Қазақ орыс ғалымдары – ахмет байтұрсынұлы туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1 Қазақ орыс ғалымдары . Ахмет Байтұрсынұлы туралы ... ... ... ... ... ... ...

2 Ахмет Байтұрсынұлының фонетикалық еңбектері . түркологиялық зерттеулердің негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3 Ахмет Байтұрсынұлының грамматикалық зерттеулерінің жаңашылдығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
А. Байтұрсынұлы – ғұлама жазушы, энциклопедиялық білім иесі, рухани дүниесі биік ғұлама. Ахмет Байтұрсынұлының өзі және творчестволық мұрасы төрт рет репрессияға ұшырады. Бұл тарихи шындық. Көп жылдар бойы зерттемелері “құлыптаулы” қамал ішінде сақталды. Ахмет Байтұрсынұлы жер шарының алты бөлшегінің бір ұшын қамтыған мемлекеттің тарихында жиі кездесетін көп ақтаңдақтардың біреуі. Ахмет Байтұрсынұлы КСРО-да репрессияланған болса да, Қытай да, Монғолстанда, Түркияда, Германия мен АҚШ ғалымдарының еңбектерінде, А.А. Реформатскийдің, А.Н. Кононовтың және басқалардың зерттемелерінде ХХ ғасырдың ғұлама тілшілердің бірі ретінде танылды.
Бүгінгі таңда, Ахмет Байтұрсынұлы еңбектері терең зерттеле бастады. Бұл зерттемелер, мақалалар, естеліктер мен деректі кинофильмдер және тағы басқалар аз да болса, Ахмет атамыздың жазушылық, қоғамдық-мемлекеттік, педогогикалық қызметін сипаттайды.
Енді қысқаша өмірбаянына тоқталып кетсек, Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы 28 (15) қаңтарда сол кездегі Торғай уезіне қарасты Тосын болысының 5-ші ауылында Сарытүбек деген жерде дүниеге келген. Ахмет Байтұрсынұлының әкесі (Байтұрсын Шошақұлы) ауылға інісі Ақтасты іздеп келіп, ойран салған патша әскерлерінің полковнигіне қарсылық көрсеткені үшін әскери соттың шешімімен інісі екеуі 15 жылға сотталып, Сібірдің каторгасына айдалды.
Жетім қалған А. Байтұрсынов немере ағасы Ерғазының қолында тәрбиеленді. Ахмет ауылдағы молданың мектебінде (ислам дінінің негіздері, оқу, жазу, Шығыс әдебиеті, ауызекі халық әдебиеті (фольклор), түркі шежіресі, қазақ шежіресі, тағы басқа) сапалы діни білім алады. 1891 жылы Торғай қаласында екі кластық орыс-қазақ училищесін бітіреді. 1895 жылы Орынбор қаласында, кезінде Ы. Алтынсарин негізін қалаған “Мұғалімдер мектебін” бітіреді. 1895-1905 жылдары Ахмет Байтұрсынұлы Ақтөбе, Қостанай және Қарқаралы уезінде және екі кластық орыс-қазақ училищесінде мұғалім болып істейді. 1907 жылы Ресейдің отаршылық саясатына қарсы күреске қатысқаны үшін тұтқындалып, Қарқаралы қаласының абақтысына қамалды, одан Семей қаласының абақтысына өткізіледі, 1913 жылдың наурыз айынан 1917 жылдың соңына дейін Орынбор қаласында “Қазақ” газетінің бас редакторы болып жұмыс істейді. 1917 жылдың соңынан 1919 жылдың наурыз айына дейін “Алаш” партиясы жүйесінде және “Алашорда” атты уақытша Халық кеңесінің оқулықтар жазу Комиссиясының құрамында қызмет етеді. 1919 жылы наурыз айында Ахмет Байтұрсынұлы Совет үкііметін қабылдап, сол үкіметтің жүйесінде мемлекеттік істерде қызмет атқарады: 1920-1923 жылдары – Қазақстан Халық Ағарту Комиссариатының комиссары; 1921-1922 жылдары – Қазақстан Халық Ағарту Комиссариаты жанындағы Ғылыми Әдеби комиссияның төрағасы; 1921-1926 жылдары – Орынбордағы Қазақтың халық ағарту институтының мұғалімі; 1926-1928 жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогика (тәлім-тәрбие) институтының мұғалімі; 1928-1929 жылдары – Қазақ мемлекеттік университетінің профессоры, 1929 жылы колхоздастыру және конфискация жасау кезіндегі асыра сілтеушілерге ашық қарсы үгіт жүргізгені үшін тұтқынға алынып, Архангельск облысына жер аударылады. Дүниежүзілік Қызыл Кіреске М. Горькийдің жұбайы Е. П. Пешкованың жолдаған өтінішімен А. Байтұрсынұлы 1934 жылы мерзімінен бұрын айдаудан босатылады. 1936-1937 жылдары қайтадан тұтқынға алынады. 1937 жылы желтоқсан айының 8 күні атылады. 1988 жылы қараша-желтоқсан айларында ақталады .
1 Байтұрсынов А. Дыбыстарды жіктеу // Қазақ тілі, 1922. – № 22.
2 Ұлттық рухтың ұлы тіні. Ғылыми мақалалар жинағы (қазақ, орыс, ағылшын т.б. тілдерде). – Алматы: Ғылым, 1999. – 568 б.
3 Сыздықова Р. Сан қырлы саңлақ ақын // Социалистік Қазақстан, 1989. – 4 январь.
4 Ұлттың ұлы ұстазы: “Ұлы тұлғалар” атты ғылыми-библиографиялық серия / Құрастырушы В.Қ. Күзембаева. – Алматы: Қаз. Рес. Білім және ғылым министрлігі, Орталық ғыл. кітапхана, 2001. – 305 б.
5 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
6 Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. – Алматы: Ғылым, 1998. – 216 б.
7 Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов. – Алматы, 1990. – 51 б.
8 Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. – Москва, 1963. – 367 с.
9 Кононов А. М., Барулин А. М. Теоретические проблемы турецкой грамматики // Новое в лингвистике. Вып. ХІХ Проблемы современной тюркологии. – Москва, 1987. – 36 с.
10 Яковлев Н. Ф. Математическая формула построения алфавита (Опыт практического приложения лингвистической теории) // Из истории отечественной фонологии. – Москва, 1970. – 148 с.
11 Ильминский Н. Материалы к изучению киргизского наречия. – Казань, 1860. – 26 с.
12 Зиндер Л. Р. Общая фонетика. – Москва, 1979. – 312 с.
13 Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Мектеп, 1983. – 231 б.
14 Джусупов Ә. М. Фонемография А. Байтурсынова и фонология сингармонизма. – Ташкент, 1995. – 176 с.
15 Мырзабеков С. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі. – Алматы: Сөздік – Словарь, 1999. – 200 б.
16 Қордабаев Т. Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ тіл білімі // Орталық Қазақстан, 1992. – 2 шілде.
17 Қордабаев Т. Қазақтың тұңғыш лингвист ғалымы // Қазақстан мұғалімі, 1988. – 30 декабрь.
18 Қордабаев Т. Бірі емес, өзі // Қазақстан мұғалімі, 1990. – 20 шілде.
19 Әбсадықов А. Ахмет Байтұрсынұлының әдеби мұралары. – Қостанай, 2003. – 144 б.
20 Байтұрсын І. Алтын бесік. – Қостанай, 1998. – 240 б.
21 Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ филологиясы мәселелері атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Арыс, 2004. – 25 б.
22 Виноградов В. В. Русский язык (Грамматическое учение о слове). – Москва: Высшая школа, 1986. – 639 с.
23 Виноградов В. В. Проблемы литературных языков и закономерности их образования и развития. – Москва: Наука, 1967. – 133 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................
1 Қазақ орыс ...... ... ... ... ... еңбектері – ... ... ... ... зерттеулерінің
жаңашылдығы.................................................................
....................................
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ...... ... ... ... иесі, рухани
дүниесі биік ғұлама. Ахмет Байтұрсынұлының өзі және ... ... рет ... ... Бұл ... ... Көп жылдар бойы
зерттемелері “құлыптаулы” ... ... ... ... Байтұрсынұлы жер
шарының алты бөлшегінің бір ұшын қамтыған мемлекеттің ... ... көп ... ... ... Байтұрсынұлы КСРО-да
репрессияланған болса да, Қытай да, ... ... ... ... ... ... А.А. Реформатскийдің, А.Н. Кононовтың және
басқалардың зерттемелерінде ХХ ғасырдың ғұлама ... бірі ... ... Ахмет Байтұрсынұлы еңбектері терең зерттеле бастады. Бұл
зерттемелер, мақалалар, естеліктер мен ... ... және ... аз да ... ... ... жазушылық, қоғамдық-мемлекеттік,
педогогикалық қызметін сипаттайды.
Енді қысқаша өмірбаянына тоқталып кетсек, Ахмет ... ... 28 (15) ... сол ... ... уезіне қарасты Тосын болысының 5-
ші ауылында Сарытүбек ... ... ... ... Байтұрсынұлының әкесі (Байтұрсын Шошақұлы) ауылға інісі
Ақтасты іздеп келіп, ойран салған патша ... ... ... үшін ... ... ... ... екеуі 15 жылға сотталып,
Сібірдің каторгасына айдалды.
Жетім қалған А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... молданың мектебінде (ислам дінінің негіздері,
оқу, жазу, Шығыс әдебиеті, ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа) сапалы діни білім алады. 1891 ... ... екі ... ... ... ... 1895 жылы
Орынбор қаласында, кезінде Ы. Алтынсарин негізін ... ... ... ... жылдары Ахмет Байтұрсынұлы Ақтөбе, Қостанай
және Қарқаралы уезінде және екі кластық ... ... ... ... 1907 жылы ... отаршылық саясатына қарсы күреске
қатысқаны үшін тұтқындалып, Қарқаралы қаласының ... ... ... ... ... өткізіледі, 1913 жылдың наурыз ... ... ... дейін Орынбор қаласында “Қазақ” газетінің бас редакторы болып
жұмыс істейді. 1917 жылдың соңынан 1919 жылдың наурыз ... ... ... ... және “Алашорда” атты уақытша Халық ... ... ... ... ... етеді. 1919 жылы наурыз айында ... ... ... ... сол ... ... ... қызмет атқарады: ... ...... ... ... ... ... жылдары – Қазақстан Халық
Ағарту Комиссариаты жанындағы Ғылыми Әдеби комиссияның төрағасы; 1921-1926
жылдары – Орынбордағы Қазақтың ... ... ... мұғалімі; 1926-
1928 жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогика (тәлім-тәрбие) институтының
мұғалімі; ... ...... ... ... 1929 жылы колхоздастыру және конфискация ... ... ... ашық ... үгіт ... үшін ... алынып,
Архангельск облысына жер ... ... ... Кіреске М.
Горькийдің жұбайы Е. П. Пешкованың жолдаған өтінішімен А. ... ... ... ... айдаудан босатылады. 1936-1937 жылдары қайтадан
тұтқынға алынады. 1937 жылы желтоқсан ... 8 күні ... 1988 ... айларында ақталады .
1 ҚАЗАҚ ОРЫС ҒАЛЫМДАРЫ – АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ ТУРАЛЫ
Жиырмасыншы ғасырдың алғашқы ... жылы – ... ... бір ... ... ... ... Олай дейтініміз, ұлт мәдениеті,
үлкен әдебиет, қазақтық ғылым, білім де – бәрі шын мәнінде осы ... ... ... Бәрінің де кейін қаз тұрып кетуіне, қалыптасуына Ахмет
Байтұрсынұлы тікелей мұрындық болды. ... да, осы ... ... ... ... ... ... ғасыры” десе де
болады.
Ғылым жалпы өзінің филология және тарих сияқты салаларынан ... ... ... ... ... қай-қайсысының да ғылыми өзін танудан
бастау алады. Және қай халықта да ... ... ... ... “қол ұстаса”
қатар тумайды. Жапа тармағай бір мезгілде қалыптаспайды. Мұндай да, әдетте,
алдымен кейбір қоғамдық ғылым ... ... ... ... да мысалы
солай болды: бүгінгі бүкіл қазақтық ғылымның көген басы ... ... ... ... бой көрсетті. Бұлардың әрқайсысының өз алдына жеке
дербестеніп кетуіне Ахмет ... ... ... ... ... тарих және этнология сияқты тарамдары келіп қосылды. Бәрі ... ... келе ... ... ... Мұның да тұңғыш
төрағасы Ахмет Байтұрсынұлы болды. Ол ұлт ғылымының ... ... ... ... ... да оны ... ... “первый светоч науки”
деп атады.
Мысалы, ... ... ... ... 1923 ... ... ... , “Ахмет Байтұрсынұлы 50-ге толды” деген көлемі ... ... ... ... Байтұрсынұлы... оқығандардың арасынан
халықтың намысын жыртып, даусын шығарған кісі”, “ұлт намысын жыртып, ұлттың
арын жоқтаған ... ... ... ... еді”, “қазақ халқының намысын
жыртып, арын жоқтады”, “қазақ халқының ... ... ... ... арын іздеп, сол өзінің ойға алған ісі үшін бір ... ... /29, 43/, – дей ... ... ... ұлт намысы, ұлттың ... ары ... ... ... ... ... Бір ... бұл
мақаланы Сәкен Сейфуллин ... ... ... ... атпен
жариялаған көрінеді.
Ахмет Байтұрсынұлы Мұхтар Әуезовтің айтуы бойынша, “қазақ жұртының
оқыған азаматтарының ... Оның ...... ... ... ... ... істеген ісімен өзіне орнатылған ... ... ... – дейді.
Осы жерде Генрих Гейненің мына бір дана сөзі еске түседі: “Алмастың
ажарын алмас ашады”. Шынында ... ... ... ... ... ойы мен ... ... “қазақ жұртының оқыған
азаматтарының тұңғышы, алғашқы шыққан көсемі”, – деп М. ... ... ... бас ... ... “Не ... ... да, Абай түбірін, тамырын,
ішкі сырын, қасиетін қармай жазады. Сөздің шырайлы, ажарлы ... ... ... ... ... дәмді болуына сыншылық ... ... ... ... ... ... ... үшеуі де болған. Бұлардың
үстіне Абай көсем, үлгі ... ... ... ... Абай ... ... қазаққа зор бақ”, – деп, ... ... ... ... Мұхтар Әуезов “Ақ жол” газетінің 1923 жылғы 4 ақпан 270-ші
санында жариялаған “Ақанның елу ... ... ... ... ... орыс досы ... ... аз ғана мағлұмат беріп кетеді.
Онда: “1896 жылы ... ... ... ... Семей школдарын басқарып
тұрған Алекторов пен хабарласып, Омбыға барған. Ақаңның Қостанайдан
кетуіндегі ... көбі ... ... Кетуінің бір себебі қазақтың
басқа жерлердегі хал-жайын көріп, білу ... ... ... ... ... ... ... күндегі адамшылығы мен ісіне екі түрлі
әсер берген. Біреуі – Алекторовтің қазақ турасындағы отаршылдық ... ... ... жүрген мақсатын сезген болар, атақты Ильминскийдің
жолымен қазақтың көзін ашу үшін оқу ... ... ... ... ... ... ... ниетімен жақын келіп танысқан
соң, Ахмет қазақ халқының ауырлығын ұғып, ел турасындағы түкпірлі ойы сол
кезде ояна ... ... ... ...... жолы ... бұрынғы
білім-өнер жүзіндегі шала біліп, көмескілеу түсініп жүрген нәрселерін таза
білуіне себеп болған .
Ал, Телжан Шонанов болса: ... ... ... ... ... силу ... ... на служение киргизскому народу с тех самых
пор, как стал жить ... ...... /31, 104/. А.Н. ... Байтұрсынұлы энциклопедиялық және библиографиялық басылымдарда және
Шығыс ... І ... ... ... әдебиеті” атты
материалында А. Байтұрсынұлын ... ... ... ... ... ғалымы туралы: “... қазақ тілі орфографиясының реформаторы, қазақ
грамматикасы және қазақ ... ... ... ... /32-77/, ... көрсетеді.
Сонда, Имаханбетова Райхан Сахыбекқызының айтуынша, 1919 жылы А.Н.
Самойловичтің “Байтұрсынов Ахмет Байтұрсынович” ... ... ... ... ... ... ... бағалау екені басы ашық дүние. Бұл қазақ
ғалымы туралы ... ... ... ... Орыс ... ... туралы тұжырымын “қазақтың бірінші көрнекті лингвист-ғалымы”,
– деп түйіндеген дейді
А.Н. Кононов ... ... ... ... ... оның ... ... мәліметтерді қосып, И.А. Крыловтан 40 ... ... ... бас ... болған. 1925 жылы жоғарғы оқу-орындарында
сабақ бергені жайлы айтады. А.Н. Кононов: ... ... ... ... на основе арабского алфавита; им же ... ... ... ... по ... ... и ... языка, а также по теории словесности и истории ... ... ... написаны по-казахски”, – деп сипаттайды /34, 18/.
1924 жылы Ахмет Байтұрсынұлы түрлеген қазақ әліпбиін ... ... ... ... ... бюллетенінде жарияланған
“Жаңа қазақ-қырғыз (Байтұрсындық) орфографиясы” (“Новая қазақ-киргизская
(Байтурсуновская) орфография”) атты ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда кемелденген, жекелеген ұлттық графика”, –
деп бағалаған.
Академик А.Н. Кононов 1974 жылы ғалымға берген сипаттамасы ... ... ... ... /34, 80/ ... бар. Әсіресе,
түркітанушы ғалымның Қазақстанда А. Байтұрсынұлының атын ауызға алуға ... да ... ... ... “Отандық түркологтардың библиографиялық
сөздігі” атты кітапқа қазақ ғылымы ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан әділ бағалануы ерекше факт болып табылады.
Көрнекті ғалым Т. Қожекеевтің “Халқымен ... ... ... ерлер”
(1991) атты мақаласына сүйенсек, 1967 жылы ... ... ... ... ... Ян Муррей, Мэтли ... ... өз ... ... Нью-Йоркте ағылшын тілінде “Орталық
Азия орыс билеген ғасырда” (“Центральная Азия в век ... ... ... шығарған.Осы кітапта Орта Азия халықтары мен қазақ халқының
экономикалық, саяси, ... даму ... ... ... ұлттық сезімінің
оянуы, интеллектуалдық жағынан өсуі, әдебиеттің даму жөнінде, әсіресе, ... осы ... ... ... зор ... көрсеткен қайраткерлері туралы
мол мағлұмат берілгені айтылады. Сол тұста өз елінде ... ... ... ... ... ... 16 беттік пікір білдіргені, онда оның
саясат, әдебиет, мәдениет майданындағы ... ... ... ... ... .
Орыс тілтаным зерттеушілерінің назарына ілініп, аса жоғары бағаланған
тұсы Ахмет Байтұрсынұлының фонологиялық шешімдері еді. Н.Ф. ... ... ... ... сокращения числа букв в алфавите к одному
из тюрко-татарских языков, именно казахскому (быв. ... ... ... так ... ... – способа, интутивно
изобреттеного одним из ... ... ...... дает новое поле для совершенно безупречного употребления
выведенной формулы”, – /36, 144/ деп ... ... ... екінші
жағынан А.М. Сухотин мен К.К. Юдахин “... способ выражения парности ... ... ... ... ... знака смягчения, мы видили в
казахской “байтурсыновской” орфографии...” /37, 158/, деп ... ... ... ... “В.В. Виноградов 1962 жылдың күзінде әл-Фараби атындағы
Қазақ мемлекеттік ұлттық ... ... ... орыс тіл
білімінің өзекті проблемалары және лингвистикадағы қазіргі бағыттар туралы
бірнеше қызықты ... ... еді. ... ... ... ... ... сөз еткен тұста тіл білімінің қай кезеңінде де бұл
процестің өте күрделі болғанын атай ... ... ... ... ... ... адамға ескерткіш қоюға болады”, – деген еді. Академиктің
дәріс ... бір ... ... оған ... тіл ... ... бір-ақ адам – Ахмет Байтұрсынұлы жасағанын айтты.
В.В. Виноградов ... таң ... ... де, ... де ... ...... терең ойлы оқымысты ғалым, ұлы ұстаз, жазушы, қоғам
қайраткері Ахмет Байтұрсынұлы қазақ ... ... ... өз дәуірі тіл
білімінің теория мен практикалық жетістіктерін қамти отырып, үлкен ... ... ... ... одан соң бүкіл әлемге өз тілімізді
танытты. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... оның ... ... жүйесін, морфологиясы мен синтаксисін өз тілімізде алғаш рет
сипаттай отырып, көптеген ... ... ... ... ... ... тұжырымдар айтты.
Кеңесбай Мұсаұлы зерттеуінше, 1926 жылы І Бүкілодақтық ... ... ... екі баяндамасы мен ... ... В.В. ... Е. ... А.Н. ... көп
назар аударды. Ахмет Байтұрсынұлы солардың деңгейінде ғылыми сөз ... ... ... ... ... ... Оның ... мәселелері бойынша баяндамалары қабылданған қаулылардың негізі
болды.
І ... ... ... ... ... ... Е. Омарұлы) орысша
сөйлеп, ... ... ... ... ... ... ... тіл
мамандары негізінен ана тілінде сөйлеген еді .
Махамбет Жүсіпұлы: “Сингармопозициялық көзқарас пен ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының да, Москва ... де ... ... ...... ... ... фонема-дыбыстар қоры ұғымы ... ... ... Н.Ф. ... “Математическая формула построения алфавита.
Опыт практического приложения лингвистической ... атты ... ... Бұл ... Н.Ф. ... ... Байтұрсынұлының сингармоалфавитін
зерттеп, оған өте биік ғылыми баға ... ... ... мен ... ... ... яғни сол кездегі тіл білімі саласындағы ұлы
маңызы бар жаңалық ... Н.Ф. ... ... ... ... ... бірін айқын көрсете білген. Ол
пікірдің ғылыми негізі мынандай: түркі (қазақ) тілінде жеке ... ... ... ... ... дыбыстар бір сингармофонеманың
позициялық түрлері. Олар сөйлесім процесінде сингарможуан, сингарможіңішке
сөздердің ... ... ... мақалада ой кеңінен дәлелденіп
баяндалғанымен, Ахмет Байтұрсынұлына сілтеме ... ... ... ... Н.Ф. ... А. ... туралы ойын өзінің мақаласында орыс тілінде қайталады.
Ахмет Байтұрсынұлы ғылыми ізденісінде фонологиялық ұғымдарды анықтаумен
шектелмей, оларды жан-жақты нақ ... ... ... ... ... ... ірі зерттемелерді Ахмет Байтұрсынұлы тіл
білімінің тарихында бірінші болып жасады. Сонымен, фонологияның осы ... ... ... ... мектебінің теориясына Н.Ф. Яковлевтің мақаласы
арқылы енді, ал Н.Ф. ... ... ... ... арқылы енді. Яғни шығатын қорытынды Н.Ф.
Яковлевтің мақаласы ... ... ... мен ... ... ... ғылыми ілімі арасындағы пікір
жеткізетін көпір болды.
Көбей Хұсайын: “Тіл ... тіл ... мен оның ... ... ... деп ... ... тіл білімінің алғашқы
фонологы – Ахмет Байтұрсынұлы. Оны ғалымның өзі түзген ... ...... Ахмет Байтұрсынұлы өз еңбектерінде фонема туралы түсінікті толық
анықтаған. Сол ұғымның көрсеткіші ретінде ... ... ... ХХ ... ... ширегінде және одан кейінірек те мамандар
арасында мұндай сөз қолданыс жиі кездесетін еді. Бір ... ... ... ... ... ... ғылыми ұғымды атайтын сөзді пайдалану
ұлы ғалымдарда да ... ... М.В. ... “дыбыс” терминінің
орнына “әріп” терминін де қолданған.
Ахмет Байтұрсынұлының 1912 жылы қазақ тілінде жарияланған еңбектері мен
Н.Ф. Яковлевтің 1926 жылы ... 1928 жылы ... ... ... ... біріне-бірі ұқсайтын пікірлер, ғылыми тұжырымдар ... ... М. ... сол ... ... мысал келтіреді:
1. Ахмет Байтұрсынұлы: “... дауыссыз дыбыстар жуан ...... ... ... да жуан ... ... ... жіңішке
айтылса – дауыссыз дыбыстар да жіңішке айтылмақшы” (Байтұрсынов, 1912;
1992. 381-б)
Н.Ф. Яковлев: “... ... ... в этих ... ... ... ... ... ”. (Яковлев, 1928;
Реформатский, 1970. 145-б). Н.Ф. Яковлев Ахмет ... ... ... қайталап тұр. Ал, егер Н.Ф. Яковлевтің цитатасын қазақ
тіліне сөзбе-сөз аударсақ, ол ... ... ... ойы ... ... ... ... бұл мысалдарда дауыстының жуандығына
дауыссыз жуандығы ... ... ... дауыссыздың
жіңішкелігі үйлеседі.
2. Ахмет Байтұрсынұлы: “... сөз екі түрлі: бір түрі жуан, екінші ... Жуан ... ... ... бәрі жуан ... жіңішке сөздің
ішіндегі дыбыстардың бәрі жіңішке болады. Жалғыз түрлі ... ... ... ... бір-ақ түріне кіреді” (Байтұрсынұлы, 1912; 1992. 390-б).
Н.Ф. Яковлев: “... как гласные, так и ... ... по ... ... ... ... в ... одного и того же слова могут
быть в языке этого типа или ... ... или ... ... ... в ... ... и того же слова не может быть одновременно и
твердых, и мягких как гласных, так и согласных, для ... ... ... ... ... по ... ... 1928; Реформатский,
1970. 145-б). Н.Ф. Яковлевтің бұл сөздері де ... ойын ... Егер осы ... ойды ... ... ... ... сезілмейді, бірақ Н.Ф. Яковлевтің осы ойды
жазғанында, көп сөзділікке ұрынып кеткендігі айқын байқалады.
Сонда, Н.Ф. Яковлев еңбегінде математикалық ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының алфавит
жасау принциптерінен айнымайды. Бар айырмашылығы – тек ... ... ... ... ... ... жасау принциптерін, ойларын
математикалық формулаларының таңбаларымен белгілемесе де, ... ... ... ғылыми ізденістерінің қорытындылары көпшілікке
түсінікті, ұтымды шыққан: Н.Ф. ... сол ... ... ... таңбаларын пайдаланып жасаған. Н.Ф. ... ... ... ... алфавитінің құрамындағы әріптер
санының ... ... ... ... санынан айырмашылығы жоқ десек болады. Мысалы, Н.Ф. Яковлевтің
зерттемесінің қорытындысы бойынша, ... ... саны ... 28-ге
дейін (алдымен 28, кейін 25, соңында 23 деген). Мұндай қорытындыны ... ... ... ... ... ... жасаған жоқ. Қолданған
принциптері дәл ... ... Ал, әріп ... ... мынада: Ахмет Байтұрсынұлы қ-ғ, к-г ... жеке ... деп ... ... олар ... жағынан да,
артикуляция жағынан да дифференциалдық қасиеттерге ие, сондықтан сөздердің
мағынасын өзгертеді, ал ... ... соң олар жеке ... Н.Ф. ... бұл ... дыбыстарды бір фонеманың түрлері деп
түсінген, сол себептен оларға жеке ... ... Н.Ф. ... ... ... математикалық формуласына негіз
болған пікірлер мен принциптер тікелей Ахмет ... ... ... Н.Ф. ... бұл ... ... деп ... Байтурсыном...”/36, 146/. Сонда, ғылыми принциптерді
бірінші болып тіл ... ... ... ғалым да – ... ... ... Қ. ... Н.Ф. ... ... туралы былай деп
жазған: “для доказательства применимости этой системы достаточно сослаться
на “проект алфавита для всех ... ... ... ...... еді. ... ... мамандар үшін Н.Ф. Яковлевтің
еңбектеріндегі негізгі ойларды Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... В.А. Редкин мен В.Ф. Каюмова мынадай
пікір айтады: “Н.В. Яковлевтің қазақ тілі дыбыс қорын зерттеуі ... ... ... ... өте ... болуы мүмкін,
сондықтан жазу синтаксисі де (фразалар, сөз ... ... ... ... ... ... Ал,
Ахмет Мектеп-тегінің “Жалын” журналында жарияланған “Қазақ жазуының қасиеті
мен қасіреті” атты ... Н.Ф. ... А. ... жасаған
ғылыми “қырманынан” заңсыз “кеспені” (“сыбаға”) алғандығына күмән
тудырмайды. Ол Н.Ф. ... ... ... ... “.. ... ... ... жасаған ғылымындағы қарақшылық әрекеті...” деген ... ... /40, ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының ұлттық
кітапхананың сирек қорынан өте ... ... ... ... кітабы тіркелген екен. Осы туындылардың бірі 1-данадан, бірі – 2 дана,
кейбірі 3-4 ... ... ... ... ... Қазіргі күні бұл
сирек жадығаттардың жағдайы өте мүшкіл. ... ... ... ... сапасы төмен және қағаздары тым жұқа болғаны мәлім. Ондай
кітаптарды парақтап, оқудың ... ... ... ... ... зымыран уақыт көрсетті /33, 20/.
Жұбаева Орынай Сағынғалиқызы: “Ахмет Байтұрсынұлы еңбектері, негізінен,
қазақ ... ... ... ... ... ... ... оқулықтарында алдымен ереже беріліп, кейін мысалдармен
пысықтау жұмыстарына көп мән ... ... ... ... ... ережелер бірізділікпен (мысалы, бір сөз табын
түсіндіріп болғаннан кейін, екінші сөз табына көшу т.с.) ... ... В. ... ... ... ... пособие для русских,
задавшихся целью серьезно изучить казахский язык”, – деп ... баға ... ... /41, ... Нүргелді “Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ ... ... ... ... ... ... ... әліпбиді сол кезеңдегі
фонологиялық мектебінің аға буын ... ... ... ... Е.Д. ... Н.Ф. ... ... көрнекті
фонологтар аса жоғары бағалады. Түркітанушы К.К. Юдахин мен А.М. Сухотин
латын жазуына көшкенше ... ... ... ... сол ... ... атап айтады. Мұның өзі ... ... ... ... көрсетпекші /2, 279/, –
дейді.
Сондай-ақ, Ахмет Байтұрсынұлы түзген әліпби жазу ... ... ... өте ... ... М.Дулатовтың мына
пікірінен анық байқауға болады: “Қазақ тілін қолына қалам ... ... ... жаза ... ... ... емлесін шығарды, оқу
құралдарын жазды..... Бұл емлені тосырқап ... оқи ... ... естігеніміз жоқ”. Бұл мақала “Труды общества изучения Киргизского
края” басылымында жарияланған. Оренбург, 1922.
Шара ... ... ... оның ... ... Алтынсарин
тәрізді ағартушылар, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілін қалыптастыру үшін
оның дыбыстық жүйесін дұрыс бере ... жаңа ... ... оны ... күн ... қоя ... ... осы пікір ағымын өз
мақсаттарына ... ... Н.И. ... ... миссионерлер
араб жазуының кемшіліктерін сынай отырып, қазақ жазуын ... ... ... ... қызу ... /2, 282/, – деп ... ... жайлы әңгіме қозғайды. Біздіңше, осы ... Шара ... ... ... ... ... ... деген ойды тұспалайтын сияқты көрінді. Бірақ бұл ... шын не ... ... ... ... Сайранбаев: “Тілдің негізгі топтарының ең басты салалары ... ... мен ... ал оның ... ... жан-жағынан
нақтылай түсетін түрлері ғана. Тілдің осы салаларының түркологияда жүйелі
зеттелуі Ахмет Байтұрсынұлы есімімен тығыз байланысты”, – дейді.
Айгүл ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы орыс
ғалымдарынан аудармаған деген ұранды әуендерді ... ... жиі ... ... ... тарихына үңілсек түркі халықтары алғаш өз тілін өздері
зерттеген болуы керек. Түркология атасы ХІ ғасырдағы ... ... ... 8 ... бойы ... ... зерттеп жүрді, мәселен, араб
сөздіктері, түрік грамматикасы. Сонда, Ахмет Байтұрсынов мұралары да барша
түркі ... ... ... төмендегі пікірлер дәлелдей түседі.
Бұл жөнінде, Байқазақ Бекетов: “Ахмет Байтұрсынұлы және қарақалпақ тіл
білімі” деген мақаласында: ... ... ... “ай ... ... ... ортақ” дегеніндей, Ахаң тек қана қазақ тіл білімінің емес,
қарақалпақ тіл білімінің де іргетасын ... бірі деп ... ... Егер оның 1926 ... Бірінші түркологиялық съезінде жасаған
баяндамасын және ... ... ... ... араб ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы түрік әлеміне ортақ оның
тіл тағылымынан әр халыққа жол-жоба боларлықтай пікірлер табылады”.
Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылығының ... ... ... ... бірнеше факторлары бар. Біріншісі – Қазақстан
астанасының Қызылорда қаласына көшіп келуі ... ... ... ... ден ... ... Ахаңның “Қырық мысалы” өсиет сөз сипатында
ақын-жыраулардың ... кең орын ... ... – 1926 жылдың
аяғында Ахмет Байтұрсынұлы ұстаздық етіп ... ... ... ... ... көшіп келуі қарақалпақтар үшін үлкен мәдени
жаңалық болды.
Ахмет Байтұрсынұлының тіл ... ... ... ... ең ... ... Е. Мажитов, Қ. Ерлановтар тарапынан да есепке алынды.
Ахмет Байтұрсынұлының идеялары қарақалпақ ... ... ... Ж. ... ... еңбектерінде де көрініс тапқан. Ахмет
Байтұрсынұлы – ... және ... ... ... ... ... ... Жанболат былай дейді: “Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... қызу ... ... Бұл ... дәлелі ретінде төмендегі мәселеге көңіл бөлсек, 1924 жылы Орынборда
өткізілген қазақ-қырғыз білімпаздарының ... ... ... ... Байтұрсынұлының қазақ алфавиті Қытайда тұратын қазақтарға онды да
күшті дүмпу ... оны ... ... ... емле”, “Байтұрсын емлесі”,
“Ахмет Байтұрсынов әліппесі” деген аттармен Қытайға тез ... ... ... Шәуешек, Сарысүмбезе, Үрімшіде көзі ашық ... ... ... Он жыл өткен соң, бұл әліппе айтылған
қалаларда жаппай ... ... ... ... ... ретінде
оқытылды /2, 216/.
Мәселен, өзімен бірге оқыған Қытайдан келген оралман-студенттер де
бүгінде осы жазуды ... ... ... ... емес ... ... БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ФОНЕТИКАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ – ТҮРКОЛОГИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ НЕГІЗІ
Ахмет Байтұрсынұлы сөздің ... ... ... ... терең де нәзік біліп, зерттеген. Тілдің жалпы қасиеттері туралы ол:
“Сөз өнерінде жұмсалатын зат – ...... ... ... өте ... ... ... баяндайды: “Қазақ тілі қазақ ортасындағы ... ... ... ... бәрі бірдей пайдаланбайды. Әркім әр сөзді өзінше
қолданады, өзінше ...... ... ... құрылымын зерттегенде “Дыбыс заңы”, “Сөз жүйесі”, “Сөйлем
жүйесі” деп бөліп, ... таң ... ... түрде қараған, қазіргі
лингвистикалық түсініктерді алдын ала ... ... ... ... түрік ғылымы үшін аса бағалы еңбектері – “Тіл
құрал” деген кітаптары. “Тіл ... ... ... ... ... ... ... Мақсат – ана тілінде зерттеу керек ... ... ... ... ... да, “Тіл құралдары” тек оқулық емес,
ғылыми ... ... ... өз ... теңдесі жоқ еңбектердің
бірі болды /2, 135-136/.
Ахмет Байтұрсынұлы: “өз тіліне ерекше мән берген: ... жұрт ... өз ... ... өз ... ... ... өз тілінің жүйесін
білдіріп, жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта
бастайды. Біз де ... ... ... ... өзгелерше әуелі өз
тілімізбен оқытып, онан соң ... ... ... /5, ... ... ... ана тілінде оқыту үшін бел шешіп күресті”.
“Біздің қазіргі ел ... ... ... айтылған шарттардың
біреуі-ақ бар, ол бар дегеніміз – ана тілмен ... /5, 438/, – ... өзге ... да ана ... ... ... ... тіл дамытарлық 3 бағытта бірдей қалам тартты. Олар:
тілдің таңбалануы, тілдің ... және ... ... ... яғни
нормалануы. Енді осы принциптерге ... ... ... ... ... ... жазуды жетілдіру – ... ... ... түрде
дамытуының бірден-бір көрінісі. Ахмет Байтұрсынұлы “Тіл – құрал” (Орынбор,
1914) атты еңбегінде жазудың маңызын былайша ... ... күні ... ... жаза ... ... ұшыраса, ондағы күйі де тілінен
айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз – жазу ... ... ... ... ... дәрежеге жеткен заман. Алыстан уақытпен
сөйлесуге ... ... ... бір шетіндегі адам екінші шетіндегі
адаммен сөйлеседі, ... ... білу ... ... ... жаза ... одан да артық. Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын ... ... ... ... ... да ... ... келтіріп жазу сондай керек.
Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге: қай сөз ... ... ... ... ... ... жалғасатын дағдысын білу керек” /5,
142/.
Сонымен, Ахмет Байтұрсынұлы: ... ... оқу екі ... бірі ... оқу, бірі – ... ... – дейді. Мұсылманша болғанда ол қазақша
оқуды айтады. ... ... оқу ... мен осы ... ... жүрген
жолмен оқуды айтпаймын, қазақтың тіліменен оқуды айтамын” /5, 380/ – ... ... ... оқу ... ... ... керек” /5, 381/.
Осыдан біз Ахмет Байтұрсынұлының ойын тұжырымдасақ, орыс тілі ... ... ... ... ана ... ... екінші тіл ретінде керек.
Мәселен, заман енді үшінші тілді оқытуды ұсынуда. Елбасы ... ... ... ... ... үстемділікке меңзейді, ол болашақ
жастары туралы ... ... ... ... ... хорошо владеть казахским,
русским и ... ... /42, 113/. ... ... бұл сөйлем
Жолдаудың қазақша нұсқасында жоқ, сондықтан сілтеме орысша жасалады.
Ахмет Байтұрсынұлы І Бүкілодақтық түркішелдер ... ... ... Мы все ... ... ... брать в таком виде, ... это ... для ... ... /5, 418/. ... ... астарлы саясатын көреміз.
Мысалы, түркі әлеміне аты әйгілі П.М. Мелиоранский ... ... ... свидетельству всех исследователей киргизского языка он
принадлежит к числу самых чистых и ... ... ... наречий. Киргизы
большие мастера и охотники говорит складно и красно” /11, 3/.
Сонда, Ахмет ... ... ... асыл тіл ... ... дәстүр
жалғастығына, оның геосаяси жағдайына, өзге тіл жазуы ... ... ... ... кеңістігіндегі тіл бірыңғайлылығына, оның ... ... ... ... ... ... әсері бар-жоғын
ескере отырып дәлелдейді /2, 303/.
В.Г. Белинский: “Егер бір халық өзіне жат идеялар мен ... ... ... өз ... ... ... өзгертіп, игеріп,
бойына сіңіруге күші жетпесе, онда ол халық ... өмір сүре ... ... жоқ, қуыс ... ... ... болса, ұлттық белгісі, бет-
бейнесі жоқ халық та сондай”, – деп орыстың атақты әдебиет сыншысы ... ... ... ... ... да ... ... ол: “Біз сияқты
мәдениет жемісіне жаңа аузы ... жұрт өз ... жоқ деп, ... ... даяр ... ... ана тілі мен жат ... ... ... ана ... ... ... ... қалуы ықтимал. Сондықтан, ... ... ... ... кітаптарын қазақ тіліне аударғанда пән сөздерінің
даярлығына қызықпай, ана ... ... сөз ... керек” /5,
413/, – деген.
Сонда ең бастысы, Ахмет Байтұрсынұлы – ұлттық ... ... ... ... – ұлтқа қызмет ететін, оны өркениет ... ... ... ұлттық болмысты жарқыратып көрсететін, ұлттық санаға жарық отын
жағатын рухани ... ... ... Байтұрсынұлының бір қыры осындай!
Ахмет Байтұрсынұлы өз еңбектерінде тек ... ... ... мен тіл ... ... ғана ... жоқ. ... біздіңше, бірінші қатарда тіл теориясының мәселелері тұрды.
Солардың бір ... ... ... ... Байтұрсынұлы лингвистикада
бірінші болып тапты, ғылыми шешім ... ... ... ... ... ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің материалында терең
және кең ... ... ... ... Ол ... тіл
білімі саласында кейбір зерттеу әдістері ... ... ... енді ... бастап, тағы біреулері – тіл біліміне белгісіз
болған. Ал, түркология ... ... ... ... ... ... ... бірден бірнеше лингвистикалық зертттеу әдістерін
қолдану ... ... ... еді. ... Байтұрсынұлының зерттеулерінде
орын алған лингвистикалық зерттеу әдістерінің қолдану сапасы және саны өте
қызықты. Себебі, Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... жазды, сөйтіп түркі әлемінде және жалпы тіл білімі
тарихында жаңа ғылыми саланың ... ... ... ... ... саралап зерттеу нәтижесінде, Маханбет
Жүсіпұлы төмендегі қорытындыға келді. Яғни, ... сол ... тіл ... пайдаланатын негізгі зерттеу
әдістерінің барлығын қолданған. Олар:
1. ... ... ... ... ... әдіс.
4. Лингвистикалық баяндау әдісі.
5. Минималды жұптар әдісі.
6. Салыстырмалы әдіс.
7. Салыстырмалы-тарихи әдіс.
8. Структуралық (құрылымдық) әдіс.
9. Эксперименталдық әдіс.
Тіл ... ... ... ... ... ... ... деңгейінің тереңдігі, кеңдігі және жан-жақтылығы бірдей
емес /6, 82/.
Енді, Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерінде лингвистикалық ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдісті Ахмет Байтұрсынұлы барлық
ғылыми еңбектерінде пайдаланған. Осы әдісті ... ... ... ... тілі ... ... сала-салаға бөліп,
олардың құрылымының ерекшеліктеріне, тіл қатынасындағы ... ... ... ғылыми дәлел берген. Осы әдісті қолдану
арқылы қазақ тіл құралдарының ғылыми зерттемесін дүниеге келтірген. ... ... ... ... ... ... зерттеу саласында бірнеше
ғылыми терминдерді ендірген (жуан, жіңішке дыбыс тағы басқалар). Қазақ тілі
грамматика саласында қолданатын терминдердің ... ... ... ... грамматикалық категориялардың мағынасы мен формаларын ... ... ... ... берген.
Салыстырмалы әдіс. Ахмет Байтұрсынұлы бұл ... ... ... ... ... ... материалын татар, ноғай, башқұрт, қырғыз,
өзбек, ... ... тағы ... ... материалдарымен салыстырады.
Статистикалық әдіс. Статистикалық әдісті ... ... ... Осы әдіс ... ... ... ... Бір топ түркі
тілдерінің (түрік, әзірбайжан, өзбек, татар, ... ... сөз ... ... және ол процестің қарқынының тездігін ... ... ... ... ... құбылыстарының сапалық және
сандық өзгерістерін зерттеген; түркі тілдерінің көне замандағы туысқандық
бірлестігінің деңгейін және ... ... ... алшақтап кетуінің
статистикалық көрсеткіштерін анықтаған.
Жағрафиялық әдіс. Ахмет Байтұрсынұлы жағрафиялық ... әр ... ... ... қазақтардың қазақ тілін қолдану дағдысын
зерттеу үшін ... ... ... ... өз ... педагогикалық
эксперимент әдістерін жиі қолданған. Оны оқыту мақсатына да, тілді ... да ... ... ... ... Байтұрсынұлы зерттемелерінде
лингвистикалық зерттеу әдістерін көлемді және ... ... ... зерттеу әдістерінің қолданылу дағдысы, тіл ... ... ... ... ... де сөзсіз.
Сонда, қазіргі заман тіл білімі тарихында ... және ... және ... ... салаларында
Ахмет Байтұрсынұлы тұңғыш болып ірі ғылыми зерттеулер жүргізді /6, ... ... ... ... ... ... дыбыстар
бар, олар қалай сөз ішінде байланысады” /5, 392/ – ... тіл ... ... ... белгілі ғалым Н. Уәлиев бір сөзбен
былай деп түйген еді: ... тіл ... ... ... деп әдетте әліпби
түзушілерді атайды. Олай болса, қазақ тіл ... ... ...
Ахмет Байтұрсынұлы”. Ахаңның қазақ тіл білімінің өзге салаларындағы еңбегі
бір төбе болса, ... жазу ... емле ... ... бір төбе
болмақшы.
Ахмет Байтұрсынұлы әліпбиінің фонологиялық негіздері, ондағы “инвариант-
вариант” қисыны бойынша “әріптердің фонемалық мәнді бере ... ... де ... ... ... білдіріп, біте қайнасып тұрған ішкі
құрылымдық ерекшелігі туралы да бірегей зерттеу Н. ... ... мен ... ... ... атты ... /38, 43/. Онда Бодуэн де Куртенэ, Л.В. ... ... ... жазу
теориясының фонологиялық негіздері Ахмет Байтұрсынұлының “бес ... ... ... ... бір фонеманы таңбалай отырып, оның
жуан-жіңішке екі тембірін қоса бейнелейтін ... ... ... ... Ең ... Ахмет Байтұрсынұлы: “Жазудың
негізі екеу (таңба негізді және әріп негізді), ал жүйесі төртеу ... ... ... деп көрсетуі /5, 361/ жалпы жазу теориясының
ортақ қағидаларымен ... ... жөн. ... Л.В. ... ... ... немесе идеографиялық және фонографиялық болып бөлінеді
дейді /39, 52/.
Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерінде ... ... – жеке ... ... көреміз. Мәселен, Ахмет Байтұрсынұлының атауларын
қолдануда, дыбыстарды топтастыруда Қ. ... ... ... ... ... ... ... белгілері нақты болып
келеді. Ғалым дыбыс ... ... ... отырады: “Басқаша
айтқанда, алдымен бас белгі (дауысты-дауыссыз) анықталады. Сонан соң бас
белгінің ішіндегі орташа белгі (дауыс ... ... Әрі ... ... ... орташа белгі (жасалу орны) табылады. Ең соңында орташа
белгінің ішінен кіші белгі (жасалу ... ... /44, ... Қайдаров пен ... ... ... ... тіл ... ... ... үшін өз кезінде де,
ішінара бүгінгі күндерде де жоғары ... ... ... ... ... ... аса ... түрколог академик А.Н. Кононов Қазан
төңкерісіне дейінгі отандық түркологтардың библиографиялық ... ... ... ... түркологтардың қатарында көрсетеді
де, оны жетілдірілген қазақ әліпбиін ... ... ... ... ... ... оқулықтарын жасаушы, қазақ әдебиеті мен ... ... ... деп ... /3, ... Т. Қордабаев: “Қазақ тілі туралы ой пікірлердің Ахаңа дейін де
айтылғаны, ондай пікірлердің ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, ... рас, ... ... ... ... ... ол ... да туған тілімізде емес, қазақтар үшін жат ... ... ... ... ... дыбыстық, грамматикалық құрылымдары байырғы
замандардан бері қарай жалғасып келе жатқан, үнді-европалық тіл ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінің
бастаушысы да, негізін қалаушы да, кейінгілерге жол-жоба көрсетуші де тек
Ахаң ғана. Өйткені, тіл ... ... ... ... ... ешқандай
ғылым, білім дегендердің болуы мүмкін еместігін Ахаң жақсы түсінді. Бұл
саладағы өзінің лингвистикалық ... ол ... ... ... оның ... ... бастады /16, 4/.
Осы тұрғыдан тоқталып кетсек, Ахмет Байтұрсынұлы бұл тақырыптарға
арналған алғашқы еңбегі ... ... 1912 ... 4-5 ... Осы ... Ахмет Байтұрсынұлы 1914 жылдан бастап, 1923
жылға дейін бірнеше рет қайталанып басылған ... ... атты ... Т. Қордабаевтың зерттеуінше, ... ... ... ең ... ... “Түзетілген әріп”
деген атпен “Жаңа мектептің” 1927 жылғы 5-санында ... ... осы ... ... де ... ... қазақ тіліндегі
дыбыстарды таңбалауда 24 әріп жетеді деп есептейді. Олай дейтін себебі,
дауысты ... ... ... түрлері жеке таңбаланбаған, олардың
мағынасын білдіру үшін дәйекше қолдану жеткілікті деп есептеген, ... х ... жеке ... ... Осы ... ... пікірінше, дыбыстар әрі айтылуына қарай, әрі сөз жүзінде
бөлінуіне қарай жіктелуі ... ... бұл ... ... ... Байтұрсынұлы: “Қазақ тілінде 24 түрлі дыбыс бар. Оның ... он ... ... екі ... дауысты. Дауысты дыбыстар: А, О, Ұ,
Ы, Е. ... ... ... Б, П, Ж, Ш, Д, Р, З, С, Ғ, К, Қ, Г, Ң, Л, ... ... дауысты дыбыстар: шолақ У, Й /5, 24/,”– деп көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... “У” ... ... жүрген
дауыссыз дыбысқа берген анықтамасының біз үшін маңызы зор. Ғалым ... ... ... ... ... ... дауыстылардан бөліп
алып, жарты дауыстылардың қатарына қосады. ... ... ... ... кездеспейтінін ескеріп қана дауысты тобына кіргізген.
Ендеше, бұл ... таза ... деп ... жоқ. ... соң бұл дыбыс Й
дауыссызымен бірге “шолақ У” деп те ... ... осы ... У ... дауыссыз дыбыстардың қатарына жататынын аңғарамыз /45,
783/.
Ахмет Байтұрсынұлы ұяң ... ... ... ... әрі сөз ... ... ... ымыралы, ымырасыз деп
жіктейді. Ахмет Байтұрсынұлы қ-к, ғ-г ... ... ... да, ... жағынан да өзгешеліктері болуына байланысты,
жеке фонема ретінде танып, олардың әрқайсысына ... ... тіл ... ... В.В Радлов пен П.М. ... 9 ... ... Н. ... сегіз түрін (“а” мен “ә”-ні
бірге қарастырған), ал Н. Созантов он үш ... ... (“я, е, ... де ... жатқызады). Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған
кезінде де ... ... ... ... ... туралы түрлі
көзқарастар, пікірлер болды. Мысалы, Ж. Аймауытұлы, Б. ... ... “и, у” ... да ... жатқызып, қазақ тілінде он бір
дауысты бар дейді.
Тіліміздің сингармонизм заңдылығын ескере ... ... ... ... ... ... ... бастап, кейін Е. Омаров, Қ.
Кемеңгерұлы, Т. Шонанов, Қ. Жұбанов сияқы ғалымдардың айтқандарына бүгінгі
таңда Ә. ... С. ... Н. ... Н. ... сияқты
ғалымдардың еңбектері үндесіп жатыр.
Ахмет Байтұрсынұлы дауыстыларды жуан-жіңішке, еріндік-езулік ... Н.И. ... В.В. ... П.М. ... ... “Дыбыстарды жіктеу туралы” деген мақаласында ... ... ... аңғал, еріндік дауыстыларды қымқырулы деп ... бас ... ... келмейді”/1, 9/, – деп көрсетеді. Дәл
осындай тұжырымды Е.Д. Поливанов, Қ. Жұбанов, Е. ... Т. ... ... ... ... “е, о, ө” дыбыстарының ерекшеліетерін байқамады. Ал,
Ахмет ... ... ... ... ... 3 ... Сонда, А. Байтұрсынұлы дауыстыларды: “ауыздың ашылуына қарай
бірінші ... ашық (а, ә); ... ... ашық (е, о, ө); ... ... ... ... (ы, і, и, ұ, ү, у)”/5, 395-399/, – ... ... де ... 1899 ... ... ... дыбыс,
дауыстыларға” берген анықтамасына назар салсақ ол: “Фонема – языковедческий
термин: психическая живая фонетическая единица. ... – это ... ... ... ... 352/, ... “звук –
обозначающего простейшую, ... ... ... ... ... 80/ ,– ... Л. Р. ... болса, “Общая
фонетика” деген 1979 жылғы еңбегінде “...предметом фонетики ... ... ... ... во всех их проявлениях и функциях, а также
связь между звуковой ... ... и ... 4/, – ... ... ... звук речи”/12, 6/, – дейді.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің ... мен ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің табиғатын, дыбыстық
ерекшелігін дөп басып ... ... ... ... ... ... ... екіге
жіктелген, яғни И.А. Бодуэн де Куртенэ, В.В. Радлов, П.М. ... ... Е.Д. ... Т. ... зерттеушілер сингармонизмді
дауыстылардың ғана үндесуі деп түсінсе, Х. Досмұхамедұлы, Қ. ... ... тағы ... ... ... сөз құрамындағы барлық
дыбыстардың үндесуі деп түсінген /43, 21/.
Түркі тілдерінің фонологиялық жүйесі ... ... ... ... өте аз ... Сол ... ... тілдерді зерттеу дағдысы,
әсіресе орыс тілінікі, сингармониялық тілдерді (қазақ, ... ... тағы ... ... ... ... Бұл жағдай түркі
тілдерінің басты қасиеті сингармонизмді ғылыми тұрғыда әділдікпен ... ... ... Міне, осы себептермен басты ... ... ... сөз ... ... Осы ұстаным қазақ тілін
зерттеуде де пайдаланған.
А. Байтұрсынұлы бастаған ... ... ... ... ... ... ... ғалымдары жасырын түрде болса да, қазіргі кезде
жеткізді. ХХ ... 90-шы ... ... ... ... М. ... ... әрі кең, әрі терең зерттелінді.
Сингармонизм әр түрлі қырлары басқа түркі тілдері ... де ... ... ... болды. Мәселен, ... ... ... ... ... тағы басқалар. Қазіргі
заман лингвистикасында ... ... ... ... ... ... ... И.А. ... де ... 1876 жылы ... дыбыстардың үндестігі деп түсініп былай деген: “Гармония гласных в
туранских языках служит так сказать цементом соединяющим или ... и ... 79/. Бұл ... ... А.Н. ... пен А.М. ... деп жазады: “Бодуэн де Куртенэ первый из европейской ... ... ... на то, что ... по ... функциям отличается от
других явлений ассимиляций...” Н.Ф. Яковлев в ... ... 1928г., ... опыт ... казахского алфавита учениками ... ... и ... ... эту ... Бодуэна..../9,
13/. Шынында да, бұл пікірді ғылыми-практикалық ... ... ... тіл ... ... ... дамытқан ғалым – Ахмет
Байтұрсынұлы.
Ең алғаш қазақ тілінің ... ... ... ... сингармопозиялық түрлерін, сингармовариациялық
сингарможуан, ... ... ... Байтұрсынұлының сингармонизмді күрделі зерттеудегі бірінші
ғалым екендігінің ғылыми ... ... ... ... себептерін
төмендегідей көрсетуге болады. Олар мыналар:
1. Еңбектері қазақ тілінде араб графикасымен басылған.
2. Еңбектері жарық көрген басылымдар (газет-журналдар) ... ... емес еді, ... ... ... үшін бейтаныс еді.
3. Ахмет Байтұрсынұлының репрессияға ұшырағандығы, сол ... 70 ... ... ... әсер ... ... 1928 жылы ... формула построения алфавита”
атты еңбегінде, Ахмет Байтұрсынұлына сингармониялық ... ... ... ... үшін өте биік баға беріп ... ... А. ... дүниеге келтірген таңбалау теориясын, латын
графикасының негізінде жасаған қазақ алфавитінде өте ... ... ... ... деп ... ... образом, в этих языках, которые
являются языком с так называемым полным сингармонизмом, не ... ... ни ... ... ни ... ... как гласных, так и
согласных фонем. Признак твердости точно так же, как и ... ... не для ... ... звуковых моментов речи – фонем, но для
различения целых слогов, для ... ... слов ... для ... в ... этих ... 145/.
Ал, Маханбет Жүсіпұлы Н.Ф. Яковлевтің пікірімен толық сәйкес келмейді.
Бұл мәселені былай түсіндіреді: “Қазақ тілінің ... ... ... ... ... сингармодауыстылар анықталған. Олар сөз
мағынасын өзгертеді, жеке дыбысталмайды. Қазақ ... ... бұл ... 1913 жылы ... болып Ахмет Байтұрсынұлы
анықтады”, – дейді /6, 93/.
Сингармонизмнің ... ... үшін ... ... ... туралы
И.А. Бодуэн де Куртенэ, Е.Д. ... В.В. ... ... ... көп айтты. Зерттеушілер сингармонизмнің
қасиеттерін ескеру үшін көп ... ... ... ... бұл ... ... гармониясы” деп түсіну ұғымынан асып ... ... Л.Р. ... ... ... ... ... деген: “...
задача всякой науки состоит не только в ... ее ... но и ... ... в ней ... В меру ... возможностей
наука обязана сказать не только как устроен изучаемый ею объект, но ... он так ... 5/. ... ... тілі дыбыс жүйесінің Л.Р. Зиндер
айтқан ғылыми шарт бағытында, зерттеліп баяндалуы, басқа ... ... ... ... ... ... ... тек сингармонизм фонологиясының принциптерінің негізінде ғана
жасалуы мүмкін /26, 117/.
Әлем тілдері ... 3-ке ... ... (сөз ... бар) ... Бұл ... ... семит және
тағы басқа тілдер енеді.
2. Тоналды тілдер. Бұл топқа Оңтүстік Шығыс Азия тілдері енеді.
3. ... ... ... Бұл ... ... және басқа да
Орал-Алтай тілдері енеді.
М. Жүсіповтың ... ... және ... ... кіретін тілдердің
дыбыс қорлары терең және кең зерттелінген. Ол тілдердің ... ... ... талдаудан өткен. Сингармониялық топқа кіретін тілдердің
дыбыс қорлары ... ... ... кең ... және терең зерттелмеді.
Себебі, сингармонизм жалпы тіл білімінде ... ... ... ... /14, 4/. Бірақ, түркі ... ... ... ... тіл білімі үшін де, түркология үшін де өте
қажетті дүние екендігі белгілі.
С. Мырзабековтың айтуы бойынша: “Сингармонизм ... Sun – ... ...... үндесу) – түркі тілдеріне тән аса күшті заң /15, 130/”
– дейді.
Бүгінгі таңдағы қазақ тіл ... ... ... танымал болған
дыбыс жүйесін зерттеу бағыты Ленинград фонология мектебінің ... ... еді. Осы ... ... бағытта жазылған
еңбектердің авторлары қазақ тілінде сөз екпіні бар деп есептейді.
Қазіргі ... ... ... ... жүйесі үш түрлі теория негізінде
зерттелген, яғни үш түрлі ... ... үш ... ... тұжырымдар бар.
Олар:
1. Ленинград фонология мектебінің теориясы.
2. Москва ... ... ... ... ... Сингармониялық теория /6, 107/.
Енді сингармонизм дегеніміз – сөздің фонетикалық және фонологиялық
бейнесінің таңбасы. Бұл құбылыс сөз ... ... ... ... ... ... ... енген сөз қазақ тілінің сингармониялық заңдарына
сәйкес дыбысталса, онда ол сөзді қазақ ... ана ... төл ... Егер сөзді дыбыстауда сингармонизм заңы бұзылса, онда ол сөздің
тура, тез қабылдануы көп жағдайда қабылданбайды. Сингармонизмнің тағы ... ... ... ... ... ... – көп қызмет атқарушы құбылыс. Сингармонизм
барлық ... ... ... мәтіндерді орфографиялық және
нормаларды қамтиды. Оның атқаратын қызмет түрлері – сөз таныту, сөз ... ... ... ... фонологиялық қызметі – қазақ сөзінің
құрамындағы бір түрлі ... ... ... ... ... ... ... халқының абзал ұлдарының бірі, ХХ ғасырдың бас кезіндегі үркердей
шағын топ – демократтық бағыттағы қазақ интеллигенциясының ең ірі, ... ... бір ... екі рет ... жазғырылып, сталиндік режимнің
құрбаны болған Ахмет Байтұрсынұлын осылай танимыз. Бұл ...... ... мен ... ... Бұл – ... ... адал
еңбектің тарихта өшпейтіндігінің айғағы.
Енді, А. Байтұрсынұлының грамматикалық зерттеулеріне ... ... ... ... ... ... еңбегі 1947 жылы, 1972 жылы,
1986 жылдары жарық көрді. Оның “Исследования по русской грамматике” ... ... ... (1976), ... и ... ... ... литературного языка” (1980) деген таңдаулы еңбектері
баршылық. Бірақ негізінен, алғаш 1938 жылы ... ... ... ... ... ... есептеуге болады. Онда В.В. ... ... және Л.В. ... осы мәселе жайлы ойын дамыта түседі.
Мәселен, В.В. Виноградов 1947 жылы “Русский язык” деген еңбегінде ... “... ... ... ... конструктивное единство
лексических и грамматических значений. Слово, ... в ... то есть ... во всех ... ... форм и значений, часто
называется лексемой” /22, 21-23/, – ... А.А. ... сөз ... ... ... акт речи и мысли”, – дейді.
Ал, Ахмет Байтұрсынұлы 1914 жылы: “Бір сөйлемнің ішінде ... ... ... ... ... ... дағдылы жолы, жүйесі,
қисыны болады” /5, 142-144/ , – дейді.
Грамматиканың қай тілде де, қай ... де ... аса бір ... бірі – сөз ... ... ... негізгі сипаты тілдің
сөздік қорын грамматикалық таптарға топтастыру және олардың грамматикалық
категорияларының ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... да, ең алдымен олардың сөз таптары мен морфологиялық
құрылымдарының ерекшеліктеріне көңіл ... Ал осы сөз ... ... де ... ... осы уақытқа дейін бір жүйеге келген
деп айту қиын. ... ... ХVІ ... бастау алған неміс тілінің
грамматикасында осы күнге шейін бес сөз ... он ... ... түрлерін
ажыратады. Қазақ тілі грамматикаларында сөз таптарының ... саны ... ішкі ... ... жоқ. ... ... ... тілдік теорияның дамуында, әртүрлі бағыт-бағдарларды ұстауында
жатады.
Қазақ тілінің төл грамматикасын ана тілінде жазып, бұрын-соңды болмаған
дәрежеде қазақ тіл ... ... ... ... ... ұлы, ғалым Ахмет Байтұрсынұлы үш бөлімнен тұратын “Тіл – құралымен”
қазақ тілінің грамматикасының ... ... ... аз уақыттың
ішінде өзінен көп ғасырлар бұрын бастау алып, ... ... ... ... ... ... ... жеткізеді /2, 363-
364/.
Рысалды Құсайын ... ... ... ... ... сөз ... сөздер және шылау сөздер деп екі топқа ... ... ... ... ... ... ... өз алдына дара тұрып, болмыстағы
заттар мен құбылыстарды атай ... олар ... ... сөз, ал ... бір дербес күйінде толыққанды мағына білдіретін ... ... ... ғана мәні ... сөздер синсемантикалық шылау
сөз. Атауыш сөздер, шылау сөздер ... осы ... дөп ... ... ... сай екенін көрсетеді”.
Енді, Ахмет Байтұрсынұлы және орыс тілші ғалымдарының сөз таптарына,
қосымшалар мен олардың топтастырылуы, жалғаулар ... ... ...... сөз таптарын зерттеген ғалым. Ахмет Байтұрсынұлы сан
есімдерді де арнайы сөз ... Өз ... сан ... ... ... ... “Материалы к изучению киргизского наречие” (1860),
М. Терентьев ... ... ... ... (1875), И. ... ... грамматический очерк ... ... (1990), Н. ... ... по ... ... (1912) еңбектерінде топтау сан есімдерін сан есімнің бір ... ... ... ... ... ... Қ. ... “Қазақ тілінің программасы” 1936
жылғы еңбегінде Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... және ... сан есімдерді атайды да, ... ... өз ... тең үлес түрі ... тағы басқа); болжал түрі (бес-
он, бестер, он шақты тағы басқа) деп жіктейді. Ал ... І. ... ... А. ... ... ... ... (1965), С. Аманжолов
“Қазақ тілінің грамматикасы” (1939) сол ... ... ... ... төрт
түрлі сан есім тобына (есептік, реттік, ... ... ... ... сан ... енгізіп, сан есімді алтыға бөледі. Осы ... сан ... алты ... ... тобы ... бұл ... қазақ
тілінде де сабақтастық тауып келеді. Ең бастысы, сан есімнің осы ... ... ... еңбектерінен бастау алғандығы сөзсіз.
В.В. Виноградов 1947 жылы “Русский язык” еңбегінде: ... ... ... ... и ... в ... ... счета,
образуют обособленную грамматияескую категорию имен ... ... /22, 241/, – деп ... В.В. Виноградовтың зерттеуі бойынша, сан
есімнің орыс тіл білімі мен европа тілдері арасында айырым белгілері бар.
В. ... сан ... ... орыс тілі тұрғысынан сипаттайды. Оның
айтуынша, сөз ... ... сан ... ... ... ... ... Ол сандар тарихына да жан-жақты тоқталып, әрбір санның ... ... В. ... сан есімде грамматикалық форма болмайды деп
тұжырымдайды. Мәселен, “Обозначая числовые ... счет в ... ... ... уже ... ... ... понятие числа. Поэтому числительные не имеют грамматических форм
числа” /22, 246/, – ... ... ... ... ... 1914): ... ... деген
сұрауға жауап болатын һәм нәрсенің ... ... ... сан есім
дейміз” /5, 163/, – деп көптеген мысалдар келтіреді.
Ахмет Байтұрсынұлы ... де ... ... Ол ... (Семей 1927) есімдіктің бес түрін көрсетеді. Олар: жіктеу,
сілтеу, ... ... ... Ал, ... Н. ... ... ... ғана көрсетсе, М. Терентьев, П. Мелиоранскийлер бес түрін, И. Лаптев,
Н. Созантовтар алты түрін атайды /46, 20/.
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... жоқтығын
(ешкім, ештеңе, ешбір), анық белгілі ... ... ... немесе
түгел еместігін (қайсібір, кейбір) білдіретіні сөз болса, қазіргі кездегі
оқулықтар да ... ... ... ... ... Қ. ... ... программасы” (1936), С. Аманжолов “Қазақ тілінің ... Ғ. ... Н. ... ... ... грамматикасы” (1948)
еңбектерінде нәрсенің жоқтығын білдіретін сөздер – болымсыздық есімдіктері,
анық белгілі еместігін білдірсе – ... ... ... ...... ... деп ... Сонымен, бір сөзбен айтсақ,
Ахмет Байтұрсынұлының танықтау есімдігінің
мағыналық ерекшеліктеріне сәйкес өз ... одан әрі ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы және Қ. ... ... сөзі ... ... ... ретінде танылады. Себебі,
кейбір, қайсыбір, әлдекім, әлдене тағы сол ... ... ... гөрі нақтылау басымдау сияқты. Бұл ерекшелік әр сөзінің зат ... ... ... әр адам, әр оқушы, әр ай, әр зат тағы ... әр ... ... жасалған есімдіктерді белгісіздік есімдігінің
қатарына қосуға келмейтін тәрізді.
Сонда, неге Ахмет ... ... ... ... ... – танықтау, ал Қ. ... ... ... ... жалпылау есімдіктерін – анықтау есімдіктері ретінде
қараған?
Себебі, сыртқы тұлғасына байланысты өздік есімдіктерін жеке топ ... гөрі ... ... ... қатарына қосқанды ғұламамыз жөн
көрген сияқты /43, 57/.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ахмет Байтұрсынұлы мұрасы – барлық түркі халықтарын байланыстыратын
алтын ... Оның ... ... ... көп ... ... орыс ... білгендігі барлық еңбектерінде айқын көрініп ... ... – ең ... болып тіл біліміндегі өзекті мәселелерді ғылыми
тұжырым жасаған тілтанушы ғалым. Бодуэн де ... Л.В. ... ... ... ... ... негіздері Ахмет Байтұрсынұлының “бес дауыстыға”
құрылған жазуындағы әріптердің белгілі бір фонеманы таңбалай ... ... екі ... қоса бейнелейтін сингарможуанда жалғасын тапқаны
толыққанды дәлелденген. Ахмет Байтұрсынұлы – ... ... ... ...... ... ... оны өркениет жолымен таным шыңына жетелейтін,
ұлттық болмысты жарқыратып көрсететін, ұлттық санаға жарық отын ... Бұл ... ... Байтұрсынұлының тілтанымдық концепциясының ғылыми
табиғаты анықталады. Ахмет Байтұрсынұлының мұрасының сан ... ... Орыс ... ... ... ... ... жасалды. Оның ғылыми мұрасы прагматикалық ... ... және ... оқыту еңбектері арқылы жалпы тіл білімдік те,
түркологиялық та, ... ... та ... қамтиды.
ХХ ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ тілі грамматикасының басым
көпшілігі шығу тегі қазақ индивидінің, қазақ ... ... ... жасалған. Бүгінгі грамматикадағы ішкі және сыртқы стандарттары
ХХ ғасырдың бірінші ширегінде дүниеге келген ... ... ... басталып қалыптасқан. Ұлы педагог, ағартушы ұстаз, қазақ тіл
білімінің негізін қалаған ғалым Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми, әдеби ... кез ... ... ... ... ... есімі халық жадынды
жұлдыздай жарқырап тұра береді.
Ахмет ... ... ... ... өз кезінде қазақ халқының
өмірінде, оның ... мен ... ... роль ... ... ... ... жазу мәдениеті мен жазба әдеби тілінің дамуына әсер
еткен, мәні мен ... зор ... ... Оның ... ... ... сәйкестендіріп жасаған әліппесі, оның ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет іс жүзінде жүзеге асқан
еңбек болды. Ол қазақтың дыбысына, сөзіне, арнап әріп ... ... ... оқу ... ... ... ... бостандыққа, жарқын
өмірге бастады, жол көрсетті.
Негізінен, орта ғасырлық дәуірде түркі тілдерін араб тіл ... ... ... ... ... бастап көбінесе Еуропа
тіл білімі негізінде зерттеліп келді. ... ... ... ... ... ... ... тілінің өз табиғатынан туындайтын
заңдылық, ерекшеліктерге сүйене отырып баян етті. Тіл жүйесін ... ... ... деп ... ... ... негізін қалады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынов А. Дыбыстарды жіктеу // ... ... 1922. – № ... ... ... ұлы тіні. Ғылыми мақалалар жинағы (қазақ, орыс,
ағылшын т.б. тілдерде). – Алматы: Ғылым, 1999. – 568 ... ... Р. Сан ... ... ақын // ... Қазақстан, 1989. –
4 январь.
4. Ұлттың ұлы ұстазы: “Ұлы тұлғалар” атты ғылыми-библиографиялық серия
/ Құрастырушы В.Қ. ...... Қаз. Рес. ... және ... ... ғыл. кітапхана, 2001. – 305 б.
5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
6. Жүсіпұлы М. ... ... және ... ... тілі ...
Алматы: Ғылым, 1998. – 216 б.
7. Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов. – Алматы, 1990. – 51 б.
8. ... де ... И.А. ... ... по ... ...
Москва, 1963. – 367 с.
9. Кононов А. М., Барулин А. М. ... ... ... // ... в ... Вып. ХІХ ... современной
тюркологии. – Москва, 1987. – 36 с.
10. Яковлев Н. Ф. Математическая ... ... ... ... приложения лингвистической теории) // Из истории
отечественной фонологии. – ... 1970. – 148 ... ... Н. ... к изучению киргизского наречия. – Казань,
1860. – 26 ... ... Л. Р. ... ...... 1979. – 312 с.
13. Қордабаев Т. Жалпы тіл ...... ... 1983. – 231 ... ... Ә. М. ... А. Байтурсынова и фонология
сингармонизма. – Ташкент, 1995. – 176 с.
15. ... С. ... ... дыбыс жүйесі. – Алматы: Сөздік –
Словарь, 1999. – 200 б.
16. Қордабаев Т. Ахмет ... және ... тіл ... // ... 1992. – 2 ... ... Т. ... тұңғыш лингвист ғалымы // Қазақстан мұғалімі,
1988. – 30 декабрь.
18. Қордабаев Т. Бірі емес, өзі // ... ... 1990. – 20 ... ... А. Ахмет Байтұрсынұлының әдеби мұралары. – Қостанай, 2003.
– 144 б.
20. ... І. ... ... – Қостанай, 1998. – 240 б.
21. Ахмет ... және ... ... ... ... ... ... материалдары. – Алматы:
Арыс, 2004. – 25 б.
22. Виноградов В. В. Русский язык ... ... о ... ... ... школа, 1986. – 639 с.
23. Виноградов В. В. ... ... ... и ... ... и ... – Москва: Наука, 1967. – 133 с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
Арал тағдыры – ел тағыдыры3 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы (шет тілінде)6 бет
Қазақстанның ғылымы және ғылыми мекемелері14 бет
Ұжымдық қарым - қатынастың психолингвистикалық аспектілері29 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
А. Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі 6 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ11 бет
Арал тағдыры – ел тағыдыры3 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы (шет тілінде)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь