– деп жылайды далада ... ... ... ... ... ... ... де бірнеше кемшіліктердің бой көрсетіп қалатындығы
байқалады.
Біріншіден, түпнұсқадағы ... ... ... сыгат», дегенді,
аудармада «- деп жылайды далада жиналған кемпір-шалдар», деп, ... ... ... сөзін қажетсіз болса да қосып қойса, екіншіден, «А-
а, ... ... ... тіркесті, «Ай, зекетің болайындар», деп
аударғаннан. Бұдан гөрі, «Әй, садағаң ... ... ... ... ... ... кайра күн да бат эле келгиси бардыр», ... ... ... күн тезірек келсін!» дегеннен гөрі, ... ... күн ... болса екен»,- деп аударған ләзім.
Осы үзіндінің аударылу барысынан, ... атап ... ... ... ... ... аңғарылады.
Қанша дегенмен, түпнұсқа тілі қазақ тіліне ұқсас бола тұрса да, кей
тұстарда ... ... тән ... ... ... ... Сондықтан, тәржімашының осы тектес әрекеттерін аудармадағы елеулі
кемшілік деп ... ... ... мына бір сөйлемдерді қазақ тіліне тәржіма ... ... ... ... ... ... ... қос
нұсқаны алыстыра қарастырғанда мәлім болды. Мысалы,
Қырғыз тіліндегі мәтін үзіндісі:
«Ырга жан дүйнөсү менен бериле ... ... ... ... өйдө ... ... карады. Айылдын сыртына ажыдаар келгенсип,
ушул жерге ... ... ошол ... оп ... ... менен
кармашууга камынгансип, эл менен коштошуп, ыйлаганы ыйлап, күлгөнү күлүп,
бирок жалпыга келген кыйынды сен, мен ... бир ... бет ... ... ... бирине-бири жакшылык тилеп жаткандары Сейденин жүрөгүн
ысытып, көңүлүн чалкытты. ... ... ... ... ... коргоп
калбас беле. Кыялында ал азыр тура ... ... ... садага
кетейин! Күлгүндей чагыңарда эл-журттан ажырап, боздоп ... ... кое ... силер үчүн мен эле барайын, мен эле өлүп берейин!»
- дегиси бар. Бирок ошол замат Ысмайылга талкан тартып жеткириш керек ... кылт ... ... ... муздай түштү, көңүлү бузулуп, Сейде дагы да
башын ылдый салды» [43, 135],- деген үлгіде берілсе, бұл ... ... ... ... ... мән берсек.
Қазақ тілінде:
«Өлеңге әбден берілген Сейде бір кезде басын ... ғана ... ... ... ... шолып өтті.
Жастардың мына кейпі Сейденнің көңілін үлкен қуанышқа бөледі: бірінің
жүзінде қайғы ... осы ... ... ... ... ... ... оның ойына сап
ете қалды. ... шар ... ... ... тағы да басын төмен
салбыратып, қалың ойдың құшағына еніп кетті» [44, 171], - деп ... ... ... ... ету себебі бізге түсініксіз жағдайда
қалып отыр. Сондықтан, бұл жолдардың белгісіз техникалық ... ... да, ... ... ... жемісі болуыда мүмкін
екендігін жоққа шығара алмаймыз. Қалай десек те, түпнұсқа бүтіндігін ... ... ... сөзін толық жеткізу, ... да, ... да ... ... дей келе бұл ... де өз тарапымыздан
тәржімалап ұсынғанды жөн санадық.
«Айылдын сыртына ажыдаар келгенсип, ушул жерге чогулган жаштар, ... оп ... ... ... ... камынгансип, эл менен
коштошуп, ыйлаганы ыйлап, күлгөнү күлүп, бирок жалпыга келген ... ... ... бир ... бет ... ... жолу ... бирине-бири
жакшылык тилеп жаткандары Сейденин жүрөгүн ысытып, көңүлүн чалкытты.
Колунан келсе ушуларды көкүрөгүн тосуп коргоп калбас беле. Кыялында ал
азыр тура калып: ... ... ... ... ... чагыңарда эл-
журттан ажырап, боздоп кетип бара жатасыңар!
Мени кое бергилечи, силер үчүн мен эле барайын, мен эле өлүп ... ... ... - ... жолдарды қазақ тіліне:
«Ауылға сырттан келіп, осы жерде жиналған жастардың алыс ... ... ... ... ... бірде күліп, осы бір басқа түскен
ауыртпалықты бірге көтеруге сөз ... ... рет ... да ойнап-күліп,
біріне-бірі жақсылық тілеп жатқандығы Сейденнің жүрегін жылытып, ... ... ... ... ... ... қалмас па еді. Ол бір
сәтке, «Сендердей балалардан садаға кетейін! Балғын ... ... ... ... бара ... Мені ... Сендер үшін ман-
ақ барайын, мен-ақ өлейін!» дегісі де ... - деп ... ... ... ... ... бөксөлүү коктуларда кулак-мурдун ... ... ... ... ... ... ... жок», деген сөйлемді, «Тұман
жапқан адырлы атырап тып-тыныш «қаңқ» деген қарғаның да үні ... ... бұл ... ... ... ... ... сөз
тіркесін «тып-тыныш» деп берудің орынсыз екендігі айтпаса да түсінікті.
Аталмыш тұрақты сөз ... ... ... деп ... ... қазақ тіліндегі «құлаққа ұрған танадай», деп келетін
баламасымен аударғанның жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... ... екендігі анық. Сонымен қатар
түпнұсқадағы «как» деген ... ... ... ... ... сөйлемді
қысқартып, «қаңқ» деген қарғаның да үні естілмейді», деп беруі де ... ... ... Оның ... ... деген қарға, «құқ» деген құзғын
жоқ», деп аудара салса аса қиындық тудырмас еді.
«Ошол замат нары күнөсте ... таш ... ... ... ... ... ... қыйқырышып, биринен бири озо, тызылдап жүгүруп
жөнөшөт.
-Ана Курмакем! Тигине!
-Атамдын каты!
-Атамдан кат ... - ... осы бір ... ... ... ... ... күн астында ойнап жүрген үш бала шешесінің дауысын есіте
сала почтальонға қарай ... ... ... хат ... - деп, ... ... көтеріп, айқайлап
келеді», - деп аударған екен. Аударма нұсқа мен ... ... ... ... болғаны болмаса, тұлғалық ұқсастықтың мүлде
сақталмағандығы даусыз. ... ... ... ... ... ... өз тарапынан қосып, оның есесіне түпнұсқада
бар «Тотойдың», «тастан қора жасап», сөздерімен қос, ... ... ... ... де ... ... деуге болады.
Басқасын айтпағанның өзінде, көркем мәтін ішінде қолданылған
диологтың кейіпкер мінезін ашу үшін ... ... ... ... тағы бар. Сондықтан, кез-келген аудармашының бұндай жәйттарға сақ
болғандығы сапалы ... ... ... ... ... ... бұл үзіндіні де қайыра аударуды қажет деп таптық.
«Осы кезде ыстық күнің астында тастан қора ... ... ... ... ... ... айқайлап, бірінен бірі оза зымырай жөнелді.
-Бұл Құмекем әкемнен! ... ... хат ... тағы бір ... ... ... кыш эми ... сууруп келеди.
Кечээ эле жер бети кара эле, бүгүн күнгөй-тескей ... ... ... тоо боорлоп ак боз киргилт туман илең-салаң илкиит»,- ... ... ... ... ... аударсақ мынадай үлгіні
кездестірген болар едік. «Ие, қыс енді біржолата түсті.
Кеше ғана жер беті қара еді, енді міне ақ ... ... ... ... ... ... оранған». Қырғызшасындағы «Ооба, кыш эми биротоло
кылычын сууруп келеди», дегенді, «Ие, қыс енді біржолата түсті», - ... тым ... ... ... Оның ... «Иә, қыс қылышын
сүйретіп біржолата келгендей», - десек ... ... әрі ... ... эле жер бети кара эле, ... күнгөй-тескей дебей тегиз ... тоо ... ак боз ... туман илең-салаң илкиит», - дегенді,
«Кеше ғана жер беті қара еді, енді міне ақ ... ... ... ... ... тұманға оранған»,- деп аударғанның да оңып тұрғандығы
шамалы. Бұл жерде де авторды ... ... ... ... ... ... ... «Аударма психологиясы және мәдениеті» атты ... тән кең ... ... аудармашыға да қажет. Өмірді терең
білу, әр халықтың ... ғана ... ... дәстүр-салты, тарихы,
өнері, т.б. жайлардан хабардар болу – ... ... ... ... ... ... мәлім [46, 21].
Түпнұсқада кездесетін «бүгүн күнгөй-тескей дебей тегиз кар жамынып»,
осы жолдарды аудармашы «енді міне ақ көрпені көсіле ... ... ... ак боз ... ... илең-салаң илкиит», дегенді, «тау шыңдары
бозғылт тұманға оранған», деп мәтін шеңберінен тысқары түрде, ... ... Әр ... ... ғана тән ... бояуы болатынын ескерсек, аударма
өнеріндегі ырғақ, сөз байлығы, сөз әсерлілігі және нәрлілігімен бірлікте
зерттелуі ... Бұл ... ... «Аударма ахуалы ойлантады» деген
мақаласында «Сөздің екпінін, прозаның әуезділігін ... ... сол ... ... ... ырғағы мен әуезділігін зерттеу ... ... ... [20].
Көркем аударманың мәні мен ролі жайлы Г.Гачичеладзе былай ... ... ... есть вид ... ... где ... ... аналогичную той, которую выполняет для оригинального
творчества писателя ... ... ... ... ... ... художественную действительность избранного
им произведения в единстве формы и содержания» [47, ... ... ... ... ... өзге ... ... аударылған әдеби шығармалардың көбісіне тән.
Осы орайда Қалжан ... ... ... аударған тағы бір
шығармасы «Жәмилә» атты шығармасына тоқталсақ. Бұл шығарма тікелей ... орыс ... және ... ... ... Қазақ тіліндегі
нұсқасын аудармашы түпнұсқа ... ... ... ... ... ... ... да көңіл аударып отырған сияқты.
«Жәмилә» Шыңғыс Айтматовтың ең сүбелі туындыларының ... ... ең ... ... мир» ... 1958 жылы №8 ... жарияланған.
Ал қырғызша нұсқасы «Ала-Тоо» журналында 1958 жылы №10 санында жарияланды.
Шыңғыс Айтыматовтың атағын кеңге жайған осы ... ... Луи ... ... ... ең озық баян» деп «Культура и ... ... ... [48, ...... алғашқы жазушылық триумфы десе де болады.
Шығарма жариялана салысымен әлем ... ... ... ... ... шығарма негізінде М.Раухвергер «Жәмилә» атты опера жазса, И.Поповская
толық метражды фильм түсірді. Қазақ композиторы И.Жақанов «Даниярдың жыры»,
«Жәмиләнің ... ... ... ел ... ... ... 1963 жылы
Лениндік сыйлыққа ие болды.
Көркем аударманың ... ... ... ... ... ... мен ... иірімдерін, көркемдік өзгешеліктерін жаңғыртып,
жарқырататын, қайта ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі әдеби процесте алатын рөлі үлкен.
Аударма - әдебиеттің кең арналы, мол саланың ... Осы ... ... шығарманың орыс, қазақ және түпнұсқа тіл ... ... ... ... ... шығарманы орыс тіліне А.Дмитриева
аударса, қазақ ... ... ... ... ... – ең қиын да,
күрделі жанр.Оған қойылатын талап пен тілек әрдайым ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның стилін сақтау;
түпнұсқаның мазұнын беру; аударма тілі түпнұсқанікіндей жеңіл ... ... ... ... ... ... шығарма аудару кім-кімге ауыр
тиетіні ... ... ... ... ... бир ... жол ... мен ушул алкагы жөнөкөй жыгачтан
жасалган сүрөттүн алдына келип турам. Мына эртең да айылға жөнөймүн ... мен ... ... ак тилек бата алып жаткан өңдүү, аны көшкө көз
айрыбай тиктейм.
Ушул күнгө чейин бул ... эч бир ... да ... ... ... ... туугандарым келгенде, көзден далдалдап бекитип коем. Анча
эле жашыргандай ... бар, ... деп, ... ... ... ... ... бул сүрөттүн эч қандай ықсыз жайы дәле жоқ, же болбосо, ага «көз тийип»
кетет дегендей ал бир ашқан ... да ... ... көрүшке жөнөкөй эле
қалдыресе сүрөт. Бетине тартылган жер қандай жөнөкөй болсо, сүрөт өзү дағы
ошондай жөнөкөй [48, ... ... ... стою я ... этой небольшой картиной в простенькой рамке.
Завтра с утра мне надо ... в аил, и я ... на ... долго
и пристально, словно она может дать мне доброе напутствие.
Эту картину я еще ... не ... на ... ... ... ... ко мне из аила ... я ... ... ... В ней нет ничего ... но это ... не ... Она проста, как проста земля, изображенная на ней [49, ... ... бір ... ... ... мен осы қарапайым ағаш рамкаға
салынған, шағын суреттің алдына ... ... ... мен ертең де ауылға
жүрмекшімін. Жолыма ақ бата тілегендей, мен онан ... ... көз ... ... ... мен бұл ... ... көрмеге де берген жоқпын, ол
тұрғай ауылдан туыстарым келгенде, көзінен тасалап ... ... ... несі бар ... әлде ... әбес пе деп ... ... бұл суреттің ондай ештеңесі жоқ, иа болмаса, оған «көз тиеді» дегендей
ол бір көркемөнердің теңдесі жоқ ... да ... Бір ... кәдуілгі
сурет. Оның бетіне түсірілген жер бедері қандай қарапайым болса, сурет те
сондай қарапайым [50, 11].
Алдымен ... ... ... ... ... ... өзіндік еркіндікке бара алған. Сөзбе-сөздіктен қашып, мазмұн
тереңдігін жеткізгісі келгені анық байқалады. Қырғызша нұсқасындағы ... ... бата ... ... ... «доброе напутствие» деп қарапайым
аударады. Ал бұл туысқан қырғыз елінің ойын ... ... ... ... бата ... деп ... әрі дәл жеткізеді. Бұл ұлттық реалиилерді
берудегі аудармашының жетістігі десек те ... Орыс ... ... ... ... қазақ тілінде сөзбе-сөздікке көп ... Және ... ... тек ... ... ... ... нұсқасына да мән беріп отырған. Оны «в ... ... ... ... тіркестен аңғарамыз. Оны аудармашы «қарапайым ағаш
рамкаға салынған» деп орыс ... ... ... Бұл ... ... ... сөзі ... жоқ.
Көркем аударма процесінде, ... ... ... ... ... мен ... арасындағы бірлік пен тұтастықтың
сақталуының маңызы жоғары. Түпнұсқаның ... мен ... ... келісім мен жарасым аудармада ... ... ... ... ... ... шығармашылық даралығы мүлде
бұрмаланып, түпнұсқа бір басқа туынды болып шығады. ... ... ... ... болмаса да аудармада түпнұсқаның мазмұнына да,
көркемдік ерекшеліктеріне өз әсерін ... ... ... түпнұсқа мазмұны мен пішіні дәл жеткізу не біршама дәл
жеткізу аударма ісіндегі ең бір ... ... әрі ... ... мен ... ... ... маңызды көрсеткіш
болып табылады. Бір ұлттық тілде жазылған көркем шығарманы екінші ... ... ... ... ... ... ... жасау, аудару оңай
емес. Десек те, түпнұсқа белгілі бір ұлттың жазушысының шығармасы ... ... ... ... ... болса, онда оны өзге тілге аудару
аудармашыдан үлкен жауапкершілікті ғана емес, сонымен қатар үлкен ... ... да ... ... ... ... ерекшеліктеріне
тоқталу мәнді де маңызды болмақ. Сондықтан аудармашының таланты – айырықша
талант ... осы ... ... барысында анық көзіміз ... ... өз ... ... мен ажарын, көркемдік бейнелеу
мүмкіншілігін, ... ... ... ... ... болумен
қатар, түпнұсқа мазмұны мен мәнін, тілдік байлығын, ұлттық ... ... ... маман. Ол аудармашы ретінде түпнұсқаның мазмұны мен пішінін
толық игеріп, өз аудармасында олардың арасындағы байланысты, келісім ... ... ... ... ... ... ... мағыналық-құрылымдық жүйесіндегі әр мағыналық бөліктің көркемдік-
эстетикалық қызметін дәл тану, оның өзі ... ... ... өзара
байланысы мен сабақтастығын, арақатынасын аңғару, сөйтіп ... ... ... аудармашының таланты мен танымынан туындайтын ерекше
шығармашылық ... ... ... сол ... ... ... ... тоқталсақ.
Қырғызша нұсқасы:
Сүрөттүн тээ ички тереңинде – күзгү асмадын ... чет ... ... булуттарды бир жакка бет алдырып, алыста ... ... ... ... бара ... ... берки көрүнүштө –
бозоргон сары талаа, кең өзөн. Чет-четтен ... ... ... ... ... ... ... жолдо, катарлаш баскан эки
жолоочунун изи тигинен бери ... ... улам ... ... ... жерге даана түшүп, өзддөрү азыр дағы бир-эки ... ... ... ... ... ары ... ... сезилет. Айтмакчы,
жолоочунун бири... Бирок мен шашпайын, сөз башынан болсын [48, 196].
Орысша нұсқасы:
В глубине ... - край ... ... ... ... гонит над
далекой горной грядой быстрые пегие тучки. На первом ... - ... ... ... И дорога черная, еще не просохшая после недавних
дождей. Теснятся у ... ... ... ... чия. ... колеи тянутся следы двух путников. Чем дальше, тем ... они на ... а сами ... ... ... еще шаг - и
уйдут за рамку. Один из них... Впрочем, я забегаю немного вперед [49, 150].
Қазақша ... арғы ... ... ... ... бір шеті ... Жел
бірен-саран бұлттарды алыста мұнартып көрінген шоқыларға қарай ... Онан бері – ... ... сары ... Екі ... ... қалың
шилері бар, жауыннан кейін беті тобарсыған қара жолда қатар ... ізі ... ... ... бері жақындаған сайын, іздері жерге
айқын түсіп, енді ... ... ... ... ... кететіндей.
Айтпақшы, жолаушылардың бірі... Бірақ, мен асықпайын, сөз басынан болсын
[50, 11].
Аударма ... ... ... бар. ... да ... Мысалы: «бозоргон сары талаа, кең ... ... ... нұсқа
орысшада «красно-бурая полынная степь» деп аударылса, қазақшада ... сары ... деп ... ... ... ешбірінде «кең өзен»
тіркесі қамтылмаған. Ұмыт ... ... ... ... қазақ тіліне
аударғанда орысша мәтінге көбірек назар аударған. ... екі ... ... алшақтап кетпеген.
Көркем әдебиетті аудару - творчестволық ... Ол ... ... ... ... Оның үстіне
творчество ... ... ... көп ... ... Абай
аудармаға осы ... ... ... ... ұлт ... шығармашылығы орыс жазушының да ... ... Ұлт ... ... орыс тілі арқылы ... ... ... Туысқан халықтар әдебиетін тікелей өз ... ... ... [51, 47б.]. ... ... ... орысша
нұсқасына көп еліктемей, тікелей аударғаны дұрыс болар еді. Өйткені мәтінде
орысша нұсқа негізінде жасалғандығы ... қала ... ... ...... монологтарды
үйлесімді қиыстырылуынан, кейіпкерлерінің психологиясын терең білгірлікпен
сипаттауынан, тілінің көркемдігінен т.б. ... ... ... ... ... ... ... біледі. Оның шығармашылығына тән
ерекшелік – кейіпкерлерінің ішкі ... сан қилы ... ... ... ... ... өз сөздерімен, қимыл-
әрекеттерімен шебер көрсете біледі. Бұл диалогтарда да ... ... тағы ... ... нұсқасы:
- А-а, тумардай болган қатыңардан айналайын! – деп коет ал,көзүнө
жаш ала үшкүрүп. – Ата-эне, ... дейт ... ... коюп ... ... ... ... биз эмне... Үйдө эмеспизби... Мен аманмын деп ... эле ... ... ошо да ... чоң ... [48, ... ... А-а, дорогие мои, как талисман мы будем ... ваши ... ... она ... от слез ... - Вот ведь справляется, как
там отец, мать, родичи... Да куда мы ... ... ведь у себя ... А ... вам? Хоть одно ... черкните, жив, мол, я, и
все – нам большего не надо... [49, 161].
Қазақша ... А-а, ... ... ... ... – деп қояды ол
көзіне жас алып. – Ата-ана, туғандар дейді тура. ... ... ... ... ... біз не... үйде ... бе... Мен ... деп бір
ауыз сөз жазып қойсаңдар, осы да бізге үлкен ғанибет... [50, 20].
Аударма нұсқаларды ... ... ... орыс ... ... ... ауыз сөздер қосылып кеткен. Мысалы, «дорогие мои»
дегендей қаратпа сөзді ... ... ... Бұл ... ... ... Ал ... тіліндегі нұсқада бұл сол қалыпында беріледі. Және
тұмар сөзі де сол ... ... Бұл ... ... ... ... ... екіншіден ұлттық менталитеттің жақындығынан
болса керек. Сондықтан әр аудармашы өз тілінің ерекшелігіне қарай аударса
керек.
«Ішкі ... ...... ішкі ойы, ... сырын
білдіретін, эмоциялық әсерді байқататын көркемдік ... бір ... мен мәні адам ... ... және ... ойлау жүйесінің
дамуына байланысты өзгеріп отырған» [52, 371], - деп Г.Пірәлиева анықтама
берсе, профессор Б.Майтанов «Монолог, ... ... ... ерекшелігі,
ойлау сипаттары, образдың дүниетанымдық арналары өрнектеледі. Шығарма
идеясының не бір ... ... ... ... ... ... дәні көп ... сөздер ағымымен бейнеленеді» [53, 291], - дейді диалогқа жан-жақты
тоқтала келе. Бұған қосарымыз ... ... ... диалогтарда
көп ешкімге айтыла бермейтін астарлы сыр жатады. Мәселен аталмыш жазушының
повестеріндегі кейіпкерлердің өзара ... ... Онда ... ... таба ... ... басым тұрады. Демек, ... ... ... ... ... ... кездесетін мұндай монолог, диалогтар аудармашының стильдік
ерекшеліктерін айқындаумен бірге характердің де ... ... ... оның ... ... ... ... уақыт тынысы да
сезіліп отырады. Ендеше ... ... ... тілдік компоненті
олардың идеялық-эстетикалық мән-мағынасын айқындайды.
«Жәмилә» повесінің ... ... ... ... ... Нұрмахановқа да оңай түспегені анық. Екі тілдегі ... ... ... ... икемдеп, нақты, түсінікті тілмен аударуы
үлкен жетістік деп ойлаймыз. Өйткені аударылған шығармалардың ... ... ... ... көңіл аударғандығы анық байқалады. Аудармашы зор
жауапкершілікті сезінген.
Ш.Айтматов повестерінің ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... назар аудартып отыратындығында. Адам
болмысына қатысты терең философиялық ... бір ғана ... ... өз ... ... ... Кейіпкерлердің мінезін, қоғамға
көзқарастарын білдіру үшін автор небір қиын ... ... да ... ... ... ... ішкі тебіренісі беріліп,
жан сыры ашылады, адам характері дамиды. Осындай күрделі ... ... ... ... ... аз тер төкпегені
жоғарыдағы шығармаларды талдау барынсында көзіміз анық жеткендей болды.
Аударма нұсқаларды оқи ... ... ... іштей
арпалысының басымдығына көз жеткіземіз. Көбінесе автор ойы мен кейіпкер ойы
тұтасып кеткені байқалады. Бұл аудармада да лайықты ... ... ... ... сана ... ... да ... психологиялық
ахуалға жол береді. «Жәмилә» повесіндегі Жәмилә ... ... ... ... Басты кейіпкер өзімен-өзі болып, оңашаланып,
психологиялық тебіреніске жиі беріледі. Яғни ... ... ... ... да драмалық шиеленіске әкеліп соғып жататында кездері
болады. Кейіпкер рухани тығырыққа ... ... ... ... ... гөрі ... толғану, ойлану, кейіпкер тебіренісі,
іштей арпалысы басым. Осылар арқылы ... ... ... ішкі ... ... ... жан сыры ашылады. Бірте-бірте
кейіпкер характері дамиды.
Сонымен жоғарыда талданған аудармаларды жинақтап ой ... ... ... ... «Алғашқы ұстаз», «Жәмилә» повестері мен
«Ақ жауын» әңгімелері ... төл ... ... ... ... кездесетін қырғыз жер атаулары мен жергілікті
сөздерді қоспағанда ... ... ... сөздік құрамында бар,
жалпыхалықтық қолданыстағы сөздер екенін байқаймыз. Әрине қырғыз тілі ... ... ... ... ... жақтары да мол екенін жоққа шығара
алмаймыз. ... ... ... өз ... ... ... әдеби тілін терең түсініп аударғанның арқасы деуімізге ... ... ... ... ... ... енетін байырғы сөздік
қордағы сөздерді есептемегенде, жазушы өмір ... ... ... ... ... ... ... мизам, жарғақ, тәрізді көнерген
сөздер, бешпент, күртеше, азан т.б. тәрізді ... ... ... ... сол ... ... ... станция,
фонарь, эшелон, семья, ... ... ... ... колхоз, президиум, почта, комсомол т.б. сияқты орыс ... ... ... терминдер, сөз тіркестері жиі кездеседі.
Мысалы, аудармашы қазақ әдебиетіне Абай арқылы еніп, ақын-жазушылардың
шарықтаған шабытын байқататын поэтикалық сөздер мен сөз ... ... пен ... түрлерін (эпитет пен теңеу, метафора, ... ... т.б) осы ... ... ... ... бір
ғана жел және терек сөздернің алуан түрлі ... мен ... ... ... ... ызғарлы жел, сұрапыл жел, долы жел, ұйытқыған
жел, шилер басын сипай соққан жел, ... жел, өкси ... ... жел, ... ... биік ... алып ... қайран терек, асыл
терек, т.б. Осыған ұқсас ... түн, ... ... суық сөз, дымқыл жон,
ызғарлы бұлт, қара түн, күс табан, жарғақ ... т.б. ... ... ... өн бойына арқау болып, олардың тілдік шебер де көркем
жазылған шығармалар болуына септігін тигізіп тұрғандығы ақиқат.
Сондай-ақ, шығармаларға өң ... ... ... ... ... тілінде молынан кездесетін кездесетін астарлы сөздерді, ... жиі ... ... қаны қаны ... ... ... қолы ... жаны жай табу, маңдайынан мұздай тер бұрқ ету, жүрегі
қысылу, тықыр таялу, сыр алдырмау, бас ... ... ... ... ... ... араны ашылу, басына қара күн туу, т.б. ... ... ... ... ... ... ... келтіре кетейік.
«..Қара түннің көрпесін жамылған Қаратау шатқалы тастай қараңғы. ... ... ... одан ... ... көзге түртсе көргісі.
Станциядан әрі-бері поездер өткенде, айналаны ... ... ... ... көз ... ... селт ... де, қайтадан бұрынғы меңіреу
қалпына енеді. Поездар өтіп кеткеннен кейін ... ... өлі ... ... 157]. «Бетпе-бет» әңгімесінің кіріспесі ... осы ... ... ... сөз ... ... ... сөздермен алмасып, адамның тұла бойын
түршіктіретін ... ... ... Ал бұл орыс ... ... мәнге ие бола алмайды. Онда қарапайым «темна» сөзімен алмасады.
Орысша нұсқасы:
Мимо единственного на полустанке фонаря ... ... ... ... ... В эту ночь ... ... листву. Прямые и
стройные, как шомпола, упруго раскачива-лись они на ... и шум ... ... напоминал отдаленный рокот моря.
Темна ночь в ущелье ... ... Но еще ... она ... ... под ... ... от времени темнота словно колышется
от света и грохота ... ... ... ... и снова на
полустанке ... и ... [49, 105]. ... ... ... тіліндегі
артықшылықтарды, күрделі сөз орамдарын көптеп ... ... ... ... сипаты арқылы әр ауылдың басынан кешкен қиындықты дәл
тауып көрсетеді. Мысалы, үңірейген ... қара түн, ... ... ... ... ... ... көргісіз, айналаны зілдей басып жатқан түн,
өлі тыныштық ... ... қай ... ... ... ... айтқанда Қалжан Нұрмаханов екі ... де ... ... екі ... да ... мен психологиясын көкейіне мықтап түйген
аудармашы. Оның аудармалары халықтық дәрежеге көрелген ... ... ... ... бар. ... ... сынды аты әлемге әйгілі
болған дарабоз жазушысын қазақ халқына алғаш ... ... ... оның ... әдебиетіміздің биік төрінен орын ... ... ... ең басты талап – шығарманың көркемдік-идеялық
күші мен ... ... ... Ол ең ... ... ... ... керек.
Аудармада өз тарапынан сөз қосып, ауа жайылып кету ... ... ал ... ... ... деп, ... ... қою – тіл бұзарлық болады. Мұның екеуі де сорақы. Нағыз
творчестволық аударма дегеніміз ... ... ... ... ... оның көркемдік-идеялық қасиеттерін толық жеткізу, ... ... да ... етіп ... Осы ... ... ... ғана аударма
нағыз аударма болады.
Аударма - әдеби шығарманың бір тілден екінші тілге ... ... ... ... ... негізінде жазылған көркем туынды. Ертерек
кездерде белгілі сюжетке жазылған еліктеу түріндегі шығармалар аз болмаған.
Оларды дәп бүгінгі дәуірде ... ... ... ... ... ... ... аударма деп саналғанмен, шынында төлтума шығарма сипатына
ие болды.
Мысалы, Абайдың Пушкин, Лермонтов сияқты орыс классиктерінен ... ... ... ... ... аудармаларымен қатар, еркін
еліктеу түрінде жазылған, өзіндік туындыға ... ... да бар. ... ... ... да ... негізінен сәйкес болуға шарт.
Әрине, шығарманың мәтінін ... аяқ ... ... мүмкін бола
бермейді.
Әсіресе, поэзиялық шығарманың аудармасында кейбір еркіндіктер болмай
қоймайды. Өйткені бір ... ... сөз ... ... бейнелі
сөздер көшіріп, сол түпнұсқадағы қалпын сақтап жеткізуге келе ... ... ... ... ... ... ... гөрі, сол әдебиетке
тән көркемдік ойлау, бейнелеп сөйлеу, сөз қолдану ... ... ... ... ... ... ... әсерлігі де толымды болмайды. Сондықтан
аударма нұсқаға қаншалық жақын келетініне орай ... ... ... балама аударма деп ажыратылады. Түгелдей алғанда, ... ... ... ... ... ... аяқ ... тәржімалау емес,
сөздердің мағнасын, көркемдік қуатын, бейнелік ... ... ... ... ... сөз ... мәні де айырықша зор. Өйткені аударма
арқылы бір халықтың таңдаулы әдеби шығармаларынан басқа ... ... ... жер жүзі ... көптеген тамаша туындылары қазақ ... ... ... қазақ жазушыларының туындылары да басқа тілге
аударылып келеді. Аударма арқылы ... ... ... байи ... ... қазақ халқының өз мүлкі, өз табысы. Сол себепті де
жұртшылық оның әрқашан оның жақсысына ... ... ... ... әлі ... ... шешімін таппаған күрделі мәселелелердің
бірі – шет тілінен қазақ тіліне аудару мәселесі туралы кітаптардың ... ... та, ... ... ... ... ... жоқтың қасы. Бұл
әрине келешек аудармашылардың алдында тұрған зор міндет.
Сөзімізді қорыта келе бұл ... ... ... ... қойған
мақсатына толығымен жетті дей аламыз. Оған дәлел ретінде қос ... ... ... ... мен ... айтар едік.
Жұмыстың алғашқы тарауында аударматанушы Қ.Нұрмахановтың аударматануға
қатысты айтқан ой-пікірлері мен тұжырымдарына тұңғыш рет ... ... ... ... ... негізінде оның қазақ аударма мектебіндегі
алар орыны айқындалды.
Ал соңғы тарауда Қ.Нұрмахановтың ... ... ... ... оның ... ғана тән ... құпияларынмен, аударма жасау
барысында қолданатын ... ... ... танысуға мүмкіндік
алынды. Соның нәтижесінде аудармашылық өнердің сыры мен сипаты, мәні ... ... ... ... ... жауап тапқандай болдық.
Зерттеу нысанасы ретінде алынған ... ... ... ... еңбектері, орыс, қырғыз тілдерінен аударған шығармаларын
салыстыра қарап, кемшіліктері мен жетістіктеріне тоқталамыз.
Жалпы, ... ... ... оқи ... ... ... қорына молынан кенелесің, ерекше бір күйге бөлейтін бейнелі
образдарға таң қалмауыңыз мүмкін емес. Оқырманын бірден ... ... ... ... деп ... алмай, аудармашының төл шығармасын
оқып отырғандай әсер аласың.
Қ.Нұрмаханов шығармаларды аудару барысында түпнұсқа мәтінінің ... ... ... дәл ... ... ... бейімдеуді басты
назарда ұстаған. Бұл жерде бейімдеуді «еркін кеткен, таза ... ... ... ... ...... қабылдаушы-
оқырманның мәтінді дұрыс түсінуін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... Қ.Нұрмаханов әр түрлі
прагматикалық мағыналарды беру мақсатында ... ... сөз ... беріп отырады. Яғни, фразеологиялық тіркестер ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады.
Ал, көбінесе қырғыз тілінен ... ... ... аударған
Қ.Нұрмахановтың аудармадағы басты ұстанымы - әр сөздің мағынасын бұзбай,
орынды қолдану. ... ... ... ... дұрыс пайдалану жағына баса
назар аударып ... ... ... ... ... Ш.Айтматовтың «Ақ
жауын» әңгімесін, «Жәмилә» ... ... ... ... көп
ізденіп, талмай еңбек еткендігі байқалады. Аударма жасау барысында түпнұсқа
авторының стилін сақтауға, ... ... ... ... ... мән ... аса бір ыждаћаттылықпен ... ... өз ... ... ... екендігін көрсетсе керек.
Сонымен, бұл жұмысымызда түпнұсқа мен аударма мәтіннің жалпы ... ... ... ... аудармалары мен аудармаға қатысты сын-
пікірлерін зерттеу нысанасы етіп алдық. Аудармашылардың аудармашылық ... ... ... ... ... ... ... үңілу мақсатында аудармашылар жөнінде мәліметтер
жинастыруға күш салдық.
Сонымен, аударманың әр ... жеке ... келе бір ... ... ... ... ұлт пен ұлтты бауырластыратын аударманың мейлінше
жатық болуын талап етеді. Аударманың ... ... қай ... ... ... ой ... жаңаша көзқарастар қалыптастыратыны
даусыз.
Рас, қазақ аударматану ғылымының тәжірибесінде көркем ... ... ... ... зертеу еңбектердің көп екендігі
мәлім, бірақ, аударма сыншыларының еңбектері туралы кешенді талдаулардың
аздығы көңіл ... бұл ... ... ... ... мәні мен
маңызы», атты тарауын дәл осы ... ... ... да, ... тигізер деген мақсатқа бағыттаған едік, және бұл ойымыздың
нәтижесін зертеу барысындағы қол ... ... ... ... ... ... ... В.Г. «Собрание сочинении в 3-х томах». 1-том. М-1948.
2. ... Л.С. ... ... антология казахский.литературый. М.,
1939.
3. Нурмаханова М.К. ... ... ... ... ... ... ... и драматургия».
Автореф.:дисс.на соиск.уч.степ. канд.фил.наук. Алматы, 2010.
4. Тарақ Ә. ... ... ... 2007. – 147 ... ... шалған қыран. Сыншы Қалжан Нұрмаханов туралы ... ... ... 2007. – 224 ... ... Қ. ... достық. (Мақалалар жинағы).– Алматы, 1962.-
260 б.
7. Сәтбаева Ш.І. Әдебиет өрісі: (Абай және Гете, Лермонтов ... ... -1982. -№11. -с. ... ... Х. А., ... М. ... ... қырық жамау Қазақ
филологиясы (Жоғары оқу орындарының профессоры мен оқытушыларының
қазақ әдебиеті және тіл ... ... ... ... 1- ... ... -1975. - 3-13 ... Левый И. Искусство перевода. Москва: Прогресс. -1974. -с. 397.
10. Федоров А.В. ... ... ... ... М.: ... ... Қ. Жас та ... бас болғандай. //Егемен Қазақстан
газеті, 2 қараша, 2007.
12. Комиссаров В.Н. «Введение в Современное ... ... ... Л.С. Язык и ... (Вопросы общей и частной теории
перевода). М., «Междунар. отношения», 1975. 240 ... ... Г. ... ... Казахстана.-1993.-30 декабрь.
15. Гачечиладзе Г. Художественный перевод и ... ... 1980.- ... ... және ... ... ... А.В.Федоров. «Введение в теорию перевода» М-1953
18. Г.В.Плеханов. «Искусство и литература» М.,1948. – 835 с.
19. А.М.Горький. Собрание сочинений. М., 1948.
20. ... ... ... ... ... ... ... «Қарағанды». А-1951.
22. Г.Мустафин. «Караганда». М-1953.
23. З.А.Крахмальникова. «Новый мир» жур. 1954 жылы №9.
24. Ғ.Мүсірепов. «Оянған өлке» ром. А-1953.
25. ... ... ... ... ... Толық шығ.жинағ. 1948.
27. А.Кунанбаев. Собрание сочинений. М-1954.
28. Ғ.Орманов. Таңдамалы шығармалары. ҚМКӘБ.1950.
29. ... ... ... Попович А. Проблемы художественного перевода. - М., 1980. - ... ... С. Н. ... ... в ... лингвистики; Учебное пособие. - Калинин, 1978. -
84-стр.
32. Резвин И.И., Розенцвейг В.Ю. К обоснованию лингвистической ... // ... ... - 1962, № 5. с. ... ... В.Н. ... ... - М.:
Международные отношения, 1980, 166-стр.
34. Мунэн Н. Теоретические проблемы ... ... как ... Вопросы теории перевода в зарубежной лингвистике. - М:
Международные отношения, 1978, с. 36-42.
35. ... С. ... және ... ... ... -А.: ... ... баспасы, 1975, 286-6.
36. Айтматов Ч. 3 томдон турған чыгармалар. (Айтматов Ш. «Ақ ... ... – Ф: ... 3 том. 1982 ж. 425 ... ... Т. ... аударма: табыс пен талпыныс. Алматы, 1979. ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті», 1967, 21 апрель.
39. Айтматов Ч. «Красное яблоко». Алматы, 2004. - 452с.
40. Айтматов Ш. «Қызыл алма». ... 2005. 468 ... ... және ... ... ... 1977.
42. Әбілов А. «Көркем аударма шеберлігі». Алматы, ... ... Ш. ... ... нұсқасы. Ф.,1982. -446 б.
44. Айтматов Ш. «Бетпе-бет» қазақша нұсқасы. Алматы, 1961.-315б.
45. «Уақыт және қаламгер». 12-кітап. ... ... ... Ә.С. ... ... және ... ... 2005.
47. Гачечиладзе Г. Художественный перевод и литературные ... ... ... Ч. 3 ... ... ... – Ф: ... 1 том.
1982 ж. 448 б.
49. Айтматов Ч. ... ... и ... ... 1961. – 315 ... ... Ш. ... Повестер мен әңгімелер. Алматы: Жазушы, 1978.
– 452 б.
51. Талжанов С. Аударма және ... ... ... ... ... ... ... Ішкі монолог. Алматы,1994.- 405 б.
53. Майтанов Б.Қ. Портрет поэтикасы. Ғылыми зерттеу ... ... 2006. - 8 б.т.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды жапсырмалауға үйрету арқылы шығармашылығын дамыту26 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың көркемдік-шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру33 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь