Алматы қаласының орналасуы мен климаты


Алматы қаласы өзінің физико-географиялық және табиғи-климаттық жағдайлары бойынша уникальды қала болып есептеледі. Ол қазақстанның оңтүстік-шығыс жағында Тянь-Шань тау жүйесінің бір бөлігінің жанында, теңіз деңгейінен 670-970м биіктікте, Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің бойында орналасқан /16/. Қаланың картасында табиғи белдеулердің көпшілігі кездеседі. Олар солтүстік шекарадағы жартылай шөлдермен оңтүстік шекарадағы мұздықтар. Іле Алатауының биік таулы ярусының жер бедері альпілік формаларменкелтірілген. Тау бөктерінде далалы белдеу орналасқан. Қаланың солтүстігінде біркелкі емес жер бедері күрт тегістене бастайды, ал далалы белдеуді Үлкен және Кіші Алматы, Есентай (Весновка), Ремизовка өзендері бойлап өтеді.
Алматы қаласының климаты континентальды, ұзаққа созылатын құрғақ жазымен және тұрақсыз қысымен, жыл бойында тәуліктік температуралардың күрт ауытқуымен, таулардың жақын болғанына байланысты атмосфералық жауын-шашынның көп мөлшерімен сипатталады.
1.Жылдық жауын-шашын мөлшері-629мм,негізіген күз және қыс мезгілінде.
2.Орташа температурасы жазда +20,6 С, максимум +42 С, қыста 5,6 С, минимум -38 С.
1.2.Алматы қаласының ауа бассейнінің қазіргі жағдайы
1980-ші жылдардың ортасында Алматы қаласы қоршаған ортаның ластануы бойынша бұрынғы КСРО көлемінде ең лас он қаланың қатарына кірді /17/. 1986 жылы атмосфераға қалдық заттардың түсуі 306 мың тоннаға жетті. Атмосфераның мұндай ластануы, әсіресе өте лас аймақтарда тұратын қала тұрғындарының денсаулығына қатты зиян келтірді. Алматы қаласының ауа бассейнінің ластану динамикасы 1- диаграммада көрсетілген.
Алматы қаласының ауа бассейнінің ластануында жел ағындарында маңызы рөл атқарады. Қаланы жел режимі бойынша микроклиматтық аудандастыру тұрақты гидрометеорологиялық станциялардың көпжылдық мәліметтерін жинастыру негізінде болды. Алматының микроклиматтық ерекшеліктеріне қаланың шығыс және оңтүстік бөлігінде орналасқан Іле Алатауы әсер етеді. Қала аумағында жел көрсеткіштерімен ерекшеленетін үш микроклиматтық ауданға бөлуге болады. Біріншісі – қала аумағының ооңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан ауа массаларының белсенді тау-далалы циркуляция ауданы. Тау-далалы циркуляцияның маңызы- түнгі уақытта ауаның таудан төмен қарай жылжуы, ал күндіз керісінше. Түнгі уақытта оңтүстік және оңтүстік-шығыс желдері, ал күндіз солтүстік желдер басым болып келеді. Тау-далалы циркуляция қала атмосферасының тазаруына байланысты позитивті фактор болып есептеледі /18/. Екінші микроклиматтық аудан – Боралдай қыраты мен іле Алатауы етегінің арасында орналасқан. Шұңқыр тәріздес орналасуы жел жылдамдығының азаюына себепші болады. Бұл микроклиматтық ауданда өзіндік тазару мүмкіндігі өте нашар.
1.Алексеев Ю.А. Тяжелые металы в почвах и растениях. Агропромиздат, 1987г.115с
2.Добровольский В.В. География микроэлементов. Глобальное рассеяние. М.Мысль, 1938г.223-235с
3.Худолей В.В.,Мигрезов И.В. Экологические опасные факторы. Сп.б., 1996г.186с
4.Антонов В.Б. Антропогенные экологические болнзни. Клиническая медицина.1993г.315-319с
5.Королева Е.Г. Экологическое исследование последствий техногенного загрезнения. Токсикологический вестник.1995г.15-20с
6. Маршал В. Оснавные опасности химического загрязнения производства. Мир. 1989г.627с
7. Кабата-Пендиас А. Микроэлементы впочвах ирастениях. Мир, 0989г. 135с
8. Информационный экологический бюллетень Республики Казахстан
// Алматы, 1997г.
9. Информационный экологический бюллетень Рнспублики Казахстан // Алматы, 1998г.
10. Петров В.Е. Судебно-медицинская экспертиза отравлений. 1982г.70-73с
11. Сарницкая Н.А. Оценка роста влияния антропогенных химических загрязнений на здоровье населения /обзор/ // Врачебное дело. 1993г. 19-23с
12. Неменко Б.А. Цветные металлы в окружающей человека среде // Здравохранение Казахстана. 1985г.2, 14-18с
13. Отчет о работе АГУООС за 1998-431с
14.Панин М.С., Касымова Ж.Ц. Влияние различной антропогенной нагрузкой на закономерности соеденения кадмия, свинца, меди ицинка в системе.
15. Беспамятнов Г.П., Богушевская К.К., Беспамятнова В.А.,
Кротов Ю.А., Педельно допустимые концентрации вредных веществ в вохдухе и воде. Издание 2. химия, 1975г. 456с
16. Информационный экологический бюллетень. 4-квартал 2000г-А, 6-12с
17. Суворов В.В., Алексеева Г.К. О Республиканской целевой научно- технической программе по оздоровлению воздушного бассейна Алматы. Наука, 1988г.70-72с
18. Гельмгольц Н.Ф. О некоторых закономерностях ветрового самоочищения атмосферы г. Алматы. Труды Каз НИГМИ, вып.64,1978г.9-6с

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




1.Әдебиетке шолу
1.1 Алматы қаласының орналасуы мен климаты
Алматы қаласы өзінің физико-географиялық және табиғи-климаттық
жағдайлары бойынша уникальды қала болып есептеледі. Ол қазақстанның
оңтүстік-шығыс жағында Тянь-Шань тау жүйесінің бір бөлігінің жанында, теңіз
деңгейінен 670-970м биіктікте, Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің бойында
орналасқан 16. Қаланың картасында табиғи белдеулердің көпшілігі
кездеседі. Олар солтүстік шекарадағы жартылай шөлдермен оңтүстік шекарадағы
мұздықтар. Іле Алатауының биік таулы ярусының жер бедері альпілік
формаларменкелтірілген. Тау бөктерінде далалы белдеу орналасқан. Қаланың
солтүстігінде біркелкі емес жер бедері күрт тегістене бастайды, ал далалы
белдеуді Үлкен және Кіші Алматы, Есентай (Весновка), Ремизовка өзендері
бойлап өтеді.
Алматы қаласының климаты континентальды, ұзаққа созылатын құрғақ
жазымен және тұрақсыз қысымен, жыл бойында тәуліктік температуралардың күрт
ауытқуымен, таулардың жақын болғанына байланысты атмосфералық жауын-
шашынның көп мөлшерімен сипатталады.
1.Жылдық жауын-шашын мөлшері-629мм,негізіген күз және қыс мезгілінде.
2.Орташа температурасы жазда +20,6 С, максимум +42 С, қыста 5,6 С,
минимум -38 С.
1.2.Алматы қаласының ауа бассейнінің қазіргі жағдайы
1980-ші жылдардың ортасында Алматы қаласы қоршаған ортаның ластануы
бойынша бұрынғы КСРО көлемінде ең лас он қаланың қатарына кірді 17. 1986
жылы атмосфераға қалдық заттардың түсуі 306 мың тоннаға жетті. Атмосфераның
мұндай ластануы, әсіресе өте лас аймақтарда тұратын қала тұрғындарының
денсаулығына қатты зиян келтірді. Алматы қаласының ауа бассейнінің ластану
динамикасы 1- диаграммада көрсетілген.
Алматы қаласының ауа бассейнінің ластануында жел ағындарында маңызы
рөл атқарады. Қаланы жел режимі бойынша микроклиматтық аудандастыру тұрақты
гидрометеорологиялық станциялардың көпжылдық мәліметтерін жинастыру
негізінде болды. Алматының микроклиматтық ерекшеліктеріне қаланың шығыс
және оңтүстік бөлігінде орналасқан Іле Алатауы әсер етеді. Қала аумағында
жел көрсеткіштерімен ерекшеленетін үш микроклиматтық ауданға бөлуге болады.
Біріншісі – қала аумағының ооңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан ауа
массаларының белсенді тау-далалы циркуляция ауданы. Тау-далалы
циркуляцияның маңызы- түнгі уақытта ауаның таудан төмен қарай жылжуы, ал
күндіз керісінше. Түнгі уақытта оңтүстік және оңтүстік-шығыс желдері, ал
күндіз солтүстік желдер басым болып келеді. Тау-далалы циркуляция қала
атмосферасының тазаруына байланысты позитивті фактор болып есептеледі 18.
Екінші микроклиматтық аудан – Боралдай қыраты мен іле Алатауы етегінің
арасында орналасқан. Шұңқыр тәріздес орналасуы жел жылдамдығының азаюына
себепші болады. Бұл микроклиматтық ауданда өзіндік тазару мүмкіндігі өте
нашар.
Үшінші микроклиматтық аудан Боралдай қыратынан тыс орналасқан, онда
солтүстікке және солтүстік-шыңысқа соғатын жел бағытының күндіз және түнде
өзгеруі байқалады. Сонымен бірге Алматы қаласында жел тұту жағдайлары өте
көп кездеседі, абсолютті биіктіктің азаюымен л\олардың мүмкіндігі көбейеді.
Теңіз деңгейінен 1600м биіктікте жел тұруының қайталануы 10%, ал 825-850м
биіктікте 21-25% жетеді, 670м биіктікте 43% тең.
Алматы қаласының ауасы ауыр металдармен көп мөлшерде ластанған. Ауыр
металдарға шектік салмағы жоғары болатын барлық металдар жатады. Адам
ағзасында микроэлементтердің жетіспеушілігінен зат алмасуда күрделі
өзгерістер болады. Және де ауыр металдардың жоғары концентрациялары
уландыру әсерін береді. Ауыр металдардағы зиянды заттардың экологиялық
айналымға кіруі адам ағзасына кері әсерін тигізеді. Мысалы, Ауыр
металдардың көп мөлшерде болуы жүрек пен қан тамырларының, жүйке жүйесінің,
сүйек ұлпаларының мутагендік және тератогендік, онкогендік әсерлердің
итиологиясы қоршаған ортада осы металдардың болуымен байланыстырылады. Ауыр
металдар топырақ бетінің техногендік қалдықтар құрамында болатынын және
атмосфералық ауа арқылы ластаытыны дәлелді түрде белгілі болған. Топырақ
бетіне түсетін жауын-шашын құрамында қорғасын, кадмий, мышьяк, сынап, хром,
никель, мырыш т.б. элементтер болуы мүмкін. И.Г.Важенин көрсетулері
бойынша, топырақ бетіне түсетін элементтер өсімдіктердің ластануына әкеліп
соғады.
Ауыр металдардың атмосфералық ауаны ластаудағы негізгі көзі жылу
электр станциялары болып табылады. ЖЭС – 27%, қара металдар өндірісі –
24,3, мұнай, алтын және өңдейтін орындар – 15,5%, көлік құралдары – 13,1%,
түсті металдар өндірісі – 10,5%, құрылыс материалдарды өңдейтін орындар –
8,1% құрайды.
Г.А.Гармаш мәліметтері бойынша ауыр металдардың көп мөлшері қара және
түсті металдар есебінен қоршаған ортаға техногендік шаң-тозаң ретінде
түседі. Ауыр металдардың орта нысандарына түсу көзі түсті металлургия,
химиялық, электр-техникалық өндіріс қалдықтарының шығаратын қалдық
суларынан да болады. Қорғасынды балқыту және тазарту кезінде әр тоннасына
25кг қолданылмаған қорғасын шығарылады. Тау-кен өндіріс орындарындағы шаң
құрамында 3% мыс, 9% қорғасын, 1% кадмий және 15% мырыш болады. Қара және
түсті металлургия өндіріс орындарының қалдық сулары құрамында 1-5мгл
кадмий, 200-250мгл никель кездеседі.
Қалалардағы нашар экологиялық жағдай жылу электр орталықтары әсерінен
де қалыптасады. Алматы қаласының ТЭО-1 аймағында қорғасын, мыс, мырыш,
кадмий, молибденннің фондық мәні 3-100 есеге дейін артқан. Ал құрамында
жоғары дозалы ванадий, висмут, берилий, хром заттары бар қалдықтар 3км
қашықтықта өсетін өсімдіктерге әсер етеді.
Жылына бір автокөлік орта есеппен 1кг қорғасын қоспасын шығарады, ал
сағатына ол 1,4г құрайды екен. Қорғасынның жоғарғы концентрациялық
қалдықтары үлкен, кіші автомагистралдар жанындағы топырақ пен өсімдіктер
құрамында басқа жерлердегі өсімдіктерге қарағанда, қорғасын 10-100 есеге
дейін артық екендігін көрсетті.
Д.Бериния және т.б. автокөшелердің маңында 50м жерде өсетін
өсімдіктер құрамында қорғасыннан басқа марганец, мырыш, мыс, кадмий,
кобальт, никельдің жоғары концентрациясы кездесетінін көрсеткен.
Алматы қаласының климаттық жағдайы қолайлы болғанымен, атмосфералық
өзін тазарту қасиеті төмен болып келеді. Республикада соңғы жылдары жүріп
жатқан экономикалық реформаларға байланысты шаруашылық құрылым өзгеріске
ұшырады, оның ішінде көптеген ескі және ірі өндіріс орталықтары тоқтатылды.
Нәтижесінде көпжақты өнеркәсіп орындары пайда болды. Ал олардың ауаны
ластандыру процесіне қосатын үлесі ірі өнеркәсіп орталықтары шығаратын улы
және зиянды заттар мөлшеріне тең болып келеді.
ҚІСБ ЖПБ мәліметтері бойынша экологиялық қауіпсіздік бөлімінің талдау
жұмыстары қаладағы пайдаланылатын көліктің 75% -ның пайдалану мерзімі
өткен, олар қолдануға жарамсыз болып табылады.
Ауаға түскен барлық ластаушы заттардың 80% - автокөліктен шығатын улы
заттар. Сол газдардың құрамында зиянды бөлшектер бар.
Әрбір орташа автомобиль 1км жол жүргенде, 30г СО2, 4г NO2, 2г
көмірсутектерді шығарады екен. Осы газдардың бөлінуі отынның түріне, жол
сапасына және жер бедеріне байланысты.
Бақылау орталықтарының мәліметтері бойынша автокөліктер жыл сайын
802мың тонна СО2, 45мың тонна NO2, 10мың тонна тетраэтилқорғасын, 13мың
тонна көмірсутек, 0,5мың тонна бензапирен шығарады екен.
Металдармен ластанған қала тұрғындарының денсаулық көрсеткіштеріне
корреляция жасағанда балалар өлімінің 32% жерасты суларының ауыр
металдармен ластануына, ал 40-42% тыныс алу органдарының зақымдануына
байланыстылығы дәлелденген. 1991-1993жылдар аралығындағы экологиялық
жағдайдың өзгеруі екі қарама-қарсы процестермен айқындалады: біріншісі –
автокөлік санының күрт өсуі, жылына 25-30% өскен; екіншісі -
өнеркәсіптіктік іс-әрекеттің азаюы. 1990жылы Алматыда 560 өндірістік
кәсіпорын жұмыс істеді. Кәсіпорындардың азаюы қалдықтардың азаюына себеп
болды. Сондықтан Алматы қаласының экологиялық жағдайының сапалық
анықтаушысы – автокөліктерден шығатын газ мөлшерінің өсуі болып келеді.
Автокөлік шығаратын қалдықтардың үлесі 2000 және 2003 жылдар арасында 95-
96% жетті.
Алматы қаласының экологиялық жағдайының сандық және сапалық
сипаттамалары өте жағымсыз деп айтуға болады. Қазіргі таңда ауаның
ластануына байланысты бақылау жеткіліксіз түрде жүргізілмейді. 1996 жылы
қаланың ластануын Қазгидрометтің 15 тұрақты станциясы бақылап отырған.
1996жылы 15 станция жұмыс істесе, ал 2000 жылы 2 станция ғана қалды.
Қазіргі жағдайда қала ортасының сапасын бақылаудың жаңа әдістерін
енгізу қажеттілігі анықталып отыр. Автоматты мониторинг жүйелері,
биоиндикациялық зерттеулерге қажетті жаңа әдістердің бірі болып есептеледі.
1.3.Мониторинг анықтамалары және негізгі міндеттері.
Табиғи ортаның жағдайы және оның өзгеруі жайлы мәліметтерді адамдар
көптен бері пайдалануда. Соңғы жүз жыл бойы метеорологиялық, фенеологиялық
т.б. бақылаулар тұрақты түрде жүргізілуде.
Техниканың дамуы мен адамның табиғатқа әсер ету мүмкіндігі ұлғайған
кезде, табиғи ресурстарды кеңінен пайдалану, геофизиологиялық мәлімет ең
маңызды және қажетті бола бастады. Ұзақ уақыт бойы қоршаған ортаның табиғи
себептерімен болатын өзгерістерінің жағдайына бақылаулар жүргізілгені
белгілі.
Соңғы он жылда бүкіл дүние жүзінде адамның қоршаған ортаға әсері күрт
өсті, табиғатқа жүргізілетін бақылаусыз қысым өте күрделі салдарға
әкелетінін көрсетті. Осыған байланысты биосфераның жағдайы туралы детальды
мәлімет беру қажеттілігі туды. Табиғи себептермен өзгеретін биосфераның
жағдайына қарағанда, антропогендік фактордың әсерінен болатын өзгерістер
өте қарқынды жүрді, осы себептермен биосфераның кейбір елементтеріндегі
срңғы 10 жылда болған өзгерістер табиғи жағдайда мың, тіпті миллион жылдағы
болатын өзгерістерімен тең келеді.
Табиғи фонда антропогендік өзгерістерді білу үшін биосфераға адамның
көмегімен жүргізілетін арнайы бақылауларды ұйымдастыру қажеттілігі туды.
Алдын ала әзірленген бағдарламаға сәйкес белгілі мақсатта кеңістікте
және уақыт бойынша табиғи ортаның бір және одан да көп элементтеріне
жүргізілетін қайталанбалы бақылаулар жүйесін – мониторинг деп атау
ұсынылған.
“Мониторинг” термині қоршаған орта бойынша БҰҰ-ның Стокгольм
конференциясының алдында пайда болды (1972жыл 5-6 маусым). Осындай жүйені
құру бойынша алғашқы ұсыныстарды СКОПЕ арнайы комиссиясының сарапшылары
1972жылы жасаған. “Мониторинг” термині “бақылау” терминіне қосымша пайда
болған, яғни ол тек қана бақылап, мәлімет алу ғана емес, сонымен қатар
белсенді іс-әрекет элементтері, басқару элементтері дегенді білдіреді.
Мониторингке келесі негізгі іс-әрекет бағыттары кіреді:
1.Сыртқы ортаға әсер ететін факторларды бақылау;
2.Табиғи ортаның нақты мезетіндегі жағдайды бақылау;
3.Қоршаған ортаныңжағдайына болжам жасау және оны бағалау.
Сонымен, мониторинг днгеніміз – бақылаудың және болжам жасаудың
жүйесі. Онда қоршаған ортаны ұйымдастыру маңызды шарттардың біріне жатады.
Мониторинг жүйелерін локалды аймақтарда және бүкіл жер шарында жүргізуге
болады. Табиғи ортаның антропогендік өзгерістерінің мониторинг жүйесінің
құрылымын анықтаудағы ең әмбебап бағыт – оны блоктарға бөлу, бақылау, нақты
жағдайын бағалау, келешек жағдайда болжам жасау, болжамданатын жағдайға
баға беру.

1.4 Шаң және ұсақ бөлшектердің қоршаған ортаға таралуы.

Шаң – қатты бөлшектердің атмосферадағы жиынтығы. Шаң – ол аэрозоль.
Аэрозольдер таралған күйдегі (қатты немесе сұйық) бөлшектер. Олар жерге
жақын тропосфера және стротосфера қабаттарында таралған. Олардың ауада
таралып және сақталып тұру қабілеті әртүрлі: бірнеше сағаттан көптеген
жылдарға дейін. Тропосферада бөлшектердің таралуының үш типін ажыратады:
фондық, мұхиттық, құрлықтық.
Атмосфераға бұл бөлшектер Жерден дайын күйінде түседі, бірақ олардың
аз ғана бөлігі газ тәрізділердің, сұйық және қатты заттектердің ( су буын
қосқанда ) арасындағы химиялық реакциялар нәтижесінде түзіледі.
Аэрозольдердің көбі табиғи процестер нәтижесінде пайда болады, алайда
антропогендік түзілуі де аз емес19. Яғни шаңның пайда болуына қарай
табиғи, жасанды және минералдық, органикалық шаруашылық, камуналды-
тұрмыстық болып бөлінеді 20. Әр жыл сайын адам іс - әрекетінен жердің ауа
бассейніне түсетін бөлшектер – 1 миллиард тоннаға жуық.
Шаң құрамы әртүрлі, олар кремни диоксиді – құм, улы металдар,
пестицидтер және көмірсутектер т.б. Негізінен ауаға ең көп мөлшерде
антропогендік әсерден түсетін шаң құрамындағы ластаушы зат – сульфаттар.
Тропосфераға қарағанда стратосферада аэрозольдер алуан түрлі.
Стратосфераның негізгі қатты компоненті болып аммони сульфаты болып
табылады.
Антропогенді аэрозольдердің негізгі көзідері – металлургия
кәсіпорындары, құрылыс материалдарын өндіру, химия өнеркәсібі.
Аэрозольдер климатты өзгертуі мүмкін. Аэрозоль бөлшектерінде
радиоактивтілік қасиеттерінің болуымен қатар онда вирустар, микробтар,
саңырауқұлақтар бар болады. Және де аэрозольдер смогтың пайда болуына,
қышқыл жаңбырлардың жаууына себеп болы мүмкін. Тек қана тіршілік иелеріне
ғана кері әсерін тигізіп қоймай машиналарға, механизмдерге, приборларға,
таза материалдар сапасына да әсері бар. Сонымен қатар шаң шығарындыларымен
бірге құнды материалдарды алып кетеді және өте күшті жарылыстардың шығуына
себеп болады 19.
Шаңның түтіннен айырмашылығы желсіз кезде шөгеді. Адамның денсаулығына
диаметрі 2,5 мкм-ден кем ұсақ бөлшектер қауіпті болып саналады. Адамның
ауруына өндірістік шаң себеп болады. Шаңның қаншалықты зиянды болатыны
құрамына байланысты. Шаң бөлшектері неғұрлым ұсақ болса, олар солғұрлым
атмосферада адам өкпесіне енгенде , өкпенің ең терең бөліктерінде
(альвеолдарында) ұзақ сақталады. Шаңның әсерінен қазіргі таңдағы жиі
кездесетін аурулар қатарына : пневмокониоз бен бронхит жатады 20.
Егер ауаның құрамындағы шаң мен тозаң 0,02 мгм3-ден артық болмаса,
ондай ауа таза болып есептеледі. Көп жылдар бойына жиналған мәліметтерге
қарағанда ауылдық жердегі ауада шаң-тозаң 0,05-0,1 мгм3, ал қалаларда 2,5-
3 мгм3 болады 21.

1.5 Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы.

Химия, металл өңдейтін заводтар, автокөлік, энергетика, кен байыту
комбинаттары, жылу электр станциялары, яғни адам баласының өндірістік іс
әрекеттері ауыр металдардың Биосфераға және Жер бетіне таралуына себепші
болатын бірде-бір геохимиялық фактор болып табылады. Соңғы жылдары
өндірістің және өнеркәсіптің үдеу қарқыны ұзаққа баратын зардап салдарға
әкеліп соқты 1.
Соңғы уақытта қоршаған ортаны ластауда ауыр металдардың ролі зор болып
тұр 2. Сондықтан да осы проблемаға аса көңіл бөлуде. Өйткені, ауыр
металдар атмосфераны, суды, топырақты ластап қана қоймай, сонымен қатар
флораға, фаунаға және адам баласына бүтіндей зиянды әсер етуде 3.
Ауыр металдардың басты қауіпі олардың ашықтан ашық улы әсер беруінде
емес, керісінше олар біртіндеп қорек тізбегінде жиналып нәтижесінде
биосфераның жекелеген топтарына улы әсер етіп, соңында адам баласына зиян
тигізеді 2,3.
Ауыр металдардың салыстырмалық атомдық массасы 40-тан жоғары,
тығыздығы 5гсм болып келетін химиялық элементтер. Оларға: сынап, қорғасын,
молибден, мыс, мырыш, кадмий, марганец, кобальт, хром және т.б. жатады. Бұл
элементтер көріп отырғанымыдай тірі организм құрамына кіретін
микроэлементтер болып табылады. Олар аз мөлшерде болса да өсімдіктер мен
жануарлардың дамуы мен өсу деңгейін жақсартатын минералды тыңайтқыштар және
жемге қосынды ретінде пайдаланылады. Егер осы микроэлементтер өсімдіктер,
жануарлар және адам организмінде жетіспеушілігі байқалса, онда сол
организмнің зат алмасу процесі нашарлайды да айтарлықтай өзгерістер
туғызады, ал егер де олардың мөлшері тірі организм үшін тым көбейіп кетсе,
оларды біз “ауыр металдар” деп қарастырамыз. Өйткені олар организмде
жинақталып улы әсер тудырады.
Мәдени ландшафтта ауыр металдардың ішінен мыс, мырыш, сынап, қорғасын,
кадмий және хром кең таралған. Бұл элементтердің жинағы негізінен сол
аймақтағы адамзаттың іс-әрекетіне байланысты. Мәселен, жоғарғы сортты 1л
бензинде 0,4г қорғасын болса, оның 0,3г автокөліктен бөлінген газбен ауаға
келіп қосылады. Машиналар көп жүретін тас жолдардың әрбір километріне күн
сайын 500-700 грамнан қорғасын келіп түсіп жатады. Ал Алматы қаласы
автокөлік жағынан бүкіл қазақстан бойынша бірінші орынды алып отыр.
Көбінесе ландшафтта қорғасын бикорбанатты күйде немесе органикалық
қосылыс түрінде кездеседі. Ол сазбен адсорбцияланады. Басқа металдарға
қарағанда қиын жуылады 2.
Ал мырышты органикалық тыңайтқыштар көп қолданылатын жерлерде, рәзіңке
жағатын жерлерде кездестіруге болады. Ол металға жаңа қасиет беру үшін
қосылады. Кадмий ландшафта көбіне мырышпен бірге күрделі органикалық
қосылыс түрінде кездеседі 2.
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы негізінен адамзаттың
өндірістік іс-әрекетінен болып отыр 4,5,6,7. Негізінен бұл проблема
өнеркәсібі жақсы дамыған елдерде, оның ішінде Қазақстанда айтарлықтай орын
алады. Соңғы жылдарда Республика өндірістік өнеркәсіптердің біршама азаюына
қарамастан биосфераның ауыр металдармен ластану деңгейінің төмендеуі
байқалмайды 8,9. Бұл қоршаған ортада ауыр металдар ұзаққа дейін
ыдырамайды деген дерекпен байланысты болу керек 10.
Өсімдіктер құрамына ауыр металдар көбінесе топырақ арқылы енеді.
Алдымен ол элементтер тамыр жүйесінде, содан кейін ғана сабақтарына,
жапырақтарына, гүлдеріне және жемістеріне таралады. Ауыр металдармен
ластанған өсімдіктердің жапырақтары сарғайып түседі, сабақтары жіңішкереді,
өнімділігі төмендейді, өсу деңгейі нашарлайды 6.
Адам және жануарлар организміне экотоксиканттар тері арқылы, тыныс
жолдары арқылы, әрі суда жақсы еритін қоспа түрінде түседі 10. Олар ең
алдымен организмді улы заттармен бөгде заттардан тазартатын мүшелерді,
дәлірек айтсақ бауыр, өкпе және бүйректі уландырады 11,12.
Организмге түскен көптеген металдар эмбриотоксикалық және тератогенді
қасиеттері бар екені белгілі. Кадмий, қорғасын, хром, мыс, кобальт сияқты
металдардың жоғарғы мөлшердегі әсері ұрықтың дұрыс қалыптасу процесін бұзу,
әртүрлі анатомиялық кемістікке және ой өрісінің тежелуіне әкеледі. Егер
мұндай өзгерістер осы ұрпақта байқалмаса, онда келесі ұрпақтарда байқалуы
мүмкін 11,13.

2.Зерттеу нысаны және зерттеу әдістері.

2.1 Зерттеу объектілері
Берілген жұмыстың мақсаты мен міндетіне сай зерттеу нысаны ретінде
“Айгерім” тұсқағаз ЖШС алдым. Бұл мекеме солтүстігі Қ.Сатбаев көшесі,
батысында Үлкен Алматы өзені, Шығысы Туркебаев көшелері аралығындағы
бұрынғы “АҮҚ” өнеркәсіп аумағында орналасқан “РЕК”ЖШС-нің өнеркәсіп
аумағының бір бөлігін жалға алған. Мекеме тұсқағаз шығарумен айналысады.
Тұсқағаз шығару екі технологиялық линиялар орналасқан өнеркәсіп цехнда
шығарылады. Тұсқағаз шығарудың жылдық көлемі 2млн.156мың орам, ал болашақта
3млн 925 мың орамға көбейтуді көздеп отыр. Мекемеде 61 адам жұмыс істейді.

2.2. Ауаның шаңдануын, шығарынды массасын және шаң ұстағыш қондырғының
эфекттивтілігін анықтау.
Ауаның шаңдануы деп – ауадағы шаң концентрациясының өте көп мөлшерде
болуын айтамыз. Үлгілерді алу шаң ұстағыш түтіктер арқылы іске асады.
Үлгілерді алу кезінде үлгі алу нүктесінде ұстағыш түтіктің кірер
бөлігіндегі газ ағынының бірқалыпты жылдамдығын, изокинетикалық
жағдайларын дұрыс бақылау қажет.
Ауадағы газды ұстау үшін, шаңды қондырудың негізгі екі әдісін
қолданылады: іштей және сырттай фильтрлеу.
Фильтрация – шаңның қағазда, матада, керамикалық фильтрлерде және шыны
қабаттарында тұнып, ұсталып қалу процесі. Сыртқы фильтрация кезінде шаңды
тұндыру воздуховодта орналаспаған фильтрлеуші қондырғыда жүреді, ал іштей
фильтрация воздуховодта.
Сырттай фильтрлеу әдісі воздуховодтан ұстағыш түтікті алмайақ
фильтрді тез ауыстыруға мүмкіндік береді. Ал іштей фильтрлеу әдісін ауа
ылғалды болған жағдайда үлгілерді алуға қолданылады, сонымен қатар ұстағыш
түтіктің қабырғаларында ұсталып қалған ауадағы тамшылы ылғалды және
агрессивті т.б. компоненттерді конденсациялауға да.
Құрал- жабдықтар
1) шаң ұстағыш түтік; 2) М-8252 типтегі ауа үлгісін алатын аспиратор;
3) АФА-ВП-20 фильтрлер; 4) аналитикалық таразы; 5) секундамер; 6) тығын,
резіңке шланга; 7) сынапты – техникалық термометр.
Жұмыстың барысы:
1. АФА – фильтрлерін аналитикалық таразыда өлшейді, әр бақылау
нүктелеріне 3 фильтрден орналастырады.
2. Фильтрді фильтр ұстағышқа орналастырып, соңғы ұстағыш түтікке
жалғайды.
3. Сыртқы фильтрация әдісімен шаңдануды анықтау үшін қондырғыларды
жинайды. Үлгілер алынады. Үлгіні алу үшін аспиратор қолданылады. Үлгілер
газ ағынының жылдамдығын есептеген нүктелерден алынады. Үлгілерді алу
ұзақтығы 10 минут. 3 үлгі шаң ұстағыш қондырғының кірер жерінен және 3 үлгі
атмосфера шығарындысынан
( атмосфераға шығарындылар шығарылатын жерінен).
4. Үлгілерді алып болғаннан соң тұрақты масса шыққанға дейін
аналитикалық таразыда өлшейді, фильтрдегі шаң массасын анықтайды және шаң
концентрациясын есептейді. С мгм3 (тазалауға дейінгі және тазалаудан
кейінгі).
С = mV0 мгм3
Мұндағы:
m – фильтрдегі шаң массасы, мг;
V0 – қалыпты жағдайға келтірілген алынған ауаның массасы, м3.

Шығарынды массасы мынаған тең:
М= C∙QH гсек,
Мұндағы:
С – атмосфераға шығарылған газауалық қоспадағы шаң концентрациясы;
QH - газауалық қоспаның шығыны м3с.
Шаң түзгіш көздің жұмыс істейтін уақытын білсек, онда шығарындының
жылдық массасын табуға болады.
Шаң ұстағыш қондырғылардың эффективтілігін мына формуламен анықтауға
болады:
h=( CК-СШ ) СК
мұндағы:
Ск- қондырғының кіре берісіндегі шаң концентрациясы.
Сш- қондырғының шыға берісіндегі концентрациясы.

2.3 Ауыр мета лдарды анықтау әдістері.
Әр түрлі элементтердің құрамын анықтаудың соның ішінде топырақтағы,
судағы, өсімдіктегі және т.б. ортадағы ауыр металдардың мөлшерін анықтаудың
бірқатар әдістері бар.

Эмиссиялық әдіс.
Эмиссиялық әдіс – металдарды анықтаудың жалынжық фотометриялық әдісі,
онда тотықтырғыш және жанғыш газ (ацетиленпропан) орналасқан. Талдаудағы
алынған, ерітіндінің өте ұсақ тамшыларынан құралатын аэрозольды газ
жолындағы атомдар эмиссиясына негізделген. Жоғарғы температура әсерінен
металдардың оңай иондалатын атомдары белгілі толқын ұзындығы бар сәулелерді
шығара бастайды. Сәулелену екпінділігіне байланысты ерітіндідегі элемент
мөлшерін анықтауға мүмкіншілік бар.
Жалындық фотометриялық әдісі сілтілік немесе сілтілі топырақ элементін
анықтауға қолданылады. Осы әдіс арқылы рубидий, цезий, стронцийді анықтауға
болады. Әдістің кемшіліктері: аспаптық көрсету жолының температураға
тәуелділігі, көрші спектр сызығының таңылуы (бұл 25%-ды құрайды). Осы жерде
белгілі бір элементті анықтау үшін басқа элементің кедергі келтіруі мүмкін
(оның концентрациясы анықталатын элементтің концентрациясынан анағұрлым
жоғары болған кезде).
Поляграфиялық әдіс
Элементтерді және олардың концентрациясын поляграфиялық әдіспен
анықтау поляризациялық қисықтарды зерттеуге байланысты. Олар ерітінділерді
электролиздеу кезінде алынады, бойында электрді қалпына келтіретін және
электр тотықтырғыш заттар бар. Бұл жағдай арнаулы электродтарды қолдану
арқылы іске асады.
Поляграфияға іс жүзінде металдардың барлық иондары бой ұрады.
Артықшылығы- ерітінді құрамындағы алдын-ала бөлінбеген қатарынан бірнеше
элементтерді аналитикалық жолмен анықтауға мүмкіншілік береді, бұл бір, ал
екіншіден бір үлгіні қайта пайдалану арқылы қайталанған анықтауларды
жүргізіп ала беруге болады. Себебі, талдау процесінде жоғалмайды және
өзгермейді 5.
Радиометриялық әдіс
Бірқатар ауыр металдар ыдырау кезінде пайда болатын ауыр металдар мен
радионукеотидтердің радиоактивтілігі бар. Олардың қатарына уранды, торийды,
рубидийді жатқызуға болады. Бұл элементтердің радиоактивтілігі олардың
атомдарының ұсақ бөлшектер мен кванттарға ыдырау сәтінде энергия бөлу
арқылы айқындалады. Радиоактивті ауыр металдарға сәуле шығарудың барлық
түрлері жатады: альфа, бетта, гамма және нейтрондық сәулелер. Табиғи
радиоактивті элементтердің жартылай ыдырау кезеңі бар, сонымен қатар
олардың сәуле бөлу екпінділігі өте төмен, олардың табиғи минералдарда
жоғарғы концентрациясы ешқашан құрамайды, оларға топыақта, суда,
атмосферада шашырап тұрушылық тән, ал бұл сәулеленудің сандық және сапалық
қасиетін анықтауда біршама қиыншылықтар туғызады 6.
Активациялық талдау
Әр түрлі органикалық және бейорганикалық ортада ауыр металдардың өте
аз мөлшерін анықтауда осы әдісті қолданады. Бұл әдістің мәні мынада-
талдауға түсетін үлгіде біршама уақыт жоғарғы кинетикалық энергиясы бар
элементарлы бөлшектердің сәулелері болуы мүмкін. Сәулелену кезінде ядролық
реакцияоардың белсенділігі жоғарылайды 6.
2.3.Атомдық-абсорбциялық әдіс
Атомдық-абсорбциялық спектрометрия еркін атомдардың жарықты сіңіруіне
негізделген элементтер құрамын анықтайтын анатомиялық әдіс.
Атомдардың әртүрлі формадағы энергиямен қарым-қатынасы үш
спектроскопиялық құбылыстарды бір-бірімен тығыз байланысында айқындалады.
Бұл әдістің ерекше маңыздылығына лабораториялық таңдау техникасында
дәлелденген 14,15. Алғашқы атомдық сіңіруді бақылауды 1802жылы Вооластон
жүргізді. Ол күн спектрінен қарақошқыл сызықтарды анықтаған, бұл соңынан
фрагофер деген атаққа ие болды. Кейіннен Киргоф және Бузен 1860жылы
мынандай жағдайды анықтады: эмиссия және сіңіру кезінде бақыланған атомдық
спектрлер жоғарғы селективті талдау әдісінің жаңа негізгі болуы мүмкін деп
көрсетті.
Сол кезеңнен бері химиялық техника өзінің ең жоғарғы дамуына ие
болады. Эмиссиялық техника талдау мақсатына арналып жасалған аспаптар
өздерінің күрделілігі жағынан қарапайым фильтрлік жалынды фотометр
формасынан 20-30сек. аралығында бір үлгі түрінің 20-30 элементтерді
анықтауға мүмкіншілік беретін аспапқа дейін түрлендіруге болады. Мұндай
жетістігі бар аспаптар 1950жылы пайда болды. Прибордың құрал-жабдықтарының
жетілгендігі және резонанстық сәулелену кезінің жетік түрінің дамуы бұл
әдәспен периодтық жүйенің барлық элементтерін анықтауға болады 14.
Атомдық-абсорбциялық әдіс екі арнаулы қолданыстан басқа, нақтырақ
айтсақ атмосфералық жұлдыздарда кейбір элементтерді ұқсастыру және
лабораториялық жағдайларда сынап буларын анықтағаннан басқа іс жүзінде
1954жылға дейін қолданыс таппады. Аспаптарды жетілдіру айтарлықтай сенімді
резонанстық сәулелену көздерін жасау, ыстық жалында бақылау периодтық
жүйедегі барлық дерлік элементтерді анықтайтын талдау техникасын жаппай
таратуға мүмкіндік береді.
2.4 Қондырғының құрылымдық үлгісі
Атомдық-абсорбциялық спектрометрия әдісімен өлшеу үшін сол
эксперименттік қондырғыны анықталатын элементтің атомдық күйіне келетіндей
етіп орналастыру қажет. Сосын элементтің резонанстық сәулесін алынған
атомдық бу қабатының сіңірген сәулесін толқын тұзындығын ғана сезеді, ал
детоктарда тіркелген басқа жарық сәулелерінің үлгісі төмендейді, сөйтіп
олардың өлшеу сезгіштігін азайтады.
Атомдық-абсорбциялық спектрометрияның құрылымдық үлгісі 1-суретте
берілген. Анықталатын элементтің бір бағытты сызықта спектрін шығарып
тұрған жарық көзін жалын арқылы өткізеді, оған анықталатын элементтің
аэрозоль ерітіндісін жіңішкелеп бүркейді. Спектр аймағына сәйкес орналасқан
өлшенетін резонанстық сызықты монохроматордың көмегімен айқындайды.
Айқындалған сызықтың сәуле фотоэлектрлық детекторға бағытталады, көбінесе
фото көбейткіщке сосын шығатын сызықтық белгі күшейтілгеннен кейін
гальванометрде сандық көрсеткіші бар вольтметрде немесе телтайпта тіркеуге
алынады. Талданатын үлгінің жалынға бүріккенге дейін, содан кейін жалынға
бүркелген сәтінде.
Бұл аралықта екі өлшемнің айырмашылығы абсорбция өлшемі болып табылады
және анықталатын элементтің де өлшеміне сәйкес. Атомизатордағы (жалындағы)
қоздырылған атомдар сәулесіндегі айқындалатын белгіні аластау үшін алғашқы
жарық көзін 50 немесе 100Гц жиілікке ауыстырады. Ал күшейткіш қызметін
жиілік дәлдігінде туралайды, осының арқасында тұрақты құраушы белгіні
жалынның өзіне тән сәуле шығаруына байланыстырып алуға мүмкіндік туады.
Анықталатын элементтің концентрациясы мен сіңірілулердің өлшенетін
деңгей аралығындағы байланыс калибрлеу процесі кезінде қалыптасады. Теория
жағынан Ламберт-Бер заңы бойынша сызықтық байланысты атомдық-абсорбциялық
спектрометрия әдісіне тек белгілі бір шектеулер аясында ғана мүмкіндік бар.
Калибірлік қисықтың сызықтық бағыты жуық шамада концентрациясы жоғары
жағына ауытқиды. Егер Т жалынды жіберу арқылы, ал 10 және 1 түсетін және
сәуле жалыны арқылы өткен қарқындылығы болса, онда анықталуы төмендегідей:

A=lg (1T)=lg (101)

Детектордың шығар белгісі оған түсетін Е-ға пропорционалды, яғни Т-ға
пропорционалды. Демек, Т-дан А-ға өту қажет, есептеу жолы арқылы немесе
тіркегіш аспаптың сызықтық емес шкаласы электронды құралдардың көмегімен
аспаптардың сіңіру қабілетінің өлшенуіне байланысты оның шығуын сызыққа
айналдыру арқылы атомдық-абсорбциялық спектрометрия аппаратурасы әртүрлі
қызметі бар негізгі пішінде тұрған атомдарды атомды буға айналдыру үшін,ол
спектрометрден және резонанстық сәуле шығаратын көзден тұрады.

2.5. Басқа әдістерден ерекшелігі
Атомдық-абсорбциялық спектрометриялық әдісін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алматы қаласының орналасуы мен климаты туралы
Алматы қаласының экожүйесі
Тараз қаласының физика-географиялық орналасуы
Алматы қаласының экологиялық болмысы
Алматы қаласының тарихы
Алматы қаласының географиялық сипаттамасы
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны
Алматы қаласының тарихы, бүгіні мен ертеңі
Астана қаласының Алматы аудандық соты
Алматы қаласының әлеуметтік - экономикалық құрылымы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь