Ядролық қару таратпау саласындағы саясатқа тарихи шолу

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. XX ғасырдың екінші жартысында ядролық қару сияқты жойқын кару түрлерінің пайда болуы мен оны жетілдіруге байланысты адамзат өркениетінің құрып кету қауіпі сезіліп, ол еселене түсті. Хиросима мен Нагасаки қасіретінен сескенген адамзат ядролық қарудың таралуына жол бермеу туралы ойлана бастады. Аталған мәселе айырықша өткір талқыланып, маңызды рөлге ие болды. Мемлекеттердің өзара байланыстылығы мен тәуелділігі жағдайында қандай да бір жанжалдың ушығуы, жалпы дүниежүзіндегі түрақтылық пен қауіпсіздікке келеңсіз әсер ететінін түйсіну үшін әлемдік қауымдастыққа біраз уақыт қажет болды.
АҚШ пен бүрынғы КСРО басшылық еткен, ешқашан бітіспес жүйелердің блоктық ядролық тайталас заманында "ықтимал дүшпанды тежеу" немесе "кепілді қүртып жіберу" қүралы ретінде жер бетіндегі тіршілікті түбімен талай рет жойып жіберуге жететін ядролық қарудың орасан зор арсеналы жиналды. Ядролық қару халықаралық қатынастарда саяси бопсалау қүралына айналды. Күш тепе-теңдігінің "өлшемі" нақ ядролық қару болатын.
КСРО ыдырап, "қырғи-қабақ" соғыстың аяқталуы нәтижесінде әлем, ядролық қаруды таратпау түрғысынан алғанда түрақты бола қойған жоқ. Жаңа әлемдік тәртіп жағдайында халықаралық түрақтылыққа қауіп төндіретін мәселе - жаппай қырьш-жоятын қарудың таралуы болып табылады. Соның ішінде ең негізгісі - ядролық қаруды таратпау мәселесі. Ғаламдық геосаяси жағдайдың түбегейлі өзгеруіне қарамастан, дүниенің бірқатар аймақтарында айтарлықтай өткір этникалық, саяси, діни т.б. қайшылықтар сақталуда және оларда тактикалық ядролық қару қолдану ықтималдығын жоққа шығаруға болмас. Оның үстіне, соңғы жылдарда ядролық қаруды қолдарына түсіргісі келетін, әртүрлі экстремистік үйымдардың лаңкестік әрекеті етек алуда. Осының барлығы және ядролық қарусыздану мен таратпау мәселелерін аса жауапкершілікпен шешу қажеттілігін туындатты. Дегенмен әлем қауымдастығы бірқатар халықаралық актілер мен шарттар қабылдап, оның таралуын, белгілі-бір өңірлерге орналасу мүмкіндігін біраз шектеді. Өкінішке орай, адамзат ядролық қаруды толық жоя алмай отыр.
Ядролық қаруды таратпау және қарусыздану мәселелері казіргі заман халықаралық қатынастар тарихында және Қазақстан Республикасының сыртқы саясатында ең маңызды орындардың бірін алады. Орталық Азия республикаларының бастамашылдық рөлі мен Қазақстанның дишюматиялық қызметі арқасында дүниеге келген нақты үлгілі мысал арқылы аталған саладағы уағдаластықтарға қол жеткізіп және оларды іске асыру шараларын зерттеу, заманымыздың өзекті мәселелерінің бірі - ядролық каруды таратпау саласындағы халықаралық қатынастар дамуының кейбір негізгі үрдістерін айқындауға мүмкіндік береді.
1 Назарбаев Н. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. - Алматы, 1992. -14 6.
2 Қазақстан Республикасыньщ әскери доктринасы // Заң газеті. - 2000. - 10 ақпан.
3 Қазақ ССР-ның мемлекеттік егемендігі туралы Декларациясы // Социалистік Қазақстан. - 1990. - 28 қазан.
4 Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН - 52/38S от 9 декабря 1997 года //http://www.un.org/rassian/documen
5 Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН - 53/77А от 4 декабря 1998 года //http://www.un.org/mssian/documen
6 Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН - 55/33W от 20 ноября 2000 года // http://www.un.org/russian/documen
7 Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН - 57/69А от 22 ноября 2002 года // http:// www.un.org/mssian/documen
8 Резолюция 1540 (2004), принятая Советом Безопасности ООН на его 4956 заседании 28 апреля 2004 года // http://www.un.org/mssian/documen
9 Арыстанбекова А. Объединенные Нации и Казахстан. - Алматы, 2002. -С. 264.
10 Казыханов Е., Хамзаева А. Сотрудничество РК с ООН. - Алматы, 2002. -С. 194.
11 Выступление министра иностранных дел РК К.К. Токаева на 15-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН // Дипломатический курьер. - 1997. - № 1. - С. 52.
12 Соглашение о мерах по усовершенствованию линии прямой связи между Москвой и Вашингтоном от 1971 года // Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций заключенных СССР с иностранными государствами. - М., 1974. - Вып. XXVII. - С. 229 -230.
13 Договор о запрещении испытаний ядерного оружия в атмосфере, под водой и в космосе от 5 августа 1963 года // Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций заключенных СССР с иностранными государствами. -М., 1970. - Вып. XXIII. - С. 44-46.
14 Соглашение о предотвращении ядерной войны между США и СССР 1973 года // Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций заключенных СССР с иностранными государствами. - М., 1975. - Вып. XXIX. -С. 27-28.
15 Договор о нераспространении ядерного оружия от 1968 года // Сборник документов по международному праву. - Алматы, 1998. - Т. 1. - С. 253.
16 Временное соглашение между СССР и США о некоторых мерах в области ограничения стратегических наступательных вооружений от 26 мая 1972 года // Борьба СССР против ядерной опасности, гонки вооружений, за разоружение. Документы и материалы / Гл. ред. А.А. Громыко. - М., 1987. - С. 363 -365.
122
17 Ядерное нераспространение: В 2-х т. / Под общ. ред. В.А. Орлова. - М.: ПИР-Центр, 2002. - Т. 2. - С. 524.
18 Договор между СССР и США об ограничении подземных испытаний ядерного оружия от 1974 года // Советский Союз в борьбе за разоружение. Сборник документов МИД СССР. - М, 1977. - С. 137-139.
19 Проект Конвенции о запрещении применения ядерного оружия от 1983 года // Сборник основных документов по вопросу разоружения. - М.: МИД СССР, 1987. - Т. XXV. - С. 546-548.
20 Обращение министра иностранных дел ПНР А. Рапацкого к Правительствам ГДР, ФРГ и ЧССР 1957 года // 50 лет борьбы СССР за разоружение. - Сборник документов. - М.: Наука, 1967. - С. 353.
21 Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства, включая Луну и другие небесные тела от 1967 года // Борьба СССР за мирное использование космоса. -Документы и материалы МИД СССР. - М.: Политиздат, 1985. - Т. 2. - С. 11-17.
22 Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. - Алматы, 1997. - 66 б.
23 Назарбаев Н.Ә. Бейбітшілік кіндігі. - Астана: Елорда, 2001. - 133 б.
24 Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. - Алматы, 2002. -428 6.
25 Токаев К. Под стягом независимости: очерки о внешней политике Казахстана. - Алматы, 1997. - С. 697.
26 Исиналиев М. На грани...эпох. - Алматы, 1998. - С. 113.
27 CTR в Казахстане / Под ред. К.К. Токаева и B.C. Школьника. - Алматы, 2003. -С. 34.
28 Ежегодник СИПРИ за 2002 год. - М., 2003. - С. 741.
29 Ядерная энциклопедия. - М., 1996. - С. 185.
30 Договор между СССР и США о сокращении и ограничении стратегических наступательных вооружениий от 1991 года // Вестник Министерства иностранных дел СССР. - 1991. - №19(101). - С. 34.
31 Токаев К.К. Организация Объединенных Наций: полвека служения миру. -Алматы, 1995.-C. 138.
32 Центральная Азия во внешней политике Европейского Союза / Под ред. Ж.У. Ибрашева. - Алматы, 2004. - C.175.
33 Қожахметүлы К. Үлкен қанжар // Егменеді Қазақстан. -1992. - 8 ақпан.
34 Кожахметов К.К. Нераспространение ядерного оружия и Казахстан // Вестник КазГУ. Серия востоковедения. - 1998. - №4. - С. 48-61.
35 Кожахметов К. 20 тысяч бомб для Семипалатинска // Новое время. -1991.-№4.-С.З
36 Қожахметұлы К. Азия мен Африкадағы халықаралық қатынастар // Қазақтарихы. -1991. - №3. - 61 б.
37 Қожахметов К.Қ. Ақырзаман қаруы сыналмасын // Заман Қазақстан. -1996.-12шілде.
123
38 Байзакова К.И. Эволюция конституционной доктрины голлизма: политические и внешнеполитические аспекты. - Алматы, 2004. - 333 с.
39 Касенов У.Т. Безопасностъ Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. - Алматы, 1998. - С. 179.
40 Касенов У., Елеукенов Д., Лаумулин М. Казахстан и Договор о нераспространении ядерного оружия. - Алматы, 1994. - С. 14.
41 Лаумулин М. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. - Алматы, 1999. - С. 327.
42 Ашимбаев М., Лаумулин М. Роль ядерного оружия в современном мире // Актуальные проблемы мировой политики. - Алматы, 2004. - С. 60-105.
43 Иватова Л.М. Казахстанско-американские отношения (политологический анализ): Дис. д-ра ист. наук. - Алматы, 1999. - С. 119.
44 Кораблев В.А. Обзор опыта создания и развития экспортного контроля в Казахстане и СНГ // Материалы конференции «Центральная Азия и Казахстан в системе современных международных отношений в условиях глобализации». -Алматы, 2004. - С. 142-146.
45 Кречетов С. Нормативная база обращения с РАО // Проблемы нераспространения. - 2002. - №1. - С. 10-15.
46 Масенов Ч. Экспортный контроль ядерных материалов и технологий и материалов двойного назначения // Проблемы нераспространения. - 1999. -№3.-С.4-7.
47 Проблема создания в Центральной Азии зоны, свободной от ядерного оружия. - Алматы, 1998. - С. 17.
48 Орлов В.А., Тимербаев P.M., Хлопков А.В. Проблемы ядерного нераспространения в российско-американских отношениях: история, возможности и перспективы дальнейшего взаимодействия. - М.: ПИР-Центр, 2001. -С. 172-173.
49 Сафранчук И. Создание зоны, свободной от ядерного оружия, в Центральной Азии: что думают в России // Ядерный контроль. - 1999.- №4. - С. 46.
50 Тимербаев P.M. Россия и ядерное нераспространение 1945-1968. - М., 1999.-С. 180.
51 Ядерное нераспространение / Под общ. ред. В.А. Орлова - М.: ПИР-Центр,2002.-Т. 1.-C. 168.
52 Ядерный доклад. Ддерное оружие, ядерные материалы и экспортный контроль в бывшем Советском Союзе. - Вашингтон - М., 2002. - Вып. 6. - С. 193-197.
53 Джураев А. Проблемы нераспространения в Республике Таджикистан // Материалы конференции "Новые лидеры, новые вызовы: нераспространение в изменяющемся мире". - Алматы, 2001. - С. 20 -22.
54 Ормонбеков Т. Экспортный контроль ядерных и радиоактивных материалов в Кыргызской Республике // Материалы конференции "Экспортный контроль ядерных передач в странах Центральной Азии". - Алматы, 2001. - С. 8-9.
124
55 Норбаев У. Система экспортного контроля Республики Узбекистан // Проблемы нераспространения. Спецвыпуск. - 2001. - С. 12-13.
56 Голдблат Д. ЗСЯО: история и современное значение // Ядерный контроль. - 1997. - №4. - С. 199.
57 Гарднер Г.Т. Ядерное нераспространение. - М., 1998. - С.160-162.
58 Пит де Клерк. Роль МАГАТЭ в Центральной Азии // Проблемы нераспространения. Спецвыпуск. (август) 2001 г. - 2001. - С. 10-12.
59 Поттер У. Оценивая опасность ядерных хищений из государств бывшего Советского Союза // Ядерный контроль. - 1996. - №13. - С. 10-14.
60 Пэрриш С. Перспектива ЗСЯО в ЦА // Ддерный контроль. - 2001. - №8. -С. 141-148.
61 Проблемы нераспространения. Анализ деятельности Соединенных Штатов по обеспечению безопасности ядерных и других высокоопасных материалов и технологий в странах бывшего СССР / Пер. с англ. - Киров, 1998. -C.219.
62 Теория международных отношений на рубеже столетий / Под ред. К. Буса, С. Смита / Пер. с англ. - М., 2002.
63 Рощин А.А. Международная безопасность и ядерное оружие. М.: Международные отношения, 1980.
64 Давыдов В.Ф. Безъядерные зоны и международная безопасность. М.: Международные отношения, 1988.
65 Цыганков П.А. Теория международных отношений. - М.: Гардарики, 2003.-590 с.
66 Соглашение между СССР и США о мерах по уменьшению опасности возникновения ядерной войны от 1971 года // http:// www.iss.niiit.ru/book-2/glav-6-5.htm.
67 История международных отношений и внешней политики / Под общ. ред. Ж. У. Ибрашева. - Алматы, 1998. - Ч. 3. - С. 114.
68 Заявление Генерального секретаря ЦК КПСС М.С. Горбачева, 15 января 1986 года. - М.: Политиздат, 1986. - С. 26.
69 Договор между СССР и США о ликвидации их ракет средней и меньшей дальности от 1987 года // Вестник министерства иностранных дел СССР. -1987. -№10.- С. 17-39.
70 Посвящение между РФ и США в связи с окончанием инспекционной деятельности по договору о ликвидации РСМД // http://www.camegie.ru/ pubs ./htm
71 Выступление министра иностранных дел РФ И. Иванова на 56-й сессии Генеральной Ассамблеи ООН // Независимое военное обозрение. - 2001. - 4 октября.
72 Алматы Декларациясы // Егеменді Қазақстан. -1991.-20 желтоқсан.
73 Российская Федерация. Федеральный закон от 14 мая 2003 года. О ратификации Договора между РФ и США о сокращении наступательных потенциалов // http://www.ln.mid. ш /
125
74 Зоны, свободные от ядерного оружия. (Вопросы и ответы). - Алматы, 1997. - С. 7-8.
75 Арыстанбекова А.Х. ООН и проблема разоружения // Казахстан -Спектр. - 1999. - №4(10). - С. 59.
76 Борьба Советского Союза за разоружение 1946-1960 годы. / Под ред. В.А. Зорина. - М., 1961. - С. 416.
77 Договор о безъядерной зоне в Юго-Восточной Азии от 15 декабря 1995 года // http://www.armscontrol.ru/start/rus/docs-all.htm.
78 Договор о безъядерной зоне в Африке от 11 апреля 1996 года // http://www.armscontrol.ru/start/rus/docs-all.htm.
79 В Минске прошла международная конференция «Возможности и перспективы создания безъядерной зоны в Центральной и Восточной Европе» // http://www.pircenter.org/cgi-bin/pircenternews/publication-cgi
80 Орталық Азия республикалары басшыларының Алматы Декларациясы. 28 ақпан 1997 жыл // Егемен Қазақстан. - 1997. - 28 ақпан.
81 Международная конференция "XXI век: навстречу миру, свободному от ядерного оружия", Алматы, 29-30 августа 2001г. - Алматы, 2001. - С. 5.
82 Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің қағидалары // Егемен Қазақстан. - 1999. - 17 тамыз.
83 Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес саммитінің қорытынды күжаты // Дишюматия жаршысы. - 2002. - №1. - 67 б.
84 Б¥Ү Бас хатшысы К. Аннанның ядролық қару таратпау мәселелері жөніндегі II халықаралық конференцияға қатысушыларға жолдаған үндеуі // Егемен Қазақстан. - 1997. - 9 қыркүйек.
85 Совместное заявление министров иностранных дел Республики Казахстан, Кыргызской Республики, Республики Таджикистан, Туркменистана и Республики Узбекистан о создании в Центральной Азии зоны, свободной от ядерного оружия // Проблемы нераспространения. - 1998. - №1. - С. 48-49.
86 Основные элементы Договора о создании зоны, свободной от ядерного оружия в Центральной Азии (проект) // Ядерное распространение. - 1997. -Вып.21.-С. 111.
87 В Ташкенте продолжается сессия экспертной группы, готовящей проект договора о создании в Центральной Азии безъядерной зоны // Панорама. -1999.-5 февраля.
88 О заседании Совета министров иностранных дел государств-членов ОДКБ // Электронный новостной бюллетень «Ядерная Россия сегодня». - 2002. - 12 ноября // http://www.pircenter.org/
89 Центрально-азиатские государства завершили работу над текстом договора о зоне, свободной от ядерного оружия // Обозрение экспортного контроля. - 2005. - №24. - С. 4-5.
90 От региональной безопасности - к мировой // http: //www.uza.uz/
91 Договор о зоне, свободной от ядерного оружия в Центральной Азии будет подписан главами государств в «ядерном полигоне» СССР - г. Семипалатинск // http: //www.kabar.kg/
126
92 Договор о безъядерной зоне в Центральной Азии будет подписан в Семипалатинске // ИТАР-ТАСС. - 2005. - 10 февраля.
93 Внешняя политика нейтрального Туркменистана. Речи, выступления и интервью Президента Туркменистана Сапармурата Туркменбаши. - Ашхабад: МИД Туркменистана, 1999. - С. 173.
94 Письмо Постпреда РК при ООН М. Джарбусыновой от 08.05.2002 г. "О встрече с Д. Данапалой по вопросам создания в ЦА ЗСЯО" // Текущий архив МИД РК за 2002 год.
95 Письмо Постпреда РК при ООН М. Джарбусыновой от 06.09.2002 г. // Текущий архив МИД РК за 2002 год.
96 Виктор Панов. Президент Туркмении обменялся с заместителем генсека ООН мнениями по вопросам международной и региональной безопасности // РИА Новости. - 2002. - 26 августа.
97 Выступление Президента Республики Узбекистан И. Каримова на международной конференции «Центральная Азия - зона свободная от ядерного оружия» (15 сентября 1997 г.) // http:// www.press-service.uz/rus/rechi/htm
98 Душанбинская декларация Глав государств - членов ШОС // Шанхайская Организация Сотрудничества: Сборник документов. - Алматы, 2001.-С. 32.
99 Выступление Президента Республики Узбекистан И. Каримова на саммите Глав государств - участников ШОС // http://www.centrasia.ru
100 Централыю-азиатское турне заместителя Генерального секретаря ООН по вопросам разоружения Д. Данапала //http://www.tajikistan.tajnet.com/news.htm
101 Позиция РК на замечания Р-5 к проекту Договора ЦА ЗСЯО и Протокола к нему // Текущий архив МИД РК за 2002 год.
102 Положение о порядке исполнении и принятия совместных решении о применении сил и средств системы коллективной безопасности // Национальная безопасность: итоги десятилетия. - Астана, 2001. - С. 403-404.
103 Отчет о командировке 1-го секретаря ОМБКВ ДМС МИД РК Д.Р. Каиргельдиной на международную конференцию в Ташкенте, 15-16 сентября 1997 г. // Текущий архив МИД РК за 1997 год.
104 Письмо Постпреда РК при ООН М. Джарбусыновой первому зам.министра иностранных дел РК Е.А. Идрисову от 06.01.1999 г. // Текущий архив МИД РК за 1999 год.
105 Письмо вице-министра К. Абусеитова Постпреду РК при международных организациях в Женеве Н.Ж. Даненову от 18.08.00г. // Текущий архив МИД РК за 2000 год.
106 Бишкекская встреча Глав государств - участников ДКБ // Известия. -1999. -26августа.
107 Письмо Постпреда РК при ООН М. Джарбусыновой первому вице-министру иностранных дел РК К.Х. Абусеитову (Об итогах экпертной встречи стран С-5 + Р-5 в Нью-Йорке по вопросам создания ЗСЯО в ЦА) от 19.12.02 г. // Текущий архив МИД РК за 2002 год.
127
108 Қытай Халық Республикасының Қазақстанға қауіпсіздік кепілдіктерін беру туралы мәлімдемесі // Егемен Қазақстан. - 1995. - 9 ақпан.
109 Бао И. Китай: стратегические интересы в Центральной Азии и сотрудничество со странами региона // Центральная Азия и Кавказ. - 2001. -№5(17).-С. 120.
110 Интервью Председателя КНР Цзянь Цзэмина // Казахстанская правда. -1999. ~24августа.
111 Выступление Председателя Комиссии по иностранным делам Народного Политического Консультативного Совета КНР Тянь Цзэнпэя // Международная конференция "XXI век: навстречу миру, свободному от ядерного оружия" . - Алматы, 2001. - С.42.
112 Документ Великобритании в отношении зоны, свободной от ядерного оружия в Центральной Азии от 10.01.2003 г. (неофициальный перевод) // Текущий архив МИД РК за 2003 год.
113 Предложения и комментарий Франции к проекту Договора о зоне, свободной от ядерного оружия в Центральной Азии от 09.01.2003 г. (неофициальный перевод) // Текущий архив МИД РК за 2003 год.
114 Письмо Постпреда РК при ООН М.Б. Джарбусыновой первому вице-министру К.Х. Абусеитову от 8.10.2002 г. (О результатах консультативной встречи стран С-5 и Р-5 по ЦА ЗСЯО) // Текущий архив МИД РК за 2002 год.
115 Поправки и замечания Р-5 к тексту проекта Договора о создании ЗСЯО в ЦА (июнь 2003 г. комментарий к Самаркандскому тексту) // Текущий архив МИДРКза2003год.
116 Россия и Китай заявляют о необходимости создания безъядерной зоны в Центральной Азии // РИА "Новости". - 2004. - 14 октября.
117 Кабаев С. НАК "Казатомпром" в системе экспортного контроля Казахстана // Материалы международной конференции "Экспортный контроль ядерных передач в странах Центральной Азии". - Алматы, 2001. - С. 20-21.
118 Создано совместное предприятие по добыче урана // Электронный новостной бюллетень «Ядерная Россия сегодня». - 2002. ~ 12 ноября // http://www.pircenter.org/
119 Сатпаев Д., Спанов М. Национальная безопасность Республики Казахстан: опыт определения // Евразийское сообщество. - 1998. - №4. - С. 68 -69.
120 Ддролық қаруға қатысты бірлескен шаралар туралы келісім // Егеменді Қазақстан. -1991.-21 желтоқсан.
121 Ядерные наследники Советского Союза / Отв. ред. В. Пикаев. - М., 1998. -Вып. 5.- С. 82.
122 Роландсон С, Рехн И. Шведская программа поддержки Казахстана в области нераспространения ядерного топлива // Казахстан и современный мир. - 2003.-№3(6).-С. 231.
123 Деятельность Казахстана по укреплению международного режима нераспространения ОМУ // Информация МИД РК.
128
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. XX ғасырдың екінші жартысында ядролық
қару сияқты ... кару ... ... ... мен оны ... ... өркениетінің құрып кету қауіпі сезіліп, ол ... ... мен ... ... ... ... ... қарудың
таралуына жол бермеу туралы ойлана бастады. Аталған мәселе айырықша өткір
талқыланып, маңызды рөлге ие болды. ... ... ... мен
тәуелділігі жағдайында қандай да бір жанжалдың ушығуы, жалпы дүниежүзіндегі
түрақтылық пен қауіпсіздікке келеңсіз әсер ... ... үшін ... ... ... ... болды.
АҚШ пен бүрынғы КСРО басшылық еткен, ... ... ... ... ... ... ... дүшпанды тежеу" немесе "кепілді
қүртып жіберу" қүралы ретінде жер бетіндегі тіршілікті түбімен талай рет
жойып ... ... ... қарудың орасан зор арсеналы жиналды. Ядролық
қару халықаралық қатынастарда саяси бопсалау ... ... Күш ... ... нақ ... қару болатын.
КСРО ыдырап, "қырғи-қабақ" соғыстың аяқталуы нәтижесінде әлем, ядролық
қаруды таратпау ... ... ... бола ... жоқ. Жаңа ... ... ... түрақтылыққа қауіп төндіретін мәселе - жаппай
қырьш-жоятын қарудың таралуы болып табылады. Соның ішінде ең ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың түбегейлі
өзгеруіне қарамастан, ... ... ... ... ... ... діни т.б. ... сақталуда және оларда тактикалық
ядролық қару қолдану ықтималдығын жоққа шығаруға ... Оның ... ... ... қаруды қолдарына түсіргісі келетін, әртүрлі экстремистік
үйымдардың лаңкестік ... етек ... ... ... және ... мен ... ... аса жауапкершілікпен шешу қажеттілігін
туындатты. Дегенмен әлем ... ... ... ... ... қабылдап, оның таралуын, белгілі-бір өңірлерге орналасу мүмкіндігін
біраз шектеді. Өкінішке орай, адамзат ядролық қаруды толық жоя ... ... ... ... және ... ... казіргі заман
халықаралық қатынастар тарихында және ... ... ... ең маңызды ... ... ... ... ... ... рөлі мен ... дишюматиялық қызметі
арқасында дүниеге келген нақты үлгілі ... ... ... ... қол ... және ... іске ... шараларын зерттеу,
заманымыздың өзекті мәселелерінің бірі - ... ... ... халықаралық қатынастар дамуының кейбір негізгі үрдістерін
айқындауға мүмкіндік береді.
Ядролық қаруды таратпауға күш-жігер жүмсау Қазакстан ... ... ... бірі ... ... Бүл жөнінде президент Н.
Назарбаев: ... ... ... ... толық жою мақсатымен қысқартуға, қолдануға және оны жасауға
жәрдемдесетін материалдар мен технологияларды сыртқа ... ... ... қол ... ... ... ... [1]. Осы түжырымдаманы іс
жүзінде ... ... ... ... ... ... бас тартты. Ядролық
қарудан азат аймақ жасауда бастамашылардың бірі ... ... ... ... үшін ... ... арта ... қару таратпау мәселесі қазіргі уақытта айырықша маңызды болып
отыр. Бүгінгі таңда, қалыптасқан ... ... ... ... пікірінше, бейбітшілікті нығайтып, соғыс қаупін болдырмау және
ядролық қарусыздану саласындағы ... ... қол ... ... ... ... күш-жігерін тоқтатпай, керісінше жандандыру
қажет деп есептейді. Ядролық қару таратпау шараларының ішіндегі негізгі
бағыттарының бірі ядролық ... азат ... қүру ... Ядролық
қарусыз аймақ жасау мәселесіне қатысты Орталық Азия ... ... ... да, оның ... ... түрақтылық пен қауіпсіздікті
сақтаудың ғаламдық міндеттерінің ... ... ... ... ... көрсетпек.
Орталық Азия мемлекеттері тарапынан ядролық қару таратпау тәртібін
нығайтуға атсалысып, ядролық қарусыз ... ... ... ... ... зерттеу және қолданыстық маңызы бар кеңестер беру қажеттігі,
таңдалған тақырыптың ғылыми ... ... ... ... бүл ... ... бірең-сараң мақалалар жарияланған. Дегенмен,
аталған тақырып жүйелі түрде талдауды, байыпты әрі ... ... ... қаруды таратпауға, ондай қарудан азат аймақ ... және ... жету ... ... Азия республикаларының дипломатиялық
қызметіне байланысты күрделі мәселелерді ғылыми ... жете ... ... ... ... теориялық және практикалық қызығушылық тудыруда. Орталық
Азия ... ... қару ... ... ... тақырыбы етіп
таңдалуының себебі - бүл мәселе ... ... ... ... әрі
халықаралық саясатта да өзінше дербес маңызға ие болғандықтан ... ... ... ... ... лайық.
Қазіргі замандағы ядролық қару таратпау мәселелерін жан-жақты, ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының пәні Орталық Азия аймағында ядролық қару таратпау
мәселесінің саяси, әскери, ... ... ... ... табылады.
Диссертациялық зерттеудің хронологиялық шеңбері 1993 - 2005 ... ... яғни ... Азия өңірінде ядролық қарудан азат ... ... ... рет ... көтерілген жылдан бастап күні бүгінге дейінгі
тарихи ... ... ... мәселені жан-жақты зерттеу мақсатында
анағүрлым кең уақыт ... ... ... ... мен ... ... ... мақсаты Орталық Азия аймағында ядролық қаруды таратпау мәселесінің
барлық қырларын талдай отырып, оның ... ... ... ... ... табылады. Бұл жүмыста алға қойылған мақсатқа қол жеткізу
үшін төмендегідей ... ... шешу ... ... ... саласындағы саясаттьщ тарихына шолу жасай
отырып, XX ғасырдың екінші ... ... ... ... таратпау және қарусыздану үрдістерінің өзара ... ... ... азат аймақтар қалыптастыру шараларының ядролық қаруды
таратпау мәселесіне тигізетін ықпалын көрсету;
КСРО тарағаннан ... оның ... ... ... қалған мұрагер-
мемлекет ретінде Қазақстанның ядролық қаруды таратпауға ... ... ... ... ... Азия ... ... қару таратпау мәселесі жөніндегі аталған
аймақ елдерінің жүргізіп отырған саясатын және үстанымын айқындау;
Орталық Азияда ядролық қарудан азат ... ... ... ... ядролық мемлекеттердің үстанымын анықтау;
Орталық Азия өңірінде ядролық қарусыз аймақ қалыптастыру ... ... ... ... мәртебесін айқындау;
ядролық қауіпсіздіктің халықаралық жүйесіндегі ядролық қарусыз аймақтың
жаңа ... ... ... анықтау;
Орталық Азия республикаларында ядролық қару ... ... ... ... ... ... оларды шешу жолдарын
қарастыру;
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... ... ... жету жолында деректік негіз болған деректердің
ерекшелігі мен сипатына қарай төмендегідей бірнеше топтамасы қолданылды:
Деректердің бірінші ... ... ... ядролық таратпау
және қарусыздану, халықаралық қауіпсіздік саласындағы сыртқы саясатыньщ
негізгі ... ... ... ... жатады [2-3]. Олар Қазақ
ССР-ның мемлекеттік ... ... ... ... ... доктринасы сияқты қүжаттар.
Деректердің екінші тобына Б¥¥ Бас Ассамблеясының ... мен ... ... ... ... комиссияның жүмыс топтарының
баяндамалары кіреді [4-8]. Мүнда сондай-ақ ... ... ... Азия ... ... ... ... өкілдерінің осы
үйымдардағы сөйлеген сөздері дерек көздері ретінде енгізілді [9-11]. Осы
топтамадағы деректер ... ... ... қару ... ... ішінде Орталық Азияда ядролық ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Деректердің үшінші тобын ядролық қаруды таратпау және ядролық қарудан
азат аймақтар ... ... ... қол жеткізілген маңызды
6
екіжақты және көпжақты дипломатиялық қүжаттар құрайды [12-21]. ... ... ... ... ... алғаш пайда болғаннан бергі
қүжаттар қамтылды. Негізінен КСРО мен АҚШ ... ... ... ... ... ... ... (СҚШ-1, СШҚ-2, ШҚҚ-1, ШҚҚ-2, ШПҚ-3);
ядролық қарудан азат ... ... ... ... ... көзі ... табылатын бүл қүжаттар ең негізгілердің бірі.
Деректердің төртінші жеке бір тобына Қазақстан ... Н. ... ... ... қаруды таратпау және
қарусыздану жөніндегі келіссөздерге ... ... ... ... ... ... ... сөздері, баяндамалары,
сүхбаттары мен мемуарлары енгізілді [22-27].
Деректердің бесінші тобын ... ... ... ... ... мүрағат материалдары қүрайды. Мүнда ... ... ... қару ... ... арналған
конференцияларда жасаған баяндамалары, ... ... ... жазбалары енгізілді. Бүл материалдар Орталық Азияда ядролық
қарудан азат аймақ қалыптастыру барысын бақылауға және ... ... ... ... осы ... қатысты үстанымын анықтауда
айрықша септігін тигізді.
Деректердің ... ... ... ... [28-29]. ... қаруға бақылау орнату, қарусыздану және таратпау
мәселелерінің ауқымды материалдары бар, Б¥¥-ның ... ... ... ... ... және ... ... бейбітшілікті зерттеу
институтының (SIPRI) жылына бір рет жарық көретін анықтамалығы енді.
Деректердің жетінші тобына ... ... ... ... беттерінде жарияланған материалдар жатады. Оған республикалық және
шетелдік газеттер мен журналдар кіреді. Ядролық қару таратпау мәселелеріне
қатысты ... және одан тыс ... ... қол жеткізуде маңызы өте зор
[30].
Диссер гациялық жұмыс тақырыбының ғылыми зерттелу деңгейі.
Диссертациялық ... ... әр ... ... ... ... ... және шетелдік, зерттеушілердің
еңбектері мүқият қарастырылды. Бүл ... ... ... ... ... және тақырыптың мәнін аша түсуге айтарлықтай жәрдемдесті.
Президент Н. Назарбаевтың бірқатар еңбектерінде жалпы ядролық ... ... ... ... қару ... ... және аймақтық
тәсілдерін үштастыру мәселелеріне байланысты ... ... ... пікірінше, ядролық қауіп, ядролық арсеналдьщ санымен емес,
оның ... болу ... ... ... жетті, сондықтан ядролық
қарудың одан әрі таралуын болдырмай, толық қарусыздану
7
үшін халықаралық бақылау жасаудың ... ... ... ... әлемдік қауымдастықтың күш-жігерін біріктіру қажет [22-23].
Белгілі мемлекет қайраткері Қ.К. ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз ету, жаппай
қырып-жоятын қаруларды, ... ... ... ... ... ... мәселесіне қатысты сыртқы саясатының басым бағыттары жан-жақты
баяндалған [31].
әл-Фараби атындағы Қазақ үлттық университетінің халықаралық қатынастар
және Қазақстан ... ... ... ... ... да айта кету керек. Профессор Ж.О. Ибрашевтың ... ... ... ... ... ... ету ... Одақтың Орталық Азия республикаларына қатысты саясатын баяндай
келе, "ядролық қауіпсіздік жөніндегі бағдарламаларды әзірлеу және ... ... ... ... ... қару ... ... аймак елдері
арасында ынтымақтастықты тереңдетуге жәрдемдесетін интеграциялык ... ... ... ... - ... ... К.Қ. Қожахметов ядролық қаруды таратпауға ... ... ... төңірегіндегі кейбір мәселелерге арналған
бірнеше мақалалары бар [33-37]. Солардың ... ... ... ... ... қарусыз аймақ деп жариялау керек. Оған ең алдымен Қазақстан,
Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан, Монғолстан қосылар деген
үміттемін" ...ол ... оның ... ... ... ... сөзсіз"-
деп түйіндейді [37].
Отандық тарихнамада ресми ядролық державалардың бірі - Францияның
әскери доктринасын талдап, оның ... ... ... ... ... соның ішінде НАТО-да «ерекше үстанымда» болғандығын
профессор Қ.Е. Байзақова өз ... ... [38]. ... ядролық
арсенал иеленуді Франция, үлттық және жалпы еуропалық тәуелсіз ... ... ... ... ... қарастырғандығын және осы бағытга
Франция табанды әрі белсенді саясат жүргізгендігін көрсеткен.
Ядролық қаруды таратпау тәртібін нығайту ... мен ... ... ... ... аталған қүжаттың келешегі,
қарусыздану саласындағы еліміздің ... ... осы ... ... ... ... мәселелерді талдауға арналған Д.Ш.
Елеукенов, Ө.Т. Қасенов [39-40], М.Т. Лаумулин [41-42], Л.М. ... ... ... ... еңбектерін атап өту керек. Белгілі саясаттанушы
Ө.Т. Қасенов өзінің ... ... ... ... ... ... ... жасай отырып, осы өңірдің өзгеріс үстіндегі
әлемдегі рөлін анықтауға айтарлықтай көңіл ... ... ... ... ядролық қарусыз аймақ ретінде халықаралық-қүқықтық жағынан рәсімделу
үрдісіне кедергі келтіруі мүмкін бірқатар факторларды атап көрсеткен.
8
Ядролық ... ... ... ... ... мен оны ... мәселесінің құқықтық және техникалық
аспектілері бойынша қалам тартып жүрген отандық ... ... [44], С. ... [45], Ч. ... [46] сияқты авторларды атаған
жөн.
Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ (ЯҚАА) жасау ісінде ... ... ... ... мәселелерін зерттеу орталығыньщ
(ТМЗО) Алматыдағы өкілдігінің рөліне ерекше тоқтала кетуге болады. Таратпау
мәселелерімен шұғылданатын мекеме ... ТМЗО ... ... ... ... ... аса қызығушылық танытты. Осы ұйымның жаңа
тәуелсіз мемлекеттерде таратпау мәселелері бойынша жобалармен шұғылданатын
орталық ... ... ... ... отырып, 1996 жылдың
басында Орталық Азияның кейбір елдерінің үкіметтері осы өңірде ядролық
қарусыз аймақ қүру ... ... ... ... ... жөнінде
орталыққа өтініш жасады. ТМЗО бүл өтінішке дайындықпен үн қатты әрі сол
кезден бері бүл мәселе ... ... ... ... көрсетуде. Оның мысалы ретінде Беларуссия, ... ... ... ... ... ... үжымдық зерттеу ... ... [47]. Бүл ... 1998 жылы қарашада Монтерей халықаралық
зерттеулер институты мен Форд қорының демеушілігімен таратпау мәселелерін
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... ЯҚАА қүру жөнінде ресми ядролық державалардың үстанымы,
аймақтық қауіпсіздік ... ... ЯҚАА және ... ... ... ... қарастырылған.
Ядролық қару таратпау мәселелерін зерттейтін Қазақстандағы үкіметтік
емес үйымдардың бірі - таратпау ... ... ... Бүл үйым ... ... ... ... ядролық қаруды
таратпау мәселелеріне арналған Орталык Азия өңіріндегі ... ... ... шығарып түрған болатын. Басылым беттерінде ядролық
қару таратпау саласындағы жетекші мамандарының ең ... ... ... ... ... жүйесі, осы саладағы Қазақстандық
және басқа да орта-азиялық республикалардың заңнамасы туралы ... Азия ... ... бақылау жүйелерінің салыстырмалы
талдауға ... ... ... ... ... ... бүқаралық ақпарат қүралдарында, қарастырылып отырған тақырыпқа
байланысты жарияланған мәліметтерге шолу жасалып, үзінділер беріліп ... ... ... ... ізденуші ресейлік зерттеушілер
қатарында В.А. Орлов, А.В. Хлопков, И.А. Ахтамзян [48], И. Сафранчук [49],
P.M. Тимербаев [50] бар. ... ... ... ... қару таратпау
мәселелеріне, соның ішінде Орталық Азияда ядролық қарусыз аймақ ... ... ... ... ... ... ... Ядролық
қару таратпау мен қарусыздану саласындағы осы елдің
9
сыртқы саясатын талдауға және ... ... ... түрғысынан
қарауға көбірек көңіл бөледі.
Қарусыздану және ядролық қару ... ... ... ... ... ұйымдардың бірі ~ Мәскеулік ПИР-Центрді
айтпауға ... ... ... ... ... екі томдық еңбекті
ерекше атап өту ... [51]. ... ... ... ... ... ... мәселелердің барлық тұстары баяндалған. Жүмыста
ядролық қарудың жасалу тарихы, ... ... ... ... мен ... ... соның ішінде ЯҚАА-тар
жасау бойынша, оның төңірегіндегі дипломатиялық ... ... ... ... ... ... мен ядролық саясатының
ерекшелігі егжей-тегжейлі ... Ал ... ... ... қару
таратпау, аймақтық мәселелер, ядролық қарудан азат аймақтар, экспорттық
бақылау, МАГАТЭ ... ... ... Ресей заңнамасы бойынша
негізгі қүжаттар толық немесе қысқартылған түрінде ... Осы ... ... ... де аз да болса біз зерттеп отырған мәселеге
қатысты ресейлік және ... ... ... жарияланып түрады.
Мәскеулік Карнеги орталығы жаппай қырьш-жоятын қаруды ... ... ... ... ... ... ... халықаралық
бейбітшілік үшін Карнеги институты мен Монтерей халықаралық зерттеулер
инситуты бірлесіп шығарған ... ... ... [52] . Онда ... ... ... ... ядролық қарулар мен бөлшектенетін
материалдар жөнінде жақсы іріктелген фактологиялық мәліметтер берілген.
Жалпы айта кететін нәрсе, соңғы жылдары ... ... ... ... орын ... Егер ... жыл ... негізгі тақырып ядролық
қаруды жою болса, ... ... ең ... ... ... ... ... ядролық материалдардың заңсыз ... ... ... артты.
Осыған байланысты диссертациялық ... ... ... ... ... Азия ... ... зерттеу
жүмыстары пайдаланылды. Олардың арасында А. Джураев [53], А.И. ... Т. ... ... [55], У. ... ... [55]
сынды зерттеушілерді атау қажет. Аталған авторлардың ізденістері негізінен
өз ... ... қару ... ядролық материалдарды физикалық
қорғау, есебін жүргізу, қадағалау және экспорттық бақылаудың үлттық жүйесін
қалыптастыру мен ... ... ... ... ... ... Сондықтан, орталық-азиялық республикаларының авторлары
мәселенің қүқықтық жағына көп ... ... ... ... ... ... ... шетелдік
зерттеушілерден Д. Голдблат [56], Г. Гарднер [57], Пит де ... [58], ... [59], С. ... [60] ... ... атап өту ... ... ядролық қаруды таратпау тәртібінің қалыптасуы, қазіргі жағдайы
мен оны
10
нығайту келешегімен байланысты саяси және күкықтық ... ... ... мен ... ... ынтымақтастық мәселелерінің
техникалық аспектілеріне (атом энергиясын бейбіт мақсатта ... шолу ... ... ... өңірде ядролық қарусыз ... ... ... ... және оның ... ... көңіл
бөлінген.
АҚШ үлттық академиясының ұлттық зерттеу кеңесі ... ... жаңа ... ... ... қаруды таратпау мәселесі
бойынша "Нанн-Лугар бағдарламасын" жүзеге асыру жүмыстарының тиімділігіне
баға ... ... ... ... және ... ... ... жасалған, ядролық қару таратпау және қарусыздану,
халықаралық қауіпсіздік мәселелеріне ... ... және ... ғылыми теориялары жекелеген күрделі мәселелерді қарастыруда
жүмыстың ... ... ... Олар ... ... іргелі концептуалдық зерттеулер больга табылады.
Диссертацияда шетелдік зерттеушілерден жоғарыда аталған Г. Гарднер, К.
Бус және С. Смит [62] ... ... ... ... ... Жүмысты орындау барысында кеңестік замандағы танымал
зерттеушілер А.А. Рощин [63], В.Ф. ... [64], ... ... ... ... ... ... дерлік бүгінгі таңда
ескірген идеологиялық дәйектемелеріне байланысты қабылдауға болмайтындығына
қарамастан, олар ... ... ... ... ... ... ... өз маңызын жоғалтқан жоқ. Ресейлік ... бірі П.А. ... [65] ... ... халықаралық
қатынастар теориясына арналған ізденістері, бір жағынан жүмыстың теориялық-
методологиялық ... ... ... ... ... - ... ... үрдістерінің бағыттарына ғылыми баға берілген.
Жаңа әлемдік тәртіптің қалыптасу жағдайында аймақтық және ғаламдық
ядролық ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің жаңа қүрылымын зерттей ... ... ... ... ... ... ... үсынған. Олар үсынған методологиялық тәсілдер тақырыпты зерттеуде
халықаралық қатынастар жүйесі, ... ... ... ... жаңа анықтамалар, пайымдаулар мен бағыттарды ескеруге жәрдемдеседі.
Диссертация дайындау барысында автор, алға қойылған міндеттерді ... және ... ... қарауға мүмкіндік беретін методологиялық
қағидаларды басшылыққа алды. Зерттеудің басты методологиялық ... ... ... алынды. Бүл қағида, XX ғасырдьщ орта шенінен бастау
алып, бүгінгі күнге дейін жалғасқан ... ... ... ... ... ... Орталық Азия аймағында ... ... қүру ... зерттеуде және
11
халықаралық қатынастар ... осы ... даму ... ... ... ... ... негіз болды.
Орталық Азия өңірінің халықаралық қатынастардағы алып отырған орнын
көрсетуде объективтілік қағидасы қолданылды. Бұл қағида ... ... ... ... ... мен ... ... қарама-
қайшылықтарын, күрделілігін, көгщырлылығын ескере отырьш жан-жақты
қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... қаруды таратпау тәртібінің даму ... ... ... ядролық қару таратпау тәртібінің
қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдерін ... ... ... ... ... ... болғандықтан, яғни тарих, саясаттану
және халықаралық қүқықпен шектесетіндіктен, жақын ғылымдардың жетістіктері
де осы ... ... ... қүрады. Ядролық қарудан азат аймақ
қалыптастыру мәселесіне байланысты Орталық Азия республикаларының, ... ... ... мемлекеттердің жүргізіп отырған саясаты мен үстанымдарын
анықтауда, тәуелсіз бес елдің ... ... ... мемлекетаралық
қатынастарын зерттеуде аталған тәсілдердің маңызы зор.
Орталық Азия республикаларының, соның ... ... ... ... азат ... ... және жалпы қарусыздану мен ядролық
қаруды таратпау тәртібін ... ... ... ... орнын анықтауда
салыстырмалы-тарихи талдау әдісі қолданылды. Планетамыздың ... ... ... ... ... етіп жатқан ядролық қарусыз
аймақтардьщ ... ... үшін ... ... ескеруде аталған қағиданың орны бөлек.
Мерзімді баспасөз беттеріндегі материалдарды пайдалану барысында оларды
сыни түрғыдан талдау ... ... ... ... ... ... анағүрлым бай фактологиялық материалдарды қамтитын, дегенмен
біржақты сүрыпталған қүжаттар жинағы мен ... ... ... ... ... бүл ... қолданыстық маңызы айырықша.
Мемлекетаралық қатынастарды зерттеуде негізінен деректік сипаттағы
мемлекет қайраткерлерінің сөздерін, баяндамаларын, ... ... ... ... ... ... контент-анализ тәсілі
қолданылды.
Диссертациялық жүмыстың ғылыми жаңалығы. Ғылыми-тәжірибелік ... бүл ... ... мерзім ішіндегі Орталық Азия
республикаларының осы ... ... ... аймақ қальштастыру мәселесінің
барлық аспектілерін жүйелі ... ... ... ... табылады. Бүл
мәселе күрделі де көпқырлы болып келеді. Оның ішінде саяси-дипломатиялық,
халықаралық-қүқықтық, экономикалық және ... ... ... ... ... ... арнайы зерттеу тақырыбы бола алады.
Алайда Қазақстандық тарих ғылымында ядролық қаруды таратпау
12
мәселесінің ... ... ... ... қарастыратын, айтарлықтай
толыққанды зерттеулер жоқ. Сондықтан бүл мәселенің алғаш рет Қазақстандық
ғылымда кешенді және ... ... ... өзі ... ... ... ... Азия өңірінде ядролық қару таратпау, ядролық қарудан азат аймақ
қалыптастыру және қарусыздану мәселелеріне қатысты аймақ республикаларының
ресми үстанымдарының алғаш рет ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеу тақырыбына қатысты Қазақстанның, Орта Азия ... ... ... мемлекеттердің үстанымдарын анықтайтын, бүгінгі күнге
дейін қабылданған ресми ... ... ... ... ... жасай отырып, бірсыпырасын ғылыми айналымға алғаш рет
енгізу де ... ... ... жүмысты келесі бір жаңалығы - Орталық Азия аймағында
ядролық қарусыз аймақ қүру ... ... ... ... ... шешу ... даму келешегін, оның орны мен рөлін анықтауға
бағытталған дербес, дәйекті қорытындылар мен ... ... ... ... ... ... қолданыстық маңызы. Зертгеу жүмысында жасалған
бірқатар практикалық үсыныстар ҚР-ның сыртқы саяси ведомствосының аймақтық
қауіпсіздік мәселелерімен шүғылданатын ... ... ... ... ... одан арғы ... ... барысында пайдалануы мүмкін.
Сонымен бірге, зерттеу барысында қол жеткізген ғылыми қорытындылар мен
нәтижелердің ... ... ... ... ... саясаттану,
аймақтану саласьшдағы мамандар үшін осы тақырыпқа ... ... ... деп ... ... республика жоғарғы оқу орындарында ... ... ... ... ... ... бойынша оқитын студенттерге "Орталық Азия ... ... ... ... және ... қаруды
таратпау мәселелері" атты арнайы курстарын ... ... ... ... ... ... ... Азияда ядролық қаруды таратпау мәселесінің барлық аспектілерін
терең әрі жан-жақты зерттеу барысында жасалған ... ... ... ... Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған уақытган бері ядролық қарусыздану
мен ... ... ... ... ... ... шараларды іске
асырды. Олар өз кезегінде еліміздің әлемдік қауымдастықтың ажырамас ... ... ... ... бірі ... ... мен таратпау ісіне ғаламдық көлемдегі үлес қосқан Қазақстан,
осы ... ... ... жүргізіп келеді. Бірқатар халықаралық
келісім-шарттардың қатысушысы ретінде өз ... ... ... ... ... ЯҚАА күру ... ... ЯҚАА туралы шартқа қосылу- еліміздің үлттық қауіпсіздігін нығайтудың
қосымша тетігі.
2. ... Азия ... ... қару ... саласында жүмсаған күш-
жігері дипломатиялық тәжірибені ... ... ... ... ... ... енгізді. Сондықтан ядролық қарусыз аймақ
қүру арқылы ядролық қару ... ... ... ... ... қазіргі жағдайын және сол бағыттағы бес республиканың жүргізіп
отырған саясатын зерттеудің тәжірибелік маңызы бар.
3. Орталық ... ЯҚАА қүру ... ... ... ... ... жаңа ... деңгейге көтерілгендігін көрсетер
еді. Оған қатысушы елдер ядролық ... ... және ... ... ... ... туралы мәселені қойып,
қарусыздану мәселесін белгілі дәрежеде ғаламдық және аймақтық ... ... ... Сөйтіп жалпы Азиядағы ... ... ... ... ... көңіл бөлініп,
ядролық қару таратпау тәртібін ... үлес ... ЯҚАА қүру ... ... ... жөніндегі алда түрған міндеттердің
үлкен жауапкершілігі мен ... оны ... ... айырықша
мүқият жүргізуді талап етеді. Бүл ... осы ... ... ... ... ... отырып біртіндеп атқарылу керек.
ЯҚАА жасау ... ... ... ... кезекте ... мен ... ... ... - ... ... ... екендігін ескеру қажет.
5. Орталық Азияда ЯҚАА қүру жөніндегі бастаманы жүзеге асыру ісі оңай
емес екендігі ... ... ... қоса ... ... ... күру ісін жалпы қолдағанымен, қазіргі кезде ... ... ... дәл ... ... аса ... ... көрінді. Мәселе шарт
жобасын әзірлеу жүмысында емес, мәселе оның жоғары деңгейде шешу және
саяси ерік ... ... ... ... ... ... және ымыраға келу жолдарын іздестіруге бағытталған
жаңа күш-жігер қажет.
6. Бүгінде ядролық қаруды ... үшін ... ... ... жеткіліксіз болып түр, сондықтан мүндай қаруды иеленуге ұмтылыс
түрінде көрінген ... ... ... Ядролық
материалдардың бақылаусыз ... ... ... ... ... ... одан жаманы, лаңкестік топтардың қолына түсу,
әрі оның қолдануына алып келу ... ... ... ... ... ... кету ықтималдығына Орталық Азия елдері жауапкершілікпен
қарап, ядролық ... ... ... ... ... мен
экспорттық бақылау саласында екіжақты және ... ... ... ... Азия ... ... ... бағыттарының бірі-
жоғары ғылыми технологияларды пайдалану ... ... ... ... ... олар ғылыми- техникалық ақпарат алмасуға қолғабыс ететін
14
халықаралық шаруашылық байланыстарды кеңейтіп жатқандықтан, ... ... да ... материалдарды экспорттық бақылаудың ұлттық
жүйесін жетілдіру үшін Орталық Азия елдерінің күш-жігері мен ... ... ... ғана ... ... қару таратпау саласындағы
саясаты шынында да ... ... ... ... ... Азия елдерінде экспорттық бақылау
міндеттерін шешу көбіне ... ... ... ... Олар Орталық
Азия елдеріне көмек көрсету арқылы экспорттық бақылау жөніндегі жүмыстарды
қолдап, жандандырып ... ... қару ... ... ... -аймақ
елдері мен ядролық қару таратпау саласында маманданатын хальщаралық үйымдар
арасында ынтымақтастықты дамыту ... ... ... ... өтуі. Диссертациялық жүмыстың негізгі
түжырымдары мен ... ... Одақ және ... ... лаңкестікпен күрес тәсілдері" (Алматы, 2003), әл-Фараби
атындағы ҚазҮУ-ің 70 ... ... ... Азия мен ... ... ... кездегі халықаралық қатынастар жүйесінде"
(Алматы, 2004 жыл, ақпан), "Бекмаханов ... - 2004" ... 2000 ... атты ... ... ... ... баяндамалар түрінде жарық көрді. "ҚазМУ хабаршысы" журналының
беттерінде зерттеу жүмысының тақырыбы бойынша бірнеше мақала ... ... ... ... әл-Фараби атындағы ҚазҮУ-де қызмет
ететін Диссертациялық кеңес жанындағы ғылыми-тәжірибелік ... ... ... талқыланды. Ал 2005 жылы қыркүйек айында С. ... ... ... мемлекеттік университеті жалпы тарих және ... ... және ... ... ... халықаралық
қатынастар факультетінің халықаралық ... және ... ... ... ... ... талқыланды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Зерттеу жүмысы ... ... және ... ... Диссертациялық жүмыстың басында
қолданған белгілер мен ... ... ... ... ... ... ... көлемі - 130 бет.
15
1 ЯДРОЛЫҚ ҚАРУ ТАРАТПАУ САЛАСЫНДАҒЫ САЯСАТҚА
ТАРИХИ ШОЛУ
1.1 XX ғасырдың екінші жартысындағы халықаралық қатынастардағы ... ... және ... мәселесі.
Ядролық дәуір 1945 жылы АҚШ ядролық қаруды алғашқы мемлекет болып сынап
және оны ең ... ... ... ... ел ... ... АҚШ-ньщ
артынан КСРО шарасыздан 1949 жылы бірінші рет ядролық ... ... 1952 жылы ... ... ... ... 1960 жылы ... 1964 жылы Қытай да қол жеткізді. Ядролық ... ... ... ... ... ... болдырмау өткір мәселеге айналды. Ендігі жерде
ядролық қаруға ... ... ... ... қарапайым қарауға болмайтын
еді, өйткені оны Жапонияға қарсы қолданудың ащы тәжірибесі жан түршіктірді.
Өткен ғасырдың ортасында, әдеттегі қарудың ... жаңа ... ... қару да ... ... тез ... ... көрінді. Аздап болса да
ғылым мен экономикасы дамыған ... ... өз ... ... іске қоса ... ... 1950 жылдардың ортасы мен
1960 жылдардың басына қарай жағдай өзгере бастады. Әлем елдерінде ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастады. Оны
қолданудың қандай салдары болуы мүмкін ... ... ... ... тьш жойқын күшіне байланысты оны әдеттегі ... ... ... алу, ... ... ... жету т.с.с.) іс ... ... жете ... Одан ... ... қаруды жасауға жүмсалатын
қаржының көлемі шамадан тыс екендігіне көптеген мемлекеттердің көзі ... ... ... ... ... жайды.
Ядролық қаруға кол жеткізіп үлгерген бір топ елдер жаңа ядролық
мемлекеттердің пайда болуына жол ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір кауіпсіздік кепілдіктерін берген жағдайда
ядролық қаруды алудан бас тартуға ... ... ... ең ... ... көршілері немесе ықтимал қарсыластары да ядролық
қарусыз болып қалатындығына кепілдік ... ... ... ... ... ... ... үлгерген елдер не болғанда да
жақын болашақта өз арсеналдарын ... ... ниет ... Олар ... ... ... қарусыздану ісін тек үзақ мерзімді максат екенін мәлімдеді.
«Қырғи-қабақ соғыс» жағдайында, КСРО мен АҚШ арасындағы саяси-идеологиялық
қайшылық және ... ... тым ... ... ... жағдайда, екі ел
қолдарында бар ядролық арсеналдарын жоюға келісетіндіктеріне үміт ... ... емес еді. ... көптеген елдің ядролық қарусыз әлем жасау
арқылы ядролық басқыншылық қатерін болдырмау ... ... ... ... ... ... әскери ядролық бағдарламалары негізгі ресми
ядролық державалардың ядролық қаруына ... ... ... ... жоқ.
16
Мысалы, Израильдің бағдарламасы негізінен Таяу ... ... ... ... яғни араб ... тарапынан "төңген қауіпке"
байланысты туындады. Ал ... ... ... ... алуға өз
кезегінде Израиль жағынан төнетін қатер түрткі болды. Сондай-ақ 1950 ... мен ... осы ... ... (1956 жылы бүл екі
елдің Суэц каналын өз бақылауына алу әрекетін еске ... те ... ... ... ықпал етпей қоймады.
Әлемнің кейбір мемлекеттері ядролық қаруға және оны ... ... ... қорғаныс қабілетін нығайту және өзінің халықаралық
мәртебесін жоғарылату мүмкіндігі ретінде қарастырды.
Осы орайда ... ... ... ... ... ерекше
ұстанымын айта кету керек. Егер ағылшындықтар америкалықтардың, ал
қытайлықтар КСРО ... ... ... қол ... Франция тек өз
ресурстарына сүйенді. Франция ... ... бола ... оның эскери
стратегиясын да толық қолдады. 1961 жылға дейін АҚШ эскери доктринасының
негізі болып ... ... кек алу» ... ... ... ... ... болып табылды. Ол өз кезегінде толық АҚШ ядролық ... ... еді. ... 1960 ... басына қарай НАТО-да жағдай
айтарлықтай өзгерді. «Франция ұлылығын» жаңғырту ... ... ... ... қамтамасыз етуді көздеді. Бесінші республиканың бірінші
президенті Ш. де Голль елдің әскери-саяси бағытын айқындап, «ядролық күштер
тәуелсіз болу ... жэне олар тек қана өз ... ... үшін ... ... ... ... жасады [38, с. 241]. Генералдың пікірінше,
қорғаныс саласында, тіпті жалпы ... ... ... ... еркіндігін
сақтау үшін Франция НАТО-ға кІрікпейтін өз ядролық күштерін ... ... Яғни ... қару иелену -Франция тэуелсіздігін жаңғыртудың
кепілі ретінде қарастырылды. Осы бағытты жалғастырып, 1966 ... ... ... эскери қүрылымынан толық шықты. Сөйтіп, халықаралық
қатынастардың биполярлық ... ... ... ... «айырықша
үстанымда» болды. Бірақ Францияның әскери доктринасы «ядролық тежеу»
доктринасына негізделіп қала берді.
Сөйтіп, 1960 ... ... ... ... қалыптасты. Бір жағынан
бір топ елдерде ядролык қару бар екендігінің өзі оның ... ... ... жағынан - әлем елдерінің басым көпшілігі ядролық қарудың
таралуын ... ... оған ... ... ... ... созылған ресми және бейресми келіссөздер нәтижесінде 1960
жылдары әлем елдері ... ... ... ... ... ... Шарт
әзірленді (ЯҚТШ). ЯҚТШ-қа сәйкес оған қол қою сәтіне қарай ядролық ... ... бес ... қана (АҚШ, КСРО, Үлыбритания, Франция және
Қытай) оны ... ... ... ... сақтады. Ал қалған
мемлекеттердің басым ... бүл ... ... ... бас тартты.
Ресми ядролық бес елдің ерекшелігін жариясыз мойындауға айырбас ретінде
олар ЯҚТШ бойынша ядролық қарусыздануға міндеттеме алды. ... ... ... ... ең осал тұсы ... ... айта
кету керек, себебі қарусыздану күрделі әрі ұзак үрдіс еді. Ол ... ... ... аса ... шара екендігі тек 1980 жылдардың соңында
ғана белгілі болды. Өздерінің қарусыздану мұраттарына беріктігі туралы ... ... да ... ... ... қаруларын аластауға асықпады.
Тіпті өздері үшін төтенше маңызы бар таратпау тәртібі кей-кейде қыл үстінде
түрғандай ... ... дағы ... ... жылы тамызда АҚШ ядролық қаруын Хиросима мен Нагасаки қалаларында
қолданғаннан кейін әлем елдері оның өте ауыр ... ... ... ... ... және ядролық қуатқа бақылау орнату ... ... ... ... 1940 ... соңы мен 1950 ... ядролық
қаруды таратпау туралы ІЫартқа (ЯҚТШ) қол қойылғанға дейін қарусыздану
бағытында белгілі-бір қадам ... ... Бүл істе ... ... ... ... тез арада тыйым салып, оны жоюды ... ... ... ... ең ... ... қол жеткізу үшін 10 жылдан
астам уақыт өту керек болды. Аталған мәселе бойынша келіссөздерді ... ... ... ... ... ... ... (1958 жылы)
жатқызуға болады. Ал 1963 жылы 5 тамызда ... ... АҚШ ... ... ... ... ... қаруды атмосферада, су астында
және ғарышта сынауға тыйым салу туралы Шартқа қол қойды [13, с. 45]. ... ... ... жетілдіру мүмкіндігін аз да болса шектеді.
Бүл бөлім 1960 жылдардың соңынан бастау ... ... ... ... кезеңдері мен нәтижелерін қарастыруға арналған.
Соның ішінде стратегиялық қару-жарақты шектеу жөніндегі ... ... ... ... ... ... мамандардың
пікірінше, "нағыз" қарусыздануға нақ осы ... ... ... ... ... ... ... қондырғыларын жою және оларды жетілдіру
бағдарламаларын жабу ісін нақ осы ... ... оң ... берді.
Ядролық қаруды таратпау мәселесінде негізгі халықаралық-қүқықтық қүжат
болып ... 1968 жылы 1 ... қол ... ... ... ... ... (ЯҚТШ) ядролық қаруы бар мемлекеттер мен ... ... ... ... өзара уағдаластық нәтижесінде қол ... ... ... қаруды иеленбеу туралы міндеттемелеріне айырбас ретінде
алғашқылары оларға ... ... ... ... ... ... және қолдағы қаруды толық және жаппай жою жөнінде уәде берді.
Ядролық қару-жарақгы қысқарту мен оны ... ... ... ... ... VI, VII ... сондай-ак кіріспенің кейбір
тармақтарында анықталған. Мысалы шарттың VI бабында былай ... ... ... ... ізгі ниет ... жақын болашақта ядролық
қарусыздану мен ... ... ... ... бойынша нәтижелі
шаралар туралы, сондай-ақ қатаң және ... ... ... және ... ... ... шарт жөнінде
18
келіссөздер жүргізуге міндеттенеді" [15, с. 253]. ... ... ... ... ... ... осы ... қарусыздану үрдісін
жеделдету керек болды.
Свйтіп, өткен ғасырдың 60-шы жылдарының ... ... ... ... мемлекетаралық шиеленісті бәсеңдетуге ықпал еткен
жағдай қалыптасты. ... ... ... ... демократиялық
күштер халықаралық шиеленісті бәсеңдету мен қарусыздану ... ... ... ... ... ... болдырмауға және үлттар мен жалпы
адамзат ... ... ... ... ... халықаралық
ынтымақтастықты орнатуға деген шынайы үміт ... ... Бүл ... ... ... ... және оны шектеу туралы келісім-шарттардың бүтін бір
жүйесіне үласты.
Тарихта белгілі Кариб оқиғасынан ... ... ... байланысты
келеңсіздіктерге жол бермеу және алдын-алу мақсатымен 1963 жылы ... ... үшін ... мен ... ... ... ... орнату жөніндегі уағдаластық туралы Меморандумға қол қойылды [13,
с. 487], ал 1971 жылы ... ... ... байланыс желісін
жетілдіру жөніндегі шаралар туралы ... ... ... ... ... с. ... Осы жылы екі ел ... ядролық соғыстың шығу қауіпін
азайту ... ... ... ... ... (дәл ... келісімдерді
КСРО 1976 жылы шілдеде Франциямен, 1977 жылы қазанда ¥лыбританиямен
жасасты). ... ... ... ... ... рүқсатсыз қолдануына
қарсы өздерінің техникалық кепілдіктерін жетілдіруге және ... тыс ... ... сынау мақсатында әдейі үшырылған кез-келген
ракета туралы екінші жақты дереу хабарлауға міндеттенді [66].
1972 жылы 26 мамырда ... ... ... ... ... ... сол жылы 3 ... күшіне енген стратегиялық шабуыл қаруын шектеу
саласындағы кейбір шаралар туралы уақытша келісім ... және ... ... ... ... ... шарт [16, с. 364] (РҚҚ ... шарт)
аталмыш мәселе турасында толыққанды келіссөздердің нақты нәтижеге
жеткендігін көрсетті.
СҚШ ... ... ... ... ... ... ... (ҚБР) түрақты үшыру қондырғыларының және ... ... ... бар сол кездегі сүңгуір қайықтардың жалпы саны
шектедді. КСРО үшін ... ... ... (ҮҚ) саны 1398, СҚБР ... ... ал АҚШ үшін ҚБР-дың ҮҚ-ның саны 1000, СҚБР - 656-ға дейін
шектеу ... [29, с. 185]. Екі ... ауыр ... (АБ) ... қалды, себебі уағдаласушы тараптар қандай үшақтар шектелу керек
екендігі жөнінде келісімге келе алмады. АҚЩ-ның түсіндіруінше ... ... ... ... екінші елдің аумағына жете алатын АБ туралы болу керек,
ал КСРО болса мәселе "алғы шепте ... ... ... ... ... ... ... әскери базалардан КСРО аумағына жете
алатын ... ... болу ... ... ... ... келісім шеңберінен тыс қалуы ... КСРО ... ... ... "есесін қайтарды" (АҚШ-ның стратегиялық
бомбалаушылар саны КСРО-мен салыстырғанда едәуір көбірек еді).
Ракетаға қарсы қорғаныс (РҚҚ) ... шарт ... ... теңізде,
әуеде, ғарышта және жерге орнатылатын ... РҚҚ ... ... ... ... жасамауға, сынамауға және орналастырмауға міндеттенді"
[17, с. 86]; (сынақтарды тек ... ... ... ... КСРО мен АҚШ ... РҚҚ ... 2 ... (бірі астана,
екіншісі ракеталық базалардың бірінде) орналастырумен шектелуге келісті.
Соның өзінде әр ... ... 150 ... ал ... ... саны ... аспау керек. 1974 жылғы хаттама бойынша
уағдаласушы тараптар РҚҚ ... екі ... ... ғана ... [17, с. 90]; ... ... ... ал АҚШ Солтүстік Дакотадағы
Гранд Форкс ракеталық базасының айналасында орналастыру қүқығын бекітті).
Бүл ... ... РҚҚ ... ... тарихи маңызы сонда, оларда
алғаш рет ядролық арсеналды одан әрі үлғайтудың қажетсіздігі ... ... ... шектеу үрдісін бастап берді, сондай-ақ қарусыздану
міңдеттерін шешу ... ... ... Екі елдің РҚҚ жүйесін
радиусы 150 шақырымнан аспайтын ауданмен ... ... ... ... тиесілі қорғаныссыз қалдыратын еді. Сөйтіп стратегиялық ... ... ... (жауап соққы беру мүмкіндігінің сақталуы)
жағдайындағы тең ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты РҚҚ туралы шарт ядролық қаруларды ... ... ... ... жылы ... АҚШ пен КСРО ... ядролық соғысты
болдырмау ... ... қол ... [14, с. 27-28]. Екі ... ... қауіпін жоюға үмтылуға және ... ... ... ... міндеттенді. Олар уағдаласушы жақты
және оның ... ... ... ... пен ... ... ... жағдайда басқа да елдерді күшпен қорқыту немесе оны
қолданамыз деп қорқытудан бас тартуға ... жылы ... КСРО мен АҚШ ... ... ... жер ... шектеу туралы Шартқа қол қойылды; қүжат ережелеріне сай
қуаттылығы 150 кт ... ... жер асты ... сынаққа тыйым
салынады [18, с. 138]. ... ... ... ... ... ... еткізуге шектеу орнатылды, себебі аса ірі
термоядролық оқ-дәрілер ... ... ... Екі жақ ядролық
қарудың жер асты сынақтарын ең аз ... ... ... ... ... мақсаттағы ядролық жарылыстарды қамтымайды.
1974 жылы жасалған бүл шарт 1990 жылы 1 маусымда қол қойылған ... ... ... ... ... ... жергілікті сейсмикалық
торапты қолдану арқылы жергілікті ... ... ... жаңа ... бірге 1990 жылы 11 желтоқсанда ғана
күшіне енді[51,с. 484].
1976 жылы АКШ пен КСРО ... ... ... жер асты ... ... ... қол қойылды. шарт бойынша сынақ полигонынан тыс
жерде бейбіт мақсаттағы ядролық ... ... ісі ... ... ... ... жер асты қоймалар жасау, тау-кен саласында
пайдалану ... ... ... ТНТ-дың 150 кт-нан аспау керек, ал
топтастырылған жарылыстың жиынтық қуаты ТНТ-дың 1500 ... ... ... [18, с. 160]. Бұл ... та ... ... 1990 жылы маусымда
бекітілген жаңа хаттамасымен бірге осы жылы желтоқсанда күшіне ... ... ... ... ... КСРО мен АҚШ ... СҚШ-2 шарты
жөнінде келіссөздерге кірісті, бірақ бүл үрдіс 1979 жылға дейін созылып
кетті. Ақыры үзакқа ... әрі өте ... ... ... ... өзара ымыраға келіп осы жылы маусымда стратегиялық шабуыл қаруын шектеу
туралы ... қол ... ... ... ... екі ел ... ... қүралдарының - қүрлықаралық баллистикалық ракеталар
(ҚБР), сүңгуір қайыктың баллистикалық ракеталарының ... және ... (АБ) саны ... 2400 ... ... ... деп
шешілді, ал 1981 жылдың 1 ... ... - 2250 ... болу ... [16, с. ... сондай-ақ нақты қару жүйелерін сынау, ... ... ... ... ... ... көптеген шектеулер бар. Қүжатқа
қол қою ... ... ... ... жаңа түрі ... ... бөлінетін бас бөлігімен жарақталған ҚБР (ЖБ БББ ҚБР) саны ... ... ... қондырылған оқбасы саны шектелді; тараптардың
әрқайсысына ҚБР-дың жаңа ... ... ғана ... ... етілді.
Жалпы 1970 жылдардағы қарусыздану процесінің нәтижелері өте қарапайым
болып шықты. Жаңа үшыру қондырғыларын орналастыру ... ЖБ ... ... оқбасы саны көп есе өсті. Уағдаластық шеңберінен әуеле
орнатылатын қанатты ракеталар (ӘОҚР) және стратегиялық емес ... ... тыс ... қатар, осы кезеңцегі кеңес-америкалық келіссөздер қарусыздану
мәселесінің халықаралық маңыздылығы мен ... ... ... ... ... ... ... КСРО мен АҚШ ядролық
қаруды азайту қажеттілігіне байланысты ортақ көзқарас ... ... ... ... ... ... асыру керектігі, дәлірек айтқанда ядролық
арсеналдар күрылымының ... ... ... ... ... еді. ... осы екі ... саяси және экономикалық жүйелерінің
айырмашылығы да ... ... ... ... жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында қару-жарақты қысқарту
үрдісі ... ... ... ... ... ... ... қатаң әскери шаралар алмастырып қайтадан
ядролық ... ... ... ... КСРО мен ... ... топтары
саясатының тиянақсыздығынан келеңсіздіктерге жол берілді.
21
АҚШ-ның жаңа әкімшілігі ымыраласуға асықпады, ... ... ... оның ... ... қол ... жетістіктердің тамырына
балта шабу дерлік шараларды қолға ... Олар ... ... ... ... ... ішінде жаңа құрлықаралық баллистикалық MX,
"Миджитмен" және әуеде, теңізде, жерге орнатылатын үлкен қашықтықты қанатты
ракеталарды, "Трайдент" ... ... ... ... ... ... бомбалаушыны т.б. қару түрлерін жасауға кірісті. ... ... үш жылы ... ... ... ... ... қаржысы 640
млрд. доллардан асты, 1985-1989 жылдары осы мақсатта 2 ... ... ... Бүл П-ші дүниежүзілік соғыстан кейінгі 35 жыл бойы ... ... ... [16, с. ... қатар Қүрама Штаттары СҚШ-2 шартын, 1974 және 1976 жылдары қол
қойылған ядролық жер асты ... ... және ... ... ядролық
жарылыстар туралы шарттарды бекітуден, ал 1982 жылы жазда АҚШ, КСРО және
Ұлыбритания ... ... ... ... салу мәселесі жөніндегі
үшжақты келіссөздерге қатысудан бас тартты.
1983 жылы күзде АҚШ орта ... ... ... ... ... Дәл осы жылы ... Р. Рейганның ракетаға қарсы
ғарыштық қорғаныс жүйесін қүру ... ... ... ... жағдайды одан әрі ушықтыра түсті.
Өз кезегінде Кеңес Одағы да қарап отырып қалмады. 1983 жылы ... ... бас ... Ю. Андропов елдің еуропалық бөлігінде ... ... ... ... жарияланған мораторийді
бүзып, Варшава шарты үйымы елдерінің аумақтарына, сондай-ақ мүхитта және
теңіздерде орта ... "SS-12", "SS-23" ... ... ... [16, с. 85]. ... бірге, әскери бағдарламалардың дамуын
желелдету (жаңа "SS-24" және "SS-25" ... ... ... ... ... елдерге әскери-техникалық көмек көрсету сияқты бірқатар
қатаң шаралар қабылданды.
Сөйтіп 1980 ... ... ... КСРО мен АҚШ ... салқындап, қарсыластыққа жол ... ... ... қол
жеткізілген жетістіктер бағаланбай қалды. Екі елдің әскери бағдарламаларын
толық жүзеге ... ... ... ... ... келісім-шарттар
жүйесін жою деген сөз еді. Сондай-ақ, ядролық қаруды қолдануға тыйым салу
туралы Конвенция ... ... 1983 жылы ... ... ... ... 17 - ... 6 - қалыс қалып) қабылданған Б¥¥-ның
№32/726 қарары да ... ... ... [19].
Сонымен бірге, 1970 жылдардағы қару-жарақты қысқарту туралы екі ел
арасындағы ... ... ... бағалауға әсте болмас. Сөз
жоқ, стратегиялық қаруларды шектеу үрдісін ... қол ... ... шешу ... принциптері жасалып, алғашқы
келісімдер бекітілді. Соның ішінде РҚҚ ... ... ... атап ... ... ол болжауы қиын ... ... ... ... ерекше қауіпті сатысын болдырмауға көмектесті және
шабуыл қаруын ... мен ... ... ... қалады.
СҚШ-1, СҚШ-2 және осы кезеңде дүниеге келген басқа да қүжаттардың ЯҚТШ-
ның VI ... ... ... ... ... ... ... әрине қиын. КСРО мен АҚШ келіссөздерді адал ниетпен ... тым ... ... себебін түсіндіруде объективті
қиыншылықтарға жүгініп, тіпті бірі-бірін кінәлап та жатты. ... ... ... жоқ ... бүл ... байланысты өзгеше пікірде еді.
КСРО мен АҚШ арасындағы олардың орта және шағын ... ... жою ... ... 1987 жылы 8 желтоқсанда қол қойылып, ол 1988 жылы
1 маусымда күшіне енген болатын [30].
ОШҚР туралы шарт ядролық ... ... ... нақты қадам
болды, себебі ол шынайы қарусыздану үрдісін бастаудың ... ... алып ... ... ... ережелер (әсіресе
бақылау механизмі бойынша) тәжірибеде тексеруден өтті, сөйтіп осы ... ... ... негіз болды. ... шарт ... да жаңа ... ... ... дейінгі кеңес-америкалық уағдаластықтарында әңгіме ядролық
қару-жарақты тек шектеу жөнінде болса, ОШҚР жою ... шарт ... ... бар орта және ... ... ракеталық-ядролық күралдарын
жоюға және келешекте мүндай қүралдардың сынауына және ... ... ... ... ... мәселееі өткен ғасырдың 70-ші жылдары КСРО өз
ракеталарының ескірген ... ... үшін ... ("Пионер", батыстық
жіктеу бойынша "SS-20") класының жаңа ракеталарын орналастыруды бастағаннан
кейін пайда болды. Бүл қаруды ... тез ... оның ... ... ... ескі "Р-12", "Р-14" ... ... бойынша
"SS-4", "SS-5") ракеталарымен салыстырғанда олардың әрқайсысы үш ... ... ... ... және ... ... ... да
көрсеткіштері бойынша артық еді [51, с. 295]. Ракеталарды орналастыру КСРО
өзінің және одақтастарыньщ қауіпсіздігін нығайту жолы ... ... ... бүл ... ... кері әсер ... КСРО ... бағыттау
іс-әрекеті АҚШ-ның еуропалық одақтастарын қатты үрейлендірді. Олар 1979
жылы желтоқсанда НАТО-ның "қос ... ... ... ... ... АҚШ ... ... "Пионер" ракетасын шектеу туралы келіссөздерді
бастау керек еді, ал егер келіссөздер сәтсіз аяқталса, онда АҚШ ... ... орта ... 572 жаңа баллистикалық "Першинг 2" және
жерге орнатылатын қанатты ... ... ... ... тиіс
болды [51, с. 269].
Еуропадағы ядролық қаруды шектеу туралы кеңес-америкалық келіссөздер
1980 жылы күзде ... еді. ... ... ... және АҚШ пен КСРО ... ... келіссөздер барысына әсер
23
етті. АҚШ әкімшілігінің ауысуына байланысты келіссөздер үзіліп, олар
тек 1981 жылы қарашада еуропалық ... мен ... ... ... кейін ғана қайта басталды. Олардың пікірінше Р. Рейган ... ... ... Батыс Еуропада ... ... ... ... ... Қүрама Штаттары "нөлдік нүсқа" дейтінді үсынды. Оған
сәйкес АҚІП өз ракеталарын Батыс ... ... ... ... КСРО өз ... ... және ... бөлігіндеғі
"Пионер" ракеталарын жоюға тиіс болды. Кеңес Одағы бүл үсынысты қабыл
алмады. АҚШ әкімшілігінің бүл ... ... ... ... ... ... ... жолы ретінде бағаланды. Кеңес Одағы өз кезегінде
Еуропада америкалық ракеталардың орналастыруына қарсы болып қана қоймай,
сонымен ... ... ... жете ... ... мен Францияның ядролық
қарулары мен НАТО-ның әуе ... ... ... ... Өз тарапынан
КСРО "Пионерлердің" орналастыруын осы уақытқа жеткен деңгейде ... ... ... жылы күзде АҚІН өз ракеталарын Батыс Еуропада ... ... КСРО ... ... ... ... ... бірқатар қатаң әскери шаралар қабылдады. Кеңес басшылығы елдің
Еуропалык бөлігінде орта ... ... ... ... ... ... ГДР мен ... аумақтарына оперативті-
тактикалық "SS-12" және "SS-23" ракеталарын орналастыра бастады ... ... 1983 жылы ... Р. ... ... ... қорғаныс жүйесін қүру жоспарын («стратегиялық ... ... өз ... ... ... ... өзара
сенімсіздік пен жауластық тығырына тірелді.
Сөйтіп, 1980 жылдардың бірінші жартысында ядролық қарусыздану саласында
бүған дейін ... қол ... ... зая кете ... ... ... не болжауы қиын салдары бар жанталаса қарулануды
одан әрі жалғастырып, қарудың жаңа түрлерін ғарышқа орналастыруға жол ... ... бас ... ... ... тоқтатып, өлім себетін
қаруды жойып, жалпыға бірдей халықаралык ... ... ... бет
бүру.
Хиросима мен Нагасакидің қасіреті ядролық қарудың адамзатқа қандай
зардап ... ... 1986 ... ... ... ... шыққан
атом қуатында жасырылған қауіпті тағы бір мәрте еске ... ... ... ... ... ядролық соғысты ... ... және онда ... ... ... ... өзінде олардың іс жүзінде жүргізген ... ... ... ... ескі үғымдар билігінде қала берді. Нәтижесінде жаппай
қырып-жоятын қарудың қисапсыз мөлшері ... Осы ... ... ... ... ... ... жылы Кеңес басшылығының ауысып, өкімет басына М.С. ... ... ... саяси бағытында үйреншікті көнерген үғымдардан, әскери-
24
күштеу көзқарасынан және жалпы ... ... ... пен ... бас ... ... ойлауды"
қалыптастыру жөнінде маңызды бастамаларды қолға алуға мүмкіндік берді. М.
Горбачев ұсынған "жаңаша ... ... ... ... ... орасан
зор мөлшерде жинақталуы және оның ықтимал соғысқа ... ... ... ... үғымнан шыға отырып қауіпсіздікті әскери емес, саяси
қүралдармен қамтамасыз ете алатындығы, ондай қаруды одан әрі ... ... ... Екі ... ... бөлінген жүйелердің
өзара тәуелді бүтін бір ... өмір ... ... және ... шешу ... түру мен ... ... емес, тек келіссөздер мен
ынтымақтастық арқасында мүмкін екендігі көрсетілді.
Сөйтіп ... ... ... ... ... ... бірдей
халықаралық қауіпсіздік жүйесін қүру идеясы үсынылды. Бейбіт қатар ... ... ... ... ... ... біріне айналу
қажет деп танылды. Оған сәйкес ... ... ... ... ... ... ... соғыс ашпау, қаруды ғарыш кеңістігіне шығармау,
қатаң бақылау арқылы мемлекеттердің әскери әлеуетін жеткілікті ... ... ... ... тарату, әскери бюджетті қысқарту сияқты
шаралар қарастырылған [67, с. 117].
"Жаңаша саяси ойлау" Кеңес ... ... ... ... бейбіт
бастамалар кешенінен көрініс тапты. КСРО басшылығы 2000 ... ... ... ... ... жоюдың ауқымды бағдарламасын үсынды. Бүл үсыныс
КОКП ОК-нің бас хатшысы М.С. ... 1986 жылы 15 ... ... ... [68].
Осы кезде АҚШ президентінің әкімшілігінде де айтарлықтай өзгеріс орын
алды. Соғысқүмар топтардың әкілдерін ... ... ... үстамды
қайраткерлер алмастырды. Тіпті Батыс елдерін бостандық үшін ... ... ... ... ... ... өкімет басына келген
"ымырасыз күрескер" президент Р. Рейган да билік қүруының екінші мерзіміне
қарай жанталаса ... ... және ... ... ... түсініп, сыртқы саясатқа шындық түрғысынан қарауға
бет бүрды.
Өкімет басына М. Горбачев келгеннен кейін ядролық қарусыздану бойынша
келіссөздердегі кеңестік ... да ... ... ... КСРО ... ... бар ... ол АҚШ немесе НАТО-ның қаруымен сандық
теңдік емес, Першинг-2-нің КСРО аумағына дейін үшып жету уақыты ... ... ... яғни бүл ракеталар бірінші болып тосыннан соққы беру
үшін өте қолайлы болатын. Жерге орнатылатын ... ... да ... жету ... есебінен осындай нәтижеге жете алатын еді. Міне дәл
осы үғымнан шыға ... ... ... ... ... толық жоюға
қол жеткізуді мақсат етіп қойды. ... АҚШ үшін ... ... ... нөлдік нүсқа жөніндегі үсынысты қабыл алды [51, с. 296].
25
Кейінгі келіссөздер барысында Азиядағы орта қашықтықты ... ... ... ... ... ... ... ары орналастырылған бұл
ракеталардьщ ... ... (100 ... ... ... ... ... мүмкіндігін қоса есептегенде). Бұл өз кезегінде
Құрама Штаттарына өз ракеталарын Аляскада орналастыруға ... ... ... ... ала ... ... ... "ғаламдық нөл", яғни орта
қашықтьщты ракеталардың барлығын (Еуропа мен Азиядағы) жою ... ... ... Ақыры АҚШ шағын қашықтықты кеңестік "OKA" (SS-23) ракеталары
туралы мәселені көлденең қойды. Америкалықтар бұл ... ... ... ... алады деген уәж айтты. М. Горбачев ымырашылдық
танытып "екінші нөлге" яғни ... да ... ... ... ... ... шағын қашықтықты категориясы қосылды яғни ОҚР орнына ОШҚР
туралы шарт деп қүжаттың атауы да ... [51, с. 297]. ... ... ... ... нәтижесінде 1987 жылы 7-10 желтоқсанда
Вашингтонда КОКП ОК-нің бас хатшысы М.С. Горбачев пен АҚШ ... ... ... ... ... ... кезінде КСРО мен АҚШ арасында
олардың орта және шағын ... ... жою ... шартқа және
онымен байланысты ракеталық қүралдарды жою ... ... ... ... қол ... [69].
Шартқа сәйкес, жерге орнатылатын кеңестік және америкалық ракеталардың
екі класы ... тиіс ... ... қашықтығы 1000 шақырымнан ... 5500 ... ... орта ... ракеталар және қашықтығы 500
шақырымға тең немесе асатын, бірақ 1000 шақырымнан ... ... ... ... бірге үшыру қондырғылары, оған
байланысты ... ... ... ... ... ... және ракетаның көмекші нысандарды жою
көзделді.
Уағдаласушы тараптардың төмендегідей ракеталары ... ... ... орта қашықтықты "РСД-10", "Р-12", "Р-14" тиісінше батыстық жіктеу
бойынша "SS-20", "SS-4", "SS-5" типті ракеталары және ... ... ... ... ("OKA") ... ... бойынша тиісінше "SS-12", "SS-23"
типті ракеталары. АҚШ-ның орта қашьщтықты "Першинг-2", "BGM-109G" типті
ЖОҚР-ы және ... ... ... ... ... тиіс болды
[30, с. 19]. Бүлардан басқа сыналған, бірақ шартқа қол қою ... ... ... кеңестік "РК-55" батыстық жіктеу бойынша "SSC-X-4" ... және ... ... ... жою ... ... Шарт
бойынша ешбір тарап болашақта ешуақытта ОШҚ ракеталарды өндіре алмайды және
оларды қару ... ... ... біржола тыйым салынды [30, с. 20].
1988 жылдың 1 маусымы мен 1991 ... 31 ... ... ... ... ішінде Кеңестер Одағы 1846 ОШҚР жойды, оның ішінде 889 ОҚР ... ... 6-"SS-5" және ... ... және осы ... 587 үшыру қондырғылары; 957 ШҚР (718 - "SS-12", 239 -
26
"SS-23") және оларға арналған 238 ұшыру қондырғылары жойылды. Сондай-ақ
ОШҚР-мен ... 1761 дана ... ... және "SS-20" ... ... арналған 408 стационарлы құрылыстар жойылды [30, ... ... ... АҚШ 846 ОШҚР ... оның ... 677 ОҚР ... және 443 «BGM-109G» ЖОҚР) және осы ... ... ... ... 169 "Першинг-ІА" ШҚР және осы ракетаға арналған 1 ұшыру
қондырғысы; 283 дана көмекші қүрал-жабдықтар жойды [30, с.37].
Жойылғанға дейін ОШҚР-лар АҚШ, ... ГФР, ... ... ... ... 31 нысанда және Варшава шартына қатысушы елдердің
аумағындағы 117 нысанда орналастырылған болатын ... -43, ... ... - 66, ... - 6, ... - 1) [48].
ОШҚР туралы шартқа сәйкес бақылау ... жаңа ... ... ... рет ... қаруға қатысты шартқа ... ... және ... жерде тексеру жүргізу қарастырылған еді. Шарттың
ажырамас бөлігі болып ... ... ... ... ... туралы меморандум шеңберінде тараптар жойылатын қарудың сандық
көрсеткіштері мен сапалық сипаттарына байланысты мәліметтермен алмасты. Бүл
мәліметтерге ... ... ... жері туралы ... ... ... базаларының және олардың
көмекші нысандарының жоспары кірді [69, с. 23].
ОШҚР туралы ... ... ... үшін ... ... (АБК) қүрылды. АБК тараптардың өздеріне алған міндеттемелерді
орындауға қатысты қүқықтық, әкімшілік және ... ... ... және осы ... ... тиімділігін арттыру шараларын
үйлестіруге арналған.
Сонымен қатар, 1987 жылы 15 қыркүйекте кеңес-америкалық келісімге
сәйкес ... КСРО мен ... ... ... ... ... шартты іске асыруда маңызды рөл атқарды. Үлттық орталықтар
арасында шарт ... ... ... ... ... ... ... асырылды.
1991 жылы, яғни шарттың күшіне енгеніне 3 жыл толғаннан кейін онда
белгіленген қысқарту шараларын ... ... ... ... ... және ... өзін өндірмеу үшін бақылау тәртібі 2001 жылға
дейін созылған болатын. 13 жыл ... екі ... 20 000 ... ... 1200 ... ... ... 2001 жылы 21 мамырда Мәскеуде
ОШҚР туралы шарт бойынша инспекциялық қызметтің аяқталуына байланысты ... АҚШ ... ... қол ... ... ... шарт ... қаруларды шынайы азайту туралы алғашқы келісім
және ең ірі ядролық державалардың ... ... ... бір ... қарастыруы өте маңызды.
27
Шарттың саяси-дипломатияльщ қырларының маңыздылығы да жоғары. ... ... ... ... ... ... ... қисапсыз
жинақтау арқылы емес, керісінше ядролық қарсыласу деңгейін азайтып, өзара
іс-әрекеттің бейбіт ... ... ету ... ... ... ... жарқын көрінісі болды. Шарттың басты саяси маңызы сонда, ол
"әрекет - ... ... ... ... ... арсеналдарды ұлғайту
және жанталаса қаруланудың "тойтарылмастығы" ... ... ... мүмкіндік берді.
Қарусыздану ойын дамыту нәтижесінде қаруды "саналы жеткіліктілік"
шегіне дейін шектеу бастамасы стөл басьшдағы ... ... ... ... ... Шартты бекіту және оны жүзеге асыру ядролық
қарусыздану ол жалаң үран емес, ... ... ... ... өте ... екендігін көрсетті.
Шарт ядролық қарусыздану бағытында жетістікке жетудің алғышарттарын
қалыптастырды деуге болады. Онда ... ... ... ... ... ... және қарусыздану саласындағы басқа да келісімдерге
қолдануға болатын. Бүл ең алдымен сол ... ... ... КСРО мен ... ... ... ... қысқарту туралы шартқа қатысты ... 1990 жылы 19 ... қол ... ... ... қарулы
күштер туралы шартқа; 1974 және 1976 жылдары КСРО мен АҚШ ... ... ... ... шектеу туралы және бейбіт мақсаттағы
ядролық жерасты жарылыстар туралы шартқа; қарусыздану жөніндегі конференция
шеңберінде ... ... ... ... ... салу және жою ... ... да қатысты. Әлбетте бүл келісімдердің өзіндік
ерекшеліктері бар, ... ... ... ... асыруда ОШҚР туралы
шарттың біраз ережелері, соның ... ... ... ... ... ... ... [30, с. 38].
Шарттың маңызы КСРО мен АҚШ арасындағы екіжақты қатынастар шеңберінен
әлдеқайда ауқымды. Екі ... ... жою ... ... ... мен
қауіпсіздікті нығайту, ондағы шиеленіс ошақтарын ... ... ... ... да ОШҚР ... шарт Кеңес Одағы мен АҚШ
әскери мүдделеріне сәйкес келді. Біріншіден, КСРО мен АҚШ ... ... ... ... ... аймақтық ядролық қақтығыстың ушығып
ғаламдық ядролық соғысқа айналу ... ... ... өзі Еуропадағы
және жалпы әлемдегі әскери-саяси ахуалды сауықтыруға оң әсерін тигізді.
Екіншіден, КСРО ... ... оның ... маңызы бар нысандарына қауіп
төндіретін, сөйтіп іс жүзінде стратегиялық міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... бірге, КСРО-ның
шығыс шекарасы маңында Американың ОШҚР-ын ... ... ... ... және ... ... ядролық державаларға ядролық қарудағы
сан жағынан ... ... ... ... ... қорғаныс сипатындағы әскери доктринасына, ... ... ... ... ... ... ... түрткі
болды.
Бүл орайда, ядролық күштердің жеткіліктілігі соғысты болдырмауға және
ықтимал басқыншыны соғысты ... ... ... ететін тиімді жауап
соққы беру мүмкіндігін қамтамасыз ететін ядролық ... ... ... ... ... ережелері бойынша Қүрама Штаттарына қарағанда Кеңестер Одағына
көбірек ракета жоюға тура келді. ... тиіс ... ... ... ("OKA") ... кешеннің енгізілуі біраз дау тудырды. Кеңес
басшылығы ... осы ... ... ... түрде барғандығын айтып, онсыз
тіпті ОШҚР-ды жою туралы шартты әзірлеу жөнінде уағдаластыққа қол жеткізу
мүмкін емес екендігін дәлелдеп ... ... және ... ... шарт ... ... Дегенмен шартта белгіленген шараларды жүзеге асыру
нәтижесінде ғаламдық әскери-стратегиялық теңдік бүзылған жоқ, ... ... АҚШ ... ... 4 % ғана ... орта және таяу қашықтықты
ракеталар класы жойылды [30, с. 39].
1980 ... ... ... орын ... ... ... ... қарулануға жол берілді. 1986 жылдың соңына қарай
стратегиялық қондырғылардағы ... ... саны ... 10 мыңға, ал АҚШ-
да 14,8 мыңға жетті. Сөйтіп тек екі елдің стратегиялық ... ... ... жуық ... ... ... ... қордаланды [67, с. 113]. БҮҮ
Бас Ассамблеясының 56 сессиясында сөз сөйлеген Ресейдің сол кездегі сыртқы
істер министрі И. ... ... ... 1990 ... яғни стратегиялық
шабуыл қаруларын қысқарту туралы шарттарға қол қойылғанға дейін екі елдің
ядролық ... 20 мың 834 ... ... ... [71]. ... ... ... деңгейі, оның санын үлғайту арқылы стратегиялық тепе-
теңдікті камтамасыз етуге ... ... ... ... және әскери-
күштеу көзқарасыньщ көрінісі еді.
1970 жылдары жасалған келісім-шарттар жүйесі (РҚҚ ... ... СҚЩ ... ... қолда бар деңгейін белгілеп, олардың санын ... ... ... ... белгілі-бір мөлшерде сапалық
сипаттарын да арттыруды ... мен АҚШ ... ... ... ... ... жағдайыңца
көлемі мен жойқын куаты бойынша ядролық қаруы бар ... ... ... ... ... ... ... Бүл екі елдің карулары халықаралык бейбітшілік пен ... үшін ең көп ... ... еді, сол ... соңғы онжылдықтар
ішінде КСРО/Ресей және АҚШ арасындағы стратегиялық ... ... ... қысқарту жөніндегі екіжақты келіссөздер назарда болды.
1985 жылы қаңтарда Женевада екі ... ... ... ... ... ... ... ғарыштык, стратегиялық шабуыл
және орта ... ... ... ... бүл
29
қүрылым қорғаныс және шабуыл қаруы, ... ... орта ... ... ... ... көрсетті.
1986 жылы қаңтарда М. ... 15 жыл ... ... ... жою ... ... Бұл ұсыныстьщ насихатшылдық
сипаты болса да, ... ... ... ... ... ... ... Осы жылы қазанда
Рейкьявикте болып өткен ... ... М. ... пен Р.
Рейган ... ... 50% ... туралы уағдаластыққа қол
жеткізген ... ... ... ... ... келе ... уағдаластық бұзылды.
1987 жылы желтоқсанда АҚШ пен КСРО арасында олардың орта және ... ... жою ... ... (ОШҚР) қол қойғаннан ... ... күн ... ең ... орын алды. 1989 жылы
желтоқсанда Мальтада ... ... ... ... екі ... ... шабуыл қаруларын 50% қысқарту туралы кеңес-америкалық шарт
әзірлеу туралы келісімге келді.
Ақыры 1991 жылы 31 ... КСРО мен АҚШ ... ... ... ... кезінде екі елдің стратегиялық шабуыл қаруын
шектеу және қысқарту туралы шартқа ... қол ... [30, с. ... ... ... ... ... өткен осы рәсім әр түрлі
деңгейдегі үзаққа созылған күрделі келіссөздердің он жыл ... ... ... қол қою ... үшін ... бүдан бүрын қол
жеткізілген екі елдің ... ... ... ... ... ... және
америкалық ракеталардың металынан арнайы жасалған қаламды ... мәні бар еді. ... ... қырып-жоятын ең жойқын қарудың
жинақталған арсеналдарын қысқартуды ... шарт ... ... ... ... ... қару ... 30% жуығын қүрады.
ШҚҚ туралы шарт күшіне 1994 жылы ... ... ... оған ... ... ... орын алған оқиғалар шартты бекіту үрдісіне әсерін
тигізді. Ең ірі ... ... бірі - ... ... ыдырағаннан кейін
алдымен Беларусь, Қазақстан және ... ... ... ... реттеп алу қажет болды.
1991 жылы желтоқсанда жасалған Беловежье келісімі бойынша ... тыс ... ... ... ... 1994 ... ... дейін жою
қарастырылған болатын. Бірақ ядролық арсеналының көлемі бойынша әлемде
төртінші орынды ... ... бүл ... ... ... кешікпей осы жылы 21 желтоқсанда қол ... ... ... ... ... ... байланысты
КСРО өзінің өмір сүруін тоқтататындығы" ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз ету
мақсатымен... келісуші жақтар бір-бірінің ядролық қарусыз мәртебесін және
(немесе) бейтарап мемлекет болу ... ... ... ... [72]. ... ... декларациямен бір
мезгілде қол қойылған ядролық қаруға ... ... ... ... жетінші бабында Беларусь, Қазақстан, Ресей (РКФСР), ... ШҚҚ-1 ... «өз ... ... ... ... ... міндеттенеді» делінген [72].
1992 жылы 23 мамырда Лиссабонда Қазақстанның, Беларусь, ... және ... ... ... төрт ... ... ... ядролық күштерге қатысты СШҚ-ын қысқарту мен шектеу туралы
шартты іске асыруда олардың жауапкершілік саласын нақтылайтын ... ... ... ... Қазақстанның, Беларусь және Украинаның ядролық
қаруы жоқ елдер ретінде ЯҚТШ-қа қосылу міндеттемелері баяндалды [24].
Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... тасып жеткізу туралы шешім қабылдап, ШҚҚ-1 ... және ... ... ... ... ... хаттамасын көп кешіктірмей
(Қазақстан 1992 жылы 2 шілдеде, Беларусь 1993 жылы 4 ақпанда) ... ... ... жоқ ... ретінде ЯҚТШ-на қосылды. Алғашқы екі қүжатты
Украина 1993 жылы 18 қарашада бекітті, ал ЯҚТШ-ты ... ... ... созьш, оған тек 1994 жылы 5 желтоқсанда қосылды. Ресей ШҚҚ-1 шартын
1992 жылы 4 қарашада, АҚШ - 1993 жылы 1 ... ... [48, с. 163]. ... ... ... ШҚҚ-1 ... ... енген сәттен (1994
жылы 5 желтоқсан) бастап 7 жыл ішінде онда белгіленген қысқарту ... ... ... Бүл ... жүзеге асыру шаралары 2001 жылдың соңына
қарай аяқталды.
ШҚҚ-1 ... қол қою ... ... ТМД елдерінің
аумағында орналасқан СШҚ-ның сипаттамасы №1 кестеде келтірілген. 1 кесте ... ... ... ... СШҚ-ның сипаттамасы
|Қондырғылар |Үшыру қондырғылары (зарядтар), бірлік |
|түрі | |
| ... ... ... ... ... |1064 |176 |104 |54 (54) |1398 ... |(4278) |(1240) |(1040) | | ... |940 |- |- |- |940 (2804) |
| |(2804) | | | | ... |86 |36 (274) |40 (320) | |162 (855) |
| |(261) | | | | ... |2090 |212 8% |144 6% |54 3% |2500 |
| |83% | | | | |
| |(7343) |(1514) |(1360) |(54) 1% |10271 |
| |71% |15% |13% | | ... ... ... ... ... ... қаруларының деңгейі
стратегиялық түрақтылықты колдау және ядролық соғысты болдырмау үшін
жеткілікті бола ... ... ... ... ... ... тыйымдарды есепке ала отырып стратегиялық шабуыл қаруларын
(қүрлықаральщ баллистикалық ракета (ҚБР), ауыр ... (АБ), ... ... ... (СҚБР)) жетілдіруге және алмастыруға
болады. Сонымен бірге ауыр ҚБР-дың жаңа түрін; ... ауыр ... ... жылжымалы ұшыру қондырғыларын; СҚБР-ның ауыр типінің үшыру
қондырғыларын; ... ... және ... ... ... ... ... қондырғыларын; 10-нан артық ... ҚБР мен ... ... ... және орналастырмауға
міндеттенді. Жауынгерлік кезектегі ҚБР мен ... ... ... ... салмағын 3600 тоннамен шектеуге келісті [30, с. 8].
ШҚҚ туралы шартта белгіленгендей, АҚШ пен КСРО ... ... ... ... ... стратегиялық қондырғылар (ҚБР, СҚБР,
АБ) саны 1600 және олардағы зарядтар саны 6000 аспау керек ... [30, ... ... ... ... ... ... бөліп атқаруды
үйғарды. Мүндай мәлімет қарусыздану және ядролық қару таратпау ... ... ... ... мамандары әзірлеп шығарған
«Проблемы ядерного нераспространения в российско-американских отношениях:
история, возможности и ... ... ... ... алынды. Қысқарту нәтижелері 1 суретке сәйкес болып шықты.
Қүжат ережелеріне сәйкес, КСРО/Ресейде зарядтардың 42% және олардың
қондырғыларының 36%, ал ... ... 43% және 29% ... қажет.
Ядролық қаруды жою үрдісі қатаң, шараларының көлемі мен сонылығы жағынан
теңдесі жоқ бақылауға ... Атап ... ... ... 13 түрін,
қаруды жасайтын нысандардың периметрі мен өту пункттеріне
1 сурет - СШҚ қысқарту кезеңдері мен ... ... ... ... Оған қоса екі ... ... ... сынағы кезінде олардан берілетін
телеметриялық хабарға
32
өзара бақылау жүргізетін болды. Шарт ... ... ... ... ... үшін КСРО мен АҚШ қүжат күшіне енгенге дейін-ақ оны
орындау және инспекция жасау жөнінде ... ... ... ... ... шарт 15 жыл бойы күшінде болады және егер ол жаңа келісіммен
ауыстырылмайтын болса кезекті 5 жылдық мерзімге үзартыла алады. Шарт ... ... ... ... де екі жақ бүл СШҚ қысқарту үрдісінің ... көп үміт ... ... болып табылатынын орынды түрде ... ... ... ... ... ... қарсаңында-ақ екі ел
өкілдері осы бағыттағы жүмыс жалғастырыла ... ... деп ... жылы 17 ... ... Ресей және АҚШ президенттерінің
стратегиялық түрақтылық түрғысынан ... және екі ... ... ядролық күштерінің қүрылымын өзінше ... ... ... ... ... ... белгілеген шеңберлік
уағдаластыққа қол ... ... ... мәлімдеменің растығын
дәлелдеді.
ШҚҚ туралы шарт күшіне еніп 7 жыл ... ... екі ... ... ... қалуға тиіс боды; соның ішінде 1200 - ... ... бас ... бар (ЖБ БББ) ... 650 заряд - "ауыр"
ҚБР-да және 2160 заряд - СҚБР-да. Ал 2003 жылға қарай 3000-3500 ... ... деп ... Егер ... ... тиесілі бөлігін жою шараларына
АҚШ ... ... ... ... ... 2000 жылдың соңына қарай
аяқтау көзделді. Сондай-ақ ЖБ БББ ... ... ... ... саны ... аспайтын болды [29, с. 189]. Шеңберлік уағдаластықты
орындау бөлек келісіммен жүзеге асырылатын ... деп ... Егер ... ... 10 лшл дерлік уақыт кетсе, СШҚ-ды қысқарту туралы екінші
келісім (ШҚҚ-2) ... ... ... (1,5 жыл) ... қана ... ШҚҚ-1 шарты күшіне енгенге дейін 1993 жылы 3 қаңтарда Мәскеуде қол
қойылды. Келісім мәтінінен басқа қүжаттарға қол ... Ауыр ... ... және ... ... ... бойынша уағдаластық
туралы меморандум, ауыр ҚБР-ды жоюды реттейтін процедуралар ... ... ... үшыру қондырғыларын ... ... ... ... ... және ауыр бомбалаушыларды көрсету ... ... ... сияқгы қүжаттар ШҚҚ-2 шартының ажырамас бөлігі
болып табылады. АҚШ Сенаты ШҚҚ-2 ... 1996 жылы ... ал ... ... оны тек 2000 жылы ... ... [51, с. ... келісім ядролық қарусыздану үрдісін жеделдетіп, екі жақтың СШҚ-ын
неғүрлым көбірек 3000-3500 зарядқа дейін қысқартуды көздейді [51, с. ... ... ... ... ... жоқ, бірақ ЖБ БББ ҚБР-
ға толық тыйым салынды. ШҚҚ-2 шартының алғашқысынан өзгешелігінің бірі ... ... ... ... ... ... ... болды.
33
ШҚҚ-2 шарты орындалған жағдайда Ресей мен АҚШ-ның жердегі, әуеде ... ... ... күштерінің ұрыс зарядтары бойынша ара-
қатынасы шамамен төмендегідей болады деп келісілді: ҚБР - ... 500 ... 1000 ... СҚБР - ... 1750 ... ... АБ ... ал Ресейде 1000 бірлікке дейін шектеледі.
Стратегиялық қондырғылар сипаттамасы: ҚБР - Ресейде шамамен 700 "РС-
12M" (SS-25) және ... (SS-19) 100 ... ал ... ... ... ... ... Ядролык күштердің теңіздегі құрамдас бөлігі - АҚШ-нда
"Трайдент-П" ракеталарымен ... ... ... 14 атомдық сүңгуір
қайықтан түратын болды, ал Ресейде жаңа үлгідегі қайықтарды қоспағанда 20
"РСМ-52" (SS-H-20) жүйесімен ... ... ... 6 атомдық сүңгуір
қайығы; 16"РСМ-54" (SS-H-23) жүйесімен қаруландырылған "Дельфин" ("Дельта-
ІҮ") типті 7 ... ... ... жэне 16 ... ... ... "Кальмар" ("Дельта-Ш") типті 11 атомдық сүңгуір қайықтан түрады.
Ядролық күштердің авиациялық құрамы: Ресейдің ... ("Bear") ... және Ту-160 ауыр ... ал ... В-52Н типті 64
жэне В-2А типті 20 стратегиялық бомбалаушы қалатын ... [29, с. 189]. ... ... қол қою сәтіне карай ядролық арсеналдың жерге, теңізге жэне эуеде
орнатылатын күрамаларының пайыздық ара-қатынасы Ресейде - 60:10:30, ал ... - 20:55:25 ... Шарт ... ... бүл көсеткіш - 30:50:20
болмақ.
Шартқа сэйкес қаруды қысқарту жұмыстары 2003 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... бұл келісімнің елдің қауіпсіздік
мүдделеріне лайықтығы, сондай-ақ аталған ... ... ... ... үшін ... және техникалық мүмкіндігі жөнінде пікір-
таластар созылып кетті. Ақыры 1997 жылы ... ... қол ... қысқарту талаптарын орындау мерзімін ұзарту туралы ... ... ... 2007 жылы 31 ... дейін шегерілді [48, с. 165]. Шартты
АҚШ-да, Ресейде де бекіткендеріне қарамастан ол әлі толық күшіне енген жоқ.
2001 жылы 13 ... АҚШ 6 ... ... РҚҚ ... ... біржақты
шығатыны жөнінде мәлімдеді. Осы оқиғаға байланысты бірқатар сарапшылар СШҚ-
ды ... ісі ... ... ... ... болжам жасап жатты. Соған
қарамастан 2002 жылы 24 мамырда Мәскеуде Ресей Федерациясы мен АҚШ ... ... ... қысқарту туралы шартқа (ШПҚ) ... Осы ... ... 2012 жылдың 31 желтоқсанына қарай уағдаласушы
тараптардың әрқайсысында ... ... ... саны ... ... ... [73]. ... қысқарту барысындағы өзгерістер
сипаттамасы № 3 кестеде берілген.
АҚШ Сенаты ШПҚ-ын ... ... ... 2003 жылы 7 ... ... жылы 14 мамырда РФ-ның Мемлекеттік Думасы қабылдаған «РФ мен ... ... ... ... ... жөніндегі шартты
бекіту туралы» Федералдык заңға 29 мамырда В. Путин қол ... ... ... ... беттен түратын бүл келісімде бақылау
34
шаралары қарастырылмаған, десекте оған қол қою ... ... ел ... ... бұл ... қысқартуға деген саяси
ерік-жігердің сақталғандығын ... ... 1 ... - ... қысқарту
барысындағы өзгерістер сипаттамасы
| ... ... |ШҚҚ -2 ... |ШПҚ -3 ... |
| ... 2002 ж. |бойынша 2008 ж. |бойынша2013 ж. |
| ... ... ... |
| |АҚШ жөне ... |АҚШ және ... |АҚШ және ... |
|Стратегиялық |6000 |3500 |2200 ... | | | ... ... | | | ... саны | | | ... | | | ... бұл ... ... екі держава арасындағы ядролык қарусыздану
үрдісі жақын болашақта ... ... ... ... ... ойды ... 1990 ... ортасы мен 2000 жылдардың басында орын алған ... АҚШ ... ... қиындықтарға, алауыздықтарға ... ... ... ... ... ... қол
жеткізілді. Яғни көптеген ... ... XX ... мен XXI ... ... орын алған екі держава арасындағы ... ... ... қол ... ... ... үрдісі мүлдем
тоқтап қалады деген күдікті сейілтіп тастады. Демек ... де бүл ... ... түжырым жасауға болады. ... ... ... ... ... ... айтып жатса да, ядролық державалар
қаруларын аластауға асықпайды, олар жақын болашақта өз ... ... ниет ... және ... жаппай ядролық қарусыздануды тек ұзақ
мерзімді мақсат екенін мәлімдеді. Сондықтан, ... ... әлем ... ... ... асыру қиындап кетті, бірақ оның бүкіл ... ... ... ... ... 60 жылдарының соңына қарай «қырғи-қабақ соғыс»
жағдайында қарусыздану, ... қару ... мен ... ... болдырмау
шаралары қолға алынып, бүл үрдіс ядролык қаруға ... ... әрі ... ... ... ... бір ... үласты. КСРО мен АҚШ-
тың қарулары ... ... ең көп ... ... сол ... және АҚШ ... СШҚ шектеу және қысқарту жөніндегі екіжақты
келіссөздерді карастыру маңызды. «Нағыз» қарусыздануға нақ осы ... ... қол ... ... ... ... ... нақты оң нәтиже берді.
Жалпы ядролық қарусыздану мен ... қару ... ... ... ... ... ескеру қажет. Ал ядролық қару таратпау тәртібін
нығайту тетіктерінің бірі болып табылатын ... ... азат ... ... ... ... ... құру
барысындағы саяси-дишюматиялық күрестің кейбір қырлары ... ... ... ... ... Ядролық қарудан азат аймақтардың халықаралық-құқықтық мәртебесі.
Ядролық қаруды таратпау ісінде және аймақтық қауіпсіздікті ... ... ... азат ... (ЯҚАА) құру үрдісінің зор маңызы бар.
Ядролық карусыз аймақ идеясы ... ... ... таратпау және жалпы
қарусыздану шарасы ғана емес, сондай-ақ бұл аймақтық қақтығысты жағдайларды
бәсеңдетудің елеулі ... ... ... Осы ... ... ... ... қарусыз аймақ, оған қатысушы мемлекеттерге ядролық қаруды
таратпау туралы шартпен ... ... ... ... ... артықшылықтар береді: олар ядролық державаларға ... ... ... ... салып, ядросыз мәртебесін толық орнатады (бүл
ЯҚТШ-да ескерілмеген); ядросыз аймаққа ... ... ... ... ... ядролық державалар тарапынан заң ... ... ... алады (ЯҚТШ-на қатысушы ядросыз елдер
мүндайдан қүралақан).
Халықаралық қауымдастық ЯҚАА қүру туралы ... ... ... ... ... ең ... де ... қүралдарының бірі деп
санайды. Б¥¥-ның 1975 жылғы 11 желтоқсандағы Ж3472В ... ... ... анықтама берілген: «Ядролық қарудан азат аймақ деп БҮҮ-
ның Бас Ассамблеясы солай деп таныған, мемлекеттердің ... ... ... ... ... шарттың күшіне сәйкес еркін жүзеге
асыру жағдайында қүрған ... ... ... оларда: осы аймақ
турасында әрекет ететін, соның ішінде, аймақты ... ... ... қарудың мүлдем жоқтығы туралы мәртебе белгіленеді, сол
мәртебеден туындайтын міндеттемелердің сақталу ... ... ... мен ... ... ... қүрылады" [74]. Сондай-ақ
БҮҰ ондай аймақтарда ядролық қарудың ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір түріне жол
бермеуді үсынды.
Б¥¥ 30 жыл бүрын ЯҚАА-ды ... және ... ... етудің тиімді қүралы ... ... ... қүру ісін
барынша қолдайды. Бас Ассамблея мемлекеттерді іс жүзінде бар «аймақтарды»
қалыптастыруды аяқтау үшін ... ... ... және жаңа ... ... ... ... тиісті қарарлар қабылдады. Қүрлықтар мен
әр түрлі мемлекеттерді қамтитын әлемнің түкпір-түкпірінде ЯҚАА қүру идеясы
ЯҚТШ негізінде қалыптасқан ... ... ... бағытталған қуатты
тетіктердің бірі болып табылады.
1968 жылғы ЯҚТШ-ның VII бабында «шарттың ешқандай ережесі қандай-да бір
мемлекеттер тобының өздеріне ... ... ... ... мүлдем
болмауын қамтамасыз ету мақсатымен аймақтық келісім-шарт жасасу
36
құқығын бұзбайды» делінген [15, с. 253]. Осынау беделді халықаралық-
құқықтық қүжатта ... ... ... ... ... ... табыска жетті деуге болады.
Бүгінгі күнде ядролық қару жоқ аймақтар ... ... ... ... ... ... түбінде, Тынық мүхиттың
оңтүстік бөлігінде, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Африкада қүрылды. Бүдан
басқа Оңтүстік Азияда, Таяу ... ... ... ... ... ЯҚАА
қүру үсыныстары қарастырылып жатыр. Ал жақында ғана ... ... ЯҚАА қүру ... ... Қазіргі кезде ядролық қарудан ада аймақтар
әлемнің 111 мемлекетін және жер қүрлығының (Антарктида ... ... ... 50%-нан астам көлемін қамтиды [75].
Өткен ғасырдың 50 жылдарының ортасынан бастап ядролық қаруды таратпау
міндеттерін ... ... ... ... ... ... немесе бір топ мемлекеттердің ЯҚАА қүру үсынысының нәтижесінде
«ядросыздандырудың аймақтық тәсілі концепциясы» дами бастады. Осы ... ЯҚАА қүру ... ... ... ... ... ... Одағы мен оның Варшава шарты бойынша одақтастары еді. ... ... ... осы ... ... елдердің шекарасына жақын маңда
Американың ядролық қаруын орналастыруын болдырмау немесе шектеу ... ... рет ... Еуропада атомсыз аймақ күру идеясы 1956 жылы 27
наурызда Б¥¥-ның қарусыздану комиссиясыньщ ... кіші ... ... ... ... және ... ... күштерді қысқарту туралы
үсынысында» айтылған еді. Онда қарусыздану мәселесін шешудегі маңызды ... ... екі ... ... ... ... ... мемлекеттердің аумақтарын қамтитын Еуропадағы қаруды шектеу және
инспекциялау айлағын ... ... атап ... ... ... ... державалар әскерлерінің рүқсат етілген деңгейі, сонымен
қатар, «аталған аймақта атомдық ... ... және ... ... ... ... ... түрін орналастыруға жол бермеу» ескерілуі
тиіс болды [76].
1957 жылы Полыпа Халық ... ... ... ... А.
Рапацкий Б¥Ү-ның Бас Ассамблеясында ГФР, ГДР, Польша және Чехословакия
аумақтарын ... ... ... ЯҚАА қүру ... ... ... ... «Рапацкий жоспары» деген атпен белгілі). 1958 жылдың ... ... ... ... ... нақтылап, ... осы ... ... ... ... атом қаруын
қолданбау, ядросыз аймақтың мәртебесіне қауіпсіздік кепілдіктерін беру және
оның орындалуын бақылау міндеттемелері белгіленген ... [20]. ... ... ... ... ... соңғысы оған ашық түрде қолдау
көрсеткен еді.
Атомсыз аймақ күру ісі ... ... ... ... ... ... ... бүзуы мүмкін деген дәлелдерін келтіруіне
37
байланысты Полыла үкіметі Мәскеумен келісе отырып, өз үсынысына өзгерту
енгізді. 1958 жылы ... А. ... ... ... құру ... ... бөліп орындау мәселесін талқылауға дайын екендігін мәлімдеді. Ол
жоспарға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... орналастыру тоқтатылса, екінші кезеңде тиісті бақылау ... ... ... іске асырылып, онымен бір мезгілде әдеттегі
қаруларды да қысқарту көзделген болатын.
Еуропада ЯҚАА қүру жөнінде Кеңес ... 1950-60 ... тағы ... ... ... 1957 және 1959 жылдары Н. Хрущев ... ... ... теңізі аймағын атомдық-ракеталық қарудан азат «мәңгі
бейбітшілік аймағын» қүруды үсынды. 1958 жылдың ... ... ... Н. ... Балқанда және Адриатика теңізі ауданында атомдық және
ракеталық қарудан азат аймақ ... ... ... бүл ... ... 1959 ... 25 ... мәлімдемесінде ресми түрде баяндалды.
Балқанда және Адриатика ауданында ЯҚАА қүру ... ... ... И.Б. Тито 1959 жылы ... Греция және бүкіл Балқан түбегі де
атомсыз ... ... ... - деп ... Бүл ... ... ... атауға ие болды [76, с. 423].
Еуропадан тыс әлемнің басқа да аудандарында ЯҚАА қүру идеясы бар еді.
1958 жылы ... тағы да сол ... ... Таяу және Орта ... ... ракеталық қарудан азат, бейбітшілік аймағы болсын деген үсыныс жасады.
1959 жылдың басында болып өткен КОКП-ның XXI съезінде жасаған баяндамасында
Н. ... ... ... және ... мүхит бассейнінде бейбітшілік аймағын,
және бірінші кезекте атом қаруынан азат аймақ қүру қажет» - деп ... с. ... жылы ... сыртқы істер министрі Э. Унден «ядролық клубқа»
балама ретінде «ядросыз ... қүру ойын алға ... Бүл ... тарихта
«Унден жоспары» деген атпен белгілі. Б¥¥ Бас Ассамблеясының шешімімен ... осы ... ... ... ойын білу ... ... жолданды.
Бүған жауап ретінде Швеция үкіметі «Еуропадағы ... ең ... ... ... ... екендігін хабарлады [50, с. 180].
1963 жылы мамыр ... ... ... У. ... Еуропаның
солтүстігін «атомсыз аймақ» деп жариялауды үсынды. Ол «солтүстік-еуропалық
елдер қазір іс ... ... ... қүрап отыр және қалыптасқан жағдайды
езара міндеттемелер арқылы бекіту, олардың жүргізіп отырған саясатының
өзгермегендігін ... ... ... еді» -деп ... ... Одағы бүл үсынысқа оң көзқарас білдірген болатын.
1963 жылы ... ... ... ... теңізі
аумағыиың мемлекеттеріне, сондай-ақ АҚШ пен ... ... ... аймағын ракеталық-ядролық қарудан азат ... деп ... ... нота ... жылы ... ГДР-ның үкіметі ГФР-ның үкіметіне екі герман
мемлекеттерінің ядролық ... ... бас ... жөнінде келісім-шарт жасасу
38
ұсынысымен қайырылды. Бұл идея көптеген жылдар бойы іске аспай, тек
өткен ... 90 ... ... ғана орындалды. Екі ... ... ... ... ... ... ... ішінде 1990 жылы қыркүйекте Мәскеуде қол қойылған «2+4» шарты бойынша
Германия ядролық қару алудан, иеленуден және өндіруден бас ... жылы ... ... ... атомсыз аймақ құруға бағытталған
нақты қадам ретінде Орталық ... ... ... ... ... ... бұл іске дайын екендігін тағы бір мәрте қуаттады.
Жоғарыда келтірілген КСРО-ның ... ... ... ... - ... ... 50 жылдардың соңы мен ... ... ... ... бүл ойды алға ... ... көруге болады. Тіпті ядролық қарусыз аймақтардың маңыздылығын
1961 ... ... ... ... КОКП бағдарламасында, яғни
билеуші партияның ... ... ... ... ниеті болған.
Бірақ қарусыздану саласындағы басқа да нақты үсыныстар сияқты ... бүл ... де ... ... ... енгізілмей
қалды.
Батыс елдері (АҚШ пен оның одақтастары) болса Кеңес Одағы және оның
одақтастары тарапынан айтылған ... ... ... ... жалпы алғанда теріс көзқарас үстанған және сенімсіздік танытып,
күдікпен қарайтын еді. Көбінесе олар ... ... ... ... ары ... кезекті насихатшылдық пен популистік шара деп
қабылдайтын еді.
Дегенмен бірі-біріне ... ... екі ... және социалистік жүйелердің арасындағы ядролық ... ... ... ядролық қарудың таралу үрдісін шектеу
жолындағы бірқатар ... ... мен ... қабылдауға бағытталған
бірлескен күш-жігердің арқасында елеулі табыстарға қол жеткізілді деуге
болады. Atom ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің мүддесіне сай келетін ядролық қаруды
таратпау режимін нығайтып, ЯҚАА ... ... ... ... бірте-бірте үштай түсті. Өкінішке орай, адамзат оны толық жоя ... ... ... де оның ... ... ... ... шектей алды.
Үлттардың үжымдық ізгі ниетіне куәлік ететін алғашқы қүжат 1959 жылғы
Антарктида жөніндегі шарт ... ол ... ... ... ... ғана
пайдаланылатын, ядролық қарудан азат, ресми қүрлықтық аймақ деп жариялады.
Шарттың негізгі талаптары бойынша ... ... ... ... ... оның ... ... материалдарды әкелуге, сондай-ақ
әскери және өндірістік қызметтің барлық түріне тыйым ... ... ... ... ... және ... жағдайда
Антарктиданың ешбір нүктесінде ядролық қару орналастыруға қүқықсыз екендігі
айқындалды. Шарттың жоғарыда ... ... ... қүрлықты кейбір
елдердің (Үлыбритания, Чили, ... оған ... ... ... ... да бар.
39
Антарктиданың ғылыми зерттеулер үшін әлеуетті мүмкіншіліктерін түсінген
КСРО мен АҚШ, осы ... ... ... әзірлеу және қол қою ісінің басты
үйымдастырушылары болды. Бақылау ... ... ... ... ... ... барлық аудандары, ондағы барлық станциялар, ... ... ... ... ... ... түсіру және
тиеу орындарындағы барлық теңіз және әуе кемелері, ... ... үшін ... ... делінген [18, с. 26]. Шарттың
күшіне енген уақытынан (1961 жылы 23 ... бері ... ... ... Ол ... рет ... жоқ. ... шартқа қатысушы болып 44
мемлекет қосылған.
1967 жылы 27 қаңтарда Айды және басқа да аспан денелерін қоса ... ... ... мен ... ... ... ... туралы шарт жасалды [21, с. 11-17]. Ол күшіне 1967 жылдың 10
қазанында енді. Осы халықаралық шарт ... Жер ... ... табиғи серігінде (Айда) және Күн жүйесінің басқа ғарыштық нысандарда
ядролық қаруды ... ... ... ... кез-келген түрін сынауға
және орналастыруға, онда әскери маневрлер өткізуге тыйым салынды.
1962 жылғы Кариб ... ... ... мен ... ... ЯҚАА
қүру идеясына алып келді. Ядролық державалар арасында ықтимал қақтығыстың
қауіптілігін сезінген Бразилия 1962 ... ... ... ... ... ... ... аймақ деп тану туралы ойын алға
тартты. Бұл бастаманы басқа да латын-американдық елдер ... ... ... ... және ... қарусыз аймақ қүру жөніндегі
қарардың жобасын ... оны 1963 жылы ... ... ... ... Мексика еді. «Ядролық қарусыз аймақ»
идеясын жүзеге асыру ісінде ... рөл ... ... ... ... ... Роблес болатын. Кейінірек оған бейбітшілікті
нығайтуға қосқан ... үшін ... ... ... жылы ... ... ... Чили, Боливия және Эквадор
президенттері өз үкіметтерінің ... ... ... оны ... ... ... сақтамауға және сынамауға міндеттеме алатын көпжақты
келісім бекітуге әзірлігі жөніндегі декларацияны ... 1963 жылы ... ... Латын Америкасы елдерінің бастамасымен, аймақ
мемлекеттері ... ... ... күру туралы уағдаластыққа қол жеткізу
жөніндегі шараларды қарастыруға ... және ... ... ... бүған жәрдемдесетіндігіне үміт білдірген қарар қабылданды.
КСРО, Куба және басқа социалистік елдер бүндай аймақтың қүрылуын қолдай
келіп, бірақ үсыныста ... ... ... ... ... ... осы
географиялық аймақтың жалғыз ядролық ... ... ... деп атап ... Олар АҚШ, ... мен ... каналы
аймақтарын қоса есептегенде, өзінің оңтүстік шекарасы ауданында ядролық
қару ... ... ... және ... Гуантанамоны қоса
есептегенде, Кариб бассейні мен Оңтүстік Америкадағы
40
өзінің барлық әскери базаларын жоюға тиіс деп ... ... ... ... иеліктері бар батыс елдері мен Құрама ... ... ... қару ... және оған ... кепілдік беру қажет болды. Бұндай міндеттемелер оларға
тиімсіз деген АҚШ-тың ... ... ... ... мен ... ... ... Латын Америкасында ЯҚАА құру жөніндегі
мәселені шешу мүмкіндігін жоққа шығарады деп есептеп, қарарды дауысқа ... ... ... Дегенмен ядросыз аймақ құру туралы ... ... ... 1965 жылы ... ... ... әзірлеу жөніндегі
дайындық комиссиясы өз қызметіне кірісті. Сол жылы тамыз-қыркүйек ... ... ... ... ... ... аймақ қүру
жоспарына, олардың көзқарастарын білу үшін осы аймақта иеліктері ... және ... ... ... ... жүргізу комитеті
қүрылды. Толып жатқан келіссөздер мен ақылдасулардан кейін, ақыр ... жылы 14 ... ... ... ... ... Латын
Америкасында ядролық қару жоқ ... қүру ... ... қол ... ... Шарт күшіне 1969 жылы 15 сәуірде енді.
Дамыған ядролық бағдарламалары болған екі мемлекет - Аргентина ... ... ... қол ... ... Осы ... әскери
режимдердің биліктен кеткеннен кейін ғана екі ел арасында сенім орнатылып,
нәтижесінде 1991 жылы ... ... ... мүмкіндігі туды. Шарт латын-
америкалық елдердің барлығы оны бекіткен кезде толық ... ... ... ... ... ... жалғыз ел - Куба қалды. Куба шартқа
1995 жылы наурызда қол қойды.
Шарттьщ екі қосымша хаттамасы бар. Біріншісі, қүрылған ядросыз ... ... (АҚШ, ... ... ... ... ... иеліктеріне де ядросыз мәртебесі таратылатындығы туралы және
екіншісі, ядролық державалардың ... ... ... ... ... қарастырады. Қазіргі кезде шарттың ... ... ... державалар қосылды.
ІЫарт ядролык қарусыз аймақта ядролық қаруды әзірлеуге, иеленуге,
сынауға, сақтауға және ... ... ... Алайда «Тлателолко
шартының» екі осал түсы бар: біріншісі, аймаққа қатысушы елдердің бейбіт
мақсатта ... ... ... ... ... ... ... аймақ арқылы ядролық қаруды тасымалдау (транзит) мүмкіндігі
сақталған. Аймакка ... ... ... ... ... ... ... болатын, бірақ сонымеи бірге ... ... және оньщ ... бақылауға арналған бүл елдердің жеке
үйымы да ... еді ... ... іс ... барлығы МАГАТЭ
кепілдіктерімен шектелді.
Тлателолко шарты жаңа ЯҚАА қүруға бағытталған кейінгі іс-шараларға үлгі
боларлық ... ... ... ... ... мақсатта пайдалануға тыйым ... ... ... ... ... 1968 жылы ... ... комитеттің қарауына берген «Жанталаса қарулануды тоқтату және
қарусыздану бойынша кейбір кезек күттірмес шаралары туралы меморандумында»
жариялаған болатын. ... ... ... КСРО мен АҚШ қарусыздану
жөніндегі ... ... ... немесе кез-келген басқа да жаппай қырып-
жоятын ... ... ... ... ... салатын шарттың бірлескен
жобасын үсынды.
1970 жылы БҮҮ Бас Ассамблеясының XXV сессиясында қарусыздану жөніндегі
комитет дайындаған ... бен ... ... және оның ... ядролық
қаруды немесе жаппай қырып-жоятын қарудың басқа да ... ... салу ... ... ... ... ... дауыспен мақүлданды. Сөйтіп
шарт, қол қою үшін 1971 жылы 11 ... бір ... ... ... ... ... Ол 1972 жылы 18 ... күшіне енді [18, с. 52-57].
Шартқа қатысушы елдер теңіз бен мүхит түбіне және оның ... ... 12 ... ... ... шегінен ары қандай-да бір ядролық
қаруды немесе кез-келген жаппай қырып-жоятын қарудың ... да ... ... ... ... ... немесе қолдануға арналған
қүрылыстарды, үшыру қондырғыларын және кез-келген басқа-да ... және ... ... ... ... олар ... осындай іс-әрекетке итермелемеуге, ынталандырмауға және
көмектеспеуге міндеттеме алды.
Қүжатта мемлекеттердің ... ... ... ... ... зерттеліп дайындалған қадағалау жүйесі қарастырылған. ... ... ... қатысушы басқа елдердің ядролық салада
жүргізілетін қызметін бақылау қүқығы бар (әрине, егер бүл ... ... ... ... ... ... ... бен
мүхит түбінде және оның қойнауында жанталаса қарулануды ... одан арғы ... ... ... ізгі ниет ... ... де өте маңызды.
1974 жылы БҮ¥ Бас Ассамблеясының 29 сессиясында Иран мен ... ... Таяу ... ЯҚАА қүру ... ... ... рет қаралған
болатын. Бүл мәселе бойынша қабылданған қарарда бастама қолдау ... ... бір ... қандай түрде болмасьш ядролық қаруды өндіруден,
сынаудан, алудан бас ... ... ... - ... ... ... әлем қауымдастығы тарапынан кең қолдау тапты, оны барлық ... де ... ... ... ... оған ... ... көзқарасын
жасырмады.
1978 жылы Бас Ассамблея Израильдің ядролық әлеуетінің өсуіне қолғабыс
етуі мүмкін ... ... ... тоқтатуға шақырған ... ... 1979 жылы 34 ... Таяу ... ЯҚАА қүру ... бастауды үсынды, ал Израиль болса қалыс ... ... ... ... Таяу Шығыс аймағының басқа елдері - ... ... ... ... ... ... ... Осы
фактіні ескере отырып, оқшауланып қалу алдында түрған Израиль, 1980 ... ... 35 ... ЯҚАА қүру ... өзі
42
ұсыныс жасауға мәжбүр болды. Алайда мамандардың пікірінше, Израильдің
бүл қадамы дипломатиялық айладан басқа түк емес еді. ... ... ... ... ... ... әскери сипатта дамытып және онда ядролық
зарядтар мен оны жеткізу қүралдарының бар ... ... ... ... шаралардан кейін де бүл мәселе талай рет күн
тәртібіне қойылды. Бірақ Таяу ... ... ... ... ... және
осы дағдарысты реттеу ... ... ... отырғандығы ЯҚАА-тың
қүрылуына кедергі келтіруде.
1974 жылы мамырда Үндістан ядролық ... ... ... ... ... ... ЯҚАА қүру ... үсыныс жасады. Осы жылы Б¥Ү-ның
Бас ... ... бүл ... ... және бүл мәселе ... ... ... ... ... Исламабадтың үсынысын
ресми ядролык мемлекеттерден АҚШ пен Қытай жақтап дауыс ... ал ... және ... қалыс қалды. Пәкістанның бүл үсынысы, Үндістанға
ядролық бағдарламасын одан ары ... жол ... ... ... ... ... ... оқиғалар көз жеткізді. Бүгінгі күні соңғы
екі мемлекет өздерінің ядролық қаруларын тағыда сынап, ... ... ... ... пен Дели ... ... қару бар ... жариялап, ендігі жерде ядролық держава ретінде мәртебелерін заңдастыру
жолдарын қарастырып жатыр.
Оңтүстік Азияда ЯҚАА жасау ... Бас ... ... да ... рет ... ... қарарларды қабылдау барысында
дауыс беру нәтижесі, бүл идеяның жүзеге асуын ... ... ... ... ... қалыптасқан күрделі саяси жағдайдың
көрінісі іспеттес еді. Сондықтан, тек ... ... және ... ... ... ... ғана осы ... ЯҚАА қүру ниетін
жаңғырта алады деп есептейміз.
1983 жылы Австралия Тынық ... ... ... ЯҚАА ... ... себебі оның аумағында бір кездері ағылшындықтар ядролық
сынақтар жүргізген болатын. Одан басқа, бүл ... АҚШ та ... ... ... ... ... ... жүргізді. Осыған жақын жерде, Муруроа
және Фангатауфа атоллдарында Франция да осы ... ... ... ... жоқ еді. ... жылдары Франция бүнда 6 ядролық
жарылыс жасады. Тек 1996 жылы ақпанда сынақтарды біржола тоқтатқаны ... ... ... Жак ... өзі ... ... ... сынақ
полигондарьш демонтаждауды 2000 жылдың басында аяқтады.
1985 жылы ... Жаңа ... ... Гвинеяны, Соломон
аралдарын, Науруды, Вануатуды, Жаңа Каледонияны және Океанияның басқа ... ... ... ... ... бөлігінде ЯҚАА қүрылғандығын
жариялаған Раротонга шартына қол ... Шарт ... 1986 жылы ... енді [16, с. ... Шарт ... ... оңтүстік бөлігінде
ядролық қаруды алуға, әзірлеуге, оны ... ... ... ... ... ... ... тастауға тыйым салады. Аймақтағы мемлекеттердің
теңіз порттарына ядролық қаруы бар кемелер тек мүше ... ... кіре ... ... ... ... шектелмеген, одан шығу аса
күрделі іс, өйткені одан шығу үшін шарт ... ... ... ... ... ... ... жылы желтоқсанда Бангкок қаласында (Тайланд) Оңтүстік-Шығыс Азияда
ЯҚАА қүру туралы шартқа қол койылып, оған АСЕАН елдері мүше ... ... Ол 1997 жылы ... ... ... Аймақ елдері өндірістік
потенциалдарын ... ... мен ... ... даму болашағы үшін аймақтық қауіпсіздіктің маңызын түсініп,
әсіресе ... ... 90 ... ... ... АҚШ әскери
базаларын жойғаннан кейін ықтимал ядролық ... ... ... ... ... қадам жасады. Алайда Бангкок шарты, сол ... ... ... - ... ... су кеңістігінің түбінде
радиоактивті ... ... және ... ... ... ... ... тікелей тыйым салатын ережелер жоқ.
ЯҚАА қүру барысында ресми ядролық державалардың осы мәселеге көзқарасын
есепке алу ... ... Осы ... ... Бангкок шарты кейбір
келеңсіздіктерге тап ... Шарт ... ... ... ... ... теңізіндегі кейбір аралдарға (Спратли аралдары) деген
аумақтық талаптарына байланысты Қытай шарт ... ... ... ... бай әрі стратегиялық теңіз жолдарына жақын ... мен ... ... ... ... ... ... Шарт
талаптары бойынша 200 мильдік бірыңғай экономикалық аймақ ... бүл өз ... Үнді ... ... ... ... ... кемелердің өтуін шектеуі мүмкін. ... ... тағы бір ... ... - АҚШ ... білдірді.
1960 жылы Б¥¥ Бас Ассамблеясының XV сессиясында Африканың бір ... осы ... ЯҚАА қүру ойын алға ... ... ... ... болатын (бірақ бүл жоба дауысқа ... жоқ). ... ... XVI ... ... ... бастамасымен БҮҮ-на
мүше мемлекеттерді Африканың аумағын, аумақтық суларын, әуе кеңістігін
ядролық қаруды ... ... ... ... үшін ... ... және осы қүрлықты ядролық қарусыз аймақ деп қарастырып, тануға
шақырған қарар ... ... ... ... ... болған 1960 жылы
Алжирде француздар бастаған ядролық сынақтары еді (17 ядролық ... ... тек 1966 жылы ... жылы ... ... ... елдерінің конференциясы және 1964
жылы қосылмаған елдердің мемлекет және ... ... ... ... ... аймақ деп жариялау туралы шешімді
қүрметтеуге ... ... ... үндеу жолдады. Н. Хрущев Аддис-Абеба
конференциясына қатысушыларына жолдауында, егер Қүрама Штаттары
44
мен басқа да ядролық державалар бір мезгілде ... ... ... ... да ... ... қару ... құрлық ретінде
қарастырып, қажетті кепілдіктер беруге дайын екендігін қуаттады.
Африка бірлігі ұйымының мемлекет және үкімет басшылары Ассамблеясының I
сессиясында ... ... ... ... деп жариялау туралы
декларациясы осы бағыггағы маңызды қадам болды. Құжатта Африка ... ... ... ... ... өндірмеуге және оған бақылау
орнатпауға міндеттеме алуға дайындығы жөнінде ... 1965 жылы ... ... XX ... да бұл ... қолдау тапты. Қарарда,
Африка елдеріне ядролық қаруды иеленуден бас тарту, ал ядролық державаларға
тікелей немесе жанама кайсыбір мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... оны ... қолғабыс етілуі мүмкін ғылыми
мәліметтерді бермеу және ... ... ... үсынылды.
Африканы ядролық қарусыз аймақ деп жариялау мәселесі Б¥¥ ... XXIX, XXX ... ... ... аталған мәселені
Б¥¥ шеңберінде талқылау барысында жаңа ... ... ... ... XXXI сесссиясында қабылданған қарарда ОАР-ның әскери ... ... одан ары ... Африкада ЯҚАА қүру күш-жігерін әлсіретеді
деп айтылған. Сонымен ... ... әлем ... ... ... ... қару жасау мүмкіндігін тудыратын қандай-да бір жабдықтарды,
бөлінетін материалдарды және ... ... ... ... ... Бас Ассамблеясы Африка қүрлығында ядролық қарусыз аймақ
қүру туралы қарарлар ... ... ... ... қару ... алу
жоспары батыл түрде айыпталып, нәсілшіл ... ... ... барлық түрін тоқтату талап етілді. Тек ОАР-дағы әділетсіз
билік ауысқаннан ... ғана ... ... ... және ... ... ядролық оқтүмсықтардан бас тартуға, сөйтіп бүл елдің 1991
жылы шілдеде ЯҚТШ-на қол қоюына мүмкіндік туындады.
1992 жылы ... ... ... ... мен Б¥¥ ... 1996 жылы ... Каир ... ... ... ... қүру ... шартқа қол қойылуына алып ... [78]. Шарт ... ... жеріне (ОАР-дағы қала) байланысты оны ... ... деп ... қүру әрекетінің іске аспай қалған мысалдары да бар. 1992 жылы
Корея түбегінде ... ... қүру ... КХДР мен ... Корея
бірлескен декларация қабылдаған болатын. Өкінішке орай, тіпті кейде өткір
қақтығысты ... ... алып ... қауіпті саяси алауыздықтар
салдарынан бүл уағдаластық күшіне енбеді. Ол былай ... 2004 ... ... ... ЯҚТШ-нан шығамыз деген мәлімдемесінен кейін бүл
бастаманың жуық ... ... асуы ... Шығыс Еуропада ЯҚАА қүру ойын жуықта Беларусь ... де ... еді. ... орай ... А.
45
Лукашенконың бастамасымен 1997 жылы 8-9 сәуірде Минск қаласында
"Орталық және ... ... ... ... құру ... мен ... халықаралық конференция өткізілген болатын [79]. Бірақ НАТО-ның
жаңа мүшелері, әсіресе Польша, Ресей ... ... ... ... ... ... Ал ... Таяу Шығыста ЯҚАА құру
бастамасын алға жылжытуға Израильдің ЯҚТШ-на қосылмай отырғандығы ... жылы 28 ... ... ... ... орталық-азиялык бес мемлекет
басшылары кездесуінің қорытындысы бойынша ... ... ... ... ... аймақ қүру идеясы жоғары дәрежеде
қолдау тапты. Қүжат ... ... ... ... ... 50 ... ... Азияны ядросыз аймақ деп жариялау идеясын қолдауға
шақырды. Ол аймақтағы басқа ... ... үшін де ... ... ... Азияда ядросыз аймақ жасау және ядролық технология мен
шикізаттың шығып кетуіне қарсы күресті қоса ... ... ... ... ... ... деп танылды [80].
Ядролық қарусыз аймақтар жасау ісі «қырғи-қабақ соғыс» түсында басталып
ол аяқталғаннан кейін де жалғасын тапты. Таяу Шығыс, ... ... ... ... ... ... ... ЯҚАА қүру үшін күрес
жүргізілуде. Сондай-ақ геостратегиялық маңызы бар өңір ... ... ЯҚАА қүру ... ... Жалпы әрбір ЯҚАА-тың ерекшелігі
мүқият талдауға лайық, өйткені олардың халықаралық-қүқықтық рәсімделуінің
өзіндік динамикасы бар. ... ... ... ... сол ... ... мен таратпау тәртібінің әмбебап нормаларын үйлестіру ... Осы ... ... ... ... ЯҚАА-дың сындарлы
тәжірибесі Орталық Азия республикалары үшін өте маңызды.
Жоғарыда қарастырылған төрт ... ... ... мен қызметі,
сондай-ақ жаңа ЯҚАА қүру әрекеттері әлемнің барлық елдерінің жартысынан
көбін камтыған мемлекеттердің қауіпсіздігін ... бүл ... ... ... ... ... биполярлық тәртіптің күйреуі аймақтық
деңгейдегі қатерлерге деген назарды күшейтті және ... ... ... шешімін табудың жаңа жолдарын іздестіруге лажсыз
итермелейді. Бүл түрғыдан алған, ЯҚАА-тар, экономикалық интеграциямен ... ... ... ... ... ... ... азайтуға
мүмкіндік беретін үжымдық қауіпсіздіктің бір түрі болып келеді.
«Қырғи-қабақ ... ... ... ... ... деген
көзқарасын айтарлықтай өзгертті. Ол кезде «ядролық бестіктің» үсынылып
отырған қандай-да бір ... ... ... ... ... ... Яғни ... мемлекет ядролық қаруды орналастыруды жоспарлап
отырған өңірде ЯҚАА қүруға жол бермеуге ... ... ... қарсыласы
қандай-да бір өңірде өзінің ядролық қаруын орналастыра алмау үшін ЯҚАА
қүруды қолдау, ынталандыру керек ... ... ... ... ядролық қаруды таратпау тәртібінің
элементі ретінде ЯҚАА-дың рөліне көбірек көңіл бөле бастады. 1980 ... ... әр ... ... ... қол қою үрдісі кездейсоқ
құбылыс емес. Еуропада орын алған жаңа ЯҚАА қүруға байланысты күдіктердің
сақталуы көбінесе ... ... ... жаңа ... ... ... ... болса керек. Дегенмен онда да
іргелі, шешілмес қайшылықтардың жоқтығын ... ... ... ... ... ... ... маңызды элементі
болғандықтан ЯҚАА-дың қүрылуынан сол «аймаққа» ... ... ... ... ой ... керек. Белгілі болғандай, МАГАТЭ кепілдіктерін
жүзеге асыру барысында ... ... ... ... ... және т.б.) ... бойынша бір-де бір рет арнайы тексеру оқиғасы
тіркелмеген. Бүл ... ... ... ... етіп ... ... ... арасында бір біріне деген сенімділіктің белгісі. ЯҚАА-тар таратпау
қүрылымын төменнен нығайтып, ЯҚТШ пен ... ... ... Солтүстік тарапьшан күштеп таңылған қүралдар ретінде
бағалайтын көзкарасты жеңуге ... ... ... ... ... ... ... баяндалған сан-алуан ЯҚАА қүру туралы үжымдық
келісімдердің ядролық ... ... ... ... ... баға
жетпес рөл атқарғаны күмәнсіз. Көбіне, мемлекеттердің ЯҚАА қүру ... ... ... планетаның бүкіл оңтүстік жарты шарында
қазіргі ... ... қару жоқ. Осы ... өзі ... ... ... жольшдағы нақ үжымдық, бірлескен күш-жігердің әлеуетті ... ... ... ... одан ары ... ерте ме, кеш пе
бүкіл дүние жүзін жаппай қырып-жоятын ... азат ... ... ... деген нәзік үміт үялатады. Дегенмен кейбір мемлекеттер мен
бір топ елдердің қайшылықты мүдделері ... ... ... ... белгілі бір артықшылықтар алу үшін нақты ЯҚАА-тар
мен шарттардың ... ... ... ... де ... Бірақ
ЯҚАА-дың пайдалылығы көзге үрып түр. Бүл ... XXI ... да одан ... мен диверсификациясы әлемде ядролық қару тыйым салынған ... ... орай ЯҚАА ... бүрын, терең саяси қайшылықтарды және бүтін
бір аймақтардың қауіпсіздік мәселелерін кешенді ... ... ... зор ... ... ... ... Мысалы Латын Америкасындағы
ЯҚАА-ты қүру Бразилия мен ... ... ... ... ... көшірмеу жөніндегі өзара шешім қабылдағаннан кейін мүмкін
болды. ЯҚАА-тың күрылуы бүл шешімді заң ... ... ... ... ... етіп ... мүрсат берді. Сол сияқты Оңтүстік Африка
Республикасының ... ... бас ... ... ... ЯҚАА-тың
қүрылуына жол ашты.
47
Осылайша Еуропа, Таяу Шығыс, Оңтүстік Азия сияқты өңірлерде ЯҚАА жасау
күрделі саяси мәселелерді шешуді ... ... ... ... ЯҚАА құру
туралы бастаманың болуыньщ өзі бүл мәселенің бір ... ... ... ... ... оның ... алға жылжытады.
XX ғасырдың 50 жылдары ортасынан ... ... ... ... ... ... ... келіссөздермен қатар жекелеген
немесе бір топ елдердің ЯҚАА қүру үсынысы ... ... ... ... тәсілі концепциясы" дами бастады. Әлем елдерінің
ядролық қарудың ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға бағытталған бірлескен күш-жігердің арқасыида ... қол ... Сол ... ... қауіпсіздік мүдцесіне сай
келетін ядролық ... ... ... ... ЯҚАА жасаудың оңтайлы
тетігін қалыптастыру идеясын жетілдіре түсті.
Келесі бөлімде Қазақстан Республикасының ... қару ... ... ... ... ... Азия ... ядролық қарудан азат
аймақ жасау мәселесі жөніндегі үстанымы талданады.
2 ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА ЯДРОЛЫҚ ҚАРУДАН АЗАТ АЙМАҚ ... ... ... ... Азияда ядролық қарудан азат аймақ жасау мәселесі жөніндегі
орта-азиялык республикалардың үстанымы.
Үстіміздегі ғасырдың табалдырығын ... ... ... ... қарудың тарап кету қатеріне тап болды. Өкінішке орай,
XX ғасырмен ... жаңа ... ... ... ... ... ... болар ма екен деп ойлауға тура келетінін ... ... ... жөне ... қарудан азат аймақтар (ЯҚАА) қүру
мәселелерінің бір-бірімен тығыз байланысты сипат алуын мейлінше ... ... ... ... және оны өндіру технологиясын таратпауға
бақылау жасау шаралары бүгінгі күнде жеткіліксіз ... ... ... қаруды иеленуге үмтылыс түрінде көрінген таралу қатерлі ... ... ... ... ... ... ... қару иеленуге
әбден мүмкіндігі бар [81]. Соңғы 25 жыл ... ... ... ... 10 жуық ел ядролық қару жасаумен белсенді түрде айналысты. Қазіргі
кезде ядролық ... бар 5 ... ... кем ... 8 ... ... ... ядролық арсеналдары бар. Бүдан басқа, ядролық қарусыз ... ... ... тағы 3 ел бар.
Жоғарыда аталған мәліметтер түрғысынан алғанда Орталық Азия аймағындағы
түрақтылық пен ... ... ... ... ... ... бола ... Сондықтан Орталық Азия елдерінің тарапынан ядролык ... ... ... ... атсалысып, ЯҚАА қүру бастамасын
алға тартуы осы іске өзіндік үлесін қосатыны сөзсіз.
Орталық Азия өңірінде ... қару ... ... ... бүрын оның жүмыстың мақсатына байланысты және әртүрлі зерттеулер
мен әдебиетте әрқалай аталып жүргендіктен «Орталық ... ... ... ... ... алғанда Орталық Азия батысында Каспий теңізінен
басталып, шығысында Қытайдың Шыңжан өлкесінің батыс шекарасында бітеді, ал
солтүстігінде Торғай ... мен ... үсақ ... бастап, оңтүстігі
Иран мен Ауғанстанньщ солтүстік аудандарына ... ... Яғни ... ... ... алып ... ... қазіргі орталық-азиялық бес
республикалардьщ аумағы толығымен аталған кеңістікке кіреді. Орта ... ... ... ... ... ... және ... одақтық республикалар -Өзбек КСР, Қырғыз КСР, Тәжік КСР және
Түркімен КСР ... ... ... да бар. ... ... ... ... Азия - Қазақстан және Орта Азия деп аталғаны белгілі.
1990 жылдардың басында Орта Азия географиялық ... ... ... және ... Азия ... қолданудьщ орынды/орынсыздығы
49
жөнінде қоғамда, ғылыми ортада ... ... ... ... Азия ... ... ... екеунің қайсысын қолданса дұрысырақ болады
деген мәселе көтерілді.
Нәтижесінде 1993 жылы қаңтар айында ... ... бес ... ... ... ... Азия» терминін қолданудан бас тартып,
бұдан былай барлық бес республикаға қатысты ... ... ... ... ... шешім қабылданды. Сөйтіп, аталған аймақ мемлекеттеріне
Еуразияның географиялық орталығы ғана ... ... ... ... мағына
берілді. Зерттеу жүмысында «Орталық Азия аймағы» ұғымының нақ осы нұсқасы
қолданылады.
Орталық Азияда ядролық ... азат ... ... құру ... ... ... жылы БҮҮ Бас ... 48 сессиясында Өзбекстан президенті И.
Каримов ұсынған болатын [39, с. 179].
1995 жылы мамырда Нью-Йоркте ... ... ... қаруды таратпау
туралы шарт (ЯҚТШ) ... шолу ... және ... ... кезінде Қырғызстан осы ойды қолдап пікір білдірді.
Форумның 1 мамырдағы отырысында Қырғызстан Орталық Азияда ЯҚАА құру ... ... ... Онда ... Азия ... екі ... мемлекеттер арасында орналасқандығы ескертілді және мұнда ЯҚАА
жасау аймақтағы бейбітшілік, тұрақтылық пен ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстан тарапы Орталық Азияда
ЯҚАА қүру көрші мемлекеттерге өздерінің ядролық арсеналдарын азайтуға және
ядролық тежеу ... ... ... ... ... үміт білдірді. Оның
үстіне Орталық Азия ... ... қару ... ... ... (Иран, Пәкістан, Үндістан) шектесіп жатыр.
Конференцияда Орталық Азиядағы ЯҚАА мәселесі арнайы қаралған жоқ.
Дегенмен осынау алқалы ... ... ... және қарусыздандырудың
қағидалары мен мақсаттары" деген II шешімінде ... ... ... ... ЯҚАА-дың қүрылуына барынша қолдау көрсету қажеттігі бекітілген [31, с.
183].
1996 жылы ... ... және ... ... ... саммитінде Өзбекстан өкілі бүл бастаманы тағы бір мәрте
қайталап ядролық қарусыз аймақ ... ... ... ... ... ... ескертті. Ол іс ... осы ... ... ... ... ... бірі деген түрғыда
пікір білдірді.
Бастапқыда аймақ елдерінің басшылары ЯҚАА жасау бастамасына салқындық
танытқан еді. Тіпті олардың мемлекетаралық қатынастарының ... ... ... да жоқ ... Дегенмен, "аймак" қүру идеясын
алғашқылардың бірі болып ресми Алматы қуаттады. Өйткені бүл идея ... ... ... ... ... ... ... іс-қимыл және
сенім білдіру шаралары жөніндегі кеңестің (АӨСШК) қағидаларына толық ... ... мүше ... ... ... реттейтін
қағидалар декларациясында "өздерінің еркі негізінде
50
және ... ... ... ... арнайы сессиясының қорытынды
құжатының ережелеріне сәйкес Азияда ядролық қарудан ... ... ... ... ... да қару ... азат аймақтар қүруды қолдайды"
делінген [82].
АӨСШК бірінші саммитінің қорытынды ... "Біз осы ... ... ерікті түрде қол жеткізілген келісімдердің негізінде
Азияда ядролық қару мен жаппай қырып-жоятын қарудың ... да ... ... ... қолдаймыз. Таяу Шығыс пен Орталық Азия ... ... ... құрылуын ынталандыру қажет, өйткені онда
өзара келісім негізінде қабылданған Б¥Ү-ның ... бар" [83]. ... осы ... ... ... ... бейбітшілік пен қауіпсіздікке
айырықша қатер төндіретін ядролық қаруды қоса ... ... ... ... жол ... ... ... кеңейту жөнінде
өздеріне міндеттеме қабылдады.
Орталық Азиядағы ЯҚАА ... ... ... ... ... ... көшу үрдісінде шешуші қадам бір жылдан кейін жасалды. 1997 жылы
28 ... ... ... бес мемлекеті - Қазақстан, Қырғызстан,
Тәжікстан, Түркіменстан және ... ... ... қабылданған Алматы декларациясында Орталык Азияда ЯҚАА күру
идеясы жоғары дәрежеде ... ... ... елдердің барлығын Семей полигонының 50 жылдығы қарсаңында
Орталык ... ... ... аймақ деп жариялау идясын қолдауға шақырды.
"Арал ... ... ... ... ... ... және ... мен шикізаттың шығып кетуіне қарсы күресті қоса ... ... ... бағдарламасын жасау қажет" деп танылды
[80].
Осы мәлімдемеде Орталық Азияда ЯҚАА қүруды қоршаған орта ... ... ... ... ... ... әрқайсысының
аумағында бүрынғы кеңестік ядролық инфрақүрылымының элементтері орналасқан
еді. Сондықтан олардың алдында ядролық қаруды ... мен ... ... ... саладырын жою міндеті түр.
1997 жылы шілдеде Чолпон-Атада өткен Қазақстан, Қырғызстан ... ... ... ... ... ... Орталық Азияда ЯҚАА қүру міндеті тағы талқыланды.
Жоғарыда аталған екі ... ... ... Азияда ЯҚАА қүру
идеясының халықаралық колдауы ... 1997 жылы ... ... ... 52 ... Орталық Азияның бес мемлекеті бірлесіп ЯҚАА
қүру бастамасын куаттайтын мәлімдеме жобасын үсынды. ... Азия ... осы жоба ... ... державалардьщ (ЯҚМ) жауабын күтіп,
алғашында біраз солқылдақтық танытты. Бірақ Орталық Азия ... ... ... ... ... түзетулер енгізуге келіскеннен
кейін Ресей, ҚХР, АҚШ, ... ... ЯҚАА ... өз ... 1997 жылы ... ... өзгерістерді
51
есепке ала отырып Бірінші комитет бірауыздан қабылдаған қарарды
кейінірек, сол жылы желтоқсан айында Бас ... ... ... ... ... ... кейін жігерленген
Орталық Азия елдерінің дипломаттары БҮҮ, МАГАТЭ және Жапонияның ... 1998 және 1999 ... ЯҚАА қүру ... ... ... ... ... алға жылжыта бастады.
Орталық Азияда ЯҚАА құру идеясын жүзеге ... ... ... ... ... ... шындап мән беретіндіктерін көрсетті. Олардың
іс-әрекеттерінде жарияланбаған бәсекелестік белгілері байқалғандай болды.
1997 жылы 8-12 қыркүйекте ... мен ... ... ... ... ... ... таратпау мәселелері жөнінде I
халықаралық конференция ... ... АҚШ, ... Норвегия,
Швеция, Франция, Бельгия, Англия елдерінен және Б¥Ү, ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық орталық" сияқты
халықаралык үйымдардан өкілдер қатысты. Конференцияда Орталық Азияда ... ... ... және жан-жақты талқыланды.
Президент Н. Назарбаев конференцияға қатысушыларға ... ... ... ... ... ... ядролық қаруға байланысты
мәселелерді шешуге лайықты үлес қосатынына сенім білдірді. Б¥Ү Бас ... ... ... "Алматы конференциясы Орталық Азияда ЯҚАА қүру туралы
шартқа бастап әкелуі мүмкін" ... [84]. Бүл ... К. ... осы ... ... ... атап өтті және оны ... Қазақстан үкіметінің бастамасын қолдады. Сондай-ақ Бас хатшы
ядролық қарусыздану үрдісінде Қазақстанның маңызды рөл ... ... ... Оның ... ... ... хат жолдауы өткізіліп жатқан
шараның маңызын арттырды.
Алматы конференциясы қыркүйектің 15-17 ... ... ... тағы ... ... ... өзіндік бағыт-бағдар қызметін атқарды.
"Орталық Азия - ядролық карудан азат ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азияда ЯҚАА қүру
идеясы ресми түрде ... ... ... ... ... ... салиқалы жиынның үнін жаңғыртып, күшті әсер ... ... Оған 60 ... ... ... ... ... өкілдері қатысты. Мәслихатқа қатысушылардың арасында
ресми ядролык қаруға ие 5 елдің, БҮҮ, ... ... мүше ... ... ... ИКҮ, НАТО-ның делегациялары болды.
Конференция кезінде Қазақстан Республикасы, ... ... ... ... және ... ... істер министрлері Орталық Азияда ЯҚАА қүру туралы бірлескен
мәлімдемеге қол ... ... ... және ... ... ... ... БҮҮ Бас Ассамблеясы өзінің 1997 жылы қарашада өткен 52
52
сессиясында Орталық Азияда ЯҚАА қүру ... ... ... ... 1998 жылы ... ... ... Қырғызстанның
ұсынысын қолдады және "аймақты" құру мәселесін өзінің келесі сессиясында
қарастыруға қаулы етті [47, с. ... ... ... мен ... ... сынақтарынан кейін
көптеген сарапшылар халықаралық таратпау тәртібінің күйреу қаупі туралы
болжам ... ... және ... дамыту үрдісінде күтпеген ... ... ... Алайда сол жылы 3 шілдеде ... ... ... ... ... ... кездесуі
кезіндегі барлық сөздерінде Орталық Азияда ЯҚАА қүру ... ... нақ осы ... ... орай ... маңызды болатындығы баса
айтылды.
Осы сенімділіктің дәлелі ... 1998 жылы 9-10 ... ... ... ... 5 ... өкілдері, бес ядролық
державаның өкілдері және Б¥¥ ... ... ... ... ... ... келісімнің жобасы талқыланған сарапшылардың халықаралық
басқосуы болып ... Онда ... ... ЯҚАА қалыптастыру жөніндегі
бастаманы жүзеге асырудың ... ... мен ... ... ... Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, ... ... ... ... ... рәсімдеуді іске асырудағы
осы мемлекеттердің ниетін білдіретін "Орталық Азияда ядролық қарудан азат
аймақ қүру ... ... ... ... ... ... қүжатты үсынды
[86], БҮҮ, ҚХР, Франция, Ресей, АҚШ және ... ... ... ... ... үсыныстар жасап, түсініктер берді. Бейресми
пікірлесу ... ... ... ... ... ... пікір алмасып, оны жетілдіру түрғысында одан арғы шаралары және
жалпы "аймақты" ... ... ... кездесудің қорытындысы бойынша оған қатысушылар: 1)
Орталық Азияда ЯҚАА қүру туралы қүқықтық қүжат жобасын әзірлеу ... ... ... ... қол ... және 2) ... кездесуіне қатысушыларына келіп түскен үсыныстар ... ... ала ... ... Азиядағы болашақ ЯҚАА-тың негізгі
ережелерін талқылау бойынша пайдалы ... ... ... деп атап ... жылы ақпанда Ташкент қаласында Өзбекстан ... ... ... ... ... Азияда ЯҚАА қүру туралы
шарттың жобасын әзірлеу бойынша сарапшылар тобының жүмысы жалғастырылды.
Орталық-азиялық бес мемлекет ... ... шарт ... ... ... ... жеке-жеке тоқталып талқылады. Кездесу кезінде қүжат
стильін жетілдіру, шарттың орындалуына қатысты бірнеше ... ... ... ... ... енгізу ісінде сарапшылар айтарлықтай
жетістіктерге қол жеткізді.
53
Бұл жұмыста оларға Б¥¥, ... ... ... кару ... ... ... ... мемлекеттік емес ұйымдардың бірі
-Монтерей ... ... ... ... мәселелерін зерггеу
орталығының (ТМЗО) мамандары жәрдемдесті. Сарапшылар тобы келесі Женевадағы
кездесу кезінде маңызды үш мәселе бойынша мәмлеге келуге үміт ... ... ... ... ... 2) ... қаруы бар шетелдік кемелер
мен әуе кемелерін ... ... ... ... 3) аймақты көршілес
мемлекеттер есебінен кеңейту мүмкіндігі.
Жиын жүмысының қорытындысы Өзбекстан президентінің үсынысын жүзеге
асыруда жаңа ... ... БҮ¥ Бас ... ... ... Джаянту Данапала сарапшылар тобының төрағасы етіп тағайындалған
қарусыздану департаментінің ... және ... ... аймағындағы
бейбітшілік пен қарусыздану ... ... ... ... ... "Интерфакс" агенттігіне берген сүхбатында ... ... ... ... ... ... атқарылды" және 2000
жылы өткен ядролық қаруды таратпау туралы шарт (ЯҚТШ) қызметіне шолу ... ... ... ... ... осы ... қол ... білдірген болатын [87]. Сарапшылардың Нью-Йорк, Женева және Саппорода
өткен кейінгі ... ... ... жазылған мәтіні келісілді.
Алайда кездесулер кезінде қол жеткен жетістіктерді тежеген кейбір маңызды
мәселелер ... ... ... қала ... ... 2001 ... ... мамандар Орталық Азияда ЯҚАА қүру мүмкіндігін тез арада іске
асыру үшін бүл қайшылықтардың тым ... ... ой ... бес ... ... ... ... және олардың Ресеймен қатынас күру жөніндегі ... әсер ... ... ... егер ... ... ... қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты қоса ... ... ... байланысты сақтады, ал Түркіменстан мен Өзбекстан болса, ... ... ... Оның ... дау ... ... екі мәселе
көтерілді: біріншісі, Орталық Азияда ЯКАА қүру туралы келісім аймақ аумағы
арқылы ядролық ... ... ... ... ... ... және ... ЯҚАА туралы келісім Орталық Азия ... ... ... ... ... қалай болмақ деген
сүрақтар.
Бүл екі мәселе де сірә, Ресейдің ... ... ... іс-әрекет
(оның ішінде, ядролық ... ... ... ... ... ... ... керек. 1997 және 1998 жылдары ондай
алаңдаушылық орынсыз болып көрінді, ... ... ... ... Азия
аймағында ЯҚАА жасау бастамасына қолдау білдірген еді. ... 1999 ... ... ... күштері Косовоны бомбалағаннан кейін Ресей үстанымы
күрт өзгерді. Осы ... ... ... ... қауіпсіздік стратегиясында
ядролық қарудың рөлін үлғайтуға үмтылыс байқалды.
54
ЯҚАА туралы шарттың бүрынғы халықаралық ... ... ... Азия ... арасында қайшылық тудырды дедік. Бұл қайшылықтар
ашық айтылмаса да, 1992 жылы Ташкентте қол ... ... ... ... (¥ҚШ) байланысты туындады. Оған ... ... ... - ... ... егер ... қол қойған елдер бірлесіп қажет деп
шешім қабылдаса шартқа қатысушы басқа ... ... ... ... ... ... ... өзінше түсіндіреді. Транзит мәселесінде
Қазақстан Орталық Азиядағы ЯҚАА туралы келісімде ... ... ... ... ... ... шешімді әрбір мемлекет өзі
қабылдауға рұқсат берілу қажет дегенді жақтайды. Өзбекстан мен ... бұл ... ... ... ... ... Қазақстан, Қырғызстан және Тәжікстан ЯҚАА құру ... ... ... ... екіжақты және көпжақты келісім-шарттар
қүқығын қозғамайтындығы жөнінде ашық айтылсын деген үсыныспен шықты. ҮҚШ-на
қатыспайтын Өзбекстан мен ... бүл ... ... ... 2000 жылы ... өткізуіне жоғарыдағы
келіспеушіліктерден тыс, Түркіменстан дипломаттарының ... ... 2002 ... ... ... орын ... оқиғалар осы
қайшылықтарды шешу барысына әсер ... ... ... 2001 жылы ... ... ... ... террорлық әрекеттер Орталық Азия аймағындағы
геосаяси жағдайды біршама өзгертті. Ауғанстандағы "талибтерге" қарсы әскери
операцияны ... ... ... мен ... ... ... ... АҚШ өз қарулы күштерін
орналастырып, Орталық Азияда белсендірек қимылдай бастады. Ресей ... ... және ... ... күшеюін сабырлықпен қабьшдады.
Лаңкестікке қарсы күресте "алғы шеп" ретінде Орталық Азияның жаңа жағдайы
ЯҚАА бастамасын ... ... ... ойдан, аймақта ядролық
қаруды орналастырмауға кемектесетін, неғүрлым тәжірибелік мәні ... ... ... ... қоса келіссөз үрдісін жандандыруға Б¥Ү
Бас хатшысының қарусыздану жөніндегі ... ... ... ... Орталық Азия мемлекеттеріне жасаған сәтті сапары қолғабыс етті.
Данапала ... ... үш ... және ... істер
министрлердің барлығымен кездесу өткізіп, орын алған қайшылықтарды шешуге
бағытталған ... жаңа ... ... ... ... ... ... бес мемлекет 2002
жылы 27 қыркүйекте Самарқан қаласында ЯҚАА қүру туралы келісім баптарының
тұжырымдамасы ... ... ... 1997 жылы басталған бесжылдық
келіссөздер үрдісінің логикалық ... ... жылы ... ... ... ... ... Азиялық
ынтымақтастық үйымының (ОАЫҮ) мемлекет басшыларының кездесуі болып
55
өтті. Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және ... ... ... ... ... ... ОАЫ ұйымы шеңберінде өзара
әрекет ету маңыздылығы атап ... ... ... ... Азия ЯҚАА ... алға жылжытудың жолдары талқылынды.
Орталық Азия мемлекеттері Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан
және Қырғызстан оған мүмкіндігінше жуық арада қол қоюға ниет білдірді ... осы ... жол ... ... болған еді, бірақ олай болмады.
Жалпы жоғарыда аталған ... ... ... шарт ... ... ... ... республикалар арасында
айтарлықтай келіспеушілік жоқ. Бүл қүжатқа әзірге Ресей мен Қытайдан басқа
батыстық ... ... ғана ... ... жылы қарашада ... ... ... ... үйымына (¥ҚШ¥) мүше-мемлекеттердің сыртқы істер министрлері кеңесінің
мәжілісі болып өтті. Мәжіліс қорытындысы бойынша жаппай ... ... ... саясат мәселесі жөніндегі ҮҚШ ... ... ... ... ... қүқьщқа және
үлттық заңнамаға сай ЖҚҚ-дың ... жол ... ... ... атқаруда таратпау саласындағы қауіпсіздік жөніндегі бастамаға
(ИБОР) ... және оны ... ... ... ... ... ... қүжатқа
түсініктеме бере келе ПИР-Центрдың ғылыми қызметкері Д.О. Кобяков ҮҚШ
Үйымының ... ... ... кеңесінің мәжілісінде таратпау
саласындағы саясат мәселесі ... ... ... бүрынғы КСРО
кеңістігінде қауіпсіздіктің нығаюына және ... етіп ... ... ... ... ... ... деп бағалады
[88].
Бастаманы 2003 жылы мамыр айында АҚШ президенті Дж. Буш алға тартқан
болатын. Әзірге оған тек он екі ... ... ... идея көп елдердің
қызығушылығын тудырмағанын оның ... ... ... ... ... «орта қолды» мемлекеттер Америка немесе басқа
да ірі елдердің өктемдігінен сескенеді. Ал ... ... ... ... ... ... және экономикалық жағынан куатты
елдер. Оның үстіне бүл бастама ... ... ... үйлесімдігі
түрғысынан) жетілдіруді талап етеді.
2005 жылы 7-9 ақпанда Ташкент қаласында БҮҮ аясында ... ... ... ... ... ... ... кезекті
мәжілісі болып өтті. Оған қатысқан Орталық Азия елдері сыртқы ... ... осы ... ЯҚАА туралы шарт мәтінінің жобасын
түпкілікті келісілді деп хабарлады. Өзбекстан СІМ ... ... ... ... бірі - ... бастапқы жобасына ресми
ядролық мемлекеттердің түсініктемелерін қарастыру болды. Онда МАГАТЭ, БҮҮ
қүқықтық ... ... ... ... ... ... мен ескертулері көрініс тапты деп мәлімделді.
Ташкент басқосуы нәтижесінде ... ... шарт ... 2002 ... әзірленген шарт жобасьшен салыстырғанда тек қана бірнеше
56
өзгерістер енгізілген. Қайта каралған ... ... ... мәні,
ол Орталық Азиядағы ЯҚАА-қа төмен және орташа деңгейдегі РАҚ-ды ... ... ... ... ол МАГАТЭ-нің стандарттарына сәйкес ... ... ... жобада кез-келген РАҚ-ды аталған ... ... ... болатын. Бұл өзгеріс Қазақстанның өтініші бойынша
енгізілді, себебі ол үзақ уақытқа сақтау немесе кему үшін ... және ... ... ... ... ішкі ... езгеріс енгізу
мүмкіндігін қарастырып жатыр. Екінші өзгеріске байланысты айтатын ... ... шарт ... ЯҚАА ... ... ... мүмкіндігі
жөніндегі арнайы ереже енді жоқ. Бүрынғы жобада ол бар ... ... ... ... жаңа жобасы Қырғызстанды депозитарий-мемлекет
ретінде ... ... ... ... депозитарий ретінде БҮҮ болады
делінген болатын. Соңғы өзгеріс сірә, шартты әзірлеу ... ... ... іске ... ... ... бағалауға бағытталған
саяси қадам болса керек. Шарт жобасының ... ... ... ... ... қорытындысы бойынша үйымдастырылған баспасөз-маслихатында сөз
сөйлеген ... ... СІМ ... ... И. ... пен ... мүхит аймағындағы Б¥¥-ның бейбітшілік пен қарусыздану ... ... ... ... Ц. ... аталған «шарт мәтінін
бекіту тарихи оқиға» деп бағалады [90]. ... да бүл ... ... ... ... ... қалаларында болып өткен келіссөздердің
жемісі.
Шарт ережелері ядролық қару таратпау тәртібін ... ... ... ... Азия ... ... ... материалдарына қатысты
МАГАТЭ-нің күшейтілген кепілдіктерін қабылдауға міндеттейді. Сонымен бірге
ядролық нысандардың қауіпсіздігін ... ету ... ... ... ... ... ... Шарттьщ өзіне тән ерекшелігі
сол онда кеңестік ядролық ... ... ... ... ... танылды және қоршаған ортаны қалпына келтіру шараларын
қолдау міндеттемесі бекітілген. Қырғызстанның СІМ ... ... ... ... ... қосымша оның негізгі баптарын нақтылайтын
хаттамаға қол қойылады [91].
Кездесу қорытындысы бойынша уағдаласушы тараптар ... Азия ЯҚАА ... ... ... қабылдады. Онда барлық елдерді, әсіресе ядролық
қару иеленетін ... ЯҚАА ... ... ... ... ... қол қою мерзімі жарияланған жоқ, бірақ оған «мүмкіндігінше
тез арада» қол қоюға ниет ... ... қол қою ... ... ... ... ... 2005 жылы жазда өткізілуі мүмкін деп
күтілген ... [92]. ... ... ... ... мен ... ... ЯҚАА қүру туралы шарттың 2002 жылғы нүсқасын қолайды, ал
Франция, Үлыбритания және АҚШ ... ... ... бірқатар ескертпе
жасаған. Сондықтан Ташкент кездесуінде қол жеткен өзгертулер осы елдер
тарапынан қолдау ... ме, жоқ па айту ... Бір ... ... ... ... үрдісі біршама уақытты қажет
57
етеді. Ядролық державалардың ұсыныстары мен түсініктемелері негізінде
Орталық Азия елдері ... ... ... ... ... үміт ... ... ядролық қару таратпаудың халықаралық тәртібін нығайту
жолындағы маңызды қадам болды және Латын ... мен ... ... ... ... ... ... Азия мен Африка
қүрлығында қалыптастырылған ЯҚАА-мен қатар ... ... ... толықтай солтүстік жарты шарында орналасқан бірінші ЯҚАА жасауға
мүмкіндік береді.
Ядролық қарудан азат ... ... ... ... Азия
республикаларының әрқайсысының үстанымдарьша жеке-жеке тоқталып қарастырған
жөн.
Түркіменстан. Түркіменстан өзін Орталық Азиядағы ЯҚАА-қа ... ... ... ... үзақ ... бойы ... келді.
Бастапқыда бүл елдің сыртқы істер министрлігінің өкілі ЯҚАА қүру ... ... ... ... ... ... қүрамына да
тағайындалған жоқ болатын. Жалпы ресми Ашхабад Орталық Азияда ... ... аса ... емес ... білдірді. Оның себебі
Түркіменстанның бейтарап мемлекет ... ... ... алумен
байланысты. 1995 жылы желтоқсандағы «Түркіменстанның түрақты бейтараптығы
жөніндегі» елдің Конституциялық ... ... ... ядролық,
химиялық, бактериологиялық және жаппай қырып-жоятын қарудың басқа да
түрлерін ... ... ... және өз аумағында шет
мемлекеттердің әскери базаларын орналастырмайды» деп жариялап, ... ... ... ... болатын [93]. Оның үстіне Түркіменстан
«Қосылмау қозғалысының» мүшелігіне өткені белгілі.
Үжымдық қауіпсіздік туралы шартқа ... ... ... ... ЯҚАА қүру туралы шарт басқа ... ... ... ... ... болу ... делінді. Әйтпесе басқа
келісімдер үстемдік етіп түратын шартты жасасудың еш мәні жоқ» [94].
Түркіменстан жағы ... ... ... ЯҚАА қүру ... ... ... ... қосылу мүмкіндігі жөнінде алғаш рет ой айтқан болатын
[95]. 2002 жылы жазда ... Азия ... ... ... Б¥Ү Бас
хатшысының қарусыздану жөніндегі орынбасары Д. Данапала ... С. ... ... ... ... ... халықаралық бөлімі С. Ниязов Орталық Азияда ЯҚАА ... ... ... қол ... әзір ... ... Президент
тағы да «Орталық Азия аймағын бүрынғы КСРО-ның республикаларымен шектемей,
мәселені кеңірек қарастыруды ... [96]. Ол ... ... ... ... ... ... жағдайда бүл үсыныстың жүзеге ... ... ... Иран жағы өз ... ... ... ЯҚАА ... қосылу қажеттігі жоқтығын айтты. Сонымен бірге ресми Тегеран Орталық
Азия ЯҚАА туралы шарт шеңберінде неғүрлым тығыз ынтымақтастық ... ... 1997 жылы ... ... ... ... ... «Орталық
Азия - ядролық қарудан азат аймақ» атты халықаралық конференцияда сөйлеген
сөзінде Өзбекстан ... И. ... ... ... ЯҚАА ... ... ұстанымын баяндап берді [97]. Ол ЯҚАА құру жөніндегі түғырнамалық
тұстарына деген елбасы ретінде өзінің көзқарасына назар ... Оның ... ... кауіпсіздік ұғымы барлығын түгел
қамтитын қауіпсіздіктің қүрамдас бөлігі ретінде қарастырылуға тиіс. Ядролық
мемлекеттер мен ... ... ... ... тепе-теңдігі
-ЯҚАА қызметінің берік негізі. Ядролық стратегия түрғысында қүрылып ... ... ... ... ... бағытталған шара ретінде
бағаланбау керек.
Екіншісі. Президент И. Каримов ЯҚАА қүру ... ... ... ету ... өздігінен шеше алмайтындығын
ескеріп, ... қару ... ... ... алуға арналған ЯҚАА қызметінің
барлық мүмкіндіктерін іске қосуға қабілетті тетік ... ... ... осы ... ... бірнеше негізгі
қағидаларды қалыптастырған ... ... ... ... ... ... ... толықтай азат болуын қамтамасыз ету қажет;
- ЯҚАА-тың ... ... ... ... ... ғана ... сондай-ақ барлык мүдделі елдер өздеріне
алуына болады;
- ЯҚАА ... ... ... міндеттемелердің мүлтіксіз орындалуын
қамтамасыз ететін бақылаудың тиімді жүйесін ... ... ... ... шаралары Б¥¥ Қауіпсіздік Кеңесі мен МАГАТЭ ... ... ... ЯҚАА қүру - бүл ЯҚТШ ... белгіленген ядролық
қауіпсіздіктщ ғаламдық жүйесінің ажырымас бөлігі. «Іс жүзінде бүл ... ... ... ... мемлекеттер ядролық қару таратпау мен
қарусызданудың жалпыға ... ... ... ... ... ... көшбасшысы. Яғни ядролық қарусыздану шараларымен қатар жаппай ... ... ... да ... ... ... бағытталған күш-
жігер жүмсалу керек. Мысалы, қолда бар қару қоры ... ... ... ... ... өткізу сияқты іс-әрекеттер жасалу
қажет. Сондай-ақ қақтығыс өршіп түрған өңірлерге қару ... ... ... ... ... жөніндегі шараларды жолға қою абзал.
Төртіншісі. Өзбекстан президенті бүрынғы ... ... ... ауыр ... ... байланысты мәселелерге халықаралық
қауымдастық назарын аудартып, оны кезек күттірмес мәселе деп атады. Орталық
Азияның ... ... ... уран өндіретін шахталар,
қайта өңделген радиоактивті қалдықтар мен үйінділерді еске салды.
59
Соның ... ол ... ... ... ... ... ұмыт ... Президент назар аудартқан мәселелердің ішінде аймақ
елдерінде және оған ... ... бар ... ... ... ... да ... тетігін жасау шаралары болды. ... ... ... дипломаттар, мемлекеттік және құқық қорғау
органдарының іс-әрекетін үйлестіру қажет. Яғни ... ... ... ... ... ... ... бақылау және есебін
жүргізу, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... нақты шараларды дайындау орынды
болатындығын еске салды.
И. Каримов назар аудартқан соңғы ... - ... қару ... қаруға бақылау орнату және қоршаған ортаны қорғау саласындағы
қызметті аткарудан басқа, ЯҚАА Орталық Азия ... атом ... ... пайдалану саласында да ынтымактастыққа қолғабыс етуге тиіс
деп атап ... Ол үшін ... ... ... ... мен ... бар.
Өзбек дипломатиясы елдің бастамасын халықаралық аймақтық қауіпсіздік
қүрылымдар шеңберінде қарастыруға үсыну әрекетін ... ... ... ... ... ... (ШЫҮ) мүше елдердің мемлекет басшылары
2000 жылы шілдеде қол ... ... ... ... Орталық
Азияда ЯҚАА қүру туралы Өзбекстан бастамасын ... ... 2001 жылы ... ШЫҰ ... ... ... ... қорытындысы бойынша қабылдаған бірлескен коммюникеде
соңғылары орталық-азиялық республикалардың осы өңірде ЯҚАА қүру ... ... ... ... олар ЯҚАА ... Шарт осы ... ... қалыптасқан қағидалары мен параметрлеріне сәйкес
болу керек және аймақ елдерінің қауіпсіздігіне нүқсан келтірмеу қажет ... [98, с. ... ... ... ... Шанхай қаласындағы саммитінде
сөйлеген сөзінде «қазіргі уақытта жаппай қырып-жоятын қарудың әлемге
таралуының қатерлі ... ... ... Азия республикаларының барлығы
бірдей қолдап отырған осы өңірде ЯҚАА қүру бастамасы ерекше мәнге ие ... деп ... ... И. Каримов тағыда еске салып қойды [99].
Ташкент ЯҚАА жөніндегі келіссөздер барысының ... ... ... ... ... Ол ... ... атану қүқына
Бішкекпен таласып отыр. Оның бүл әрекеті ... де, ... ... ЯҚАА жасау туралы бастаманың авторы осы елдің президенті екенін
үмытпаған жөн. Ал Қырғызстан ... И. ... осы ойды Б¥Ү ... ... көп ... оны қолдап, бастаманы жаңғыртгы.
Ташкент ЯҚАА жөніндегі шарт жобасын ... және ... ... ... ... (БҮҮ ... ... үнемі ұсынып отырды.
60
ЯҚАА туралы келіссөздер сәтті аяқталған жағдайда Шартқа қол қою ... жаңа ... ... ... мүмкін. Мұның алдында қүжатқа қол қою
орны үшін бәсекелестікті Қазақстан жеңіп алғаны ... ... ол ... іске ... ... ... ... көшбасшылыққа үмтылысы
сияқты бүрыннан келе жатқан әрекетін Қазақстанның ядролық қарусыздану және
таратпау ... ... ... орнын толтыру» мақсатымен
түсіндіруге болады. Сірә, ресми Ташкентке қүжат жобасының ¥ҚШ-на қатысты
ережесімен ... ... ... дағы ... ЯҚАА қүру ... шартқа кез-
келген түрінде қол қою фактісінің өзі қажет төрізді.
Тәжікстан мен ... ... ... ... ... өз ... ... екендігі туралы айтып келеді. Душанбе мен
Бішкек ЯҚАА бастамасын қызу қолдау көрсетпей, өздеріне маңызды емес ... ... ... ... ... ... ... отыратыны белгілі болды.
2002 жылы тамызда Душанбе қаласына сапары кезінде Б¥¥ Бас хатшысының
қарусыздану жөніндегі орынбасары Д. ... ... ... Э.
Рахмонов кездесті. Сүхбат барысында тәжік көшбасшысы Орталық ... ... ... өз ... ең басынан бастап белсенді қатысып келетіндігін
мәлімдеді. Осы кездесуден кейін Тәжікстан президентінің ... ... ... хабарлағанындай Э. Рахмонов ЯҚАА қүру туралы шарт мәтінін
неғүрлым тез ... ... ... ... ... [100].
Орталық Азия аймағындағы геосаяси және геостратегиялық жағдайға талдау
жасай отырып, үдайы өзгеріп отыратын әлемдегі аймақтың ... ... ... Ө.Т. ... Орталық Азия өңірін ЯҚАА ретінде
халақаралық-қүқықтық жағынан ... ... ... ... бірнеше
факторды атап айтқан болатын, олар төмендегідей.
ЯҚАА-тың сыртқы периметрін анықтау кезінде орын алуы ... ... ... теңізінің қүқықтық мәртебесінің шешілмегендігін және Орталық
Азия республикаларының өз ішінде және ... ... ... ... түпкілікті анықталмауын ескеретін болсақ, бүл мәселенің тез арада
шешілуі ... ... ... мен ... ... ... ... Шығыстағы шиеленісті әскери-саяси ахуал (Палестина мәселесінің шешімін
таппай отырғаны және ... ... қару ... ... ... ЯҚАА қүру ... әсер етуі мүмкін.
Орталық Азиядағы ЯҚАА туралы болашақ шарттың екіжақты немесе ... ... ... саласындағы) қалай үйлесетіндігі
жөнінде мәселелер туындауы мүмкін.
Ресми ядролық мемлекеттер ... ... ... ... ету ... оңай ... ... сондықтан оған қол
жеткізу көп уақытқа созылуы ... Азия ... ЯҚАА ... ... ... ... мен салдарын тереңірек саралап, танысқаннан кейін,
61
алып ядролық мемлекеттермен көршілес болып ... ... ... ... ... одан бұрын ұлттық қауіпсіздікке
төндіретін кауіпін сезінуі мүмкін.
Аталған факторларды ... ... ... ... және соңғы мәселенің
жартылай шешімі табылғанымен, қалған төртеуі ... ... ... ... ... ... Саясаттанушы Ө. Қасеновтың болжамы шындыққа
айналған тәрізді.
Келесі бөлімшеде ресми ядролық мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... жасалды. Олардың екеуі аймаққа
л1 бірте-бірте шешуге
болады деп есептейміз.
- ЯҚАА қүру ... ... бір ... ... болу ... ... аймақтың өзіне тән ерекшелігі болады. ЯҚАА қалыптастыру ... ... ... олар ... ... ... ... ЯҚАА
үғымына қатысты қолданылатын жалпылама талаптар да бар. Олар ... ... ... міндеттерімен және сол өңірдің халықаралык
қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... таралу аумағын шектеу, ал ең басты белгісі - онда қандай-
да бір ядролық қарудың шын ... жоқ ... ... ЯҚАА ... өту ... кесу ... ... Халықаралық бейбітшілікті сақтауға жауапты Б¥Ү Қауіпсіздік Кеңесінің
түрақты ... ... ... ресми ядролық державалар Орталық Азия
өңірінде ЯҚАА қүру ... ... ... ... ... ... ... болады. Орталық ... ЯҚАА ... ... ... ... ресми ядролық мемлекеттердің қойып
отырған талаптарына сәйкес болған жағдайда ғана олар ... ... ... негативті қауіпсіздік кепілдіктерін бере алатындарын жасырмай
отыр. Өз кезегінде ЯҚАА туралы шарт және оның ... ... ... ... түзетулері мен табанды үсыныстары ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта орталық-
азиялық бес республика үкіметтері ... ... ... Соңғылары
ядролық державалардың үсыныстары мен ескертулерін мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ЯҚАА ... туралы бастаманы аймақ
елдері басшыларының ... ... ... ... ... үнемі мәлімдеп жүрсе дағы, олардың арасында ... бар. ... ... ... ... мәселелерді
қарқынды дамып келе жатқан Орталық Азиялық ынтымақтастық ... ... ... ... ... келісім-шарт жасасу арқылы шешуге
бағытталған шараларды қолға алу қажет. Саяси және ... ... ... ... қару ... және ... атом қуатын бейбіт мақсатта пайдалану мәселелерін шешуде
қолдануға болады.
- Сынаққа қазіргі ... ... салу ... ... одан ары ... қоршаған ортаны ластау мәселесін шеше алмайтыны анық ... ... ... полигондарын жабу ... ... ... ... ... ... ... тек
өзіне ғана емес, ядролық сынақ алаңдарын жою ісіне көбірек назар ... ... ... ... ... ... өзара арнайы келісім
арқылы ресми түрде жабу ядролық мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... шынайылығын білдірер еді. Ал бүл ... ... ... ... ... ... беретіні сөзсіз.
- Үндістан мен Пәкістанның ядролық қаруларын ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз етудің
бүкіл жүйесінің негізін шайқалтты. Бүл мемлекеттердің әрекеті ... ... ... халықаралык тәртібін бүзудың нақты қауіпін
туғызды. Осы елдердің, жалпы алғанда, ... ... ... ... ... Азия ... ... ортақ әлеуетін
айтарлықтай азайтты. Ядролық қару таратпау тәртібінің әлсіреуі, белгілі
бір дәрежеде ... ... ... ... бар ... ... ... Аймақтық деңгейдегі жанталаса қарулану серпіні ғаламдық тайталас
дәуіріндегі ядролық жарыса қаруланудың ... ... ... ... екі ел ... аймақтық бәсекеде бүдан былайғы оқиғалар
"қырғи-қабақ соғыс" ... ... ... ... Аймақтық
деңгейде ядролық карулануды бастап кетудің нақты қауіпі бар. Ол жарысты
күшейте түсу оған Азия ... ... да ... ... ... ... ... қарусыздануға, таратпауға, ғаламдық және аймақтық
қауіпсіздікке байланысты мәселелердің шиеленісіп кетуіне апарып ... ... ... қол ... ... Қазақстанның жүргізген
сыртқы саясаты мен ресми үстанымы, ... ... ... ... ... тақырыбы бола алады, Республикамыз орасан зор ядролық
арсеналын иеленген елден ядролық қарудан толық азат елге ... ... ... ... ... ... Қазақстан қарусыздану, орналастырмау,
иеленбеу, ядролық сынақтарға ... салу ... ... ... ... Ол өзінің ядролық қарусыз ... ... ... ... ... қана ... жоқ, ... бірге оның іске
жарайтын тәжірибесін ортаға салды.
Ядролық ... ... ... ... ... жасасуға
және бекітуге Қазақстан үш мәселе бойынша уағдаластыққа қол ... бел ... ... ... Қазақстанға ядролык шабуыл
жасамау туралы кепілдік алу, ... ... ... ... уран
құнын қайтару туралы және ел экономикасына жұмылдырылатын инвестициялар
жөнінде. ... ... ... ... ... ... ... Дүние жүзінде байытылған уранды пайдаланатын атом реакторлары толып
жатыр, сонымен бірге осы шикізатты ... ... ... ... ... ... ядролық кару жасауға қажетті қүрамдас бөліктердің
үрлануы мүмкін. Бүған ... ... ... ... бақылаудың тым мінсіз емес жүйесі де ... ... ... ... ... ... жүйесін әлі де болса жетілдіріп үлгермеген
Орталық Азия аймағы елдері үшін де өзекті мәселе ... ... ... Азия ... сияқты ядролық қарусыз мемлекеттер
қарусыздану үрдісіне, оған өзі ғана ие болмау үшін ғана ... ... ... ... ... де ие ... үшін ... Өйткені ядролық қару нақ
ядролық қарусыз елдер үшін ең ... ... ... ... егер соңғыларда
ондай қару болған жағдайда оны қолдану мүмкіндігі өзара тежеу факторымен
реттеледі. Ал ... ... ... бүл ... ... ... қорғансыз.
Егер ядролық ... ... ... ... ... ... ... үрдісін жандандыру үшін ... мүше ... жаңа ... беру ... деген қорытынды жасауға
болады.
- Ядролық қарудың және оны өндіруде пайдаланылатын ... кету ... ... Азия ... ... ... ... отыр. Олар ядролық
материалдарды физикалық ... ... ... мен ... және ... саласында екіжақты және көпжақты ... ... ... Азия ... атом қуатын бейбіт мақсатта пайдалану
саласындағы барлық ішкі ... мен ... ... ... мен ... сәйкестендіру
жүмыстары жүргізіліп жатыр. Сондықтан Орталық Азия елдеріне қосарланған
мақсаттағы материалдар мен технологиялардың заңсыз айналымына ... ... ... және ... да ... ... бақылау орнату
жөніндегі қызметті реттеуге арналған үлттық заңнамаларын жетілдіру шаралары
қолға алынып жатыр.
120
- Бүгінгі күнде Орталық Азия ... ... ... ... ... ... шешу негізінен халықаралық үйымдардың
қаржылай көмегіне мүқтаж. Соңғылары аталған елдерге материалдық-техникалық
жабдықтау немесе интеллектуалдық көмек көрсету ... ... ... ... ... қолдап, жандандырып отырады. Мүндай тәуелді
жағдайдан шығу үшін ядролық және ... да ... ... үлттық тиімді жүйесін қалыптастыра отырып, Орталық Азия
елдерінің осы саладағы ... мен ... ... ... ... ... мемлекеттердің ядролық материалдарды бақылау жүйесін
қүруда әрі ядролық қару ... ... ... ... да ... ... ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде ... ... ... - ... 1992. -14 6.
2 Қазақстан Республикасыньщ әскери доктринасы // Заң ... - 2000. -
10 ... ... ССР-ның мемлекеттік егемендігі ... ... ... ... - 1990. - 28 қазан.
4 Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН - 52/38S от 9 декабря 1997 ... ... ... Ассамблеи ООН - 53/77А от 4 декабря 1998 года
//http://www.un.org/mssian/documen
6 Резолюция Генеральной Ассамблеи ООН - 55/33W от 20 ноября 2000 ... ... ... ... ... ООН - 57/69А от 22 ... 2002
года // http:// www.un.org/mssian/documen
8 Резолюция 1540 (2004), принятая Советом ... ООН на его ... 28 ... 2004 года // ... ... А. ... ... и Казахстан. - Алматы, 2002. -С.
264.
10 Казыханов Е., Хамзаева А. Сотрудничество РК с ООН. - ... ... ... Выступление министра иностранных дел РК К.К. Токаева на 15-й сессии
Генеральной Ассамблеи ООН // Дипломатический курьер. - 1997. - № 1. - ... ... о ... по ... линии прямой связи
между Москвой и Вашингтоном от 1971 года // ... ... ... и ... ... СССР с ... - М., 1974. - Вып. XXVII. - С. 229 -230.
13 Договор о запрещении испытаний ядерного оружия в ... ... и в ... от 5 ... 1963 года // ... действующих договоров,
соглашений и конвенций заключенных СССР с иностранными государствами. ... - Вып. XXIII. - С. ... ... о предотвращении ядерной войны между США и СССР ... // ... ... ... соглашений и конвенций
заключенных СССР с ... ... - М., 1975. - Вып. XXIX. ... Договор о нераспространении ядерного оружия от 1968 года // Сборник
документов по международному праву. - Алматы, 1998. - Т. 1. - С. ... ... ... ... СССР и США о ... ... в области
ограничения стратегических наступательных вооружений от 26 мая 1972 года ... СССР ... ... ... ... ... за ... и материалы / Гл. ред. А.А. Громыко. - М., 1987. - С. 363 -365.
122
17 Ядерное ... В 2-х т. / Под общ. ред. В.А. ... ... ... 2002. - Т. 2. - С. ... ... между СССР и США об ... ... ... ... от 1974 года // ... Союз в ... за разоружение.
Сборник документов МИД СССР. - М, 1977. - С. 137-139.
19 ... ... о ... применения ядерного оружия от 1983
года // Сборник основных ... по ... ... - М.: МИД ... - Т. XXV. - С. ... Обращение министра иностранных дел ПНР А. ... ... ГДР, ФРГ и ЧССР 1957 года // 50 лет ... СССР ... - Сборник документов. - М.: Наука, 1967. - С. 353.
21 ... о ... ... ... по ... ... ... пространства, включая Луну и другие небесные
тела от 1967 года // ... СССР за ... ... ... и ... МИД ... - М.: ... 1985. - Т. 2. - С. 11-
17.
22 Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. - Алматы, 1997. - 66 ... ... Н.Ә. ... кіндігі. - Астана: Елорда, 2001. - 133 б.
24 Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. - Алматы, ... ... ... К. Под ... ... ... о ... политике
Казахстана. - Алматы, 1997. - С. 697.
26 Исиналиев М. На грани...эпох. - Алматы, 1998. - С. ... CTR в ... / Под ред. К.К. ... и B.C. ... ... 2003. -С. 34.
28 Ежегодник СИПРИ за 2002 год. - М., 2003. - С. 741.
29 Ядерная энциклопедия. - М., 1996. - С. ... ... ... СССР и США о ... ... ... наступательных вооружениий от ... // ... ... ... дел СССР. - 1991. - №19(101).
- С. 34.
31 Токаев К.К. Организация Объединенных Наций: полвека служения миру.
-Алматы, 1995.-C. ... ... Азия во ... политике Европейского Союза / Под ред.
Ж.У. Ибрашева. - Алматы, 2004. - C.175.
33 Қожахметүлы К. Үлкен қанжар // Егменеді ... -1992. - 8 ... ... К.К. ... ... ... и ... //
Вестник КазГУ. Серия востоковедения. - 1998. - №4. - С. 48-61.
35 ... К. 20 ... бомб для ... // ... ... Қожахметұлы К. Азия мен ... ... ... ... -1991. - №3. - 61 ... ... К.Қ. Ақырзаман қаруы сыналмасын // Заман Қазақстан.
-1996.-12шілде.
123
38 ... К.И. ... ... доктрины
голлизма: политические и внешнеполитические аспекты. - Алматы, 2004. - 333
с.
39 ... У.Т. ... ... ... региональные и национальные проблемы. - Алматы, 1998. - С. 179.
40 ... У., ... Д., ... М. ... и Договор
о нераспространении ядерного оружия. - ... 1994. - С. ... ... М. ... в ... международных отношениях:
безопасность, геополитика. Политология. - Алматы, 1999. - С. 327.
42 Ашимбаев М., ... М. Роль ... ... в ... мире ... ... мировой политики. - Алматы, 2004. - С. 60-105.
43 ... Л.М. ... ... ... Дис. д-ра ист. ... - ... 1999. -
С. 119.
44 Кораблев В.А. Обзор опыта ... и ... ... контроля в
Казахстане и СНГ // Материалы конференции ... Азия и ... ... ... ... отношений в условиях ... 2004. - С. ... ... С. ... база ... с РАО ... ... - 2002. - №1. - С. ... ... Ч. Экспортный контроль ядерных материалов и технологий и
материалов двойного назначения // ... ... - ... Проблема создания в Центральной Азии зоны, свободной от ядерного
оружия. - Алматы, 1998. - С. ... ... В.А., ... P.M., ... А.В. Проблемы
ядерного нераспространения в ... ... ... и ... ... ... - ... 2001. -С. 172-173.
49 Сафранчук И. Создание зоны, свободной от ... ... ... Азии: что думают в России // Ядерный контроль. - 1999.- №4.
- С. ... ... P.M. ... и ... нераспространение 1945-1968. - М.,
1999.-С. 180.
51 Ядерное нераспространение / Под общ. ред. В.А. Орлова - М.: ... 1.-C. ... ... ... ... оружие, ядерные материалы и экспортный
контроль в бывшем Советском ... - ... - М., 2002. - Вып. 6. - ... ... А. Проблемы нераспространения в Республике Таджикистан //
Материалы конференции "Новые лидеры, новые ... ... ... ... - ... 2001. - С. 20 ... ... Т. Экспортный контроль ... ... ... в Кыргызской Республике // Материалы конференции
"Экспортный контроль ядерных передач в странах Центральной ... - ... - С. ... ... У. ... ... ... Республики Узбекистан //
Проблемы нераспространения. Спецвыпуск. - 2001. - С. ... ... Д. ... ... и ... ... //
Ядерный контроль. - 1997. - №4. - С. 199.
57 Гарднер Г.Т. Ядерное нераспространение. - М., 1998. - ... Пит де ... Роль ... в ... Азии // ... ... (август) 2001 г. - 2001. - С. 10-12.
59 Поттер У. ... ... ... хищений из государств бывшего
Советского Союза // Ядерный контроль. - 1996. - №13. - С. 10-14.
60 ... С. ... ЗСЯО в ЦА // ... ... - 2001. - ... ... ... нераспространения. Анализ ... ... по ... ... ... и других
высокоопасных материалов и технологий в странах бывшего СССР / Пер. с англ.
- Киров, 1998. ... ... ... ... на рубеже столетий / Под ред. ... С. ... / Пер. с ... - М., 2002.
63 Рощин А.А. Международная ... и ... ... ... отношения, 1980.
64 Давыдов В.Ф. Безъядерные зоны и международная безопасность. М.:
Международные отношения, ... ... П.А. ... ... ... - М.: Гардарики,
2003.-590 с.
66 ... ... СССР и США о ... по ... ... ... ... от 1971 года // http:// www.iss.niiit.ru/book-
2/glav-6-5.htm.
67 История международных отношений и ... ... / Под общ. ... У. ... - ... 1998. - Ч. 3. - С. ... Заявление Генерального секретаря ЦК КПСС М.С. Горбачева, 15 ... ... - М.: ... 1986. - С. ... ... между СССР и США о ликвидации их ракет ... и ... от 1987 года // ... ... ... дел СССР. -1987.
-№10.- С. 17-39.
70 Посвящение между РФ и США в связи с ... ... по ... о ... РСМД // ... ./htm
71 Выступление министра иностранных дел РФ И. Иванова на 56-й ... ... ООН // ... ... ... - 2001. - ... ... Декларациясы // Егеменді Қазақстан. -1991.-20 желтоқсан.
73 Российская Федерация. Федеральный закон от 14 мая 2003 ... ... ... ... РФ и США о ... ... ... http://www.ln.mid. ш /
125
74 Зоны, свободные от ядерного оружия. (Вопросы и ответы). - ... - С. ... ... А.Х. ООН и ... ... // ... - 1999. - №4(10). - С. 59.
76 Борьба ... ... за ... ... ... / Под ред.
В.А. Зорина. - М., 1961. - С. 416.
77 Договор о безъядерной зоне в ... Азии от 15 ... ... // http://www.armscontrol.ru/start/rus/docs-all.htm.
78 Договор о безъядерной зоне в Африке от 11 ... 1996 года ... В ... ... ... ... «Возможности
и перспективы создания безъядерной зоны в Центральной и Восточной Европе»
// http://www.pircenter.org/cgi-bin/pircenternews/publication-cgi
80 ... Азия ... ... ... ... ... 1997 жыл // Егемен Қазақстан. - 1997. - 28 ақпан.
81 Международная конференция "XXI век: навстречу ... ... ... ... ... 29-30 ... 2001г. - ... 2001. - С. 5.
82 Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің
қағидалары // Егемен ... - 1999. - 17 ... ... ... іс-қимыл және сенім шаралары ... ... ... ... // Дишюматия жаршысы. - 2002. - №1. - ... Б¥Ү Бас ... К. ... ... қару ... ... II ... конференцияға қатысушыларға жолдаған үндеуі //
Егемен Қазақстан. - 1997. - 9 қыркүйек.
85 ... ... ... ... ... ... Кыргызской Республики, Республики ... и ... ... о ... в ... Азии зоны,
свободной от ядерного оружия // Проблемы нераспространения. - 1998. - №1. -
С. 48-49.
86 Основные элементы ... о ... ... ... от ... в ... Азии ... // Ядерное распространение. - 1997.
-Вып.21.-С. 111.
87 В Ташкенте продолжается сессия экспертной группы, готовящей ... о ... в ... Азии ... зоны // ... -1999.-
5 февраля.
88 О заседании Совета министров иностранных дел государств-членов
ОДКБ // ... ... ... ... Россия сегодня». - 2002. -
12 ноября // ... ... ... завершили работу над
текстом договора о ... ... от ... оружия // Обозрение
экспортного контроля. - 2005. - №24. - С. ... От ... ... - к ... // http: //www.uza.uz/
91 Договор о зоне, свободной от ядерного оружия в Центральной ... ... ... ... в «ядерном полигоне» СССР
- г. ... // http: ... ... о ... зоне в Центральной Азии ... ... ... // ... - 2005. - 10 ... Внешняя политика нейтрального Туркменистана. Речи, выступления ... ... ... Сапармурата Туркменбаши. - Ашхабад: МИД
Туркменистана, 1999. - С. 173.
94 Письмо Постпреда РК при ООН М. Джарбусыновой от ... г. ... с Д. ... по ... ... в ЦА ... // Текущий архив МИД
РК за 2002 год.
95 ... ... РК при ООН М. ... от ... г. ... архив МИД РК за 2002 год.
96 Виктор Панов. Президент Туркмении обменялся с заместителем ... ... по ... ... и ... ... // ... - 2002. - 26 августа.
97 Выступление Президента Республики ... И. ... ... ... «Центральная Азия - зона свободная от ядерного
оружия» (15 сентября 1997 г.) // http:// www.press-service.uz/rus/rechi/htm
98 ... ... Глав ... - ... ... ... ... Сотрудничества: Сборник документов. - Алматы,
2001.-С. 32.
99 ... ... ... ... И. Каримова на
саммите Глав ... - ... ШОС // ... ... турне заместителя Генерального секретаря ООН по
вопросам ... Д. ... ... РК на замечания Р-5 к проекту Договора ЦА ЗСЯО и
Протокола к нему // ... ... МИД РК за 2002 ... Положение о порядке исполнении и принятия совместных ... ... сил и ... системы коллективной безопасности // Национальная
безопасность: итоги десятилетия. - Астана, 2001. - С. ... ... о ... 1-го ... ... ДМС МИД РК ... на международную конференцию в Ташкенте, 15-16 сентября 1997
г. // Текущий архив МИД РК за 1997 ... ... ... РК при ООН М. ... ... иностранных дел РК Е.А. Идрисову от 06.01.1999 г. ... ... МИД РК за 1999 ... ... ... К. ... Постпреду РК
при международных ... в ... Н.Ж. ... ... // ... ... МИД РК за 2000 год.
106 Бишкекская встреча Глав государств - ... ДКБ // ... ... ... ... РК при ООН М. ... первому вице-
министру иностранных дел РК К.Х. ... (Об ... ... ... С-5 + Р-5 в ... по ... ... ЗСЯО в ЦА) от 19.12.02 г.
// Текущий архив МИД РК за 2002 год.
127
108 Қытай Халық Республикасының ... ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. - 1995. - 9 ақпан.
109 Бао И. ... ... ... в ... и сотрудничество со странами региона // Центральная Азия и ... ... ... ... ... ... КНР ... Цзэмина // Казахстанская правда.
-1999. ~24августа.
111 Выступление ... ... по ... ... ... Консультативного Совета КНР Тянь Цзэнпэя //
Международная конференция "XXI век: ... ... ... ... ... . - Алматы, 2001. - С.42.
112 Документ Великобритании в ... ... ... от ядерного
оружия в Центральной Азии от ... г. ... ... ... ... МИД РК за 2003 ... ... и комментарий Франции к проекту Договора о ... от ... ... в ... Азии ... г. ... ... // Текущий архив МИД РК за 2003
год.
114 Письмо Постпреда РК при ООН М.Б. ... ... ... К.Х. ... от ... г. (О ... консультативной
встречи стран С-5 и Р-5 по ЦА ЗСЯО) // Текущий архив МИД РК за 2002 год.
115 Поправки и ... Р-5 к ... ... ... о создании ЗСЯО
в ЦА (июнь 2003 г. комментарий к Самаркандскому тексту) // ... ... ... и Китай заявляют о необходимости создания безъядерной зоны в
Центральной Азии // РИА "Новости". - 2004. - 14 ... ... С. НАК ... в ... ... ... // Материалы международной конференции "Экспортный контроль
ядерных передач в странах Центральной Азии". - Алматы, 2001. - С. ... ... ... ... по ... ... // ... бюллетень «Ядерная Россия сегодня». - 2002. ~ 12 ноября //
http://www.pircenter.org/
119 ... Д., ... М. ... ... ... опыт ... // Евразийское сообщество. - 1998. -
№4. - С. 68 -69.
120 Ддролық қаруға қатысты бірлескен шаралар ... ... // ... ... желтоқсан.
121 Ядерные наследники Советского Союза / Отв. ред. В. Пикаев. - М.,
1998. -Вып. 5.- С. ... ... С, Рехн И. ... ... поддержки Казахстана в
области нераспространения ядерного топлива // Казахстан и современный мир.
- 2003.-№3(6).-С. 231.
123 ... ... по ... ... ... ОМУ // ... МИД ...

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 115 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі әлемдік қауіпсіздік мәселесіндегі АҚШ-Ресей сыртқы саяси ұстанымы74 бет
Қазіргі әлемдік қауіпсіздік мәселесіндегі АҚШ-Ресей сыртқы саяси ұстанымы туралы28 бет
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
Атом қуатын бейбіт мақсатта пайдалану21 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Ядролық қару зардаптары8 бет
Қазіргі кезеңде Ресей – АҚШ қатынастардағы ядролық қаруды таратпау мәселесі36 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
JSP, PHP, ASP Web программалау тілдеріне шолу. Сайт құру кезеңдері5 бет
Word терезесін шолу25 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь