Қазақстанға Конституциялық реформалар неге қажет болды

§1. Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясын қабылдаудың себептері
§ 2. Heгe екі жылдан кейін 1995 жылғы жаңа Конституция қабылданды?
Конституциялық реформалардың алғышарттарын қоғамдық дамудың бүкіл объективтік барысы әзірлейді. Олардың уақтылы ескерілмей қалуы да мүмкін, мұндай жағдайда қажетті конституциялық реформалар кешеуілдеп жүргізіледі немесе мүлде жүргізілмей қалады. Мұның қоғамдық қозғалыстың жүрісін тежері даусыз.
Егер конституциялық реформалар қажетті себептерсіз, алғышарттарсыз жүргізілсе, тіпті қоғамдық даму кезеңдерінен ілгерілеп кетсе, онда мұның өзі оның шын болмыстан алшақтауына, сондай-ақ қоғамға теріс ықпал жасауына әкеліп соғары сөзсіз, өйткені шешімі әлі пісіп-жетілмеген міндеттерді алға тартуы ықтимал. Конституциялық
реформа жүргізудің алғышарттары мен сәттерін анықтаудағы қателіктердің екі жағдайда да ұзақ мерзімдік зардаптары болады, өйткені Конституция мен оның нормалары ұзақ уақыт бойы қолданылады, ал кей кездерде Конституцияның қате ережесін бірден түзетудің мүмкіндігі бола бермейді. Сол себепті конституциялық реформалар туралы, оны жүргізудің алғышарттары туралы мәселе барынша байыпты ғылыми тұрғыдан келуді қажетсінген еді, Назарбаевтың абыройына қарай, конституциялық реформалардың, Конституцияның өзінің негізгі идеяларының авторы ретінде оның бұл міндетті терең ғылыми негізде барынша нөтижелі орындап шыққанын айту керек.
Бұл міндеттерді шешу барысында ол конституциялық құрылыстың елімізде жинақталған тәжірибесімен және басқа мемлекеттердің орасан мол тәжірибесімен егжей-тегжейлі танысты. Оның "Ғасырлар тоғысында" кітабында мынадай бір айғақ бар: конституциялық реформаларға әзір-ленген кезде жинақтаған мол білімі өз алдына, ол Конституция жөніндегі референдумның алдында (тіпті демалыста жүріп) әлемнің он екі елінің конституцияларын зерделеген екен.
Алдымен 1993 жылғы конституциялық реформаның Назарбаев тапқан негізгі себептері мен алғышарттарына тоқталайық.
Олар Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 1 маусымдағы сессиясындағы "Конституцияның жобасы туралы" және 1992 жылғы 9 желтоқсанда өткен сессиясындағы "Республика Конституциясының жобасы және оны бүкіл халықтық талқылаудың қорытындылары туралы" баяндамаларында, әкімшіліктер басшылары мен жергілікті кеңестер төрағаларының 1992 жылғы қарашадағы республикалық кеңесіндегі баяндамасында және конституциялық комиссияның өзінде жасаған баяндамалары мен сөздерінде айтылады.
        
        ҚАЗАҚСТАНҒА КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ РЕФОРМАЛАР НЕГЕ ҚАЖЕТ БОЛДЫ
§1. Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясын ... ... ... ... ... бүкіл
объективтік барысы әзірлейді. Олардың уақтылы ескерілмей қалуы да мүмкін,
мұндай жағдайда қажетті конституциялық реформалар кешеуілдеп ... ... ... ... Мұның қоғамдық қозғалыстың жүрісін тежері
даусыз.
Егер конституциялық реформалар қажетті ... ... ... ... даму ... ... кетсе, онда мұның
өзі оның шын ... ... ... ... теріс ықпал жасауына
әкеліп соғары сөзсіз, өйткені шешімі әлі пісіп-жетілмеген міндеттерді алға
тартуы ықтимал. ... ... ... мен ... ... ... екі
жағдайда да ұзақ мерзімдік зардаптары болады, өйткені Конституция мен оның
нормалары ұзақ уақыт бойы қолданылады, ал кей ... ... ... ... ... ... бола бермейді. Сол ... ... ... оны жүргізудің алғышарттары туралы мәселе
барынша байыпты ... ... ... ... еді, Назарбаевтың
абыройына қарай, конституциялық реформалардың, Конституцияның ... ... ... ... оның бұл міндетті терең ғылыми негізде
барынша нөтижелі орындап шыққанын айту керек.
Бұл ... шешу ... ол ... ... ... ... және басқа мемлекеттердің орасан ... ... ... Оның "Ғасырлар тоғысында" кітабында
мынадай бір айғақ бар: конституциялық ... ... ... мол ... өз ... ол ... ... референдумның
алдында (тіпті демалыста жүріп) әлемнің он екі ... ... ... 1993 ... конституциялық реформаның Назарбаев тапқан негізгі
себептері мен алғышарттарына тоқталайық.
Олар Назарбаевтың ... ... ... Кеңесінің 1992 жылғы
1 маусымдағы сессиясындағы "Конституцияның жобасы ... және 1992 ... ... ... ... "Республика Конституциясының жобасы және
оны ... ... ... ... туралы" баяндамаларында,
әкімшіліктер басшылары мен жергілікті кеңестер ... 1992 ... ... ... ... және ... ... жасаған баяндамалары мен сөздерінде айтылады.
1993 жылғы Конституцияны қабылдаудың алғышарттарына келсек, ол терең
қоғамдық өзгерістердің тамыр тарта бастаған нышандары 1978 жылғы ... ... ... жаңа ... ... ... ... атап
көрсетеді.Көнергенді кейінге ысырып, жаңа қағидаттардың негізінде ... ... ... ... деңгейде баянды ететін Ата заң
қажет болды..
Қазақстан Республикасының 1993 жылғы Конституциясы қабыдданғанға
дейін де ... ... ... ... ... ... алына бастағанын айту керек. Оған жылына бірнеше мәрте
ішінара өзгертулер енгізіліп жүрді. Алайда, қандай да бір ... ... ... жаңа қоғамдық болмысқа ... ... қиын ... 1978 ... Конституция тұтас қалпында социалистік қоғамдық және
мемлекеттік жүйені бейнелейтін, ал ... даму жаңа ... ... жатты.
Мұндай жағдайда 1978 жылғы Конституция енгізілген өзгертулер ... ... ... ... ... Заңның алдында
тұрған міндеттерді орындай алмады. Сондықтан да, ... ... ... ... ... ескі ... ... өзгерістер
мен толықтырулар енгізуді тоқтатып, жаңа Конституция қабылдау міндеті күн
тәртібіне қойылды.
Республиканың жаңа ... ... ... ... егемендік құқығын кеңейтуді көздейтін жаңа одақтық шарт
даярлауға ... ... бір ... ... Жаңа ... ... ... осы идея Республиканың жаңадан ... да ірге ... ... ... тиіс еді. ... ... әзірлеудің алғышарттары мен себептерінің ... ... және ... егемендігіне қол жеткізу мен оны
қамтамасыз ету қажеттігін алдыңғы ... ... атап ... ... ... орнату міндетімен тығыз бірлікте Конституцияның өзін де
баянды ету арқылы аумақтық ... ... ету ... де ... ... басшылары мен жергілікті кеңестер төрағаларының 1992
жылғы республикалық ... ... ... ... ... ... ... ол Қазақстанның аумақтық
тұтастығының конституциялық кепілдіктері керек екенін атап көрсетті.
Конституциялық реформалардың осы идеяларының бірінші ... ... деп ... ... 1937 және 1978 ... ... Қазақ
КСР-і заң жүзінде егеменді болып саналғанымен, КСРО ... ... ... шынайы егемендігі болған емес. Оның ішкі саясатта ... ... ... ... ... Қазақ КСР-інің емес, КСРО жоғары ... мен ... ... ... еді. Республиканың сыртқы саяси
өмірде де ... ... ... жоқ. Оның өз байлығын, экономикалық
ресурстарын пайдалануға да қандай да бір ... жоқ еді, іс ... ... ... ... одақтық құрылымдардың құзырына
шоғырландырылды. Оның өзінің заңдылығы да болған емес, заңдары іс ... ... ... ... ... да болған емес, ол да ортақ
одақтық азаматтық еді. Республиканың аумағын да ... ... ... қарай кесіп-піше беретін. Одақтық республикалар, соның ішінде
Қазақстан сияқты іс ... ... ... тіпті әлемдік тарих
ауқымында да онша көп емес еді.
Қалай дегенмен де ... ... ... ... ... сана-сезім өсті, мәдени деңгей артты, елді өз күшімен басқару
мүмкіндігін барған ... ... ... мен одақтас мемлекеттің өзінің
ішінде болса да, шынайы егемендікті орнату мен кеңейту қажеттігін ... ... ... да ... ... КСРО мен одақтас республикалар
арасындағы құқықтарды соңғылардың құқықтарын кеңейту бағытына қарай
қайтадан бөлісуді мақсат ... ... ... ... ... ... жағдайда жаңа одақтық шартты әзірлеу және одақтас
республикалардың өздерінің ... ... ... орталықтың
сесіне қарамастан, ашық түрде ... ... ... ... кеңейту процесі, сондай-ақ Республиканың жаңа Конституциясының
жобасын әзірлеу процесі басталды.
1990 жылғы 25 ... ... КСР ... ... ... ... ... мемлекеттік егемендігі туралы ... Бұл ... ... ... Назарбаевтың басшылығымен
әзірленді. Құрамында ... ... бар ... тобы да ... ... күрделі жағдайда жобаны жасауға белсене қатысты.
Декларацияда халық пен мемлекеттің егемеңдігі, оның ... ... ... ... ... ... барлық
ұлттарының азаматтарына кең құқықтар мен бостандықтар беру, Республиканың
сыртқы саяси қызметті дербес жүзеге асыруға құқығы, мемлекеттік билікті ... бөлу ... ... ... ... ... одақтық
шарт жасасудың жене Қазақ КСР-інің жаңа Конституциясын әзірлеудің ... ... ... Содан бері небәрі 11 жыл өткен екен, ... ... үшін ... бір ... Декларацияда жазылып, содан ... екі ... да ... ... ... ... де, ... да тыныс-тіршілігінің негізіне айналды.
Егемендіктің конституциялық - құқықтық ... ... Бұл ... жобасын әзірлеуге қатысқан, Жоғарғы Кеңестің депутаты болған аса
көрнекті ғалым-заңгер Салық Зимановтың еңбегінде егжей-тегжейлі ... ... ... ... 1991 ... 16 ... ... Кеңесі "Қазақстан Республикасының мемлекеттік
тәуелсіздігі туралы" конституциялық Заң қабылдады, оның ... ... ... құрамында бүкіл елімізге танымал ғалым заңгерлер
болған депутаттар корпусының белсене ... ... Онда ... ... мен ... ... толық әрі нақтылы
тәуелсіздігі туралы жене ... ... ... адам айтқысыз ауыртпалықтар
әкелуімен қоймай, оның өмір сүруінің ... ... ... жат күштер
зорлықпен тартып алған егемендікке ие болу ... ... ... ... ... ... ... мен қағидалар
конституциялық заң күшіне ие ... Осы Заң ... етіп ... ...
қазақ халқының және күллі Қазақстан халқының тарихындағы ұлы белес. Осыған
орай Конституция жобасын әзірлеуге байланысты ... ... та ... ... дейін конституциялық комиссия КСРО құрамындағы ... ... ... шұғылданса, ендігі жерде ... ... - ... ... ... ... міндеті
алға қойылды. Енді тәуелсіз мемлекеттің егеменді құқықтарын ... ... ... ... оған ... ... беру керек еді.
1993 жылғы Конституцияны қабылдаудың бірінші себебі, міне, осы. 1993 ... ... ... себептерінің бірі адам мен азаматтың
неғұрлым кең құқықтары мен бостандықтарын конституциялық тұрғыдан ... ... ... Республика Конституциясының жобасы туралы
барлық баяндамаларында бұл аса маңызды міндет ретінде көрсетілді.
Жоғарғы Кеңестің 1992 ... ... ... ол ... негізді тұрақтандыру және алдағы мақсатқа жетудің конституциялық-
құқықтық ... ... ... адам мен азаматтың құқықтары мен
бостандықтарын бекемдеу үшін ... ... атап ... ... мен ... ... ... 1992 жылғы қарашадағы
Республикалық кеңесінде Конституцияның жобасы туралы жасаған баяндамасында
Назарбаев адамның шын мәнінде іске ... сот ... ... ... мен ... ... тұрғыдан дәйектеу
қажеттігіне тағы да тоқталды. 1978 ... ... ... ... ... мен ... 1937 жылғы Конституцияда
жазылғанға қарағанда, әжептөуір кеңейткені рас, Президент мұны ... жоқ. ... ол ... ... ... атап ... алу мен ... да әлеуметтік құқықтарды қамтамасыз етудегі ... атап ... Ол ... ... бұл салалардағы
жетістіктерді ескермеуге де, жоққа шығаруға да болмайтынын ұдайы еске салып
отырады. ... 1978 ... ... ... ... мен
бостандықтар жүйесінің күллі табиғи құқықтың мазмұнына және жаңа ... жеке ... ... ... сай ... адам құқықтарының
Жалпыға бірдей декларациясындағы әрбір адам онда жария етілген барлық
құқықтар мен ... ... ие ... тиіс дейтін идеяларға сай
келмейтіні ... ... ... мен ... ... жүйесін жаңғыртып,
оларды халықаралық құқықтық құжаттарда ... ... ... көтеру қажет еді. Алайда, осы талапқа ... ... ... ... ... ... ... ескі Конституцияға, яғни
1978 жылғы Конституцияға жекелеген түзетулер енгізу арқылы мүмкін емес ... ... ... ... ... мен ... ... шеңберінде бүкіл әлемге танылған құқықтар мен бостандықтар
жүйесін өзгерістер мен толықтырулар енгізу жолымен ғана ... ... ... келмейтін шаруа болатын. Жаңа жағдайда Республика азаматтары
иеленуге тиіс жалпы адамзаттық кең құқықтар мен ... ... жаңа ... қабылдануын талап етті.
Жоғарыда Конституция қабылдаудың бірінші алғышарты ... шын ... ... ... ... аталды. Сонымен
қатар жаңа Конституция қабылдаудың басқа да саяси алғышарттары болғанын
айту ... ... ... және ... ... мен ... ... республикалық кеңесінде сөйлеген сөзінде Назарбаев
мемлекеттік билікті жүзеге асыруда ... сан ... ... ... өкілеттіктерінің аражігін ажырату қажетгігін негіздеп
берді.
Республиканың жаңа ... ... ... бір ...... жүйе мен ... тетік құрылымында жүріп жатқан сапалық
өзгерістерді конституциялық ... ... және ... ... ... ... құру бағытында одан әрі жетіддіру қажеттігі еді. 1994
жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР - інің ... ... ... ... қабылдаудың саяси алғышарттары турасындағы пікірін
толық пайымдау үшін "Президент қызметін ... және ... ... өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Заңға сәйкес
Президентке бұрын Жоғарғы Кеңес пен оның Төралқасының құзырына ... ... ... құқықтар берілгенін тағы да атап көрсету керек. Бұл
Жоғарғы ... жене ... ... ... ... дара ... ... маңызды қадам болды. Бұған дейін биліктің жоғары мемлекеттік
органы болып келген ... сөз ... ... Жоғарғы Кеңес кең
өкілеттіктері бар мемлекет басшысы ретінде Президент қызметі белгіленгеннен
кейін ондай бұрынғы тұғырынан ойысты.
Осы Заңмен ... КСР ... 6-шы ... жаңа ... одан ... партияның Совет қоғамы мен оның ... ... рөлі ... ... алынып тасталды.
Коммунистік партияның саяси жүйе мен қоғамдағы ... ... ... тұтас алғанда күллі кеңестік мемлекеттік ұйымның өзегі
болып келгені баршаға мәлім. Коммунистік партия өмір сүріп отырған ... КСРО мен ... ... ... қадамға барған адамдардың
батылдығын атап айтпасқа болмайды.
Партияның осындай рөлі ... ... өзі ... ... ... еді. Әлбетте, әрбір қоғамдағы және мемлекеттегі қандай да ... рөлі ... оған ... ... деңгейі сол партияның ... ... ... Егер ... ... пен ... ... жұмыс істейтін болса, оның беделге ие ... ... ... бір ... ... ... басым рөл атқаратыны анық, ал енді
езінің қызметіндегі кемшіліктердің салдарынан бедел ала ... ... бір рөл ... ... халықтың сенімі жайында әңгіме қозғаудың
өзі қисынсыз. Ендеше ... ... бұл ... өз ... ... мемлекет қызметінің маңызды қағидаты ретінде осы партияға
басшылық рөлді теліп берген Конституцияның негізінде ... ... ... ... ... рөлі туралы қағиданы Лениннің,
айталық, ... ... ... ... ... ... ... оның партияның Жарғысында, ... ... ... атап көрсеткен орынды. Конституцияның осы бабы ... ... ... сан ... ... ... коммунистік
партияның мемлекетпен ұштасуын, дәлірек айтқанда, оны ... ... ... бәрі ... ... емес ... ... саяси
негізін қалады. Коммунистік партияны осындай рөлінен ... ... ... өзгерістердің бастауы мен алғышартына айналды.
Президент қызметі белгіленгеннен кейін үкіметті құру ... ... оның ... ... ... қарым-қатынасында да үлкен
өзгерістер жүзеге асып, мұның өзі басқарудың президенттік нысанын ... ... ... ... ... ... маңызды қадам болды.
Мемлекеттік биліктегі мұндай маңызды өзгерістерді Конституцияда тағы
да қайталап, әрі неғұрлым жүйелі түрде дәйектеу қажет ... ... ... ... Конституцияның күллі құрылымында дәйектеп қана қоймай,
саяси реформаларды ілгерілету бағытында жаңа қадамдар жасау қажеттігі туды.
Мұның бәрін ескі ... ... ... ... ... ... емес еді,
сондықтан жаңа Конституция қабылдау талабы өктем қойылды.
Мұның экономикалық себептері де бар еді. ... атап ... ... бері ... ... ... ... 80-інші жылдары қолға
алынған экономикалық реформалар, ешқандай нәтиже берген жоқ, ... ... ... ... пен ... ... ... әдісі
дейтінге негізделді. Мұндай жағдайда нарыққа көшу ... ... әрі ... ... ... тәжірибе дәлелдеп берді.
Әрине, нарық экономикасы да дағдарыстан ада емес, дегенмен әлемнің
көптеген елдері соны дамыту ... осы ... ... ... ... ... ... көшу әлдебір теориялық ізденістеріміздің
жемісі емес, қайта аман қалудың ең ... ... ғана ... деп ... ... ... ... деген талпыныс көптеген
экономикалық шаралардан көрініс береді. Айталық, 1990жылғы 21 ... ... ... Заң ... оған сәйкес колхозшыларға өмір бойы
пайдалануға тиесілі жер телімі бөлініп, ... ... ... сөйтіп
өзінің жеке шаруашылығын жүргізуге құқық берілді. Мұның себебі, ... ... ... ... өнімділік деңгейінің ұзаққа созылған
құлдырауын еңсеру қиынға соққан еді. ... ... ... өздерінің
жағдайы нашарлап, тұтас еліміздің әлеуметтік экономикалық тіршілігі ауырлап
кетті. ... ауыл ... ... ... ... елдерде
қолданылып жүрген шаруашылық жүргізудің озық әдістері мен ... ... ... жүйесінің арасындағы үлкен алшақтықты ашып
көрсетіп берді.
Бұдан кейін 1990жылғы 11 ... ... ... шаруашылық
қызметтің еркіндігі және кәсіпкерлікті дамыту туралы" Заң шығарылып, осы
заң бойынша кез келген тұлға кәсіпкерлікпен ... және онда ... ... құқық алды. Ал 1990 жылғы 15 желтоқсанда қабылданған
"Қазақ ССР-індегі меншік ... ... ... ... азаматтары,
шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар меншік ... бола ... ... ... ... тиіс ... ... меншік
объектілерін қоспағанда, мүлік сатып алуға, ... ... ... ... соңын ала "Қазақ ССР-індегі мемлекет иелігінен алу ... ... Заң ... Осы ... және басқа бірсыпыра заңдар
нарық қатынастарын дамытудың іргесін қалады, алайда бұрынғы ... ... да әлі ... жоқ ... сақталып қалған
социалистік қоғамдық қатынастардың, жеке ... ... ... ... ... ... нарық қатынастарының іргесі әлі
де солқылдақ еді. Мұндай жағдайда енді аяқ баса берген тұғырдан ... ... ... ... ... ынта ... үшін ... осынау алғашқы қадамдарын Конституцияда дәйектеу, сол арқылы
жеке меншікке бейімделген алғашқы нарық ... ... ... ... ... Бұл ... жеке ... нарық шаруашылығын жүргізуге
жол бермейтін социализм идеяларының негізінде жасалған ескі социалистік
Конституция-ның табиғатына үйлеспейтіні ... Жаңа ... яғни ... меншікті жеке меншікке айналдыру жолымен
жасалатын жеке меншік институтын бекемдеп беру қажеттігі ... 1993 ... ... ... бірі — ... ... өзге ... жасау үшін жаңа Конституциялық негіз қалау керек ... ... жаңа ... ... ... ... да ... нақты себептер бар.
Жаңа Конституцияның жобасын әзірлеу үшін негізінен үкімет мүшелері
мен депутаттық ... ... ... ... комиссия
құрылды.Жоба әзірленген бетте Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңес
оны 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылдады.
Назарбаев бұл ... ... бір ... оңды рөл
атқарғанын, оның Қазақстанның егеменді мемлекет және әлемдік қоғамдастықтың
терезесі тең мүшесі ретінде толығымен қалыптасқанын ресімдейтін өрі 1990 ... ... ... құқық шығармашылықтың алғашқы толқынының
езіндік қорытынды ... ... және ... ... ... ... ... болғанын атап көрсетті.
Соған қарамастан, 1993 жылғы Конституцияның елеулі ... айту ... аса ... ... ... жағынан алғанда, ескі
Конституцияның шырмауында қалып, кеңес мемлекетінің көнерген жорамалдарының
бірталайынан арыла алмады. Назарбаев бұл кемшіліктердің қоғамдық ... ... ... ... ... ... бөлігінің
көзқарастарын іске асыруға қол жеткізе алмағанын кейіннен Назарбаевтың өзі
айтады. Бұл саяси кезеңнің сипатынан ... ... еді. ... пен ... ... енді ғана қадам басқан болатын.
Мұндай жағдайда Назарбаев қарсы бағдар ұстанған ... ... ... ... ... еді. Бұл кезде саяси тұрақтылықты
сақтаудың маңызы өте зор болатын, міне, осы ниет кейбір ... ... ... ... ... ол ... Конституциялық комиссияның мүшесі
ретінде Конституция жобасының мөселелерін, баптарын талқылау ... ... оның ... мен ... тындап, өткір пікір таласына да
тікелей қатысқан кездерім бар. Кейбір мөселелер төңірегінде ... де ... сөз ... тура келді. Мен Назарбаевтың Республиканың егемендігін
нығайту, нарық ... ... ... ... ... адам ... мен ... кеңейту, шынайы халықтық билікті
қамтамасыз ету бағытын дөйекті ұстана отырып, сонымен ... осы ... ... жол ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету хақында
кейбір мәселелерде белгілі бір мәмілеге барғанына да куә болған едім. Сол
кезде, шынымды айтсам, бәрін де ... ... ... кәдімгі дау-
дамайға балап, мұның өзі қарама-қарсы күштердің арасындағы идеялық күрес
екенін аңдамадым.
Міне, осындай күрделі жағдайда ол ... ... ... ... ... ... олардың уөжіне көніп, әйтеуір ашық
алауыздыққа жол бермей, Конституция жобасының әзірленуін қамтамасыз етті.
Бұл оның жеке ... ... ... еді. ... ... ... сараптау тобының және Жоғарғы Кеңестің көптеген депутаттарының
тыңғылықты қызметін атап көрсеткен орынды.
§ 2. Heгe екі жылдан кейін 1995 ... жаңа ... ... ... ... ... ... де өмір бір орнында тұрып
қалған жоқ Назарбаев өмірдің өзі-ақ оның кемшіліктерін, ... және ... ... шын ... аулақ жатқандығын
көрсеткенін жазады. Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар ... ... ... ... ... ... ол, егер ... болса, онда конституциялық реформаларды ары қарай жүргізе беру
жөнінде тоқтамға келеді. Конституцияны өзгерту және ... ... жаңа ... ... ... негіздегенде, ол Ата ... ... ... ... болуға тиіс екеніне, әрі қазіргі уақытта
қанша сапалы болғанына қарамастан, Конституцияның, әсіресе, өтпелі ... ... да ... ... ... Президент былай дейді:
"...қоғамның бір орында тұрмайтынын, жаңа сан қилы сапалық ... кез- ... ... ... мен құжаттардың ерте ме,
кеш пе, бөрібір уақыт талабынан қалып қоятындығын ойладым. ... ... мен ... ... ... ... шын өзгерістерді бейнелеуге тиісті
Конституцияның да қашып құтыла алмайтындығы даусыз. Сондықтан кез- келген
елдегі конституциялық процесс Конституцияның ... ... ... және ... процестердің құқықтық кепілдемесі
қоғамдағы өзгерістер қарқынына ілесіп қана қоймай, алға озып ... ... осы ... ғана ... ... ... нарық
қатынастарын дамытуда едәуір ілгері жылжығанымызды да, ... ... және ... ... ... қарамастан, 1993
жылғы Конституцияны әзірлеу кезеңінде өзі ұсынған қадамдардың қажеттігін
терең ... ... ... ... ... өзгергенін де
ескерді. Ендігі жерде ... ... ... ... ... 1993 ... жол ... бірсыпыра мәмілелерден бас тарту қажеттігіне
иландыруға мүмкіндік беретіні айдан анық еді. Бұл ... ... ... ... ... ... Кон-ституцияның мәмілеге келу барысында қабылданған
ескірген қағидаларын сақтап қалу керек, сөйтіп, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ету ... немесе
сеніммен алға басуды қамтамасыз ету қамымен Конституцияның өзін өзгерту
керек. Әрине, жаңа ... ... ... ... ... ... қарау үшін ғана емес, іргелі ... ... мәні бар ... да ... ... конституциялық
деңгейде шешу үшін қажет болғаны аян. Осы бағытта Назарбаев ықтимал жаңа
конституциялық реформаға ... ... жаңа ... ... ... ... жиі өзгерте берудің жөнсіздігі баршаға
мәлім, әйткенмен де, Назарбаев пен ... ... ... ... ... ... хақындағы нормалары қоғамдық дамудың келешегіне
сөйкес келмейтін Конституцияның тұрақтылығын ... ... ... езгерту халықтың түбегейлі мүддесіне барынша сай келеді деген
байлам жасады.
Жаңа ... ... ... ... Ассамблеясының
екінші сессиясында жасаған баяндамасында Назарбаев ашып көрсеткен ... ... атап ... ... ... ... 1993 ... Конституцияда жерге
айрықша мемлекет меншігі құқығы ... ... ... жердің
мемлекет меншігінде болуға тиіс екені туралы түсініктің сіңгені сонша, ... ... ... қабылдамай тастауы мүмкін екені ескерілгені
мөлім. Әрі орасан зор алқаптарды сатып алуға ... ... келе ... ... ... ... ... мемлекеттік меншікті өзгеріссіз қалдыру
нарық қатынастарының дамуына айтарлықтай кедергі келтіруі ықтимал ... сол ... одан ... бас ... ... емес еді. ... ... біртіндеп өзгеруіне қарай нарық қатынастарының одан әрі ... егер ... ... ... тапса, онда Конституцияның тиісті
қағидасын өзгерту арқылы нақты конституциялық шарттармен шектей отырып,
жерге ішінара жеке ... ... ... ... ... ... туды.
Конституциялық реформа сонымен қатар орыс ... ... ... ... үшін де ... ... ... Республикасының
1993 жылғы Конституциясында орыс тілінің ұлтаралық қатынастар тілі деп
танылғаны мәлім. Бұл іс ... ... ... әрі ... ... ... ... салаларында ресми қол-данылып жүрген орыс
тілінің рөлін төмендетуші еді. 1993 ... ... ... ... ... жеке ... ... қатынастарда ғана қолданылатын тіл
ретінде қарауға ... ... бұл ... ... ... ... әр адамның басқалармен қатынаста тілді еркін таңдау ... ... ... ... ... ... ... тілін мемлекет
анықтайтын және ондай тіл орыс тілі ғана болып ... ... ... неше мәрте қайталап айтқандай,орыс тілінің шынайы мәнін ... оның ... ... өзгеріс енгізу мәселесі ашық
қойылды. Орыс тілінің мәртебесін көтеру, оны қазақ тілімен қатар ... тіл ... тану ... ойды оның ... 1992 жылы ... тағы да
атап көрсету керек.
Aзаматтық туралы мәселенің де өткір ... ... 1993 ... ... дара ... қағидатын белгілесе де, Республика
аумағынан лажсыз кеткен республиканың барлық азаматтарына, сондай-ақ ... ... ... ерекшелік жасалды. Егер ... ... ... ... ... қос ... алу құқығы
берілді. Азаматтық хақында 1993 жылғы Конституцияда орын алған ... ... ... ... ... келгені анық. Мұның
мемлекетаралық қатынастарда кейбір күрделіліктер, сондай-ақ олардың ... ... ... екі мемлекеттің алдындағы міндеттемелерін
орындауында да қиындықтар ... ... еді. ... ... ... ... ... алса, егемендіктің түп қазығы - халықтың
бірлігіне сызат түсіретіні де айқын көрінді. Шын-дығына келгенде, егеменді
мемлекет үшін оның түп ...... ... екіүдайылығы
туғызатын солқыл-дақтықтан асқан қауіп жоқ.Бұл ... ... тыс ... ... ... Ол ... ... өзгергенге дейін
осы қате норманың идеясын бөсеңсіту хақында ... ... ... ... ... ... ашықтан-ашық мәлімдеді. Азаматтардың ... ... ету және ... егемендігін нығайту қажеттігіне
сүйеніп, әлемдік төжірибені ... ... ол ... ... ешбір
ерекшеліктерсіз дара азаматтықты ғана тану қағидатын жақтап, халықтың
келісімімен мұны Кон-ституцияда ... ... ... ... ... Қазақ ССР-інің 1937 және 1978 ... ... ... ... 1973 ... Конституциясы адам мен
азаматтың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... бірдей адам құқығы Декларациясының және 1966 жылғы
халықаралық ... ... ... ... әлі де қол ... Адамның құқықтары мен бостандықтарын одан әрі кеңейте берудің
көкейкесті ... ... ... ... мен ... ... ... ажырағысыз сипатын, сондай-ақ бұлардың
бастапқылығы жөніндегі мәнін қамтамасыз ету үшін ... ... ... жүйесіне табиғи құқықтық тұжырымдамалық тұғыр қалау
қажеттігін негіздеп ... Ол ... ... ... ғана емес,
сондай - ақ әлемнің басқа да көптеген елдерінің, ... ... ... ... алдаусырату үшін ... ... ... мен мызғымастығы, барлық азаматтарының қолына
алалаусыз ... ... ... ... аңыздар мен әфсаналарды
бұрқыратқан еддердің тарихында да орын алған мемлекет ... ... ... ... ... мен ... өз
ықтиярларымен кез -келген шектеу мүмкіндіктеріне жол бермеуге ... ... ... органның құрылымын жетілдіру және оның ... ... беру де — ... ... Осы ... ... ... өзгерткеннен кейін де оның бұрынғысынша бұлыңғырлау
қалпында қалғаны жасырын емес. ... да бұл ... ... ... оның ... ... - заң шығару қызметімен шұғылдану екенін айқын
анықтау ... ... ... ... күні осы ... дейін Парламент пен
оның депутаттарының өкілеттіктері бұл қызметпен ғана шектеліп отырған жоқ,
демек конституциялық даму бары-сында билікті бөлу арқылы оның ... ... одан әрі ... ... ... әлі де ... түсуі
шарт.
1993 жылғы Конституцияның жобасын әзірлеу ... ... және ... ... мен ... ... Кеңесте екі палата
құру туралы мәселе көтерген болатын, дегенмен 1993 жылғы Конституцияда бұл
мәселе шешілмей қалғаны мәлім. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Үкіметтің мәртебесі мен
оның өкілеттігі туралы ... де күн ... ... ... ... орай, әрі президенттік басқару нысанының орнығып,
нығаюының барысында Үкімет мемлекет басшысы ретінде, ... ... ... ретінде Президенттің басшылығының аясына ... ... ... ... дербестік беру қажеттігін өктем талап етті.
Атқарушы биліктің тігінен сатыларын жасақтау проблемасы да мүлде
басқа негіздегі конституциялық ... ... еді. Ең ... ... ... ... атқарушы органдардың мәртебесін нақтылау
керек болды, себебі 1993 жылғы Конституцияда ... ... ... ... ... ... орны дәл ... еді.
Жергілікті атқарушы органдардың ... ... ... ... ... ... тұрған атқарушы органның басшысы тағайындайтын.
Дегенмен, Үкіметтің осы тағайындауларға ... және ... ... ... шешімін таппай келді. Бұл жүйенің болбырлығы практикалық
қызметке де салқынын тигізбей қоймағаны анық, Үкімет ... ... ... ... ... да күшейте алмағаны белгілі. Мұның
өзі басында Үкімет тұратын біртұтас тіксатылы жүйенің буыны саналатын
жергілікті атқарушы ... ... ... де ... ... ... ... жердегі міндет жергілікті органдарды қоса, күллі ... ... ... ... ... ... ... дәйектеу арқылы
атқарушы биліктің осы біртұтас құрылымының конституциялық негіздерін
жетілдіре беруге сайды. Сот ... ... ... де өте ... ... ... ... да себептері болған еді.
Президент Конституцияны үш ... ... ... ... сөйкес құрудың маңызын негіздеп берді.
Осы үш таған ... адам ... мен ... ең ... ... құқықтар мен бостандықтардың кең көлемін иеленуші ретінде, әрі осы
тағандардың үшеуінің
де ... ... ... ... Үш ... ... элементі —
азаматтарды және олардың мемлекетке тәуелсіз бірлестіктерінің басын қосатын
жеке меншікке негізделген азаматтық қоғам. Мұндағы үшінші элемент — ... ... тиіс ... ... ... ... пікірді Назарбаев Қазақстан халықтары Ассамблеясының
1995 жылғы 30 маусымдағы екінші сессиясында айтты: "Жаңа Конституцияның
сапалық өзгешелігі сол, ол ... пен ... ... ... әрі
айқын, әрі шыншыл шарт ретінде ойластырылып, ұсынылып отыр, конституция
адам мен ... ... ... -Авт) ... ... құру мен оның ... етуінің әркімге түсінікті іргелі, жүйе құратын,
басым элементтерін белгілейді".
Оның үш ... ... ... 1995 ... ... өзек болып
тартылып, тұтас Конституцияның өзі және оның барлық негізгі нормалары,
негізінен ... адам мен ... ... және өзіміздің егеменді
мемлекеттігімізге қарай айқын бағыт ұстауымызға жәрдемдесті. Конституцияда
үш таған идеясының нақтылы ... ... ... ... үш ... ... ... бөлінген тараулардың (айталық,
азаматтық қоғамға ... ... ... жоқ) ... ... әлгі айтылған элементтерді түгелдей қамтыған осы идея Конституцияның
ішкі қисынына толық өріліп ... ... жаңа ... ... жөніндегі Сараптық-
консультативтік Кеңестің мүшесі ретінде ... ... ... ... ... оның ... тыс қалмағанын айту — менің
міндетім. Бастапқы жобаны әзірлеуге ... ... ... ... ... іс ... азаматтардың қызметін тіпті
де төмендеткім келіп отырған жоқ, тек Конституцияның әр ... ... ... ... ... айтуым керек.
1995 жылғы Конституцияның жобасы бойынша тоқтамды сөзін Қазақстан
халқының өзі айтты. Жобаға үш ... ... ... ... 33 ... талқылау өткізіліп, 30 мыңнан астам ұсыныстар мен ескертпелер
түсті, Конституция жобасының 55 бабына 1100 ... мен ... ... ... және ... ... ... екінші сессиясының
ұсынысы бойынша Конституция референдумда қабылданды. ... нақ ... ... бас ... ... ... ... ғана бастауы
болып табылатын — халықтың өзі қабылдағанын, нақ сол бүкіл халықтық дауыс
берудің өзі Конституцияны ... ... ... ... орын алуы ... ... сөз ... топтық және жершілдік мүдде
көздеу құбылыстарының тамыр жаюы мүмкіңдіктерін жоққа шығаратынын көрсетсе
керек.
Ол ...... ... мен ... ... ... халықтың жобаға білдірген, әрі бүкіл халықтық дауыс беру арқылы
Конституцияда ... ... ... ... ... авторы Қазақстан халқының өзі екенін жазады. Мұның бәрі де
рас. ... ... ... деген ұғымның бар екені де көпке аян.
Конституцияның сондай лайықты Бірлескен авторларының бірі — ... ... ... де дау ... ... қатынастары мен демократияны ары қарай дамытудың ... ... ол 1998 ... ... ... ... ішкі ... саясаттың негізгі бағыттары: жаңа ғасырда қоғамды демократияландыру,
экономикалық және саяси реформа" деген халыққа Жолдауында біздің қоғамымыз
бен ... ... жаңа ... ... өзі ... Республикасы Конституциясының 44-ші бабына сәйкес
жасалып отыр, онда Қазақстан Республикасының ... ... ... ... "Елдегі жағдай мен Республиканың ішкі және ... ... ... туралы" Жолдау арнайтыны жазылған.
Жолдау мен оның ... ... ... ... ... ... және қоғам мен мемлекет өмірін демократияландырудың
жаңа міндеттерін ... ... ... атап ... ... ... жолындағы жаңа бағытты елдегі осыған қажетті
алғышарттардың пісіп-жетілуі талап ... баса ... ... ... ...... және әлемдегі өзгерістерді
Президенттің зер сала қадағалап, терең пайымдауының жемісі, әрі "Қазақстан
—2030" ... ... ... мен ... ... ... әлеуетін одан әрі дамыту мен нақтылау жолы.
Жолдауда ... ... ... ... ... тұтынушыларды қорғау, халықтың әлеуметтік қорғалуын күшейту,
адамдардың өл-ауқатын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... Жолдауда демократияны одан әрі дамыту
проблемалары басты орындардың бірін ... ... және XXI ... ... кең ... жан-жақты
дамыту мәселелерінде ол алдағы жүз жылдағы адамзат дамуының аса ... бірі ... ... демократияның салтанат құруы болады деп
санайды. Бұл көкейдегі арман немесе игі тілек қана емес, ... ... Бұл ... ... ұлттық және халықаралық демократиялық
институттардың сандық және ... ... ішкі ... ... қатынастарда демократия қағидаттары мен ... ... ... ... ... ... мен ... кеңеюіне,
адамдардың сана-сезімінің артуына, барлық ... ... ... ... Қазақстан әлемдік қоғамдастыққа батыл кірігіп, ондағы
өзінің тиесілі орнын алып отырған жағдайда Қазақстанның ... ... және ... ... ... ... ... кешенді бағдарламасын, онда белгіленген барлық экономикалық,
әлеуметтік, саяси, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... іс-қимыл жасау керек.
Демократияны жетілдірудің таңдап алынған бағытына сөйкес адам құқығын
қорғауды күшейту, азаматтық қоғамды дамыту, мемлекетті, оның ... ... ... өкілді органдардың, әсіресе Парламенттің және саяси
партиялардың рөлін күшейту жөніндегі толып жатқан ... ... ... ... ... ... ... реформаны жүзеге асыру
жөніндегі аса ... ... ... ... ... ... ... Ол
Конституцияға сайлау жүйесін жетілдіру жөнінде, ... ... ... тоқтатылған жағдайда биліктің сабақтастығын қамтамасыз ету
үшін Сенат пен ... ... ... ... ... ... ... партиялық тізімдер бойынша сайланатын депутаттар ретінде ... ... ... ... жөнінде өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы нақтылы ұсыныстар ... ... ... 1998 ... 7 ... ... Республикасының
Конституциясына езгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Заң қабылдаңды.
Жүргізілген конституциялық ... ... ... ... ... ... бір аңыздағыдай диктатура орнату қаупін
туғызбайды, қайта Президенттің өкілеттіктері әкімшілік негіздерді нығайтуға
жұмсалмай, адамның жеке басының құқықтары мен ... ... ... және қоғам мен мемлекет өмірінің барлық салаларында демократияны
жан-жақты дамытуға ... ... ... одан әрі ... ... деген қисынды ой түюге болады.
Олай болса, Республиканың ... ... ... ... ... оның идеяларының дем берушісі болды деп айтуға
толық негіз бар. Оның Конституция жобаларын әзірлеу ... ... ... ... ... осы заманғы кезеңіне және
прогресшіл, ... ... ... ... ... ... мен бүкіл халықтың белсенділігін арттыруға сәйкес ... ... ... етуге кезелген табанды саяси ерік -жігері ... ... ... ... еліміз әлемдегі озық
Конституциялардың ... — адам мен ... кең ... ... дамып келе жатқан азаматтық қоғамның, демократиялық
егеменді ... ... ие ... отыр.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның “Ақ жол” Демократиялық партиясының тең төрағасы Әлихан Байменовтың “Қазақстандағы конституциялық реформаның негiзгi нұсқасы” тақырыбы бойынша “Демократияны қолдау мақсатындағы азаматтық диалог” атты Дөңгелек үстелдiң екiншi отырысында жасаған баяндамасы11 бет
Тамақ өнімдерінің сапасын бағалауға қолданылатын зертханалық құрал- жабдықтар8 бет
1.Ресейдегі И.Грозный және Ұлы Петр: Саяси портреттері 2. М.Тэтчер-темір ханым5 бет
70-80 жж. реформалар және тоталитарлық жүйе11 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Афина мемлекеті22 бет
Афина мемлекетінің пайда болуының алғышарттары. Реформалары22 бет
Ежелгі Грекия мемлекетіндегі негізгі заңдар13 бет
Ежелгі Греция мемлекетіндегі негізгі заңдар8 бет
Нарықтық қатынастар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь