Ш.Айтматовтың «Жәмилә» повесінің қазақ, орыс, ағылшын тілдеріне аударылуы

Кіріспе. Көркем аударма әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

1. Ш.Айтматовтың «Жәмилә» повесінің қазақ, орыс, ағылшын тілдеріне аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

2. «Жәмилә» повесінің аударылуындағы семантикалық өзгерістер ... ... ... ... 12

3. «Жәмилә» повесіндегі көркемдеуіш амалдардың аударылу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

4. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

5. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Аударма − қиын да күрделі, жауапты да маңызды, шығармашылық өнердің ең биігі. Талантты аудармашы әрі аударма зерттеушісі К. Чуковский аударманы «биік өнер» деп бағалаған. Өйткені неміс халқының классигі И.Гете пайымдауында «аудармашы еңбегі бүкіл жер шарын біріктіретін, байланыстыратын маңызды істердің бірі болып қалды және қала береді». Ағылшын жазушысы әрі сыншысы И. Бэлекк «аударма дегеніміз отандық әдебиеттің керемет шығармасы болып қабылдануы тиіс» деп орынды айтқан.
Аударма − мәтінді басқа тілде қайталап жасап шығу. Егерде әдебиет шығармалары шындық сәттерін жеке тұлғаның санасымен бейнелеудің материалдық жағынан қамтамасыз етілуі болса, аударма сол тілде бейнеленген дүниені өз тілінде қайта бейнелеп шығу. Ол шындықтың мезеттерін тікелей бейнелемейді, басқаның санасында мазмұндалғанын, ойластырылғанын бейнелейді. Аудармада фактінің сипатталуы емес, факт туралы ой аударылады. Яғни, ол − басқа адамның ойлау қызметінің нәтижесін дәл сондай етіп қайта жасап шығу. Аудармашы ең аз дегенде бір мезгілде екі мәдениетке назар аударатын, екі тілді меңгерген тұлға. Аудармашыны кейде менсінбеген кейбіреулер «екі мырзаның құлы, қызметшісі» деп атап та кеткен.
Көркем аударма − көркем әдебиет жанрын басқа тілде баяндайтын аударма түрі. Әлемді мәдени түрде меңгерудің көркемдік құралы. Адамзаттың ой-санасының, білім-танымының дамуындағы мәдениеттер байланысының өркендеуіндегі қызметі өлшеусіз. Көркем шығарма аудармасы дегеніміз − түпнұсқалық шығарманың көркемдік рухын басқа тіл де дәл, сәйкес, шынайы, сапалы жасап шығару. Оны аударылған ұлт тілінде жазылған туындыдай, соның көркемдік ой дәрежесіндей жеткізе білу керек.
Әрбір аударма оқырмандарына түрнұсқаның құндылығына сай әсер дарытуы тиіс. Көркем аудармада мүмкіндігінше сөздерді, тіркестерді, сөйлемдерді қалдырып кету немесе қосу, аудармашы тарапынан өзгертуге болмайды. Егерде шығармада кемшілік, түрлендіру кездессе, оларды дәл сол қалпында аударып көрсеткен дұрыс. Көркем әдебиет шығармаларының аудармасында түрнұсқаның дербес өзіндік бітім-болмысын, ерекшелігін жасау кезінде оны эстетикалық қабылдау мәні ерекше. Аудармашы шығарманың көркем мазмұнының бар ерекшелігін сақтаумен бірге, образдық жүйесін, семантикалық, стилистикалық баяндау мәнері және бейнелеу сипаттары мен мүмкіндіктерін ана тілдегідей аударма тілінде де жеткізуге ұмтылады.
1. Тарақ Ә. Аударма әлемі. − Алматы: Қазақ Университеті, 2007.− 243.
2. Дауренбекова Л. Қ. Нұрмахановтң жолма-жол аудармаға қатысты сын- пікірлері. // Хабаршы. Филология сериясы № 6, 2007.
3. Тоғысбайұлы Б. // Жас Алаш. 3-қыркүйек, 2004.
4. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. − Алматы: Жазушы, 1959.− 150.
5. Алпысбаев Қ., Қазыбек Г., Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі. − Алматы: Қазақ Университеті, 2001. − 202.
6. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: 5 том. / Құрастырған: Акматалиев А. − Бишкек: Шам, 1999. − 546. І том.
7. Айтмато Ш. Жәмилә. − Алматы: 2005. − Атамұра, 312.
8. Айтматов Ч. Джамилия. Электронный вариант.
9. Aitmatov Ch. Jamila. Электронный вариант.
10. Бельгер Г. Лики слова Литературно-критеческие статьи. − Алматы: Білім, 1991. − 272.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе. ... ... ... ... ... ... орыс, ағылшын тілдеріне
аударылуы...................................................................
.........................................6
2. «Жәмилә» ... ... ... ... повесіндегі көркемдеуіш амалдардың ... ... ... ... ... − қиын да ... жауапты да маңызды, шығармашылық өнердің ең
биігі. Талантты аудармашы әрі аударма зерттеушісі К. ... ... ... деп бағалаған. Өйткені неміс халқының классигі И.Гете
пайымдауында «аудармашы ... ... жер ... біріктіретін,
байланыстыратын маңызды істердің бірі болып қалды және қала ... ... әрі ... И. ... «аударма дегеніміз отандық
әдебиеттің ... ... ... ... ... деп ... ... − мәтінді басқа тілде қайталап жасап шығу. ... ... ... ... жеке ... ... ... жағынан қамтамасыз етілуі болса, аударма сол тілде бейнеленген
дүниені өз тілінде қайта бейнелеп шығу. Ол шындықтың ... ... ... ... ... ... Аудармада фактінің сипатталуы емес, факт туралы ой аударылады.
Яғни, ол − басқа адамның ойлау қызметінің нәтижесін дәл ... етіп ... ... ... ең аз ... бір мезгілде екі мәдениетке назар
аударатын, екі тілді ... ... ... ... ... «екі мырзаның құлы, қызметшісі» деп атап та кеткен.
Көркем аударма − көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... түрде меңгерудің көркемдік құралы. Адамзаттың ой-
санасының, білім-танымының ... ... ... ... ... ... ... аудармасы дегеніміз −
түпнұсқалық шығарманың ... ... ... тіл де дәл, ... ... ... ... Оны аударылған ұлт тілінде жазылған туындыдай, соның
көркемдік ой ... ... білу ... ... ... ... құндылығына сай әсер дарытуы
тиіс. Көркем аудармада мүмкіндігінше сөздерді, тіркестерді, сөйлемдерді
қалдырып кету ... ... ... ... ... ... ... кемшілік, түрлендіру кездессе, оларды дәл сол қалпында аударып
көрсеткен дұрыс. Көркем ... ... ... түрнұсқаның
дербес өзіндік бітім-болмысын, ерекшелігін жасау кезінде оны эстетикалық
қабылдау мәні ерекше. ... ... ... мазмұнының бар
ерекшелігін сақтаумен бірге, образдық жүйесін, семантикалық, стилистикалық
баяндау мәнері және ... ... мен ... ана ... ... де жеткізуге ұмтылады.
Көркем аударма − коммуникативтік қызметтің айрықша түрі. Көркем ... ... ... кезінде аудармашы тек бір жақты аударма ауқымында
қалып қоймауы тиіс. Ұлттық рухани мұра ... ... ... және ... ... ... түрі ретінде
қарастырылуы жөн. Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... және ... ... мен ... заты ретінде мәтіннің рөлі
айқын.
Көркем аударма қай кезеңде де ұлт мәдениетінің өлшем ... ... ... көркем аударма идеологиялықтжұмыстың басты құралы саналды.
Аударма бұл басқа әлемге, басқа ... ... ... ... ... да қай ғылым саласы болмасын, аударма барынша
дамыған, жоғарғы деңгейге жеткен ел үнемі басқа ... озық ... ... өз ... де жаңа ... көтереді. Аударма бір ғана
көркем әдебиеттің даму деңгейімен өлшенбейді, басқа түрлі ... ... де ... Адам ... ... қасиеттер мен рухани
құндылықтардың да берік қалыптасуын көркем әдеби шығармалармен қатар, басқа
халықтардың мәртебесі, жекелеген тағылымдық, ... ... ... ... тарих, этика, эстетика, ... ... ... т.б. ... тың еңбектердің ғылымға қатысты маңызды
жаңа зерттеулердің аударылуы да зор ... ... ... − бір ғана ... ... ... ... ұлттың әдебиеті мен тілін әлемге жеткізудің негізгі көзі
саналады. Ұлт талантына ... ... ... ету, бір ... ... өз ... игілігне айналдыру жолында аянбай, талмай еңбек еткен
аудармашының шығармашылығын қай кезде де биік бағалауға лайық.
Әрине, ... тең ... ... ... ұғым ... алынады. Өйткені, автордың өз нұсқасының қашанда биік тұрары сөзсіз.
Қайсібір түпнұсқасы таныс шығарманы басқа тілде оқығанда ... ... ... ... ... басқа тілге аударылу процесінде қанша ... ... те, ... ... біршама өзгерістерге ұшырайды. Өйткені,
түпнұсқада сипатталған оқиға, айтылған ой, ... ... ... сан ... ... ... ... сондықтан да екі халықтың тіліне
қоса, тіршілігін түгел білетін кісі ғана аудармада ойдың сап алтындай ... ... ... ... ... ... оның өз бояуын ... бір сыры − ... ... лабораториясын жете
білетін, өзара рухани туыстығы жақын ... ... Екі ... ... ... ... жақсы игергенімен, жан-дүниесі,
түсінік-болмысы қабыспаса, одан автор да, ... да ... ... ... ... ... ... Қ. Нұрмаханов «Жәмилә» повесін
аударғанда автор Ш. Айтматовпен рухани туыстықтары жақын болып, ... ... айта кету ... ұлттық аударма мектептерін салыстыра қарастырғанда, қазақ
аударма мектебінің қалыптасып, жеке отау ... аса ұзақ ... ... аян. ХІХ ... ІІ ... Ы. Алтынсарин мен А.
Құнанбаев сынды қазақтың ұлы ойшылдары қазақ ... ... ... ... әкелсе, бұл үрдісті ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан
бастап-ақ ұлтымыздың зиялы ... ... ... ... ... ... ... бастама әлі күнге дейін осы бір ырғағын бұзбай, әдебиетімізге
әлемдік әдебиеттің құнды да ... ... ... ... ... ... Десек те, осынау мол мұраның аударылу сапасы қандай?, ... ... ... ... ... ... сұраққа жауап іздеу өткеннің
де, бүгіннің де, ... де ... ... ... ... ... ... аудармашысы үшін өте маңызды.
Маңыздысы − аударма баламалығы ... ... ... да ... ... және оның дербестігі ұғымдарымен бірдей
қарастырылады.
Аударма ісінді екі ... ... есте ... керек: 1) Жазушының
стилі, жазушының ... ... ... ... интонация, күрделі
сөйлемдерді бұзбай аудару т.б. 2) Шығарманың ... ... ... ... мінез-қылығын, оқиғалар мен жағдайларды, жалпы
алғанда композициясын басқа бір тілде қайта баяндап шығу ғана емес, ... ... ... ... сөздер, тіркестер, сөйлемдерді ұлт тіліне
жалпыға бірдей түсінікті түрде сипаттау.
Ш. Айтматов стилі жалпы оқырман қауымына ... ... ... ... ... ... кейбір туындылары философиялық,
психологиялық, мифологиялық мағынада жазылған. Оны ... ... ... ... емес сияқты.
Шыңғыс Айтматовтың «Жәмилә» повесі осыдан жарты ғасыр ... ... ... ... бергі жарты ғасыр ішінде «Жәмилә» дүние жүзі
халықтарының баршасына ... ... ... ... оқырманның ең
сүйікті шығармаларының біріне ... ... ... ... ауыл адамдарының ауыр бейнетімен қатар олардың рухани ұлылығы,
жан-сезімінің өлшеусіз ізгілігі, байлығы да шебер көрсетіледі. ... ... ауыр ... бір сәт иығы босай қалғанда, бұлардың мұңы ... ... мен ... әнге ... сол ән-жырымен, жан сырымен тау
мен даланы түгел баурап, қалықтап тұрып ... да ... ... ... ... аударылу/ аударылмау, аударылған
мәтіннің түпнұсқаға эстетикалық және мазмұны жағынан ... келу ... да, ... да ... ... ... повесіндегі − Жәмилә қазақ оқырмандарына да тым астық, қымбат
көрінеді. Өйткені, ол ... ... ойып ... ... ... ... сынды қыз-келіншектер соғыс жылдарында өте көп болады. Ол бізге ... үшін ... ... ... ... ... шын жүрекпен
құлай сүюімен ғана емес, сонымен қатар, ұлы жеңіске ... ... ... ... ... жан-дүниесінің байлығымен де қымбат.
Жәмилә образы ... өзі ... ... тыл ... ... ... қазақ келіншектерінің прототипі секілді.
Повесте Жәмилә характерінің толысуының немесе айқындалуының, соған
орай шығармаға арқау болып ... өмір ... тән ... келесі,
жоғары деңгейдегі көркемдік заңдылықтар аясындаанықталуының алғашқы ... ... ... ... сәттегі психологиялық жай-күйін барынша қайшылықты
сырларымен тереңнен толғай суреттеудің әрі эпикалық, әрі ... ... ... ... ... қат-қабат тәсілі арқылы жазушы
нағыз көркемдік келісті үйлесімге жетеді.
Жазушы жекелеген құбылыстардың біртіндеп ... бір ... ... күрделі және жалпы сипаттағы ... ... ... ... байланысты нәтижесінде, көркемдік жаңа ... ... ... жіті қадағалайды. Шығармаға тән басты, ... ... ... ... ... ... эпизодта әр қырынан
және соның әрқайсысында әртүрлі эмоциялық бояу – реңмен ашады.
1. Ш.Айтматовтың «Жәмилә» ... ... ... ағылшын тілдеріне
аударылуы
Қ. Нұрмаханов жолма-жол аударманы − түпнұсқа мен аударма ... ... деп, ... ... ... ... ... жасаушыларға үш түрлі талап қояды, сол талаптар ойдағыдай
орындалған да ғана ... ... арта ... ... ой түйіндейді.
Біріншіден, Жолма-жол аударма әдебиеттегі қара жұмыс ... бір ... оған да ... ... ... ... Жолма-жол
аударманың сапасын жақсартсақ, оған, көркем шығармашылықтың бір түрі
ретінде қойылатын ... ... орыс ... ... көркем
аударманың сапасы жоғарылай, жақсара түспек.
Екіншіден, «Жолма-жол аударма ... бір ... бір ... ... кедергі жасайды. Сөйтіп, жолма-жол ... ... ... ... ... ... екінші жағынан,
аудармашыны бір тілден ғана аударуға, бір әдебиетті ғана, бір ғана халықтың
мәдениетін зерттеуге ... ... Бұл ... орыс ... ... ... ... арзанқол, шалағай, ажарсыз,
сұрықсыз болып шығуына әкеп соғады»/2/.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық биографиясын терең білуі керек. Сонда ғана
аудармашы заман сипатын, кейіпкерлердің сөз әлпетіндегі немесе ... ... ... ... әуендерді оқушыға жеткізе алады, әр
түрлі әлеуметтік топтардан алынған образдардың сөз ... ... ... ... тың сөздер мен жаңа сөз тізбектерін, сөйлем кестесінің
гүр ... орыс сөзі ... ... мол жеткізе біледі. Бұл −
дәлелдеуді керек етпейтін аксиомалар»/2/.
Зерттеушінің ой-пікірлері бүгінгі күн талабына сай ... де ... де ... ... да, ... ... талдау мен бағалаудың осы
бір тәсілі әлі де болса қазақ аударма теориясына ... деп ... ... Ш. ... ... ... жолма-жол аударма
арқылы аударған. Повесь өз ... ... өте ... бағалады.
Аудармашы аударғанын қалың көпшілік байқамай да ... ... ... ... ... повесі алғаш «Әуен» немесе «Ауан» ... ... ... ... ... қазақ оқырманы түгіл, қырғыз елі дұрыс
қабылдаған жоқ болатын дейді −Қ. ... Оған мына ... ... ... ... пікірлер әлі күнге дейін толастаған жоқ. Әне бір
жылы Толдықорған ... ... ... ... екі облысына
гострольге барғанда Айтматовтың «Жәмиләсы» мен «Ақын ... ... ... ... ... байын тастап қашып кеткен ... ... ... ... ... ... депті. Мұны қазақ артистері
қайран қала ... ... ... халқы дұрыс қабылдамаған соң, ... ... ... кішкене ойланы қалды. Сондықтан да, ... ... ... жөн бе, әлде ... ма деп басы қатқан
тұстарда болған. ... ол: ... ... ... ... ... ... кеткен келіншектің әрекеті жастарға теріс тәрбие бермей ме?»
деушілермен көбірек ... тура ... «Бұл − ... ... емес,
көркем шығарма, өмірде бұдан да қиын тағдырлар ... ... ... ... сенімсіз суреттелуінде» деп тұрып алдым. «Жәмилә
басында күйеуіне сүймей ... ... ... хат ... ... да ... сағыныш сезімін білдірмейді, ал,
соғысқа барып ... ... ... ... ... жігіті − жаны жайсаң,
жүрегі кең, ... ... ол ... іс-әрекетімен, әдемі әнімен баурап
алды. Бұл − оқырманға мораль айту емес, махаббат хикаясы» деген ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетімен достығы шын үйреніп, шын оқығысы
келетін жастардың нағыз мектебі болуға жарарлық нәрсе. Оның ... ... ... ... ... мінезі, құр мақтауды
сүймейтін ... ... ... ... таптырмайтын абзал қасиет.
Ш. Айтматовтың «Жәмилә», «Құс жолы», «Бетпе-бет» повестері − ... ... ... ... ... озық үлгілері болды.
Адамзат тарихының даму ағысында өз алдына жеке дара дамыған мәдениет
те әдебиет те ... ... «Қай ... ... ... тууы ... ... аса күрделі құбылыс. Қазақ ... де ... ... ... өресіне бірер күнде жете салған жоқ. ... ... ... бел-белестерден өтті»[4].
Қырғыз елінің ұлы жазушысы, қоғам қайраткері ... ... ... ... ... Айтматовы» деп сүйенген заңғар жазушы, екі
тілде ... ... әрі ...... Айтматов. Ш. Айтматов әдебиет
әлеміне өзіндік ... ... ... ... үлес ... қаламы ұшқыр жазушы. Ш. Айтматовтың ... ... ... айтқан емес, қазақ тіліне аударылған. «Бетпе-бет»
(аударған Қ. Нұрмаханов 1959 ж.), «Жәмилә» (аударған Қ. ... ... ... ... шырайлым менің» (аударған Қ. Нұрмаханов 1964 ... ... ... Қ. ... 1964 ж.), «Құс ... ... ... 1963 ж.), «Ертеден келген тырналар» (аударған ... «Жан ... ... Ш. ... 1988 ж.), «Тау мен дала ... Ш. ... 1979 ж.), «Теңіз жағалай жүгірген тарғылт ... Ш. ... 1979 ж.), ... жер-ана» (Қ. Мұхамеджанов 1970 ж.),
«Алғашқы ұстаз» (аударған Ә. ... 1962 ж.), ... ... А. ... 1964 ж.), «Бұғы ана» (аударған М. Әлімбаев 1978ж.),
«Мәңгілік келіншек» ... Н. Ками 2006 ... ... ... ... ... әлемді елең еткізді.
Күркүреу өзенінің бойында Данияр салған әнге ... ... ... ... ... шығармашылығы түбегейлі талданды, көркемдік сыр-сипаты
айқындалды, әлем ... ... тіл ... талдады дей алмаймыз.
Оның өзіндік ерекшелігін, жаңашыл жазушы екендігі тек қырғыз халқына ғана
емес, бүкіл әлемге айқын.
Ш. Айтматов ... ... ... ... Ш. ... ... жазатын жазушы. Аудармалардың көбісін орыс ... ... ... ... ... түпнұсқасы қырғыз тілінде ... ... ... ... ... ... ... салыстырылып қарастырылатын болады.
Белглі бір ұлт жазушысының күрделі де күрмеулі стилін, ... ... ... ... ... ... сөз орамдарын басқа тілге бояуын
жоғалтпай жеткізу оңай жұмыс емес екені анық. Тер төгіп еңбек ... ... қана бұл ... ... орындап шыға алады. Өйткені, түпнұсқаға
адалдық, тың баламалар мен соны метафоралар арқылы оригиналмен тең түспесе
кем түспейтін ... ... ... ... ... ізденіс үстінен
көріну − тек шынайы талантқа ғана тән қасиет.
Аударма − ... ... Ең ... ... аударма. Көркем аудармаға
қойылатын ең ... шарт − ... ... күші ... ... ... Орыс ... А.С. Пушкин «Переводчики
−почтовые лошади просвещения» яғни, «аудармашылар − ... бір ... бір елге ... ... ... ... ... теориясы өзі зерттеп отырған нысанның әртүрлі аспектілерінен
қарастыра алады. Олар лингвистикалық, құрылымдық, ... және т.с.с ... ... Кез ... ... баға беру үшін аударма ... ... ... ... ... әрі ... ... жүргізу
нәтижесінде оның типін анықтау қажет. Аударманың теориясының құрылымы,
зерттеу нысанына қарай бір ... ... ... ... Аударудың
жалпы теориясы аударудың жалпы заңдылықтарын, үрдістерін жүзеге ... ... жеке ... бір ... ... ... бір ... аудару барысындағы лингвистикалық аспектілерді
қарастырады. Аударманың ... ... ... аударма тілінің
арасындағы қатынасқа байланысты пайда болған түр. ... ... ... аударманың авторына байланысты дәстүрлі, призентациялық
формасына қарай жазбаша, сәйкестіліктің ... және ... ... ... ... ... қарай көркем әдеби аударма,
аударма белгісіне қарай тура, сатылы аударма. ... ... ... ... Орыс және ... тілдеріне
аударушылардың түпнұсқа мәтінін сегменттеу және ... ... ... толық мәтіндік, ал аудармаларда түпнұсқа мәтінінің
таныстырылуы бойынша жазбаша орындалған. ... ... ... түпнұсқа
мәтінінің қасиеттері мен сапасын беруі бойынша, ... ... ... ... деп ... Ал ағылшынша аударма мәтін 1-
(қырғыз ... ... ... мен ... беру ... еркін, ал 2-
түпнұсқаның (орыс тіліндегі) сапасы мен ... беру ... ... ... ... Орыс ... толық түпнұсқа мәтінінің негізгі
ақпараттары беріліп, кей ... ... ... яғни ... ... ... 1) Қалдырып кету, 2) Ой қосу. Төменде
келтіретін мысалдар айтқан ... ... ... ... ... қазақ тіліне көптеген аудармашылар аударған.
Біз қарастыратын аталымыш «Жәмилә» («Жамийла») ... ... ... жылы ... Шығармада бірде-бір жол қалдырылмай, түпнұсқамен
сай келетін етіп қырғызшадан ... ... ... ... сөзбе-
сөз аудармаға берілмеген. Қырғыз тілінің сөйлем құрылысы мен ... ... ... өте ... ... ... тілі, яғни қырғызша
нұсқасы оқырманға өте жатық. ... дәл ... Дәл ...... ... сөйлем ерекшеліктерін дәл беру. Сөйлеміне сөйлем орай етіп
аудару. Осы тұста ... ... ...... негізделген.
Жолма-жол аударма әсерсіз, жүдеу болып келеді. Еркін ауларма − ... ... ... өте ... ... Дәл аудару ғана үлкен
жазушының тіл, стиль, ... ... бере ... ... ... дәл ... дегенді біз сөйлеміне сөйлем орай етіп ... ... ... ... ... ... «Ушул күнгө чейин бул сүрөттү
эч бир көргөзмөлөргө да берген жокмун, ал ... ... ... ... далдалап бекитип коём…»/6,62/.
Ал қазақ тіліндегі аудармасы нұсқасында былай: «Осы ... ... ... ... ... ... де ... жоқпын, ол тұрғай, ауылдан туыстарым
келгенде, көзінен тасалап, тығып қоямын…»/7,42/.
Осы мысалдар ағылшын, орыс тілінде қалай берілгенін қарастырсақ: ... я еще ... не ... на ... Больше того, когда
приезжают ко мне из аила ... я ... ... ... Ағылшын тілінде: «It has never been exhibited. ... ... from home come to visit, I make sure it is out ... Ағылшын тіліндегі аударылғаны сөйлем мағынасын ашады, яғни
ол сурет ешбір көрмеге қойылмай, ауылдағы ... да ... ... ... ... ... ... «аил» сөзі
ағылшындардың түсінігіне сай ... from home» деп ... ... ... тек орыс ... ... ғана ... Бұдан орыс
аудармашының шеберлігін көруге болады. Аударылып жатқан ... ... тән ... ... ... дәстүрін жеткізе білген.
Аудармашының қырғыз елінің ұлттық ерекшелігімен ... ... ... ... тіліндегі аудармасы сөйлеміне сөйлем орай ... ... ... ... бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықшаларға дейін
дәл аударылған. Оны мына мысалдардан байқаймыз: «...Онан бері − ... сары ... ... ... кетіп, көптен хабар жоқ −
екеуі де ... ... ...... ... ... ... берки көрүнүштө − бозоргон сары талаа...»/6,62/,
«Агаларым согушка кетип кабар жок, − экөө тең ... ... «... ... − Садык жаңы эле келинчек ... ... ... А. ... ... Тілі өте ... сөз
тіркестері болсын, тұрақты тіркестер болсын өте жатық ... ... өте жасы ... ... Оны мына үзіндіден
байқауға болады: «В глубине картины − край осеннего поблекшего неба. ... над ... ... ... быстрые пегие тучки. На первом плане −
красно-бурая полынная степь. И ... ... еще не ... после
недавних дождей. Теснятся у обочины сухие, обломанные кусты чия. Вдоль
размытой ... ... ... двух ... Чем ... тем слабее
проступают они на дороге, а сами ... ... ... еще шаг − ... за ... Один из ... ... я забегаю немного вперед»/8,1/.
Түпнұсқасы: «Сүреттүн тээ ички тереңинде − күзгү асмандын алабүркөк
чет ... ... ... ... бир жакка бет алдырып, алыста
кылтыйган чокуларга жандатып, кыялата айдап бара ... ... ...... сары ... кең ... ... чийлер ыкташып, жаан-
чачындан кийин топурагы борпоң тоборсуп карайган жолдо, катарлаш баскан еки
жолоочунун изи тигинден бери ... ... улам ... ... ... ... ... түшүп, өздөрү азыр дагы бир-эки кадам шилтешсе,
алкактын сыртына аттап, ... ары ... ... сезилет. Айтмакчы,
жолоочунун бири... Бирок мен шашпайын, сөз башынан ... ... ... ... аударған. Аудару генерализация
әдісінің оқырманға жалқылықтан жалпылыққа, ... әдіс ... ... ... тіліне сатылы түрде жасалған. Ағылшын тіліне орыс
тілі арқылы аударылған. Ағылшын тіліндегі нұсқа ... ... ... ... ... ... ... аудармада көптеп
конкретизация кездеседі. Себебі, ағылшын ұлтына ... ... ... ... ... ... ... болған. Көптеген
қырғыз еліне, мұсылмандарға тән болған сөздер мен сөз тіркестерін ежіктеп,
нақтылап жеткізген. Мысалыға: «According to the old custom of tribal ... was still adhered to in the village at the time, it was ... ... a widow who had sons leave the tribe, and it was ... ... my father should marry her. His duty to the spirits of his ancestors
compelled him to do this, for he was the deceased ... ... ... ... ... ээси ... кайтып, артында аялы
менен тестиер эки уулу калат. Илгертен калган адат боюнча ... ... ... ... деп, ... ... ... менин атама
никелештирип коюшат»/6,63/.
«My father was an old ... After, saying his mourning prayer ... he went to work in the work in the ... shop in the common ... he stayed till late in the ... ... атам ... уста, колхоздун жүрүп турган ушул
тактай ... шады ... ... ... ошол ... ... ... турат,
− таңдан намазын окуп устаканасына кетет да, күн бата келет»/6,62/.
Түпнұсқада: «Биз башынан эки үй жанаша турабыз. Үч кез ... ... ... жактагы дөбөчөдө турган бак-дарактуу короолор ошол
биздики»/6,62/.
Түпнұсқада: «Жамийла ... мен чын ... ... жакшы көрчүмүн: бир
жагы жеңем, бир жагы, − ал менден азыраак эле улуу, тең курбу ... ... дагы мени ... бала» − деп, инисиндей эркелетет»/6,63/.
Орысша нұсқасында «кичине бала» деп атап ... ... ... ... − «...маленьким мальчиком» деп көрсетсе, ал «мечит жактагы»
тіркесі мүлде аудармада ескерілмеген.
2. «Жәмилә» повесінің аударылуындағы семантикалық өзгерістер
Аудармашы ... ... ... ... жүктелген жауапкершілікті
сезінуі керек. Алайда, кейде өзара ... аз ... ... ... ... ... тілдердің арасында кейбір ұқсаспайтын тұстары
кездеседі. ... ... ... ... өз ... ... ... келгенше көркем, әрі жетік етіп аударғаны дұрыс. Жоғарыда
келтірілген сөйлемдер осы ойға дәлел бола алады.
Кейде аудармашы ... ... ... кету ғана ... ... ... жеткізе алмайтын тұстары болады. Біз оны ағылшын тіліне
аударған нұсқасында ... ... ... байқаймыз. Мысал
келтірсек, түпнұсқада: «Жамийла жеңемди мен чын ниетим ... ... бир жагы ... бир ... − ал менден азыраак эле улуу, тең ... эле. Ал дагы мени ... ... − деп, ... ... тілі мен ... ... аудармасында аударманы тікелей аударып
жіберген. Алайда ағылшын тілі орыс тілінен сатылы аударма. Cатылап ... көп ... ... ... белгілі. Солардың ішінде атап айтсақ −
композициялық құрылым, сюжеттің берілуі, сөздерді таңжау және шығарманың
мазмұны. ... ... ... ... мазмұнын сақтай алып
аударса, керісінше орыс тілінде ой қалай берілсе ағылшын тілінде де ... ... ... ... ... жіберетін ең басты қателіктер
− семантика, стиль және сөз таңдау. Мысалы: «Я ... ... ... И ... меня. Мы очень дружили, но не ... друг ... ... ... «I loved Jamila dearly. Fnd she loved me. We were ... yet we did not dare call each by our first ... ... бас ... Жәмиләға ыстық сезімді сезінетіндей сезім қалдырады.
Осы тұстағы аудармада Қ. Нұрмаханов ... ... ... келтірсек:
«Жәмилә жеңгемді мен шын ниетіммен жақсы көретінмін. Бір жағы жеңгем ... ол ... ... ... ... сияқты еді»/7,43/. Осы тұс
түпнұсқада екі-ақ сөйлеммен берілген. Біріншісі құрмалас сөйлем, екіншісі
жай ... Ал ... ... ... нұсқаларында жеті-сегіз сөйлемнен
аударылған. «Жеңге», «кішкене бала» ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі әрбір ұлтқа тән болған,
ұлттық ерекшеліктер генерализация ... ... ... Бұл ... ... ... десекте болады.
Жалпы қандай да дүниені жазғаннан аударған қиын. Өз бетінше жазсаң,
сен өз қиялыңа беріліп ... ... ... қасиетін төмендетуге
қақың бар. Ал, аудармада сен ... ... дәл ... ... ... ... кез келген аударма еркін жасалса көркем шығады. Әрі
оқырманның түсінуіне жеңіл болады.
Шығарманың тақырыбын аударуға келгенде ... ... ... ... ... Баршаға ортақ бір ғана атау ... ... ... тек қана ... ... ... ... өзгеріске ұшыраған, бас кейіпкердің есімі.
Шығарманың бар бояуын бұл ... ... ... еді. ... ... ... ... екі құрмалас сөйлемнен құралған. Орысша
нұсқасында, бірінші сөйлемі жай сөйлем, екіншісін аудармашы ... ... ... ... ... нұсқасында, бірінші сөйлемді
жай сөйлеммен екіншісі сөйлемді аралас ... ... ... ... ... ... аталған повестің ағылшын, орыс, қырғыз, қазақ
тілдеріндегі мәтіндерін былайша салыстырып көруімізге болады:
Мысалыға: «Once again I find myself in front of the small painting in
a simple frame. Tomorrow morning I leave for the village, and I gaze ... intently at the canvas, as if it can give me a word of advice for ... ... ... сөйлемнің құрылысы көбірек берілгені сөйлем
құрамында ... ... ... сөздер кездеседі. Қазақ тіліндегі
нұсқасында аудармашы былай ... ... бір ... ... ... ... қарапайым ағаш рамкаға салынған, шағын суреттің ... ... ... мен ... де ... жүрмекшімін. Жолыма ақ бата тілегендей, мен онан
көпке дейін көз алмаймын»/7,42/.
Түпнұсқада: «Ар дайым бир ... жол ... мен ушул ... жөнөкөй
жыгачтан жасалган сүрөттүн алдына келип турам. Мына ... да ... ... қарап, мен ондан жолума ак тилек, бата алып жаткан өңдүү,
аны көпкө көз айрыбай тиктейм»/6,62/. Құрмалас сөйлем ағылшын ... ... ... ... ал ... қазақ тілдерінде төрт жай сөйлемнен құралады.
Осы жерде аудармада әрбір жеке сөздерге ... ... ... ойын
берумен шұғылданған жөн деген Н.В. Гогольдің сөзі еске түседі.
Қазақ тілінің орыс тіліне ... ... мол ... ... ... ... ода» атты кітабында атап өткендей/10,11/, қырғыз
тілінің орыс тіліне аударылуында да сондай ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліне тән тоғыз түрлі
ерекшеліктерді (этнографизм, историзм, фразеологизм т.б.) және ... ... ... ... ... сипаттап береді. Орыс
тіліндегі А. Дмитриева ... ... ... салт-дәстүр ұғымын
түпнұсқамен салыстырғанда, сөйлем ... саны өте көп, ... жоқ ... ... ... ... оқуға болады.
Мысалы, түпнұсқада: «Жамийла жеңемди мен чын ниетим менен жакшы көрчүмүн:
бир жагы жеңем, бир ... − ал ... ... эле улуу, тең курбу сыяктуу
эле. Ал дагы мени «кичине бала»/6,64/ − деп, инисиндей эркелетет». ... ... бір ... ... Енді ... ... ... назар
аударсақ: «Я горячо любил Джамилию. И она любила меня. Мы очень дружили, но
не смели друг друга называть по ... Будь мы из ... ... я ... звал ее ... Но я называл ее «джене», как жену старшего
брата, а она меня ... ...... ... хотя я ... не был
маленьким и разница у нас в годах совсем невелика. Но так уж заведено ... ... ... ... братьев мужа «кичине бала» или «мой кайни»
»/8,2/.
«I loved Jamila dearly. Fnd she loved me. We were great friends, ... did not dare call each by our first names. Had we been from ... I would have ... called her Jamila. However, since she ... wife of my eldest brother, I had to call her djene, while she, in ... me kichine bala − little boy − though I was far from little ... was a very small ... in our ages. Such was the custom of ... ... called their husband’s younger kichine
bala»/9,2/.
Қазақ тіліндегі ... ғана ... ... ... ... жатқан
олқылық ағылшын тілінде де көреміз. Ағылшын нұсқасы орыс тілінен ... ... ... ... ... үшін де ... шығар. Алайда
сілтемемен беругеде болар еді.
«Сүрөттү қарап» ... ... сөз ... ... ... ... ... «Жасалган» деген сөз «салынған» деген сөз
арқылы қазақ тілінің тілдік ... сай ... Бұл ... мен ... деп білеміз.
«Жәмилә» повесінің біз қарастырған аудармаларында аударылмай қалған
сөйлемдері жоқ десек те ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Түпнұсқада: «Андан берки көрүнүштө
− бозоргон сары талаа, кең өзөн»/6,62/. Аудармаларында: «На первом плане −
крано-бурая полынная ... ... бері − ... ... сары дала».
«The russet wormwood-covered stepp»/9,1/.
«Андан берки» деген түпнұсқадағы сөз ... тек ... ... ... ... деп ... шыққан. Басқа тілдегі орыс тілі болсын,
ағылшын тілі болсын дәл баламасын бере алмаған. Орыс ... «На ... деп ... ... ... ... ал ... тілі орыс
тілінен аударылған сатылы аударма.
Тағы бір ... ... не ... тіліндегі, не орыс
тіліндегі, не ағылшын тіліндегі аудармаларында берілген. ... ол ... ... ... ... кеңес үкіметінің саясаты әсер еткен
болар. Ол кезде Құдай жоқ деп, атеистік ... ... ... ... ... өзі ... қылмыс саналған болар. Қ. Нұрмаханов ... ... ... ... сөз ... аудармаға мүлде енгізбеген.
Аударма жай былай ғана берілген: «Біз екі үй әуел ... ... ... ... үш кез ... мықтап салынған, өткел жақтағы
төбешікте тұрған бау-бақшалы қоралар осы ... «Биз ... эки үй ... ... Үч кез ... ... мечит жактагы дөбөчөдө турган бак-дарактуу ... ... орыс ... ... «Возле самого брода, на пригорке,
где кончается улица, стоят два двора, обнесенные добротным ... ... ... ... ... Это наши ... «At the
very end of the street, on a hillock near the ford, are two houses with ... adobe wall around them and tall poplars growing beyond the ... are our ... ... жанды тіршілік әрекеті ырғаққа ие. Сөздің
интонациясы мен әуезділігіне аударма жасайтын ... ... және ... мен әуенділігін үйрену арқылы ғана жетуге болады. Аудармашыға тек
қана көркемдік көзқарас ғана ... ... ... ... керек...
Аудармашыға түпнұсқамен бірге дыбысталатын интонацияны дәл таңдай білу
маңызды.
«Аудармашы, ... ... ... ... өзін ... ... Г. Бельгер. Грамматикалық құрылыспен тығыз байланысқандықтан да, ол
ұлттық ... ... ... ... ... болып табылады.
Интонациялық құрылыс − шығарманың маңызды элементі. Сөйлеу интонациясының
ұлттық ерекшелігі ... ... және ... ... ... ... ... құрылыстың ұлттық ерекшелігін анықтау
маңызды. Әдеби ... ... ... мен ... қыр-сырын білу
қажеттілігі зор.
Аудармашы түпнұсқадағы ұзақ бір сөйлемді ықшамдап, қысқартып ... ... ... сөз ... алып ... ... ... да бар.
Трансформациялық аударма − форманы өзгертіп, мағынасын сақтап аудару ... кіші ... ... ... қалу ... ... ... «Берки кичи үйдө болсо биздин жакын ... ... ... ... ... ата өтсө да, алар ... башынан
малыбыз, жаныбыз бир. Тээ чоң ... ... ... бирге конуп өтө
ынтымактуу турушкан экен, ошолордун салты менен биз дагы ... кол ... ... ... ... ... ... жерден жанаша тургузшуптур. Ал гана эмес, эки ... ... ... көчө ... эле бир ... ... Орыс ... нұсқасы: «В
соседнем дворе, или как называют его в аиле, в Малом ... ... ... родственники. Не то наши прадеды, не то наши ... ... ... но я ... их близкими потому, что жили мы одной
семьей. Так повелось у нас еще со ... ... ... деды наши вместе
разбивали стойбища, вместе гуртовали ... Эту ... ... и ... а аил ... ... отцы наши построились по соседству. Да
и не только мы, а вся ... ... ... вдоль аила в
междуречье, − наши одноплеменники, все мы из одного рода»/8,2/.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... Қ.
Нұрмахановтың жеткен жетістігі деп ойлайсың. Ешқандай сөзде, жай сөйлемдер
мен құрмалас сөйлемдер желісі де ... ... ... ... ... «Кіші үйде болса, біздің жақын туыстарымыз ... ... ... екі-үш ата болса да, олармен о бастан малымыз да. Жанымыз
да бір. Арғы аталарымыз ... ... ... қонып, өте ынтымақты өмір
сүрген екен, солардың салтымен біз де арамызды ... ... ... ... ... ұйымдасқанда әкелеріміз қой-жайларды бір жерден
қатар тұрғызыпты. Тек біз ғана ... екі ... ... Арал ... ... бір атаның балалары»/7,43/
Ағылшын тілінде: «Our close relatives lived in the ... ... to the ... as the Small House. Our ... or ... were ... but I call them close relatives because
we lived as one family. It had been so since the time our people had ... when our ... used to break camp and round up ... ... We kept this ... alive. When our village ... our, fathers built their houses side by side. ... ... all ... whole of ... Street, ... the
length of the village to the river, was inhabited by our ... ... ... ... трансформациялық аударма тәсілімен
аудармашы қолданған. ... оның төрт ... Орын ... Алмастыру
3. Өз тарапынан сөз қосу
4. Сөздің түсіріліп қолданылуы
жиі қолданылған. Жоғарыда айтқандай, ағылшын тіліндегі аударма ... ... яғни ... ... ... Жанама, сатылы аударма
тәсілімен аударылған. Орыс оқырманына сай ... ... ... ... ... ... ой ... анық жеткізілген.
Трансформациялық аударма тәсілін аудармашы көп, қолданып, ... ... Өз ... сөз қосу типі ... ... келтіретін болсақ: «Это
было в пору моей ... ... Шел ... год ... На далеких фронтах,
где-то под Курском и Орлом, бились наши отцы и братья, а мы, ... ... лет по ... ... в ... ... ... труд лег на наши неокпепшие плечи...»/8,2/ немесе «...С ... ... по ... две наши ... Я сам из ... ... У меня два
брата, оба они старше меня, оба ... оба ушли на ... и ... уже
нет от них никаких вестей...»/8,2/, тағы да «Вскоре после коллективизации
умер хозяин ... ... Жена его ... с ... «К ... его обязывал долг перед духами предков – ведь
он доводился покойному самым близким родственником...»/8,3/.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... мен жай ... ... бейімдеу арқылы,
трансформациялық әдістің сөз қосуына жатқызылады. Оқырман ... ... ... ... етіп ... Сол ... ... түпнұсқа
тілімен салыстыратын болсақ: «Бул өзү кечээ эле балалык чактагы окуя. ... ... ... жылга аякбасып, Курск менен Орелдун майданындакүчөп
турган кези. Анда биз, биркур өспүрүм балдар, колхоздо араба ... ... чөп ... ...... ... ... эр бүлөлөрдүн оор
түйшүгү биздин мойнубузда калган...»/6,63/ осында «тогда еще ... ... ... ... ... бөлшектері түпнұсқа тілінде кездеспейді. Сірә,
аудармашы ой желісін осылай жеткізгісі ... ... ... ... ... мағыналық жағынан ешқандай ауытқушылық болмаған.
Аудармашыға да ең ... осы ... емес ... фразалар ағылшын тілінде қалай аударылғанын байқасақ: «It all
happened when I was still a boy. It was the third year of war. ... away, at Kursk and Orel, our fathers and brothers battled the ... we, lads of fifteen, worked on the ... ... ... сөзі сол бір балалық шақты уақыт өткенін ... тұр. «lads ... ... жоқ, орыс ... ... ... ... де кездеседі. Себебі, ағылшын аудармасы бинарлы аударма.
«His duty to the spirits of his ... ... him to do ... he was the deceased man's closest ... ... ... ой, тек
орыс тіліндегі нұсқасында кездеседі. Жоғарыдағы оймызға тағы да бір дәлел.
Трансформациялау әдісінің тағы бір түрі сөз алып ... Бұл ... ... етіп ... ... жиі ... ... сол ұлт
түсінігінде бар синоним сөздермен беретін болады. Мысал келтіретін болсақ,
ағылшын тіліндегі нұсқадан: «Thus there remained in the Small House ... whom I called ... ... her daughter-in-law,
Sadyk's wife. Both worked on the collective farm from morning till ... younger mother was kind, ... and ... she kept up with
the younger women in everything, be it in digging the ... ditches ... watering the fields. Fate had rewarded her with a ... daughter-
in-law»/9,2/. Мұндағы be it in digging the irrigation ditches or ... the fields ... ... орыс ... былай берілген: Моя младшая
мать, добрая, покладистая, безобидная женщина, в работе не ... ... будь то ... ... или поливы, - словом, прочно держала в
руках кетмень. Осындағы словом, прочно ... в ... ... ... ... PROMD бағдарламасы бойынша, «Моя младшая мать была добрая,
удовлетворенная и кроткая; она не ... от ... ... во всем, быть
этим в рытье ирригационных канав или в поливе поля», негізі ... дала ... ... ой білдіріп, негізгі мағыналық жағын
сақтаған.
Аударма ... ... ... ... грамматикалық,
стилистикалық тұрғыдан жүзеге асады. Семантикалық талдау сөз ... ... ... дұрыс қолдана алғанына қарай талқылайды. Сөз
қосу, сөздердің орын ... ... бар ... алып ... ... Түпнұсқа тілінің сөздерінің аударылу ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... сөз бірліктерін дұрыс қолдана білу де
шеберліктің белгісі. Түпнұсқа тіліндегі ... өз ... ... ... ала ... де ... Ол үшін сөздердің синонимдік ... ... ... ... мазмұнын жеткізу ... ... ... ... бір ... бірнеше синонимдік
құрылымдарды дәл ... алуы аса ... Екі ... ... ... өзара мағыналас жекелеген ... ... ...... ... нәтижесі. Түпнұсқа мәтінімен толық дәрежедегі
сәйкестік әдетте екі тілді ... ... ... ... ... ... Осы шартты
орындау барысында аудармашы шығарманың тіліне анағұрлым дәл де ... ... ... ... табу ... ... ... сөзді аудармайды, бірақ ол сөзбен бейнелеген ойлар мен
образды аударады» депті академик В.С. Виноградов/1,15/.
М. ... ... ... ... ... ... «Ретіне қарай, әрқилы қырына қарай дұрыс, орынды ... ... ... мың ... сыр-бояуларды, сезімдер мен көңіл-күй
құбылыстарын бедерлеп, бейнелеуге, басқаша ... ... ... ... болады. Өйткені, біздің тіл синонимдерге мейлінше бай тіл... әсіресе
аударма ... ... ... баса ... аударамын»/1,17/. Ш.
Айтматовты аударғанда аудармашылар ... ... ... ... ... деген синонимдік мағыналарды осындай сөздермен берген тұстары
бар. Кейбір ... ... ... ... аударылмаған.
Реалий − аударманың ең қиын, күрделі құбылысы, аударма теориясының әлі
зерттеліп бітпеген ... ... ... Реалий латынның ... ... яғни ... ... ... Орыс ... реалия − «матеоиалдық мәдениетке тән кез келген
дүние (зат)». Аударматануда ... ... ... мен ... ... Федоров «басқа тілге аударылмайтын ешқандай сөз болмайды» деп сөздік
қатынас жағынан, қалайда ... ... ... ... ... ескертеді. Автор сондай-ақ «жеке элементке ... ... ... ... ... ... болады» деп
контекстуальдық аудармаға қатынаста тұжырымдайды/1,20/.
Аудармада реалийді жеткізу қиындығы: 1) ... ... ... ... 2) ... ... мағынасымен (семантика)
бірге және колоритін (коннотация), оның ... және ... ... ... ой ... ... ... ұлттық сипаттағы реалийлерді аудару тәсілдерін
А.Ф. Федоров былай бөледі: Біріншіден, транслитерация жолымен (толық ... ... тура ... ... ... немесе тікелей оның өз тілінде
жазылған әріптермен пайдалану. ... ... ... ... бар
элементтер негізінде және морфологиялық қатынастағы сол затқа сай ... ... жаңа сөз ... сөз ... ... күрделі сөйлем
жасау. Үшінші тәсіл шет тіліндегі реалийге қызметі жағынан соншалықты жақын
да емес, мүлде ұқсас ... ... да ... сөздерді пайдалану. Бұл
контекс жағдайында дәлелденетін, кейде сипаттаумен шектелінетін жақындау
келетін аударма.
Іс ... ... ... ... ... ... ... мәселесінің мәні зор. Ұлттық сипаттағы реалийді әдеби ... ... ... бұрын, алдымен реалийдің ... ... ... ... бейтарап (пассивті) ұлттық сипаттық реалийлердің стилистикалық
және қызметі жағынан жеткізу оңайға соқпайды. Ұлттық ... ... ... ... ... қызметтік жағдайдағы
белсенділігімен белгілі бір стильдік міндет атқарады.
Аудармада реалийлерді аударылып ... ұлт ... ... ... ... ... түсіндірмелі әдіс арқылы беріп отырған да
шеберлік. Жалпы ... ... ... сол ... реалийді ұғынса
аудармашының жеткен жетістігі. Ш.Айтматовтың «Жәмилә» ... ... ... ... ... калган адат боюнча
агайын-туугандар жесирдин башын байлап коелу деп, арбак, Кудайга тууралап:
менин атама ... ... «... Ал дагы мени ... ... деп, ... ... ... биздин эки үйдүн ынтымагын, ырыс-
берекесин сактаган апам, билерманы да апам, ал кишилердин арбагын сыйлап,
сеники-меники дебей эки үйдү тең ... ... ... ... ... ... ... «Андай эле келиниңизге
жолдон тентек арабакечтер тиет десеңиз, мына − ... ... ... дагы ... ... ... ... малчылардын тоюнда кыз
куумайга түшүп, ... ... ... имиш, ошондон кийин намыстанып аны
ала качып ... ... «... ... ... экөө көңүлү менен
кошулушкан деп да ... ... ... »/6,65/.
Қазақ тіліндегі аудармасы түпнұсқадағыдай өте жақын ... ... ... дала ... екі ... да ... ... жұртына өте
ұғынықты. Қазақ тіліне тілдік қолданыстары мен ұлттық ... ... де, ... ... ... ... «Бұрыннан қалған әдет
бойынша ағайын-туғандар жесірдің басын байлап қояйық деп, оны ... ... ... ... әкеме некелестіріп қояды...»/7,43/, «Ол да мені
«кішкене бала» деп, ... ... «Екі ... ... ... биі ... апам − ата-бабаларымыздың
аруағын сыйлап, сенікі-менікі демей екі үйді ... ... ескі ... ... бәйбішелердің бірі атанған...»/7,45/,
«Егер келініңізге тентек арбакештер тиіседі деп ойласаңыз, қасында ... бар емес ... ... ... та ... ... жүріп,
жайлаудағы малшылардың тойында қыз қууға түсіп, ... жете ... ... ... оны алып ... келгенін есіткенім бар-ды...»/7,46/, «Олай
емес, екеуі сүйіп ... деп те ... ... ... ... тілдеріндегі аударма нұсқалары ... ... сәл ... ... ... ұлт, ... менталитет. Сөйлем
құрылысында да ... бар. ... ... ... ... ... да, екі тілдегі аудармашылар да оқырманға түсінікті
етіп аударуға талпынған. Аудару саласының барлық ... ... ... бойыншадағы, эквиваленттің бес түрі де, яғни ситуациялық
жағдайларды да дұрыс ... ... «По ... обычаю родового
адата, которого тогда еще придерживались в ... ... ... на
сторону вдову с сыновьями, и наши одноплеменники женили на ней ... «Но я ... ее ... как жену старшего брата, а она меня
"кичине бала" - маленьким мальчиком, хотя я ... не был ... ... у нас в ... ... ... Но так уж заведено в аилах:
невестки называют младших братьев мужа ... ... или "мой ... ... ... она в семью наших дедов-кочевников и потом свято
чтила их память, управляя семьями по всей ... В аиле с ... как с ... почтенной, совестливой и умудренной ... «Ну, если вы так уж ... за свою ... то вот ... - с ... ... он на меня, - никому не позволит близко к ... «Наш ... тоже был ... ... весной на скачках
он будто не сумел ... ... Кто его ... ... ли, ... что ... ... оскорбленный Садык похитил ее…»/8,4/, «Другие,
впрочем, утверждали, что ... они по ... ... орыс тіліне
аударған А. Дмитриева салт-дәстүрге байланысты сөздердің мағынасын онша аша
қоймаған. «алып қашу» дәстүрін «ұрлады» деген ... ... ... ... ... ... ... дұрыс бере алмаған. Сөз қолданысы
өте қарапайымдалып ... ... ... ... ... тілінде
де кездеседі. Мысалы: «According to the old custom of tribal law which ... adhered to in the village at the time, it was ... to let ... who had sons leave the tribe, and it was ... agreed that my
father should marry her...»/9,2/, «However, since she was the wife of ... brother, I had to call her djene, while she, in turn, called ... ... ... I was far from little and there was a ... difference in our ages. Such was the custom of our ... called their ... younger brothers ... «Well, if you're so ... about your daughter-in-law,
her kichine bala here won't let anyone get fresh with ... ... that she regarded Jamila, with her ... and ... as ... to herself and secretly dreamed of some day making her as powerful ... and ... keeper of the home--as she herself...»/9,4/, «It
was said that at the spring races he could not overtake Jamila. ... was so, but they said that after that the insulted Sadyk had ... Others, however, said it was a love ... «He's far from
that. He's still a child, but even so, he's at work day and night. ... knows where our dear djigits are. Our houses have become as empty ... ... ... ... повесінің басқа тілдерге, яғни қазақ, орыс,
ағылшын тілдеріне аударылуында көптеген сөз ... ... ... көп ... ұшырамаған. Кейбір ұлттық сөздерін
түсіндірмелі әдіспен аудармашы берген.
Ал грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық талдау мүлде кездеспейді десекте
болады. Себебі, мұндай өзгерістерге ұшыраған аудармадағы ... ... ... ... ... ғана ... ... Бірақ жиі ұшырамайды.
Ал сөйлем құрылысының өзгеріске ұшырауы аударма тілінде көптеп кездеседі.
Жай сөйлемді құрмалас ... ... ... ... жай ... ... ... повесіндегі көркемдеуіш амалдардың аударылу ерекшеліктері
Аудармашы мақсаты − ... ... ... ... ... байлығымен жеткізу, бар құрылымдық негізінде қайта жасап шығу.
Қалай да, түпнұсқа мен ... ... ... ... ... Бұл ... ... алғанда шығарманың тұтастай көркемдік
құрылымындағы барлық элементтерімен ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер сомдау жүйесі, баяндау
тәсілдері, портрет, пейзаж, диалог, монолог т.б. ... ... ... қажет.
Көркемдік амалдардың берілу ерекшелігі ситуацияға байланысты әртүрлі
болып келеді. Мысалыға, әрбір кейіпкердің тілдік қолданысы ... ... ... ... қояды. Сол сөйлеуі арқылы кейіпкердің мінезін оқырман
оқып отырып танитын болады. ... ... ... ... ... келтіретін болсақ, түпнұсқада: «Менимче, апам аны эки үйдүн
башын коштуруп, очоктун ырыс-берекесин ... ... ... ... ... ... деген ою бар болсо керек...»/6,66/,
«− Аллага шүкүр, тектүү, куттуу жерденсиң балам. Ал да болсо сенин
багың, ... ... жүр. Аял ... ... ... айтып, үйүнө береке турса,
башка эмнени тилемек эле...»//6,68,
«Баса, ... саал ... бир ... бар эле. Жамийла өте ... бала ... ... ал эч био ... ... эркелей
кетсинби, же болбосо шаңкылдап каткырып жиберсинби, же көчөдөн короого
кирип келе ... куду эле жаш ... ... так ... ... анан ... эле ... жүрөт. Энелер Жамийланын мунусун кеп кылып,
анан кайра: «Бала да, бара-бара салмак тартар» − деп ... ... ... ... мінезінің қандай екенін лезде білуге
болады. Мінезі өте жарқын, ақ көңіл, әрдайым көңілді жүретін жайдары екенін
байқайсың, алайда келін дегенге ... ... ... ... салмақты,
ибалы деген ұғым қалыптасқан. Сондықтан да, Жәмиләнің жайдары ... ... ... Бұл ... ... ... ... өз деңгейінде
беріле алды ма? Соны байқайық. Қазақ тілінде ұлттық ... ... ... Қ. ... бұл ... ауырсынбаған болар деп
ойлаймыз. «Менің ойымша, апам оның мінезінің күштілігін, әділеттілігін
өзіне жақын ... ... оны екі ... ... қосатын, ошақтың ырыс-
берекесін шақтайтын мықты орынбасар ретінде қалдырып кетейін деп ойлаған
болса керек...»/7,47/,
«− ... ... ... ... ... балам... Ол да болса,
сенің бағың, осыны есіңде сақтап жүр. Құдай етегінен ... ... ... әйел онан басқа не тілемек. Мына жиған-тергенімізді біз, ... ... ... алып ... ... сақтасаң − бақыт
деген сол, балам! − деп ескертіп қоятын...»/7,47/,
«... ... ... сәл ... бір жайы бар еді. ... бала ... ашық ... ... ол ешбір себерсіз енелеріне келіп еркелейді,
я болмаса сықылықтап күледі, жас қыздарша арықтан ... ... ... ... әр ... ... ән салып жүреді. Енелері Жәмиләнің мұнысын
әңгіме ... онан ... ... ғой, ... төселер» − ... ... ... ... тілінде берілуін байқайық. Мұндағы тілдік
қолданыстар мен мінездемелер түпнұсқамен сай келе ма? «Мне ... ... ... в ... в ее ... и справедливости равного
себе человека и ... ... ... ... ее на свое
место, сделать ее такой же властной хозяйкой, такой же ... ... ... Благодари аллаха, дочь моя, - ... мать ... - ты ... ... ... дом. Это твое счастье. ... ... ... ... да ... в доме ... был. А у ... слава богу,
останется все, что нажили мы, ... - в ... ведь с ... ... ... ... - оно ... у того, кто честь и ... ... ... об ... ... себя!..»/8,5/,
«Но кое-что в ... ... ... свекровей: уж слишком
откровенно была она весела, точно дитя малое. ... ... бы, ... начинала смеяться, да еще так ... ... А ... с ... то не ... а вбегала во двор, перепрыгивая
через арык. И ни с того ни с сего ... ... и ... то ... то ... ... ... Жәмиләға ғана тән қасиеттер өз
дәрежесінде берілді ма, берілген аударма Жәмиләнің ... ... ... believed that she regarded Jamila, with her ... ... as an equal to herself and secretly dreamed of some day ... as powerful a mistress and ... keeper of the home--as she
herself...»/9,5/,
«− Praise Allah, my ... that you have come into such a ... and blessed family," my mother would repeat. "That's your luck. ... ... lies in bearing children and living in a house of ... be praised, you will have ... that we old people have
acquired: we won't take it with us, you know. But ... is the lot ... who keep their honour and ... clean. Remember this and take
care!" »/9,5/,
«However, there was something about Jamila that bothered her ... she was too ... It was as if she were still ... She would suddenly burst out laughing loudly and happily for ... at all. And when she returned from work, instead of ... she would dash into the yard, leaping over the irrigation ... for no apparent reason, she would begin hugging and kissing first ... and then the ... ... ... ... бас ... Жәмиләнің
портретін аудармашылар қалай жеткізе алды? Ш. Айтматов қолданған тілдік
элементтер аудармада кездесе ме? ... ... ... ... жету − басты мәселе. Бұған негізгі ... ... мен ... ... ... ... ал ... тек қана көркемдікке қызмет етеді. Аударманың толық құндылықта
жасалуы − оның ... мен ... ... көркемдік тілінің айқын әрі
түсінікті ... ... тең, ... дәрежеде берілуі. Төменгі
талдаудан салыстырып көрейік:
«Жамийла өзү шыңга бойлуураак, белдүү ... Эки ... ... ... ... ... ... туруп, бир байлам ак жоолукту маңдайына
кыйгачтатып, шарт буунуп алса, ... ... ... ... ... ак жоолук эп келише калат. Жамийла ... анын ... ... ... ден ... ... ... күчү ойт берип, ал
эмнегедир өзүнчө бой ... ... ... ырдап
жиберет...»/6,68/.
Қазақша нұсқасы: «Жәмилә өзі сұңғақ бойлы, қыпша бел ... ... ... ... төгілген қою қара шашын қолымен қысып тұрып, бір байлам
ақ орамалды маңдайына қиғаштау етіп шарт буып ... ... ... ... балғын жүзіне ақ орамал айрықша өң беріп ... ... еді. ... оның ... қап-қара көзінде денсаулықтың, ... ... күші елес ... ... нұсқасы: «Джамиля была хороша собой. Стройная, статная,
с ... ... ... ... в две ... ... косы, она
ловко повязывала свою белую косынку, чуть наискосок спуская ее ... и это ... шло ей и ... ... смуглую кожу гладкого лица.
Когда Джамиля смеялась, ее
иссиня-черные миндалевидные глаза вспыхивали ... ... а ... ... ... петь соленые аильные куплеты, в ее ... ... ... блеск…»/8,6/.
Ағылшынша нұсқасы: «Jamila loved to sing. She was always ... ... by the presence of her elders. ... this ... in keeping with our set village ... of a ... But both mothers-in-law consoled themselves by saying that
Jamila would settle down in time, for hadn't they all been like that ... were young? As far as I was ... there was no one better ... in the whole world. We had lots of fun together, chasing each other
round the yard and laughing and ... ... мен сыны ... ... өнерге тән сапа
мәселесі айрықша орын алады. И. Левый ұйғаруынша «Қайта жасап шығу ... ... ... бірі ... ... шығу ... (бұл ... дәлдік
өлшемі) және көркемдік нормасы (әдемілік өлшемі)»/КА/.
Аударма сапасы неғұрлым жоғары ... ... оның ... ... ... ... Сапалы аударма түрнұсқалық туындыға ... ... ... оны ... ... ... ... тұрғыдан келгенде, аударма сапасы дегеніміз − жасалынған аударманы
бағалау көрсеткіші. Яғни, аударма зерттеушісі, сыншысы ... ... ... айқындылығы, әдемілігі, көркемдігі, тілдік бейнелеу
құралының ... ... ... ... оған ... ... Көркем аудармада оның сапасы мәтіндерінің эмоциональды-
экспрессивтілігі және ... ... ... ... ... жасау барысында үлкен бір қиындық тұғызатын
тұстары ... ... ... ... фразиологиялық
тіркестерді аударуда мағынасын сақтай отырып аударса, не болмаса сол тілде
бар тіркестердің баламасын ... ... ... ... ... деп есептеуге ... ... ... ... ... ойын ... мен ... сөз тіркестері арқылы дәлелдеп
жеткізеді. Мұндайда менталитеті, сөйлем құрылысы, ... ... ... дәл ... ... ... ... соқтырады. Прозада кейіпкер ойын
әдемілеп жеткізуде ... ... ... ... Осы
фразиологиялық тіркестерді аудармашылар түпнұсқамен сай ... алды ... ... ... екен, соны бақылап көрелік:
Түпнұсқа тіліндегі фразалар: «Анча эле жашыргандай ... ... деп, ... ... ... ... − жок бул сүрөттүн эч кандай
ыксыз жайы деле жок, же болбосо, ага «көз ... ... ... ал ... ... да эмес...»/6,62/, «Карындашым анда секелек ойноок кыз,
садагасы, анын ... ... ... ... ... түк ... унутпасмын...»/6,64/,
«−А – а, Кудай, ушу тырмактай немебизге өмүр ... », «Э, ... ... тыкчыңдаган келин эле! Эшик төрдү көргөнүнө бир күн ... тили ... тим эле ... ... ... ... былай берілген: «В ней нет ничего
стыдного, но это далеко не ... ... Она ... как ... ... на ней...»/8,1/ ... ... «көз ... ... сөз ... ... ... Ал бұл аудармадан ағылшан
тіліндегі аударма жасалған. Бұдан ағылшын тілінде кездеспейді ... ... is nothing to be ashamed of, though it is not really a work of ... is as plain as the earth depicted in it...», «My little sister, a ... with braids tied with strings, helped her. I shall never forget ... she worked during those ... years...»/9,2/.
Аудару кезінде фразиологиялық единицаларды ... ... ... мүмкін. Фразиологиялық единицалардың сол тілде ... ... ... кездеспейді, не түпнұсқадағы мағына ол
бірліктерсіз де аудару нұсқасында мағынасы ашыла ... ... − адам ... ... ... Жер ... мекен
еткенқай халық та, қай ұлтта да өзін өзге ұлт, өзге ... ... , ең ... не губернаторын, не патшасын немесе президентін
емес, әдебиет, мәдениет, өнер саласындағы заңғар тұлғаларынан бастайды.
Соларды мақтан тұтар орыс ... В. ... ... ... башқұрт М. Каримін, қырғыз Ш. Айтматовын, қазақ Абай, ... ... ... қазіргі қазақ аударматану ғылымындағы әлем тілдеріне
аударылған классикалық туындылардың бірі Ш. Айтматовтың ... ... ... ... тіліндегі сөзлердің семантикалық жай-күйі,
ұлттық ерекшелікті танытатын тілдік бірліктерді қарастырдық.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... жөн ... ... ... қазақ тіліне аударғанда Қ.Нұрмаханов
ешқандай мағыналық өзгеріске ... ... ... ойын ... сай ... ... ... жөн. Кезіндегі тарихи оқиғаға
себепкер болып, әлемдік әдебиет аренасында өзінше жоғары эстетикалық бағаға
ие болған ... ... ... ... ... деңгейі жоғары екенін
байқадық.
Екіншіден, «Жәмилә» повесін орыс, ... ... ... ... ... ... ... орыс, ағылшын тіліндегі
аударылуларымен салыстырдық. Аудармада мағыналық ... ... ... ... ... ... ... түсінікті етіп, повестің негізгі идеясына ешқандай нұсқаулық
келтірілмеген.
Аудармада кездесетін кемшілік тілдік тұрғыдан келгенде, қырғыз ... ... не орыс ... ... не ... ... ... Мұндай кемшіліктер бола тұрса да, А.
Дмитриева мен Ф. ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Тарақ Ә. Аударма әлемі. − Алматы: Қазақ Университеті, 2007.− 243.
2. Дауренбекова Л. Қ. Нұрмахановтң жолма-жол ... ... ... // ... ... сериясы № 6, 2007.
3. Тоғысбайұлы Б. // Жас Алаш. 3-қыркүйек, 2004.
4. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. − Алматы: ... 1959.− ... ... Қ., ... Г., ... ... ... мен тәжірибесі. −
Алматы: Қазақ Университеті, 2001. − 202.
6. Айтматов Ч. Чыгармаларынын жыйнагы: 5 том. / Құрастырған: Акматалиев А.
... Шам, 1999. − 546. І ... ... Ш. ...... 2005. − ... 312.
8. Айтматов Ч. Джамилия. Электронный вариант.
9. Aitmatov Ch. Jamila. Электронный вариант.
10. Бельгер Г. Лики ... ... ... − Алматы: Білім,
1991. − 272.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
JSP, PHP, ASP Web программалау тілдеріне шолу. Сайт құру кезеңдері5 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь