Орхон - Енисей жазба ескерткіштері

Кіріспе
І. Орхон . Енисей жазба ескерткіштері.
1.1. Білге қаған ескерткіші.
1.2. Тоныкөк ескерткіші.
ІІ. Орхон мұраларының зерттелуі.
2.1. Күлтегін ескерткіші тарихи дерек ретінде.
2. Зерттелуі және қазіргі кездегі көзқарастар.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өзектілігі: Көне түркі жазба ерекшеліктері адамзат тарихында түркі халықтарының қосқан үлесі туралы жан-жақты баяндайтын біздің заманымызға жеткен бірден бір тарихи дерек. Бүгінгі еліміз тәуелсіздік алып, тарихына ерекше мән берген кезеңінде түркі тайпаларының шығу тегіне ерекше мән беріліп отыр. Қазіргі таңда Қазақстан, Түркия, Маңғолия ғалымдары бірлесе отырып Түркі халықтарының тарихын жазуды қолға алып отыр. “Көне түркі жазба ескерткіштері- түркілердің этникалық негізі болған дулат, үйсін, қыпшақ, қарлұқ т.б. тайпалар мен халықтардың этникалық байланыстарын, қалыптасу, даму кезеңдері жөніндегі мәліметтер беретін біздің заманымызға жеткен тарихи ескерткіш” (12;8) Алтайдан шыққан түркілер аз уақыт ішінде мұзды мұхиттан қара теңізге дейінгі барлық жерді өзіне бағындырды. Осылайша, түркілер тарих сахнасына шығып, мемлекет құруды, адамзат тарихына бетбұрыс жасады. Түркі елі өзі өмір сүрген уақытта төрт рет гүлденіп, төрт рет дағдарыс – құлдырауды бастан кешіргендігі жөніндегі тарихи ескерткіш. Сондықтан халқымыз ата тарихын деректер негізінде танып білуде.
” Көне түркі жазба ескерткішінің” қазақ тарихында алатын орны ерекше. ”Түркі тайпаларынан қалған бұл ескерткіштер көне дәүірдің қоғамдық – мәдени, әрі әдеби тұрмыс салт өмірлерінен хабар беретін жәдігер қазына ретінде бүгінгі күні барлық түркі тектес халықтарға ортақ мұраға айналған.
        
        Кіріспе
Өзектілігі: Көне түркі жазба ерекшеліктері адамзат тарихында түркі
халықтарының қосқан үлесі туралы жан-жақты баяндайтын біздің ... ... бір ... дерек. Бүгінгі еліміз тәуелсіздік алып, тарихына
ерекше мән ... ... ... тайпаларының шығу тегіне ерекше мән
беріліп отыр. Қазіргі таңда Қазақстан, Түркия, Маңғолия ... ... ... ... тарихын жазуды қолға алып отыр. “Көне түркі жазба
ескерткіштері- ... ... ... болған дулат, үйсін, қыпшақ,
қарлұқ т.б. тайпалар мен халықтардың этникалық байланыстарын, қалыптасу,
даму ... ... ... ... ... ... жеткен
тарихи ескерткіш” (12;8) Алтайдан шыққан түркілер аз уақыт ішінде мұзды
мұхиттан қара ... ... ... жерді өзіне бағындырды. Осылайша,
түркілер ... ... ... ... ... адамзат тарихына бетбұрыс
жасады. Түркі елі өзі өмір сүрген уақытта төрт рет ... төрт ...... бастан кешіргендігі жөніндегі тарихи ескерткіш.
Сондықтан халқымыз ата тарихын деректер ... ... ... Көне ... ... ... қазақ тарихында алатын орны ерекше.
”Түркі тайпаларынан ... бұл ... көне ... ... ... әрі әдеби тұрмыс салт өмірлерінен хабар беретін жәдігер ... ... күні ... ... ... ... ... мұраға айналған.
(19;34) Түркінің сар даласының ішкі сырын ... ... ... ... ... ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз заманының шындығы мен
қайғы-қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп, еш өзгерместен күні ... ... ... ... ғылым әлемі бір ғасырдан астам уақыт бойы
зерттеп ... ... оның ... ... әлі көп. Бұл ... ... ... тарихы жайлы сыр шертетін жәдігерлердің
бірі, еліміздің тарихын танып – білу үшін маңызы зор тарихи, ... ... ... ... ... ... әлі де ... қажет
ететін өзекті мәселелердің бірі болып қала бермек.
Мақсаты: Көне мұра ... ... ... ... ... ... жазғандығын, танылып зерттелгендігін және ... ... мен ... аша ... ... осы ... жазылған тарихи әдебиеттер негізінде Түркі жазба ескерткіштерін
зерттеу.
Міндеттері:
- Орхон – Енисей атауының шығуына тоқталу;
- ... ... ... ... ... ... ... айқындау;
- Білге қаған, Тоныкөк, Күлтегін сынды тарихи ... ... ... ... беру;
- Ескерткіштердің тарихи дерек ... ... ... ... ... ашу;
- Көнені парықтау, санамызға сіңіру барысында асыл мұраларды ғылыми
тұрғыдан оқып-үйрену және кеңінен насихаттау;
- Жоғарыда ... ... бір ... ... ... ... негізі: Курстық жұмыс объективтілік, тарихилық,
өркениеттілік, жүйелілік сияқты таным принциптеріне ... ... XVIII – XX ... ... бірақ әрбір тарихи кезеңді
мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... жаңа көзқарас тұрғысынанқарап, басшылыққа алдық. Нақты
фактілікматериалды зерделеу ғылыми ... ... және ... ... және т.б. ... таныс әдістері негізінде жүргізілді.
Практикалық маңызы: Курстық жұмыста қарастырылған мәселелерді жоғарғы
оқу орындарында ... ... ... ... ... көзі ... ... алады. Ғылыми конференцияларға қатусышылар да
өз баяндамаларын осы тақырып негізінде жазуына болады.
Деректемесі : Мзмұны мен ... ... ... ... жіктелген
жинақтар құрайтын материал курстық жұмыстың негізін құрайды. Сонымен қатар,
Көне ... ... ... өзі ... ... ... ... үлесі туралы жан-жақты баяндайтын және біздің ... ... бір ... ... болып табыдады.
Зерттелу деңгейі: Зерттеу жұмысының алдына қойған міндетін ... ... ... және ... ... ... ... өткізілді.
Түркі жазуларының біздің заманымызға да ортақ мұра екендігін
көрсетуде ... ... ... үлес ... ... Бұл ... тюркологтары А.Аманжолов,Ғ. ... және т.б. ... өз ... ... ... күл ... ... жүрген ғалымдардың бірі –
Ғ. Айдаров. Оның ” Орхон ескерткіштерінің ... атты ... ... ... ... сол ... ... мәдениет жазбалары” атты еңбегідне ” Күлтегін
” және ” Тоныөк ” ... ... ... мән ... Мәселен, тарихи
тұрғыдан зерттеуден әйгілі тюрколог А. ...... ... ” деп ... ... орны ... Еңбекте тілдік талдаулармен
қатар түрік дәуірінің ... да ... т ... ... тән олқы ... сол, әлі күнге дейін зерттеулер тек тіл және
әдебиет ғылымдары дкңгейінен аса ... ... аса ... ... зерттеулер қатарына орыс және ... ... ... Ең ... ... ... ... жазулар жөніндегі ақиқат мағлұматтар швед елінің тұтқын
офицері И. Страленбергтің еңбектерінде анық ... Оның ... ... 1730 жылы ... ... неміс тілінде жарияланды.
Мұнда Сібірде жүрген кездерінде ... ... ... ... ... ... – ақ Насилов Сібір жерінен табылып жатқан ... ... ... ... 1964 жылы Кляшторныйдың
”Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии”
деп ... ... ... атап өту ... Бұл ... ... 1875 ... рет ұйымдастырылған экспедиция нәтижелері анық көрсетілген. Содай-ақ 32
кесте, 14 текістік иллюстрация, 8 фотосурет қамтылған.
Сонымен қатар, ... Н.М. ... ... ... ... ... ... елеулі үлес қосты. Ол 10-ға жуық ғылыми еңбек
жазды. Солардың қатарына жататын 1892-1899 жылдар аралығында ... ... ... ... тағы ... ... атап ... ғалым В.В. Радловта көне түркі жазба ескерткіштерін зерттеуде ... ... ... Атап ... ... ”Монғолияның ескі мұралары
атласы” деп аталатын еңбегінде негізінен ... ... ... ... және олардың жазу үлгілері, фотосуреттері де осы атласта
көрсетілген.
Көрнекті орыс ... бірі С.Е. ... көне ... ... ... үлес қосты. Оның ”Памятники древнетюркской писменности
Монголии и Киргизии”, ”Енисейская письменность ... ... аса ... атап өту ... ... ішінде ”Енисейская письменность тюрков”
атты еңбегінде орхон – Енисей жазбаларының диалектикасын ... ... ақ ... ... ... ... жазбалар Күлтегін, Тоныкөк,
Білге қаған үлкен ... ... баса ... ... ... ... ... бөлімінен, екі тараудан, қорытынды
бөлімінен, пайдаланған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... - ... ... ... ... қаған ескерткіші.
Орхон-Енисей жазба ескерткіштері жазылған уақыт түркі тілдерінің ... ... ... ... “сай келеді, яғни б.з.д V- X ... ... өмір ... түріктер осы Орхон-Енисей жазуын, сол
жазудың тілінде сөйлеген.Орхон-Енисей жазба ... ең ... ... және ... ... ... кездесті дегеннің өзінде де олар осы аталған өзендердің бірінің
болмаса да екіншісінің манынан онша алыстап кете ... ... ... ... ... ... ... табылған өзендердің атымен ... ... деп ... да, ... ол атау сол ... өзге
ескерткіштерге де берілген. Сөйтіп “Орхон-Енисей жазуы”деген сөз “руна
жазуы”деген терминнің орнына ... ... ... ... сөз ... ... ... “құпия”, “сыры
ашылмаған”, “тылсым” деген ұғым береді.Сібірде 13 жыл айдауда болған ... Ф.И. ... ... ... ... ... ... бұрынсоңды тарихта белгісіз, ешкім түсінбейтін жат жазуды
өз ... ... ... деп ... ... жазуы туралы мәліметтер
одан бұрын да белгілі болатын. Бірақ бұл жазудың өзіндік сыры екі ... ... ... XVII ... аяғынан [1692жыл] бастап XIV ғасыр соңына
дейін [1893] оны ешкім оқи ... . ... ... ... ... Орта ... одан әрі ... жеріне дейін тарап , кең жайылған. Оның
қолданылу тарихы V-X-XI ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... байланысты талас жазуы , орхон жазуы
және ... ... деп 3 ... ... . ... ... және ... тоқталайық. Енисей жазба ескерткіштері деп Енисей өзенінің бойы
мен Тува автономиялы облысынан табылған ескерткіштер тобы ... . ... ... ... жалпы саны сексеннен астам. ... ... ... ... ... ... мен Тува автономиялы облысынан,
Хакас автономиялы облысы мен Краснояр өлкесінен де ... ... ... ... жағынан көбінесе шағын болып келеді. Ең ... ... ... да, ең кішісі 1-2 жолдан ғана құралған. [1;25] Қолданылу
мерзімі жағынан Енисей ескерткіштері көне ... ... ең ... ... V-VII ... ... деп ... Зертеушілердің көне
түркіжазуының алғашқы тараған, қалыптасқан ... деп ... ... ... Осы ... ол жазу түркі тайпалары мекен еткен Орхон
өзенінің бойына , Талас ... ... ... жазу ... деп ... ... Толы ... аңғарынан , Минусинск ойпатынан табылған
ескерткіштер тобы аталады.Енисей ескерткіштерінің ... гөрі ... ... ... жетілгендігі, әрі олардың жақсы
сақталуы да Орхон өзенінің бойына , сондай-ақ оған ... ... ... ... ... ... ... түріктердің тараған болуы керек дейтін
пікірді дәлелдей түседі. Оның бер ... , ... ... ... ... кеңінен тараған болуы керек. Күлтегін ескерткішінде мынадай сөйлем
кездеседі; аңар көру ... түрк атты ... ... ... ... ... ... мен бектері”]. Сол сияқты , Тоныкөк
ескерткішінде де ; Түрк білге ... ... ... мен ... ... Білге қаған еліне арнап жаздырдым мен, данышпан Тоныкөк”] деген
сөйлем бар. [9;17] Бұларға қарағанда , ескерткіш ... , ... ... ... өз ... ... ... бұл жазуды оқи оқи
алатынын ескерген сияқты.
Орхон – Енисей жазба ескерткіштерін оқу, ... ... ... және ... ... ... ісіне В.В. Радлов, В.В.Томсен, Ю. Немет,
Х.Н.Орхун тағы басқа шет ел ғалымдары қыруар мол үлес ... ... ... ... ... С.Е. ... бұл салада еңбегі ерекше зор болды. Ол
көне түркі жазуындағы мәтіндерді орыс тіліне дұрыс аудару жағына ... ... С.Е. ... ... аудармаларға едәуір түзетулер еңгізді.
Ең бастысы-осы мәтіндерге тарихи тұрғыдан түсінік – сипаттама берді.
Сонымен, көне түркі ... тілі мен ... ... әсіресе ,
Күлтегін,Білге қаған , Тоныкөк ескерткіштеріне көбірек назар ... ... ... ... ... ... ... тілдеріне тәжімалады.
Өйткені бұл әдеби туындылар түркі тектес ежелгі ру-тайпалардың рухани
өмірін , ... ... ... жәдігерлер болып табылады. Әрине,
Орхон-Енисей өзені ... ... бұл ... ... ... құрылуы мен құлдырауы, өрлеу дәуірі мен күйреу ... ... ... ... ... қаған ескерткіші – Орхон түркі жазба ескерткіштерінің ішіндегі
көлемі мен ... ... ең ... әрі аса ірі ... ... [көне түркі
тілінде –“Беңгу таш”] қатарына жататын ескерткіш кешен. Орталық Монғолия
Арханғай аймағы Хашаты сұмыны , ... ... ... ... , ... кішкентай көлшіктің батыс оң ... ... атты ... ... ... ... 45 ... қашықтықта
жатыр. Ұлан-Батыр қаласынан 400 километр , ... ... 15 ... ... ... төрінде орналасқан Күлтегін ескерткішінің оң
жағында 500 метр жерде тұрғызылған [14;184]. Білге қаған ескерткішін ... ... ... [1889 ... оны ... ... Дания ғалымы В.В.Радлов анықтаған әріптік жүйемен оқыды 1894
жылы,[25;90]. Білге қаған ескетркішін ... ... тағы ... әр ... ... ... 1976-1982 жылдар аралығында
Қ.Сартқожаұлы кешенінің жалпы сызба-жоспарын қағаз ... ... ... алып , ... сызып, фотоға түсірді. Моңғол
археологы Д. Баяр Білге қаған ескерткішіндегі ... ... ... ... қоса ... Ескерткіш Екінші Шығыс
Түрік қағанатының атақты қағаны –Білге қағанға арналған Көне ... ... ... қаған есімі қытай жазбаларында рі-кіа, то-кіlіеп, mo-gі-
lan [могилен] тағы басқалай кездеседі.[20;43] Сол себептен ғалымдар ... ... , ал ... ... оның өз аты ... Көне ... ... қаған” деген сөздің мән-мағынасы-“білікті, билік-
төрелікті ұстай білген, сұңғыла-білгір қағаң” деген ұғымды ... ... ... ... ... территория тұрғысынан кеңейіп, аса
құдіретті империяға айналды. Бұл жайында Білге қаған ескерткішінде кеңінен
мәлімет берілген. Ескерткіште ... ... ... елі ... , ... ... ... қағандары мен баһадүр, ақылгөй ерлерінің”
“ел- жер - тірлік” тұтастығын сақтау,қорғау, ... ... ... ... ... ұлы ... бірегей мақсат-мүддесі шебер
тілмен, тиянақты түрде жазылып, тарихи оқиғалар ... ... ... “елді халық едім,қағаным енді қайда,қай қағанға іс-күшімізді
жұмсар екенбіз! Деген астарлы тілмен ел ... ... ... ... бергендіктен, қағандық әскері бөрідей , жаулары ... ... ... ... да мол. Білге қағаң ескерткішінде ... ... ... отыз ... ... ... ... үч құрықан, қарлұқ,
түргеш секілді көшпелі түркі этностары және де моңғол – маңжұр тектес ру ... ... ... ... ел, түпүт, апар, пұрұм, табғач тағы ... ... ... тарихи деректер, нақты мәліметтер баяндалған. Жер
жүзінің төрт бұрышы, Ұлы Түрік қағандығын нығайту, одан әрі ... ... ... іс- ... ... ... , олар өткен ... , ... ... ... Йашыл өзен, Көгмен, Қадырқан, Бесбалық,
Селеңгі, Ертіс, Есгінті, Мағы ... ... тағы ... ... елді –
мекендер көркем жырланады. Бұл “Мәңгі Таста” Білге ... ... ... дана білгір Тоныкөк жайында да сөз етеді.[21;34]
Білге қаған ескерткішіндегі көне ... ... ... ... 1ай 4 күн ... ... ... Білге қаған ескерткіші сол
заманға лайықты өте шеберлікпен жасалған. Ескерткіш сегіз қырлы ... ... ... , тас ... ... бейіт тас [4дана], тасаттық тас [1дана],
арыстан бейнелімүсін [2дана] және балбал тастардан тұрады. ... ... ... оны ... ... [80 x 70метр] орнатылған 2,29
x 0,72 x 0,44 метр ... ... ... ... 3,45 x 1,74 x ... түркі бітін жазулы [бір жағы қытай иероглифті ... бар ] ... ... ... 3,89 метр . ... бітік жазулы ескерткішінің
күншығысқа қараған жағында 41 жол жазуы бар. Оның үстінде ... ... ... екі айдаһар бейнесі [қалған екі бойында 15 жол барлығы – 32
, екі ... бір – бір ... ]. ... – 80 жол ... бар .[15;32] Қытай
жазуы Таң мемлекеті кезеңіне қатысты. Ескерткіш баста тасбақа тас үстіне
күншығысқа қаратылып орнатылған. ... осы ... үш ... ... ... бөлшектелген тасбақа тас және де табиғат құбылыстары әсерінен
ескіріп , ... тас ... ... ғана ... . ... ғана білінеді. Білге қаған ескерткішіндегі бітік жазудың біршама
жолдары толық танылмайтындай, анық ... ... ... ... , ... ... жазулардың 70% - ға жуық бөлігі сақталған. ... ... ... ... ... ... ... ескерткіш –
кешенімен өте ұқсас. Сонымен қатар Күлтегін ескерткішіндегі ... ... 30 – ы ... ... , сөз ... ... ... қаған
ескерткішімен айна- қатесіз бірдей. 80 жол , 3000 – нан ... сөз , 10 ... дай ... әріп ... ... ... ескерткішінде көне түрік тілінің
классикалық әдеби тіл ... ... ... тапқан. Білге қаған
ескерткіші тасбақа ... ... ... ... ... қарай,
біріңғай өлшеммен көркем бәдізделген. Ескерткіштің төртінші, яғни күнбатыс
жағына қытай иероглифімен сол кездегі Таң ... ... ...... ... ... сөзі жазылған.[4;3] Ескерткішті зерттеушілер
шығыс жағындағы жазуды X [41 жол ], оңтүстік жағындағы жазуды X a ... ... X ... екі ... бір – бір ... XI,XII ... ... төменгі бойындағы 7 жолды Xс деп белгілеп қарастырады.[3;6]
білге ... ... ... ... йаратмыш түрік білге қаған
сабым”, яғни “Тәңіртекті тәңірлік жаратылған түрік білге қаған сөзім” ... ... ... ... ... ... ... ит жылдың оныншы
айы 26 күні көз жұмған. Бұл ... ... ... 734 ... ... деп ... Ал ... түркі күнтізбесі бойынша лағзын [доңыз]
жылы бесінші айдың 27 күні киелі ескерткішті бітіріп , тасаттық ... ... ... ... 735 ... 19 ... деп келеді. ... ... ... ... ... ас ... ат ... , Тәңірден
тілек тілеп, келер күндерден жақсылық күтеді. Таң империясының императоры
Сюан – цзунның бұйырығымен Білге қағанның ... асын ... Ли ... ... Тай Сецун бастаған 500 адам қатысқан . С.Г.Кляшторный
жерлеу 735 жылы ... ... ... [ 27 ; 60 ] ... ... айту жұбаныш хатын тарихшы Ли Жун жазып, Сюань ... өз ... ... ... ... ... ... жазған. [ 17 ; 29 ]
Жалпы алғанда , ескерткіштің тілі “таза” сақталған, кірме ... ... ... Сол ... бұл ... – түркі этностарының тілдік
табиғатын, әдеби, этнографиялық, тарихи тағы басқа қыр – ... ... үшін ... дара ... ... ескерткіші.
Тоныкөк ескерткіші 750 жылдар шамасында ... ... ... Бұл жазуды ашина тайпасынан шыққан Тоныкөк орнатқан. Ол ... мен ... одан соң ... ... ... ... Жазуда ол
”Білге Тоныкөк, мен өзім табғаш елінде өстім. Түрік бадан (халқы) ол кезде
табғаштарға кіріптар еді. ... ... ханы ... ... ... ... - деп, ... ұлық шадқа еріп, оны хан етіп қойғанын баян
етеді. Ұлық шад деп ...... ... 1897 ... ... – Ұлан ... ... жағынан 36 километр жерден
табылды. Оны алғаш рет ... ... ... Е.Л. ... 1898 ... ... эстампажы мен фото-сурет жасалды. Сол фотосуреттің
негізінде В.В. Родлов ескерткіштің ... ... ... ... 1909 жылы Г. ... 1920 жылы Б.Я. Владимирцов, 1957 жылы П.
Аолто, 1959 жылы Ғ. ... ... ... ... ... ... кең далада қарама – қарсы төрт қырлы екі ... ... ... ... ... ... ... жақсы сақталған. Оңтүстік
жақтағы бағана тастың биіктігі 1 метр 70 сантиметр, ол ... ... ... ... жызылған.
Екінші бағана тастың биіктігі 1 метр 60 сантиметр. Ол бірінші тастан
гөрі сәл аласа болып келеді. Онда ... 37-62 ... ... ... дана ... өзі ... жорықтары мен шабуылдары,
түркі қағанатына қатысты бірсыпыра тарихи деректер ... ... ... ... ең сенімді кеңешісі. Ол Мочжо (Қапаған) қаған
кезінде бірқатар қиыншылықтарға душар болды. ... ... ... ... ... кейін Тоныкөктің абыройы арта түседі. Ол енді түркі
әскерлерінің соғыс ... ... ... ... ... ... ... табғаш елінде туып, сонда оқып, тәлім-тәрбие,
білім алғандығы сөз ... ... ... ... ... күні ... ... тұрғыдан анықталған емес. Ол жөнінде түркологияда бірнеше
пікірлер бар. ... ... ... ... ... қайтыс болғаннан соң
түрік тайпалары арасында қиыншылықтар, алауыздықтар түрік ... ... ... әкеп ... ... ... ... халқы былай деп
қайғырады: қалың жаудың құрсауында қалып, ” Елді ... ... елім ... ... еді – ... қайда?” – деп күңіренген түрік елінің аңсарлы
арманы ... ... өмір бойы ... ... Сол ... басын тікке дана абыздың бүкіл ғұмыры қидаласқан күреске ... ... ... ... 630 ... 680 ... дейін, жарты ғасырдай
қытайлардың бодандарына айналды. Бірақ, “ Түркі халықтары жойылмасын, өз
алдына ел болсын”- деген үмітпен ... ... ... ... ... ... шығады. Дана Тоныкөкпен бірлесіп, жауларына соққы беріп
отырады. Құтлұғ қаған мен ... жаңа ... ... ... қана
қоймайды. Олар көптеген көрші елдерді де өздеріне қаратып, ... өз ... ... ... ... ... жазуында: “Түрік халқын өтүкене
жеріне келдірдік. Менің өзім білгіш Тоныкөк ... ... ... ... ... ... батыстағы терістік тегі, шығыстағы
халықтар да ... – деп ... ... қағандары: Құлұғ, одан соң Қапаған
және Білге қаған әркез өздерімен ... ... ... ... ... ... Бұл туралы жайттар ... ... анық ... Ескерткіштің екінші жартсының алғашқы
жолдарында он оқтарға жасалған ... ... ... сөз ... 30-48 ... ... әскерлері Ертіс өзенінен өтіп, Темір
қақпаға дейін барғандығы толығымен баяндалған. Одан әрі ... ... ... ... ... қарсы шабуыл жасағаны сөз болады. Тоныкөк
түркештерге төтеден ... ... ... жасайды. Күтпеген жерлен
бірінші болып соғыс ашуды ұйғарады. ... ... ... ... соғыста
түркештер жеңіліске ұшырайды. Түркеш қағанына бағынатын бірқатар кісілер
қашып, он ... ... Бұл ... ... ... мағлұматтар
ескерткіштің 42-43 жолдарында анық көрсетілген. Ескерткіште одан әрі,
ескерткіштің 48-62 ... ... ... басы ... ... ... қаған алдында атқарған елулі қызметтері біршама өсз етіледі. ... ... ... ... туркологтар арасында екі түрлі
пікір бар: олардың бірі – ... ... ... кезінде , екіншісі Могилян
(Білге) қаған кезінде жасалады делінген.
Сонымен, Тоныкөк ескерткіші VIII ғасырдағы 13 ... атап ... жылы ... ... ... ... ... 716 жылы қайтыс болған
Мочжо (Қапаған) қағанға және 734 жылы ... ... ... ... қағанға
ақыл кеңесші болып елеулі қызмен істеген Тоныкөк деген ... ... баға ... ... ... ... ... Күлтегін ескерткіші тарихи дерек ретінде.
орхон ескерткіштері ішіндегі мазмұны мен ... ... ... көне түркі жазбаларының бірі – ... ...... ... ... кіші ұлы. ... қазіргі Монғол
Халық Республикасының астанасы Ұлан ... ... 400 ... ... ... ... өзені бойындағы Кано-Цайдам ойпатындағы
Қарабалсағұн деп ... ескі ... 40 ... солтүстігіндегі Эрдени
Цзу монастыры маңында орналасқан. Күлтегінге орнатылған ескерткіш пирамида
тәрізді. Оның биіктігі 3 метр 24 ... ... ... жағы ... Оның ... ... ... мен қаған таңбалары
бейнеленген. Екінші жағынан ескерткіштің орнатылған күні – 1 тамыз 732 ... ... ... ... (қытай) жазуының оң жағында түркі
жазулары бар. Жазу онша анық емес, бұл жазуды ... өзі ... ... бар. (21;80) ... осы беті ... ... қытай жазуымен
көркемделген. Ескерткіштің негізгі бетінде 40 жолды жазу бар, ... сол жақ ... 13 жол ... жалғасы болып есептеледі.
Туркологиялық әдебиеттерде ... 40 жол жазу – “ ... ... деп, ал 13 жол жазу ө “кіші жазу” (К.т.м) деп аталады. (8;203)
Күлтегін ескерткішінің орнында жүргізілген ... ... ... ... екі ... ... әдемі ойылып жасалған бас мүсіні ... ... оның бірі ... ... ... ... болып
шықты. Күлтегін мүсіні барынша шындық тұрғысынан ... ... – бет ... шығыңқылығы, моңғолдық қабақ, төмен жатқан тік
мұрын және көзднрінің қиғаш ... оның ... ... Ашин ... еш бір ... ... Басыныа бес тісті тәж кигізілген,
онда бүркітке ұқсас құс мүсіні ... ... бет ... ... ... жан тыныштығына берілген; сірә мүсінші оны өлгеннен соң көрген
тәрізді. (7;142) ... ... ... тек ... ғана ... онан
да монғолдық кескін анық танылады. ... бұл ... ... де ... ... сипаттайтын оның қатты қымқырған еріндері тамаша –ақ. ... ... ... ... ... ... ... Сыртқы қоршау ормен қоса өлшегенде, кешен алаңы 82,4x48,0 метр.
Кешен аллеясы 70 x 35 ... ... ... ... ... 2,0 x 2,0 ... метр текше тас грниты ... ... ... тесік. Тесіктің
диаметірі 70 сантиметр. Текше ... тұра ... ... ... ... ... жері арнайы топырақ төгіліп, биіктетіліп, әбден нығыздалып
тапталған. Бұл тапталған топытақтың шеті ... ... ... ... – 13 x 13 x 0,8 ... Тапталған ірге топырақтың үстіне
қызыл кірпіштен барықтың көлемі – 10,4 x 10,8 метр ... ... ... ... ... ... ... 65 сантиметр. Оның ішіне
барлық кешенесінің 7,85 x 5,7 метр ішкі ... көк ... ... ... 65 ... Ішкі төрт ... төрт
бұрышының іргесіне арнаулы тұғыртас (62 x 58 см.) отырғызылған. Оның ... ... ... ... ... ... ... шашырын және белағаштарын тіреуге барлығы 16 бағана қолданылған.
Бөрене бағаналардың жерге орналасқан жақтары ... ... үшін әр ... ... ... ... тұғыртас қойылған. Барықтың есігі
кешеннің сыртқы қақпасы шығысқа ... ... ... ... қаланған, іші сырты сыланған. Содан соң ... ... ... ... айдаһарлардың маскасы бейнеленген ... ... ... ішкі қабырғаларына әртүрлі түспен
өсімдік бейнелі өрнектер салынған. Кешен сыртқы ... ... ... табиғаттың сынына төзбей, құлап мүжіліп сілемі ғана қалған. “кезінде
қабырғаның екі ... ... ... ... ... ... жағының көлемі 2,9
метр сыртқы ... ... ... ... ... ішкі ... бір ... қаратып екі қойтас қойылған. Ал есіктен кірген соң ішке ... ... ... ... Оның ... ... дейін жалғасқан керамика
құбыр орналасқан” – деп жазады Л. ... ... ... төрт ... ... ... қашап орналастырған. Бірнеше қабат төсеніш іспеттеш етіп
бейнелеген тұтас граниттің үстіне Күлтегін мүсіні ... ... ... отырған қалпындағы мүсіні сол жағында. Олардың ар ... ... ... бар. Күлтегін мен ханымның алдына көлемі 136 x 36 x 30
см. Гранит ақыртас қойылып, оның ... ... асы ... ... ... түркі еліне қағанат жаулары тарапынан осындай
әрекеттерінің ... өзі сол ... ... ... ... ... бере алады. Барықтың есігінің алдында
қолына ... ... әйел мен ас таяқ ... ... мүсіні
орнатылған.олардың алдыңғы жағында екі қолын кеудесіне ұстап, құрмет ... екі ... ... ... ... ... ... ұстынның шығыс бетіндегі
қақпаның екі ... қос ... ... ... ... ... ... аллеясын жер бетінен 105 метр көтеріптопырақ төгіп
әдейі ... ... ... барлық еденіне түгелдей көк кірпіш
төселген. Екі қойдың ортасынан қорғанесігіне дейін 6 ... одан ... ... ... алып 2300 метр ... 173 дана тас балбал сап түзеп тұр.
Кешен аллеясының ... ... 110 см. ... тұрғызылып қоршалған.
Ескерткіштегі жазуларға қысқаша тоқтала кетейік.үлкен жазу. Бұл ескерткіш
Могилан ... ... ... жылнамалық эпитафия. Оны Магиланның
немересі Йолығ Тегін орнатқан Могилан түрік қағанатының ең соңғы ... ... ... ... ... ескерткіштің салынған мерзімі:”маймыл
жылы, жетінші ай, жиырма жетінші күн” деп дәл ... Кіші жазу ... Бұл жазу 731 жылы ... ... ... Күлтегін (685-731) оқиғасына
арналған жылнама. Жазу Білге қаған (Могилан) атынан әңгімаленген. ... ... еді. ... ... ... ... ... Орхон өзені бойынан табылған
бұл ескерткіш мәтінінде түрік қағанатының ... мен ... , ... мен ... ... жайында бірқатар тарихи деректер бар. Сол үшін
тарихшылар бұл ... ... өз ... ... ... тасқа бұл жәдігер жылнама – шежіре емес. ... ... ... ... жазу VI-VIII ... түріктердің поэзиясы, солардың
алғашқы әдебиет үлгілері, “шешендік өнердің және батырдың ерлігі жайындағы
талай ғасырдың өңдеуінен ... ... ... ... ... көркем туынды болып табылады. ... руна ... ... ...... емес , өз ... әдебиет үлгілері екендігіне
тереңірек көз жеткізу үшін ... ... бір ... ... ... ... ... ата-тегім
Бумын қаған , Истеми қаған отырған...
... ... ... ... қақпаға дейін орналастырды (7;2)
Міне, Күлтегін ескерткішінен алынған осы ... ... ... онша көп ... ... ... ... мен Истеми қағанның қашан билік
жүргізуіне байланысты бірде-бір датаны көрсетпейді. Бұл ... ... ... ... ... ... Тек қай жерге дейін жаулап
алғанын көрсетумен шектеледі. Біз келтіріп отырған үзіндідегі ең ... – бұл екі ... ... ... жүргізген заманда бүкіл ”көк түрік”
елінің атақ-даңқы артып, елдің ... де, ... да ... тыныш болуы еді.
Халықтың мұндай бейбіт өмір ... ... ... ... мен ... ... ақылды және ержүректігін айтады, бектер мен ... адал ... етті – деп ... ... Міне, егер
Күлтегін жазушының авторы- Иолығ тегін Түрік қағанатының ... ... ... ... ... қағанаттың атақ-даңқы мейлінше өрлеп тұрған
кезеңіне тоқтамай өтпес еді. Автордың мақсаты – “ көк ... ... ... ... халқының бұрынғы дәстүрін өз замандастарына идеал етіп
көрсету болып табылады. Ол түрік ... ... ... ... ... ... Автор үшін Бумын қағанның бейнесі
түркілердің қацратты болған заманын ... ... ... ... ... билік жүргізген аса даңқты қағандардың бірде-бірін ... ... ... ... ... ... алмайды. Бірден Күлтегіннің әке-шешесі
Елтеріс қаған мен шешесі Елбілгені әңгімелеп кетеді. Мұнысы түсінікті ... ... ... ... ... ... есімдерін, жасаған
ерліктерін, тарихи деректерді шетінен жіпке тізіп, жылнама –шежіре жазу
емес, түрік елін бір ... ауыз ... ... ... ... ... жазуы бойынша Қапаған қаған өлген соң Елтерів қағанның ... ... ... ... қаған болып шыға келді. Ал, тарихи шындық мүлдем
басқаша еді. Қапаған соғыста қаза ... соң ... ... ... ... ... ... тұрды. Ежелгі түрік заңы бойынша, таққа Елтерістің
үлкен ұлы млгилан отыруы ... еді. ... ... ... бұл тәртіпті
өзгертіп, көзінің тірісінде мұрагеті етіп ... ... ұлы ... да, оған ... ... титулын берді. Елтеріс қағанның балалары
– Білге мен Күлтегін мемлекет басқару ісінен ... ... ... қаза тапты деген хабарды ... ... ... ... ... өзі ... отырған ставкаға шабуыл жасап,
Қапаған қағанның баласын, яғни тақ мұрагерін, басқа да ... ... ақ ... ең ... ... ... қан жоса етіп, қырып
салды. Күлтегін ежелгі дәстүрді бұзған жоқ. Қаған тағына ағасы ... ... да, өзі ... ... іс жүзіндегі көсемі - әскери
қолбасшысы болды. Сөйтіп, Күлтегін ... ... ... қызықтыратын
нәрсе – түрік елінің ішкі және ... ... ... ... ... ... ... халықты”. Білге қаған қалайша дәулетті, бақытты
екенін оқушысына көркем сөз ... ... ... ... ... ... ғалымдар Орхон-Енисей, соның ішінде Күлтегін ескерткішінің авторы
өзі өмір ... ... ... ... ... әдейі бұрмалап
жазғанын дәлелдеп отыр. Мәселен, түріктердің 701-702 жылдардағы жарықтарын
Қапаған қаған ... ... ... жазылған. Алайда Күлтегін
ескерткішінде бұл шайқастың ... ... етіп ... ... ... қаған ескерткішінде бұл жорықты Білге қаған басқарған болып шығады.
Мысалы, Күлтегін жазуында:
Жиырма бір ... ... ... ... – дейді.
Ал шындығында, 706 жылы Чача Сеңумен болған ... ... ... ... оқиғаларды осылайша бұрмалап көрсету Орхон жазбаларында жиі
кездеседі. Мұның себебі, ... ... ... ... ... ... көрсету емес, сол дәуірге тән қас батырдың көркем бейнесін жасау
болып табылады.
Сонымен, көне ... ... ... ... оның Орхон текітіндегі
бейнелі көрінісімен салыстыра отырып, Күлтегін ескерткіші жылнама ... сол ... ... тән ... дәстүріне тән жазылған әдеби
үлгілері деген ... ... ... және ... ... ... ескерттішін 1889 жылы Ресей зерттеушісі М Н Ядринцев ... әлем ... ... ... 1890 жылы фин зерттеушісі О Гейкель,
1891 жылы В. В. Родлов экспедициялары болып, Күлтегін ескерткіштерінің ... ... ... ... ... томпаж көшірмесін
жариялады. Жалпы көне түркі жазба ескерткіштерін ... білу ... ... алты кезеңге бөлуге болады. Алғашқы кезең ... ... ... ... 17 – ... ... 1692 ... бургомистірі Николай Видзен “Верхотурьеге тақау тұста жартаста
белгісіз әріптенмен қашалған бірнеше суреттер мен ... ... 1697 жылы ... бояр ұлы ... ... “ Чертеж всех
Сибирьских градов и земель и чертеж всей безводной и малопроходной ... деп ... ... ... ... Ол ... қазіргі Қырғызстанның
Дмириевка селосының маңайында Талас ... ... ... ... ... “Орхон тасы” белгіленген. Дәл сол маңайда екі
ғасыр өткеннен кейін, 1896-1897 жылдардаВ. Каллаур мен Г. Гейкель сына ... бар ... ... XVIII ... ... ... Сібір жерінде – Енисей бойында ... ... ... түсе ... 1719-1722 жылдары I Петрдың тапсырмасы
бойынша неміс натурашысы Д.Г. Мессершмидтің ... мен ... іске ... 1793 жылы Т. ... мен П.С. Паллстың
экспедициялары жолға шықты. Байер руникалық таңбаларды кльт жазуына жатады
деп ... ... ... ... ... 13 жыл айдауда болған швед
офицері Филипп Иоган Страленберг те 1730 жылы ... ... ... ... Жалпы, өзінің шығу тегі жағынан Енисей ... ... өте ... олар шамамен V-VII ғасырларда тасқа түскен. Екінші
кезең ретінде жазулардың оқылуын ашу үшін ... ... ... ... ... ... бері ... уақытты атауға болады. 1818 жылы Г.
Спсский “Записки о сибирских древностях” ... ... ... ол ... сол ... ... зерттеушісі Абель Ремьюзаның рецензиясында
атлып өтті. Автор бұл жазуларды оқи алған жағдайда “ өте ... ... ... ... ... мүмкін” деген пікір айтқан. Спсский
жазудың тегі не моңғолдарға не ... ... деп ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеуге арналған тұңғыш дискуссия
болған. Мұнан кейін Гоммель әлгі ... ... ... не ... әкеп ... ал Ю. ... ... руникасын гректер жазуына
жақындатып қойды. 1857 ... ... ... ... ... тегі ... ... теория ұсынды, оның бұл
пікірін В. Флоринский қолдады. 1859 жылы А. ... ... ... ... тарататын теорияны көлденең таратты. 1889 жылы
руникалық мәтіндерді зерттеуде жаңа, үшінші ... атап ... ... ашу ... ... басталды. Бұл істе орыстың аса көрнекті
зерттеушісі Н.М. ... ... ... ол Ұлан-Батордың батыс жақ
бетінде 400 шақырым жердегі Цайдам көліне тақау тұста ... мен ... ... ... ... дүниені дүбірлетті. Күлтегін
ескерткішінің табылуы арқылы руникалық жазуды оқуға жол ... енді ... ... ... ... зер салып жүрген барлық тарихшылар мен
философтардың назарын аударды деуге болдаы. М.Н. Ядрицевтің мәдениеттің
азиялық ... болу ... емес деп ... ... қарсы тұрған еңбегінің ерекше елеуге тұрарлық. 1893 жылы ... ... ... ... В. ... ... ... табылған руникалық мәтіндердің аудармасын жасап шыққанын жария
етті. Бұл шын ... ... , шын ... ұлы ... ... ... бойы тіл қатпай келген көне түркі ... тіл ... ... кілті табылды. Айтқандай , Астанадағы конференция барымында
академик Зәки ... ... ... ... ... ... сол күнді мұнан былай туркология ... ... атап өту ... ... өте ... ... ... Ресей ғылым
академиясының 1894 жылғы 18 қаңтарда өткен ... В.В. ... ... ... жөнінде хабарлама жасады. Сол жылы Родлов ... ... ... ... ... ... 1898 жылы ... П. Мелиоранский
жасаған нұсқасы пайда болды. Сына жазуларының оқылуын ашу және олардың
жариялануы ... ... зор ... ... ... ... ... мәтіндегі сөз тіркестері мен сөздерді түсіндіру ... ... ... ... ... ... В.В. ... В.
Томсен, П.Н. Мелиоранскийдің басқа көне түркі руникалық жазуды зерттеу
ісіне үлкен үлес ... ... В. ... Г.И. ... ... ... Асимді, Ф. Хиртті атауға болады. Туркологтар мен
синологтардан басқа ... ... В. ... И. ... ... және ... ... мен арбистер де ат ... ... ... ... ... ... төртінші кезкңі басталды. ... ... 1896 жылы ... ... аңғарынан Әулиеата уезінің оязы тапқан
тастан сына жазуының оқылуын тапқан болатын. Сол ... ... ... ... үй тұрмысының заттарындағы руникалық жазуды зерттеген.
1913 жылы ... ... мен ... ... сына мәтіндері жарияланады.
1913-1914 жылдарда Дат ... ... В. ... ... ... ... оған орхон мәтіндерінің жаңа аудармалары ... ... ... ... ... көне түркі сына жазуларын зерттеудің
бесінші кезеңі басталды деуге болады. Жиырмасыншы жылдардың аяғында ... ... ... с ... бассейна р. Талас “ және
“новые памятники с турецкими руинами. Язык и ... VI-VII ... ... ... ... С.Е. Молов археолог Массон геологтардан тауып
алған әлемдегі тұңғыш ағашқа түскен сына жазуына да аударып ... ... көне ... мәтіндердің хрестоматиясын дайындап, жариялады. Хрестоматияда
В. Томсеннің ... ... ... ... мәтініндегі 29 жолға жаңадан
транскрипция жасалды. Владимирцов маңғол тілінде орхон ... ... ... ... кисилев тастар мен тұрмыс ... ... ... ... Белгілі совет ғалымдары В.
Бартольд, Н. Козьмин,А. Берништам, С. Толстов көне түркі мәтіндерін ... ... ... ... ... ... ... арасынан
руниканың солтүстік кавказдық компаненттеріне ... С.Я. ... Тува ... ... көне ... зерттеген З.Б. Чадамптың
еңбектерін атап өткен жөн. ... ... ... ... ... В.А. Ливинец ацналысты. Белгілі зерттеуші С.Г. Кляшторныйдың
кітаптарын ... бөле айту ... ... ... “ суты ... ... ... “Көне түркі жазуы және Орталық Азия халықтарының мәдениеті”
секілді басқа да монографияларын ... ... ... ... жазуы
туралы әңгіме еткенде, осынау игілікті де ізгілікті іске ... ... ... ... ... ... Соңғы 30
жылда қазақстандық ... осы ... ... ... еңбектері
әзірленеді. Бұл тұрғыда ең алдымен ақынымыз Олжас Сүлейменовтың кеңінен
танымал болып, ... ... ... ... ... және ... ... қойған кітаптардың таралымдарын жоюға деін ... және ... ... “Аз и Я” ... атап өту ... Ал кейіннен шыққан
еңбегі – “Язык письма” әділ ... ... ... ... ... жанды, қарапаыйм да ұғынықты ... ... ... ... ... ... ... секілді патриархалық көп жылдық
ғылыми ізденісін ... кете ... Оның ... ... ... ... ... ескерткіштеріндегі көне түркі тілі” және
басқк еңбектері руникалық ... ... ... ... ... ... Ол Ғ. Мұсабвевтың және А.
Махмутовпен бірігіп 1971 жылы “Қазақстан эпиграфикасы” кітабын шығарды. ... ... ... мен 140 ... мен монография жазды. Осы
мәселеге көрнекті галым Мырзатай Жолдасбеков 30-дан ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдары Қазақстанда көне
түркі руникалық ... ... ... 20 ... және 3 ... ... Мұның өзін болашақ зерттеулер үшін жақсы арна деп
бағалауға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қорыта айтқанда, Орхон – ... ... ... ... үшін мән
– маңызы ерекше қиын да , қызықты ... ... ... жазба таңбалары
түркология үшін, тарих ғылымы үшін ... ... ... ... ... ... әлемінің тарихын , мәдениетін бір өзінің бойына жинаған ,
әйгілеу барысында ... да ... ... ... көк түріктің көк
кесенесі ... ... ... ... ... мен ... қаз – қаз ... жерінен адымдайда , аршындай ... ... ... жазбалар назарға іліккен кезеңнен бері күні бүгінге ... ... ... ... өтіп , ... желкесінен түспей, өз
ізінен сәл кейіндеп алып келді. Яғни, алпыс екі тамырды қудалаған ыстық қан
тамырлас ... ... ... ... ... ... ... баға жетпес қазына болып отыр. Дегенмен, әліде талай ... ... ... ... ... ... шын ... бағалай білу,
олардың тарих, мәдениет және тіл тұрғысынан ... баға ... ... қалын қазақ қауымына ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелеріне қарағанда бұл салаға түркі
әлемінен сырт ... ... ... ден ... ... байырғы
түркі құлпытастарының сырын ашқан солар ... ... ... ғалымдары өзара жұдырықтай жұмылып , байырғы тіл, ... ... ... дейін ұласып келген. Түркі әлемінің ауқымды
мәселелеріне жете ден қоятын мезгіл жеткен сияқты. Демек, тіл және ... ... ... ... ... тарихын жазуға жөн
сілтейді. Түркі дүниесіне тіреліп отырған қазіргі ауқымды ... ... ... ... ... қолданған халықтардың тілі , жазуы тағы
басқа жақтардан бірегейліктің әр жағына жалпы азаматтық ... ... ... ... ... бәрі тәуелсіздік пен ... ... ... ... асу керек деп ойлаймыз.
Қорыта келгенде, көне түркі жазба ... ... ... және Шығыс Еуропа аумағында өмір сүрген халықтардың құрамы мен
орналасужөнінде ... ... ... ... ... ... негізінде түркі жұртының ру, тайпаларының саяси тарихы
бізге жетті, яғни қазақ халқы тарихи деректердің негізінде өз ... ... ата – баба ... ... ғасырға жалғасып келе
жатқандығын білдік.Сонымен, көне түркі жазба ескерткіштерінен ... ... ... ... ... ... ... болады.
Қолданылған әдебиеттер:

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет
Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан8 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Орхон - Енисей ескерткіштерінің зерттелуі11 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь