Ішкі монолог

I тарау
Ішкі монологтың теориялық мәселелері
Пайдаланған әдебиеттер
Мол қазыналы төл әдебиетімізді әр алуан қырынан танып – білуге ұмтылып отырған бүгінгі кезеңде оған қатысты мәселелерді жан – жақты зерттеудің қажеттігі аса зор.
Көркем шығарма дәлдігі дегеніміз не? Көркем шығарма дәлдігі дегеніміз – адамның ішкі әлемін, құпия қалтарыстарын нақты бейнелеуінде. Жазушы кейіпкерінің ішкі әлемін, рухани өмірін, кейіпкерінің әрбір іс – әрекетінің себеп – салдарын көркемдік тұрғыда зерделей – зерттеп, жан – жақты талдап жазғанда ғана психологиялық шығарма талабына сәйкеседі. Ұлы суреткер Мұқтар Омарханұлы Әуезов айтқандай нағыз көркем прозаға “психологизм араласпаса өзгенің бәрі сылдыр су, жабайының тақ – тақ жолы” екендігі күмәнсіз. Осыдан барып, әдебиеттегі психологизм деген не? – сұрақ туады.
“Әдебиеттегі психологизм – шығарманың эстетикалық әлемін құрайтын кейіпкердің ішкі ойын, толғанысын, рухани күйзелісін терең әрі детальді түрде бейнелеу”, – шынында да көркем шығармада кейіпкердің әртүрлі қалыптағы ішкі – ой толғаныстары әрдайым өзгеріп, іс – әрекет, сезім қайшылықтары тудыратын психологиялық құбылыстарды тереңдетіп, күрделендіре бейнелеу психологизмнің табиғатын айқындап берері хақ. Белгілі, әдебиеттанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, Б. Майтанов “психологизм сөз өнерінің тектік белгісі, қаһарманның рухани әлемін, жан сырын жеткізудің амал – тәсілдерінің жиынтығы”, – дейді. 1.9
Көркем әдебиеттегі психологизм, оның көркемдік бейнелеу тәсілдері – ішкі монолог. Жалғыздық қашанда жеке адамның басындағы қайғы – қасіреті, ішкі ойға, емін – еркін егілуге де, ішкі құпия тіршілікке ерік беруге, ой – сезімін қадағалауға да құқысы бар мезет. Әрі бұл кейіпкердің ішкі табиғатынан сыр берер, оның характерін ашуға да өзіндік үлес қоса алатын көркемдік қасиет. Өйткені, жалғыздықтан жапа шеккен жан көбіне өз ойымен өзі болады, оның өткен өміріне шегініс жасау, бақытты шағын елестету, қайғыру секілді бұл сәттік құбылыстар оны ішкі монологқа, өзімен – өзі сөйлесуге мәжбүр етеді.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында көркем прозадағы бейнелеу тәсілдерінің бірі ішкі монолог / кейіпкердің ішінен айтылатын сөз, іштей сөйлету, өзіңмен – өзіңнің іштей сырласуың, өзіңді – өзің іштей саралау т.б. /2.2/ Ішкі монологсыз күрделі де көркемдік дәрежесі биік, нағыз танымды туындының дүниеге келуі екіталай. Шебер де көркем проза адам психологиясының ішкі иірімдері, күрделі де терең ойлау жүйесі, сана мен сезімдегі жанды қозғалыстарды ашу арқылы ғана жасалмақ. Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік қызметінің өзі міне, осында, адам жанының сырт көзге сезіліп таныла бермейтін ішкі “ қоймаларын”, құпия қалтарыстарын, жұмбақ сырларын шынайы да сенімді түрде бейнелей білуде жатса керек. Сондай – ақ белгілі ғалым Л.С. Выготскийдің дәлелдегеніндей, шығармадағы оқиғаы өз ой – санаңнан, жа дүниеңнен өткізіп, терең сезінбей оны түсініп” – білудің яғни, өнерді психологиясыз танудың мүмкін еместігін ескерсек, осы міндет – талаптың өзі – ақ бізге қазақ прозасындағы ішкі монолог тәсілін, оның кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік қызметін арнайы зерттеудің үлке мәні бар екенін айқындайды.
Пайдаланған әдебиеттер:

3. Байжанов С. Жаңа өмірдің жыршысы. Кітапта: Зейін Шашкин таңдамалы шығармалар. Алты томдық. 1-том. – Алматы: Жазушы, 1972.
8. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. – Алматы: Алаш, 2003.
9. Шашкин Зейін. Таңдамалы шығармалар. Алты томдық. 1-том. – Алматы: Жазушы, 1972.
10. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. – Алматы: М.Әуезов ат. Әдебиет және өнер институты, 2001
11. Байжанов С. Замандас туралы толғау. – Алматы. 1973.
1. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы:Санат, 1996.
6. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998.
2. Қабдолов З. Жебе. –
        
        I тарау
Ішкі монологтың теориялық мәселелері
Әдеби ... ... ... тән ...... ... көрсеткіштерінің бірі психологиялық талдау өнері, ал
осы психологизмнің, ... ... ... үш ... мәнін
ашып айтатын А. Иезуитов: “ психологизм сөз ... ... ... ... ... ... ... де көрінеді” – деп,
мәселенің ең ... ... ... ... шығарма дәлдігі дегеніміз не?
Көркем шығарма дәлдігі – ... ішкі ... ... ... ... Жазушы кейіпкерінің ішкі әлемін, рухани ... ... іс – ... ... –салдарын көркемдік тұрғыда
зерделей – зерттеп, жан – ... ... ... ғана ... талабына сәйкеседі. Ұлы суреткер ... ... ... нағыз көркем прозаға “психологизм араласпаса өзгенің бәрі
сылдыр су, ... тақ – тақ ... ... ... Осыдан
барып, әдебиеттегі психологизм деген не? – сұрақ туады.
“Әдебиеттегі ...... ... әлемін
құрайтын кейіпкердің ішкі ойын, толғанысын, рухани күйзелісін терең
әрі ... ... ...... да ... ... ... қалыптағы ішкі – ой толғаныстары әрдайым ...... ... қайшылықтары тудыратын психологиялық құбылыстарды
тереңдетіп, ... ... ... ... ... хақ. Белгілі әдебиеттанушы ғалым, филология ғылымдарының
докторы Б. ...... сөз ... ... ... ... ... жан сырын жеткізудің амал – тәсілдерінің
жиынтығы”, – ... ... онда ... өмір ... және ... ... ... Көркемдік – шынайлық
болса, оны ұғындыратын әрі ұғатын адамдар ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан көркем шығармадағы
өмір шындығының ең биік деңгейі психология ... ... ... әлемін, жан сырын жеткізу амал – ... ... ...... ... феномен –
психологизм. Әдебиеттің өзі ... ... енші ... ... ...... ... ордасындағы тұрақты елшісі,
көркемдік әлемнің жұлын ... ... ... – өмірлік шындық пен көркем
шындықтың ... ... ... Бұл құбылыстың, яғни
психологизмнің ішкі салалары ... ... ... ... ... дерек пен қиялдап қосу, автор бейнесі, шығарманың
заттық ... ... ... ықпалы зор.
Белгілі әдебиеттанушы ғалым, ... Б. ... сөз жоқ ... ... сүрлеу екені мәлім. Рас, ол
әр ... ... ... ... ... ... шеңберінде
көркемдік – эстетикалық қызмет атқарады. Әйтсе де нағыз ... ғана ... ... нақты мазмұн тауып, ... ... ... Психологизм де реализм сияқты көзбен
көріп, қолмен ... ... ... Оны сезуге, тануға, көкейде
қорытуға жіті назар, рухани дайындық, ... ... ... ... Көптеген көркем шығармаларда аталмыш ... ... ... ұран ... ... өңін ... ... бүгіп, жеті қат
жердің астындағы қымбат асылдай бой – тұлғасын ... ... ... ... ... психологиялық талдау өнері
өрісінде жинақталған арнаулы ... ... ... ... ойын ... тереңдетіп, жан – жақты суреттеп,
оны ... биік ... ... ... ... қол
жеткізу болып табылады. Психологизм екі ... ... Кең ... ... ( бұл ... ... шығармаға тән)
2. Тар мағынадағы психологизм ( жеке адам тағдырына тереңірек ... ... ...... ... ... көңіл бөледі, –
дейді, ... ... ... ... ... тек ... жетістігі жоғары, шығарманың эстетикалық
әлемін кейіпкердің ішкі жан ... ... ... тану арқылы
рухани құндылық деңгейіне қол жеткізетін психологиялық ... ... ... ... өз толғаныстары немесе кейіпкердің өз ... ... ішкі ... ішкі сөз, сана ... түс ... ... ... арқылы берілсе, рухани ... ... ...... ... ... ... көркемдік деталь, заттық ... ... орта ... ... принцип ретінде көрінеді. Зерттеуші ғалым З. ... рет ... ... ... тәсілі бастапқыда жүйкесі
сырқат жандарды емдейтін медициналық ... ... ... келе оның адам ... ... ... ... өзге
өнер салаларында, соның ішінде әдебиет әлемінде де ... ... ... бастады. Әсіресе, психологиялық талдау тәсілі
адамның ішкі жан ... адам ... ... ... ... ... көркемдік бейнелеу болып табылады. Әсіресе бұл
тәсіл көркем әдебиеттегі ... жан – ... ... ... ... философиялық, эстетикалық, ... қол ... көп үлес ... ... кең мағынадағы психологизм поэтикасы
жазушылардың ұлттық рухани – ... ... ... ... жетістіктері жөнінде әр жылдары жарық көрген
қазақ әдебиеттанушылары мен ... ... ... ...... ой – ... ... өскендігінің,
іргелі ізденістердің куәсі бола ... Атап ... З. ... З. Ахметов, Р. Нұрғалиев, Р. Бердібаев, С.Қасқабасов, Ш.
Ыбыраев, Ш. ... М. ... Ш. ... Ж. ... Б.
Майтанов, Ә. Нарымбетов, Т. Кәкішев, Т. Қожакеев, З. Бейсенғалиұлы, ... Ж. ... М. ... Н. ... А. ... А. ... С. Негимов, Б. Әзібаева, Б. Әбдіғазиұлы, М.
Маданова, Б. Ыбырайым, М.Жармұқамедов, Б. Омаров, Т. ... ... ... ... ... – зерттеу еңбектерінде әдебиеттегі
адамтану мәселесі, кейіпкер психологиясын ... ... ... ... ... өнеріне қатысты көптеген ғылыми – тероиялық
тұжырымдар айтылып, жан – ... ... Ал, ... ... ... ... зерттеп жүрген ... ... ... ... Б. ... ... прозаның
көркемдік әлемін ажарлайтын – авторлық психологиялық баяндау, кейіпкер
сөздері мен ... ішкі ... ... мүсін өнері,
пейзаж, психологиялық ... ... т.б. ... ... 1987 жылы ... көрген“ Қаһарманның рухани ... ... С. ...... З. ... “ Тоқаш Бокин”, Х.
Есенжановтың “ Ақ жайық”, Ә. Нұрпейісовтің “ Қан мен ... С. ... жол ... ... т.б. ... көрнекті қаламгерлердің тарихи
романдарын талдау ... ашып ... өз ... ... ... өз – ... ... әлемді бейнелеудің жанама тәсілдері – ... ... ... көріністері т.б. бәрі автордың аналитикалық
талдауы арқылы беріледі. ... ... ... ішкі монологы,
ішкі сөз ерекше орын ...... ... Л. ... талдау тәсілінің көркем прозадағы ... ... ... ... ... филология ғылымдарының докторы,
профессор, Б. Майтанов талдауына үңілейік. ... “ Жан ... ... өліп ... – ау! Тым ... бір ауыз тіл ... да мұршасын
келтірмеді – ау! Жан апасынан мәңгілік айрылып, басы ... ... ... отырып, не бетімен бай ... ... ... ... ... әкелген, ауылын шапқан, талаған орыстың ... ... өз ... ... Ел ... Бұл ... Әкесі, ауылы не
күйде? Ақбілек туралы ол не ойлап ... ... өтел тас ... ... жанның жүрек айғайы. Алдағы
өмірі, кешегі күйі, жақындар тағдыры ... Ар – ... ... ... ... қақтырады. Кейіпкер осы толғанысында анасының,
күйеу ... неге ... ... ... ... ... Анасына тиген оқты өзіне, зар ... ... өз басы ғана ... өзі ... айналасының пікір
байламын үрейлене, беті күйе ... ... бар. ... ... ... сана ... ... бару, жалпы ойлау, сезіну
процесін қамту үшін оның ... ... ... ... ... аналитикалық психологизм бедерлерін мол танытқан.
Қайынсіңлісіне жорытатын Ұрқия түсінің ... ... ... алып бара ... “ қара ... “ақ бауыр
торғайға” айналуы – ақ ... ... ... ... ... ... балапанға” айналуы, оны Іскендірден Ұрқияның сұрап алуы ... ... ... ... ... ... ... басуын
шебер тұспалдамақ. Түстегі қорқыныш ... ... ... Ырым ... субьективті өмірде алатын орны мен ... ... ...... ... ... ... кейіпкер
психологиясын, олардың рухани әлемін жан – ... ... көп ... ...... ... Автор өз кейіпкерлерінің
жан дүниесіне терең бойлап, нәзік ... ... жіті ... “Ақбілекте” қазақ прозасындағы алғашқы психологиялық ... де ... ... ... басты құралы ретінде
психологиялық толғаныстар жиі қолданылған.
Ал, мына ... ... ... ... ... шебер бере біледі. Ақтар кетіп, тау ... ... ... ... түз тағысы – қасқырлар қамалайды. Сол
кездегі “ Ақбілектің жан ... ... ... ... ... ... ... жанұшыра сермейді. Қасқыр қамалайды. Ақбілек
сабалайды, қасқыр абалайды. Ақбілек “Аллалайды”, қасқыр долданады, ... ... ... ... ... ... Ақбілек шырқырайды... – деп суреттеледі. Мұнда адам мен
қасқырдың ... ғана ... өмір мен ... ... ... ... алдыңда тұрып қалғандай...
“ Бір қайғының үстіне бір ... ... ... ... ... айырылғандай, ойын қара тұман ... ... ... ... ... ... ой тағы келді. Өзін бұл дүниеге ... ... ... қалған бұралқы жұрын ... ... ... ... аяқ ... алақандай жер қалмаған ... ... ... ... ... ... жасы көл ... аға берді,
аға берді...
Ақбілектің бүкіл бар ... жан ... халі ... де ... ... ... “Ақбілекте” Ж.
Аймауытов адам психологиясын ... озық ... ... ... ... жан ... жеткізу амал –
тәсілдерінің жиынтығы немесе идеялық ... ......... ... ... ... монолог – психологиялық талдаудың бір ... ... ішкі ... бойына тереңдей енбес бұрын ... ... ... ... ... ... монолог және ішкі
монолог деген ... ... бар. Осы екі ... ... ... ... орны мен ... қызметі де өз –
өзінен бөлектеніп шыға ... ... ... “дәстүрлі, қарапайым
монолог десе де болады) кез – ... ... ... ал ішкі
монолог тек көркем туындыға ғана тән ... ... пен ... ... (әр ... еңбектердегі) анықтамалардан олардың
әрқайсысына тән өзіндік қасиеттеріне, ... көз ... Бір ғана ... ішкі көңіл – күйін ... ... ... тәсілі болып табылатын монолог ... ... ... ... ... ... атқарады, және
оның ішкі монологтан тағы бір ... ... сөз ... Ал, ішкі ... ... сақтала бермейді. Монолог
түріндегі жүйелі сөзден ішкі ... ... ... ... ойды бір ой ... логикалық байланысы үзіліп, қайта
оралып, қайта ... көп ... ... ... ... ... ... десе де болады) сақталмайды.
Ішкі монологтың авторлық және ... ... ... ... бар. Ішкі монолог кейіпкердің ой – ... ... сөзі ... ... ... ... тура кейіпкердің өз
атынан айтылуы да ......... mono – бір, logos –
сөз) драмалық шығармадағы, ... – ақ ... ... ... ... – өзі ... ... – толғанғандай болып
айтатын ... ... ... ол ... еститіндей болса да, жауап
қайтару деген ... ... бір ... сөзі ғана ... мағыналылығы сол адамның ішкі – сырын, ...... ... ашып ... өте ... Монологта кейіпкердің
түйінді ой – тұжырымдары айтылып, оның тағдырына ... ... жай – күйі ... ... психологиясы мен характерін айшықтауда
монологтың ... ... ... жазбаша және ауызша сөйлеу ішкі
сөйлеуге ішкі жан сыры ... ...... ... ... ... бағытталған сөзі. “ Адамның ішкі ...... ... ... ойды ... ... құралы,
характердің эмоциональды өзгешелігі. Ішкі ақыл – ой, ... ... ... оның айналасындағы шындыққа ... ... ... құрылымы – жинақталған, тұжырымдалған кейіпкер
ойының мазмұнын айқындайды. Ол – ... ішкі жан – ... ... ... ... ой ... сұқбаттасуы. Көркем бейненің ойлары мен
толқу тебірену сезімдерін жеткізуде монолог тиімді ... Ол ... ... ... ... ... түрі ... характерлік – жандүниелік сипатын бейнелі түрде ... ... ... ... ... ... ... басып көрсетуде монолог ұтымды тәсіл.
Модернистер творчествосының күретамыры – ішкі ... ... ... баға беру ... ... ... ... өмір танудағы биік ақиқат деңгейі ... ... ...... мол әлем ... ... желілес шыға бермейді.[1.289б]
Көркем ... ... оның ... ... – ішкі ... ... қашанда жеке адамның
басындағы қайғы – қасіреті, ішкі ойға, емін – ... ... де, ... ... ерік ... ой – сезімін қадағалауға да құқысы бар
мезет. Әрі бұл ... ішкі ... сыр ... оның
характерін ашуға да өзіндік үлес қоса ... ... ... ... жапа ... жан ... өз ойымен өзі болады,
оның ... ... ... ... ... ... елестету, қайғыру
секілді бұл ... ... оны ішкі ... ... ... ... ... Кейде адам ... ... ... тыс ... ... тыс, ойланбаған, тіпті ойы ... ... ... іс – ... баруы мүмкін. Оны психологияда,
философияда, ... ... ... ... тыс ... психикалық құбылыстар – ...... ... ... ... Ол қалай болуы керек? Жазушы
кейіпкерлерінің жан ... ... ... ішкі ... ішкі жан ... ... ... көңіл – күдігін
ашудағы жанталасқа, адамның көңіл – күйінен көп сыр ... ... ... мән ... Ішкі ... тәсілінің
өзге де көркемдік компоненттермен өзара сабақтас, бірегей қызметі.
Бейнелеу ... ішкі ... ... қатысты
элементтеріне (түс көру, оны жорыту, ішкі ... ішкі ... ... ... ... ... портрет, пейзаж, көзқарас
(взгляд), деталь, мимика (ымдау), жест ... ... ... ... т.б. ... көркемдік тәсілдер толып жатқан ... ...... ... ... ... еріксіз күйде туатын
психологиялық іс – әрекеттерді, ой мен ... ... ... құралдарының ішкі монологқа тікелей қатысты
элементтеріне: Түс көру және оны ... ... Түс ... ... ... (безсознательность) жүзеге асатын ... ... ... ... ... “ Түс көру – ... тән ... психологиялық құбылыс. Түстің мағынасы ... ... түс ... тұлғалық ерекшелігіне сол сәттегі
жағдайына тікелей ... ... ... ... ... ... бетіндегі адам мұны білуі шарт. Түс көру екі ... ... – Алла ... ... ... ... – шайтанның көрсететін
түсі. Түс Құдайдың адамға жіберетін ... Алла ... ... түс ... бір ... ... ... қауіптен сақтануға
хабар берсе, Шайтаннан келетін түс шым – ... ... ... ... М. ... “ Түс дегеніміз – әр ... ... іске ... ... міндетті түрде талдап, жору – қай
халықта да ... ... салт – ... ... ол ... де емес,
әрбір жеке адамдағы табиғи талап – ... ... ... ... Х. ... бұл жөнінде былай дейді: “ Түс
жорудың (снотолкование) қазақтар арасында да ... мәні бар ... ... сол ... де ел ішінде арнайы мамандар – ... да ... ... қазақ түсін біреуге жорытуға тырысады
және осы жору ... ... ... ... ... ... Көрпеш – Баян
сұлу” және т.б. жырларда түс көру мен оны ... ... ... “Қыз Жібек” жырынан мысал келтірсек:
– Айналайын, Төлеген
Бикешжан бүгін түс ... алса ... аты кім ... аты кім болар?
Айтып кеткін шырағым,
Қандай заман, күн болар?
Бикешжан бүгін түс ... ... ...... бос ... ... ... біткен бидайық,
Алдында жатқан шырағын
Біреу ұрлап ... ... сол ... ... ... ... бізде жылайық.
Төлеген сонда сөйлейді:
– Ау жеңеше – ау, жеңеше –ау
“Түс түлкінің ... ... деп ... ... мені бір ... десе ... ... атын айтайын
Халқынан асқан Базарбай,
–Анамның атын айтайын
Алпыс жасар Қамқадай.
Өліп кетсем ... атты інім ... неге ... ...... ... ... болар әмірі,
Жалғыз ағаш кесілсе
Қуарып қалар тамыры,
Олай бұлай боп ... ... ... бар ... кетсем артымда
Жібекті еш жаманға қор қылмас,
Сансызбай атты інім ... ... да ... үшін ... деп,
Жібекке дұғай сәлем – деп,
Енді ... ... мен ... ... ... ... – деп ... ғалым Ж .Дәдебаев құрастырған “Түс аяны” атты еңбекте:
Түс және оны ... ... ... ... ... ... ... түсінде таза суға сүңгитін болса, онда ол ... ... ... кісіні ит қапса, онда ... ... ... ... адамды аналитикалық және динамикалық ... ... ... табылады. Аналитикалық принципке ... ішкі ... сана ... ой мен сезім, іс пен әрекет
қақтығысы, түс ... ... ... т.б. Секілді ішкі рухани
әлемді тереңдеп ... ... ... жатады. Адамзатқа тән
табиғи құбылыс түс көрудің табиғатын, оның адам ... ... ... ... ... атты ... жан -жақты
теориялық тұрғыдан ... ... Ол ... бейне бір көркем туынды
секілді табиғатын да тани біледі: « Түс табиғаты өте ... Оның ... ғана ... ... түрі де, романға бергісіз ұзақ, көп
көріністі ... де ... Тағы бір ... ... тап ... айқын болғандықтан оның түс ... ... ... ... ... адам қиялына бергісіз ғажап мазмұнды келсе,
енді бірі шым – ... ... Бірі ... ... ... ... сезімдік аффектілерге толы жылауға дейін ... ... ... келе ұмытылса, бірі күні бойына көңілге ... ... ... шыға қоймайды...» [18. 456,55]
Қазақтың ... түс ... түс ... түс ... түс ... ... ... қалыптасу жайына
зер салар болсақ, олардың адам ... ... бір ... ... ... – тілекке орай дүниеге келгендігі ... түс ... ... ... ... хандарының, батырларының
өмірлерінде жиі ұшырасқан. ... ... өз ... түсін оңға жорып, түс садақасын жасау арқылы ... ... аңыз – ... ... ... да қызықтырары хақ.
« Абылай хан қара қалмақ ханы ... қол ... ... ... ... ханы Абылайға кісі салыпты:
− Абылай мен ... ... дін ... ғой. Дүние үшін жұртымызды қырылыстырмайық. Мен жекпе – ... ... ... бір ... ... ... Абылай да
өзіне қараған қазақтан осы ... – ау ... ... ... - ... ... ертең қалмақтың сырттанына сен шығасың ... ... ... ... Сол күні ... ... Жәнібек түс
көріп, түсінен шошып оянып, түн ішінде қосын ... ... ... ... айтып кетейін деп жетіп ... ... ... оянғанын хан біліп отыр ... Хан да ... ... ... « ... ... кетпес – ау» - деп басын көтеріп
тосып отыр екен. Таң жаңа ... ... ...... ... ... ... жай келдің бе? Асығып – ... бір ... ... бе, ... - дейді.
− Тақсыр, бір жаман түс ... Сол ... ... жолы өліп ... ... ... деп, қайтуға ыңғайланып,
сізге білдіріп кетейін деп ... ... ... әрең ... ... Хан сонда Сейіс деген атшысын: – ... – деп ... ... ... ... қарт ... берген нарқызыл атымды есіктің ... кел, – ... Ол ... тартқанда:
– Жәнібек, жай қолыңды, – дейді. Жәнібек қолын ... ...... ... де ... ... түске де садақа
деп еді. А, Құдай, осының ... мен неге ... сен ... ет ... – атты түс ... деп айтып жалма – ... ... ... Айт, ... енді ...... ... айтсам, тақсыр, қалмақтан жекпе – жекке пәленше ... ... да, бұл ... мен ... Екеуміз шартпа – шұрт
болып қалғанда мені ол ... ... ... ... ... кесуге ыңғайланғанда енді бауыздап тастайды
– ау деп ... ... оң ... бір ... ... ... ... Шошып ояна келсем түсім екен, көргенім ... ... ... ... Түсің түс – ақ екен, мұнан жақсы түс бола ма. ... ... ... ... ... өңінде оның кеудесіне атша мінеді
екенсің. Түсіңде сенің тамағыңа ол ... ... ... оның ... сен ... ... ... Ол емшегіңді еміп жатқан айдаһар жылан өзіңнен ... ... ... ... өзі ... ... ... екен. Сол
емшегіңнен еміп жатса, өзіңнен бір қыз ... одан ... о да ... ... туады екен. Ұлдан туған
ұрпағың, қыздан туған жиенің ... ... ту ... ... ... өсіп – өнейін деп тұрсың. Сен ... ... ...... кіре бер, – ... ... ... қойғандай жорыған соң, бір ... атын ... ... соң, ... қорқынышы қашып кетті, жүрегі тасып
кетті. Қайрат – қуаты ... да ... ... асып ... Сол
жерден атын алдырып мініп:
Жекпе – жек, ... – жек, – деп ... шыға ... ... ... құты қашып, аяғын ... ... ... ... ... ... – өзі қалбалақтап сасып айқасып ... ... ... шаншып түсіріп, үстіне аттай мініп, ... ... ... ... қалмақ “тоқта” – дейді. Түнде
осы түсті сен де ... ... мен де ... едім. Сені мен алып
едім – ау, ... ... ... едім – ау. ... түс жорушың
жақсы жорығандықтан, менің түс ... ... ... ... мені алып ... – ау, – ... ... Жәнібек басын
кесуге қимады. Қолынан ... ... ... ... алып ... ...... жан екен, он бір ауыл ... Сол он бір ... өзге ... ... жалаңаш тонап алып, олжа қылып ... ... ... ... ... түс ... түс жорудағы ... ... ... атты түс ... ... қан ... ... тұрған ауыр жағдайды өзгертіп, әскерінің пайдасына ... ... аса ... ... ... ... Абылай хан
тағдырындағы түстің философиялық ... ... ... ... ... Ә. ... түс көрмейтін кейіпкер ... ... Және ... бәрі де ... ...... ... шығармайтын идеялық – эстетикалық құндылықтың қазығы
бола білетін, бүкіл туындының ... ... биік ... ... – бір ... ... ... табылады
Ә. Кекілбаев әр шығармасында аңыз – ... ... ... ... ( детальды ) тілге тиек ... де соны ...... ... дәрежесіне көтеріп, рухани
әлемдегі, адам ... ... ... ... ... – қозғалыстар арқылы шебер ... ... ... ... ... сол арқылы өмірдің ... ... ... ... жан ... адам ... ... әлемді ашуға тырысады. Жазушы әсіресе, психологиялық
прозаға тән ішкі ... “ ой ... ... ( ... ... емеурін, көркемдік бөлшек, түс ... ... Аян беру ... ... ... ... ұғым – ... т.б. секілді
көркемдік ... көп ... – ( ... portrait – ... ) – ... сурет көрінісін, кескін – кейпін, бой ... ... ... бітімін, характерін неғұрлым толық ашып ... оның ... ... де ... мәні бар. ... ... әр түрлі жағдайда, күрес – ... ... ... ... ...... ... әрекет – қимылдары,
істеген істері арқылы айқындай отырып, жазушы портреттік ... ... ...... pays – ел, жер) – ... ... яки табиғаттың әсем көрінісі, көркем бейнесі. ... ... ... ... ... ... жаны ... – метафоралық жүйесінің арқауы сипатында ... ... ...... ... сөйлегенде сөз мағынасын
әсерлі жеткізу үшін дауыстың ... ... ... ... ... ... әр түрлі сезіммен айтылуы. Сөздің
көтеріңкі леппен, ... ... не ... ойға шомып, сабырмен
байсалды қалыпта немесе ... ... ... ... орай ... да ... биіктеп, өршеленіп, бірде төмендеп, ... ... ... ... өзгертіп отырады.[6.176,266,270]
Осы айтылған ... ... ішкі ... ... ... етсе ғана өзінің ... ... ... ... ... келуіне дәнекерлігін жасай алады. Олай
болса, ішкі ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір қызмет атқаруының өзі осынау ... ... ... ... ... ... етулерінің
нәтижесі екен. Ішкі монолог ... ... ... ішкі монлогтарға да тән. Кейіпкер белгілі бір ... ... ... ... ... Ол ұзақ ... ... ... ... ... ғана ... ... болуы мүмкін.
Мұндай ... ... ... ... – композициялық талаптар
жетекшілік ... ... ... ... ... ... даму тарихы тым ықшам. Дау жоқ, авторлық төл ... ... ... сүбелі үлеске ие. Оны ... ... ... та ...... ... сай әр эпизодта
алмастырып отырады. Алайда жазушы өзіне ... ... ... ... ... ... бос ... өмір шындығына
лайық нанымды штрихтармен ... ... ... ... ғылымында көркем прозадағы бейнелеу
тәсілдерінің бірі – ішкі монолог ( кейіпкердің ... ... ... сөйлету, өзіңмен – өзіңнің іштей сырласуың, өзіңді – өзің ... ... ... мен ... ішкі ойын ... саналы түрде аласталған ішкі ... бір ойды бір ... ... ... ... ... ... қайта жалғасып,
көп жағдайда сезім құбылысының тұтастығы ... ... және адам ... ... ...... ... және еріксіз сәттегі сезімдік құбылыстар, іс –
әрекеттер ішкі ... ... ... ... табиғатын ашып
береді.
Ішкі монолог кейіпкердің ... ... ... ... ... ... Ішкі монолог бұл адамның ... ... ... қылықтарын бағалаудағы, ... ... ... ... ... ... сол немесе басқа құбылыстарға, фактілерге, ... ... ... ... ... ... жан – жақты толысып өсіп – ... ... түп – ... ... сонау көне ғасырда, мифтерде,
бертін келе фольклорда жатыр деген ойға ... ... ... С.
Қасқабасов өзінің “ Қазақтың халық ... атты ... ... ... ... бола алады. Атап ... ... ... өзін ... ... ... ... көптеген
мифологиялық символдар, жануарға немесе табтғат ... ... ... ... ... болады деген түсінік кейін
көркем фольклорға ауысып, басқа бейнелеуіштік ... ...... ... ... ... ... стильдегі көрінісін
зерттеген ... Л.С. ... мына ... ... : “ ... эпохи общественного развития ... ... от ... ... потому что он смотрит на нее с ... ... ... ... ... даму ... ... әр түрлі
мағлұмат алады, себебі ол оған әр ... ... ... ... ... ... – күрделенген, жанрға бай,
көркемдік тәсілдері мол ... бір ... Ол, ... ... ... ... ... еткен қым – қиғаш қайшылығы мол қазіргі өмір
күрделігінен, жалпы өмір ... ... ... ... ... – өз ... туындысы. Сондықтан да оның психологиясы, сана ... ...... өзі өмір сүрген өмірімен ... ... ... ... Олай ... ... мәні мен өнердің
танымдық дәрежесінің өсіп – өркендеуіне, күрделеніп – ... ... де өз ...... рухани өмірін
бейнелеудегі көркемдік тәсілдері өз – ... ... ... ішкі ... оның ... түрі – ой ... ... жылдары көркем прозада кеңінен қолданылуы соның ... ... ... ... “ой ... тәсілі
“Шолпанның күнәсі” арқылы төл ... ... рет ... бас кейіпкер Шолпан тағдыры, оның ойы мен ... ... ... ... ... ... оқиға тек
Шолпанның тағдырына, әсіресе оның ішкі ... яғни ... ... ... ... ... жан дүниесіндегі
арпалыстарға құрылған. Әрі ... ... ... ... ... ... ... нақтылай түседі. Шолпан жалғыз, оның құпия
ойын, жанын ұғар ... жан жоқ. ... да ол өз ойын ... ... яғни ... ... ойласу арқылы ақиқатқа жол
ашады. Ол жалғыз ... да өз ... ... ... ...... нақтылауы, ештеңенің байыбына жете алмай әуре ... ... т.б. ... Автор адамның ойлау процесінде болатын
осынау психологиялық процесті тек ішкі ... ... ... ... ... “бала бере көрме” деп ... ... бұл ... ... бір – ақ ... түсінді. Оған себеп:
Сәрсенбайдың көршісі Нұржанның бес баласының ... ...... базар, баласыз үй қу мазар ... ... ... өз аузымен
іштей ... ... еді. Осы ... Шолпан санасындағы ой
арпалысын автор қалай беретініне тоқталайық:
“ Араларындағы ... ... ... ... бірте – бірте май шамдай еріп ... ... ... бойы бір ... екі ... жүректің екпіні
баяулаған ... бір – ... ... бір – ... ... бала ...... осы ойлардың бәрі сол сағатта ап –
айқын боп ... көз ... ... Бұл Шолпанның ойы, әрине
ішкі ойы, яки ішкі ...... ... ... жазу
барысында М. Жұмабаев қолданған ... ... ...... ... ... Г. ... өз еңбегінде
шебер талдап ... ... ... қолдануда өзіндік даралығын
көрсеткен З.Шашкиннің «Тоқаш Бокин» романында ... ... ... филология ғылымдарының докторы, Б. Майтанов ... ... ... ... Үзіндіге үңілейік: «Тоқаштың бұл ... ... ... ... «Шынында неге қашады? Ат құйрығын кесетін
заман әлі ерте. Іштен шалу керек емес пе?» – деді бір ой ... Бұда ... ... енді ... алысты. Кіріп барып, қабасақалдың
ұясын бұзып, ... ... ... ше! Арғы ... ... бір ... ... « Жоқ, жоқ, тәсіл керек. Туған жер емес. Бөтен ... ... ... Деді ... ... ... айналып».
« Бикен шын сүйсе, әкемді атты деп ... ... ... дауыс тағы да ... ... Бұл ... ... ... мен ішкі ... мағыналық, синтаксистік
құрылымы ұқсас келгендіктен бөліп алдық. Бірінші ... ... ... ... байдың ұсынысына қаһарманның толқуы
бейнеленсе, екіншіде автор ... ... ... ... ... ішкі ... ... сүйгені – Айгүлді жіпсіз байлаудан
құтқару ... ... ... ... үшіншісінде Бокиннің
өзіне ғашық Бикенге қатыгездігіне өкінішін ақтамақ ниеті әсерлі ... ... ... ... ... « бір ой», «бір
дауыс» ... ... ... ... ... ... ... – қарсылықтардың бірлігін ... ... үшін ... ... Ішкі ... « соққан ... ... ... ... қысқа қайырылатын екпіндік
ырғағын дәл елестетеді. Леп ... ... ... ... көмекші
сөздер семантикалық - экспрессивтік арналарды күшейте ... ... ... ... сол Марков пе? Жоқ, ол
емес. Ұқсамайды...» деген жолдарда ... ішкі ... ... ... таза ... ... ... Күмәнді сауал
қаһарман санасында бекерді бекерге шығару ... ... ... ... ал ... айлакерлігі қатар із тастайды. З.
Шашкин туындысында бірінші жақтан ... ... тура ... ... ... Қаһарман жан дүниесіндегі толқулар мен ... ... төл сөз ... ... ... Б. Майтановтың осы зерттеулері
арқылы біз ... ... ... ... бірі ішкі ... ... дәл етіп ашып ... жылы З.Шашкиннің “Теміртау” романы жарыққа шықты. Роман салған
беттен-ақ әдебиетші қауымның да, жалпы ... ... да ... ... ... жас қала ... тірлігін, ондағы жаңа ұрпақ өмірін
көркем бейнелейді.
1962 жылы ... ... ... Дарханов” романы жарық көрді. Бұл
роман ... ... ... ғана ... жазылу формасы жағынан ... ... ... болды. Себебі, ол қазақ әдебиеті ... ... ... тұңғыш роман еді.
З.Шашкин творчествосында “Сенім” романы мен “Темірқазық”, “Ақбота”
повестері мен ... орны ... Бұл ... жазушының
шығармашылық жолында барлық жағынан да жаңа ... ... ... ... ... жазушы едәуір тәжірибе жинақтаған, қаламы анағұрлым төселген
кезі еді /1.9/.
Зейін Шашкин шығармашылығының соңғы жылдарында әңгіме жанрына да ... ... ... өзі де жазушының осы жанрдағы еңбектері
төңірегінде болмақ. Әңгіме—қысқа ... гөрі ... ... ... өмір ... ... түйгенімен, оған терең мағыналы идея
сыйғызып, болмысты сәл өрнектеп, сатылатып дамытатын, өте елгезек, икемді
форма. Әңгіме де ... пен ... ... ... ... ... ... Көбінесе адамның басынан кешкен суреттеуге әбден тұратын
жеке жағдайын сөз етеді. ... ... бір ғана ... ... ғана
кейіпкердің төңірегіне бағыныңқы болады. Әңгіме жанрының өзіне тән басты
қиыншылығы сол, ол ... да ... ... ... ... Замана
жайлы, замандастар жайлы көзқарасын, тебіренген ойларын әдебиеттің осынау
шағын да ... ... ... ... ... Оның “Ақбота”, “Қойшы
серігі”, “Дәрігердің ... ... ... ... “Дос ойы”,
“Ақтұяқ” секілді әңгімелері жазушының айналасынан ... ... ... ... үйреншікті дәрігерлер өмірін сөз етсе, бірде
малды ауылдың тірлігін тілге тиек ... енді ... ... ... ... ... ... әралуан болғанымен, бұл әңгімелердің
барлығына ортақ бір қасиет – ол бүгінгі өмір шындығын, замандастар ... ... ... – өз ... ... беймәлім, қоғамдық, психологиялық
құбылыстарын, замандастар өмірі мен санасындағы ... ... ... рухани қопарылыстарды қадағалай зерттеген зерделі
сөз зергері.
Ол - ең алдымен, қазақ әдебиетінде ... ... ...... ... ел басшыларын бейнелеп, олардың ел, жер, адам ... ... ... ... көзқараста көркемдік ... ... жаңа адам ... ... ... ... ... көрнекті тәсілдері – атап айтсақ, түс көру тәсілі, оны ... еске алу, ... ... сана ... ... саралау, ішкі ойды
сан құбылта пайдалану, ішкі дауыс, “ішкі әзәзіл”, түс, елес, сандырақтау
сәтінде екі, кейде үш ... ... қою, ішкі ... ... қалтарысы
мол құпия сырларды ақтара ашу, ақталу, т.б. ... ... ... ... ... ... ... терең мағыналық, көркемдік,
эстетикалық құндылығын арттырған қаламгер.
Ең бастысы, қаламгердің қай ... ... да, ... ішкі жан-
дүниесіне үңілу, адам санасындағы сан алуан ... ... ... ... ... бар. ... ой ... жатқан жаңа өмір көріністері жазушының ... ... ... ... ... ... Шашкиннің кейіпкерлері
арқылы біз автордың ... оның ... ... кісілік келбетін,
перзенттік парызын, парасатын, авторлық концепциясын танимыз. З.шашкиннің
кейіпкерлері, олардың ... ауыр да ... ... ... ... ауыл ... қала ... айналу үрдістеріндегі
күрделі психологиялық жағдайды, қазақ зиялыларының ... ... ... өміріндегі өз орнын белгілеудегі алғашқы талпыныстар мен рухани
құндылықтар жолындағы ... ... ... пен ... ... тартыс, әріптестер арасындағы пенделік бақталастық, ... ... ... еш ... ... “мылтықсыз майданы”,
жаңалыққа деген ескінің ессіз қарсылығы, т.б. толып ... ... ... оның ... ... көтерілген көкейтесті
мәселе. Оның әрбір туындысы, олардағы тың образдар галереясы сол кезең өмір
шындығының ... ... ... ... ... ... өз даму,
өсіп-өркендеу кезеңдері бар. ... ... ... ... ... көңіл-күйі атмосферасында, адамның ішкі ... ... ... мол жан ... арқылы суреттеледі.
Және бір ескере кететін жайт, оның шығармаларындағы кейіпкерлер тағдыры бір
туындыда тамамдалып ... Олар – ... ... рухани жалғасқан
жаңа ұрпақтар тағдыры болып, іштей ... ... ... ... ... ... ... отыратын, ортақ идеялы,
мәңгілік экзистенциялық тақырыптағы шығармалар.
З.Шашкин ішкі монологты, ой мен сана ... сан ... ... Қаламгер шығармаларында кеңінен қолданылатын психологиялық талдауға
тікелей қатысты бейнелеу құралдары ол кездері қазақ прозасыннда ... ... ... ішкі ... ... ... қоймаған кезі еді. Сол кездің өзінде Зейін Шашкин өзінің ... ... ... ... қатысты тәсілдерді (атап
айтсақ, ішкі ой, ішкі монолог, ішкі дауыс, ішкі диалог, ... ... ... ... еске алу, сол ... ... ой ... қайта жаңғырту,
сол сәттегі сезімдермен қайта қауышу, т.б.) ... және ... ... пайдалана біледі.
Зейін Шашкиннің “Дәрігердің қатесі” атты әңгімесіндегі бас кейіпкер
дәрігер Алма Арынованың ішкі ... ... ... ... ... әңгімеге арқау болған. Әңгімедегі өзін кәрілікке ... ... ... дәрігер” деген бір ауыз сөздің ғаламат ауыр
әсер еткендігі соншалық, “Шынымен-ақ, қартайғаным ба?” ... ішкі ... ... ... бес жыл ... ... ... жабығып жүрген
күйін көрген ешкім жоқ-ты /3.407/.
...Осындай жұмбақ сырды кабинетінде халатын киіп ... ... ... ... ... ... конференциясында сөйлеген Сапар сөзі әлі
құлағында, кетер емес. Сапарға не ... бар, ... ... ... ап, мол ... ... білімімен бөлісіп үйретті. Жарты ... ... Енді ... ... ... ауыз салды. Рас, Алмаға сол керек,
несі бар ... ... ... ... Әне, соны ... алды ... ... қатені айтса бір сәрі, онда адам қанша жақтырмаса да, дұрысына
көнеді, ызыланып қапа да болмайды... “біздің хирургия бөлімінде ... ... ... ... ... ол ұялмастан /3.408/. Адам жалғыз қалғанда
ғана ойына, сана ағымына ерік бере ... ... ... ... де сезбей қалады. Міне, бұл дәрігердің оңаша қалғандағы ішкі
монологы.
Зейін Шашкиннің “Дәрігердің ... атты ... бас ... Алма ... мен оны ... Сапар образы бір-біріне кереғар, екі
әлемнің адамдары. Алма Арынова өзінің дәрігерлік кәсібін ... ... ... ... ... үшін өмірдегі басты мақсат – атақ
пен бедел. Осы жолға жетуде ол ... ... ... ... Өз мақсатына жетуде ол тіпті Гүлсімнің өзіне деген пәк ... ... іске ... апай ... тартып алар деп, жаны шығуда. Ол ойды
іске асыруыма болар”/3.413/, - ... ... сөзі оның ... ... ... ... ... салқынқандылығынан аудан ... ... “ақ ... ... ... асқынған соқырішегі жарылып қайтыс
болады. Кінә ... ... ... кім ... ... осы сұраққа жауапты
кейіпкерлерінің өз аузымен айтқызғысы келеді.
...Кім ... Шал ... ... ... ... керек пе еді?
Жоқ. Шалдың жүрегінің әлсіздігінен сақтанып еді. Бұл хирургтың ... рет ... Тағы да жан ... ... Алма ... ... – деді Ткачев алманы тыңдап болғасын.
Қалайша? – Алма сұп-сұр болып кетті.
Сестраға сенбеу керек еді.
Енді кімге сенем?
Сізде екінші хирург бар, оны ауру ... ... қою ... ... ... ... ... жібер! Медицинада әскер тәртібі! Білесің ғой?
Алма үндемеді: “рас-ау!”
Иә, дүниеде үнсіздіктен үлкен үкім жоқ. Бір ... ... ... ... ... ... ойларға сүйрейді, қаншама күтпеген ... ... жол ... хақ. ... ауыр ... ... ... болған ішкі жан әлемін әшкерелейді. Жазушы
үнсіздіктен күрделі психологиялық ... ... ... оны ... ... әлемін ашуда ең айрықша бір тәсілге айналдыра білген.
Үнсіздік – кеіпкердің ішкі ... ... ең ... ... ... психологиялық қызметті атқарады. Ол әсіресе мынадай жағдайда,
психиканың ең терең пластикасы және ішкі ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Және ондай психологиялық сәтті
өзге ешқандай бейнелеу тәсілі алмастыра да алмайды. ... өзі ... жан ... жан-жақты ашуға және психологиялық ауыр жағдайды одан
әрі күрделендіруге, ... ... ... күш салады./4.71/.
Әңгіме соңына қарай бар іске кінәлі адам – Сапар ... ... ... Сапар дәл Алма сияқты ар азабын бастан кешпейді, бәріне ... жай ... ... қарап, немқұрайлылық танытады. Міне, осыдан келіп,
екі кейіпкердің рухани алшақтығы аңғарылады.
...Алма тағы да үндемеді. Төмен ... ... жас ... ... ... ... ма, әлде өз ... түсінгендігі ме, кім
білсін...
Жазушы бұл шығармасында дәрігерлер өмірін арқау ете отырып, бүгінгі
өмірдің ... ... ... қазіргі заманның бірсыпыра
көкейтесті мәселелері қозғалады. Ғылым-білімді насихаттау, дәрігердің ... ... ... ... ... ... ... арқауына
айналады.
Зейін Шашкиннің осы тақырыптың желісіндей, ...... тағы бір ... бар. Ол – ... ... ... Екі ... де
ортақ ұқсастықтар – екі әңгіме кейіпкерлерінің дәрігер болуы, екеуінде де
дәрігердің қатесі ... ... ... ... ... қою
мәселесі де осы аталған әңгімелерге өзек болған. Мұның басты себебі,
жазушының ... ... ... ... әрі сол саланы, сол
өмірді жете білгендігінде жатса ... ... ... ... ... ... өмірден алынған материалды пайдалану әр
жазушыда әр ... ... ... ... ... әлде деректі
дүниелердің жөні бөлек. Ал таза ... ... жазу үшін ... ... ... ... ... кәдеге аспасы анық. Алдымен айтар ой
қымбат. Осы ... ... ... ... ... ең ... ... сүзгісінен өткізіп алып жазып отырған.
“...Сезім – жалған, су бетіндегі толқын тәрізді. Өмір желі ... ... ... ... рет ... Өзін ұстай алмаған жеңілтек
жігіттерді еркін билеп, су түбіне батырады. Әсіресе, ... дос ... ... ... ... ... ... болдым” деген махаббат түске
ұқсайды. Ұйқы қанса, махаббат та жоғалады. Неге олай? Оған сеніп, ... қате ... бола ма? ... сап ... ... ... емес
пе?”/3.420/. Бұл – дөңгелек бет, үлкен көзді, қара ... ... ... ішкі ойы, ішкі сыры.
Ішкі дауыс, ішкі монолог өз құрылысына қарай ... ... ... Адамның ішкі ойын автордың баяндап беруінен мүлдем басқа реңге
түсіретін көркемдік тәсіл – кейіпкердің өзіне ғана тән ... ... ... ішкі дербес әлемі .
Әңгіменің негізгі кейіпкері Гүлсімнің жоғарыда айтылған келбетінен
өзге қыздың сөзбен салған ... ... ... ... ... ... кейбір жетістіктері бар екендігіне қарамастан, ол
кейіпкер келбетіндегі өзі ... ... ... зер ... ... кейіпкер сымбат пішініндегі, ... жіті ... ... зер ... атап өтпеске болмайды.
Ол қаһарман образын, характерін ашу үшін оның ... ... ... ... ... ... назар аударады. Ал
кейіпкер ... бет ... ... жете ... ... ... кездері аз емес, содан барып шығарманың көркемдік ... ... ... ... ... - ... пікірінде шындық
мол. Бірақ зерттеуші қаламгердің әлеуметтік-психологиялық талдау ... ... ... Бұл ... жеке бір ... ... ғана ... творчестволық ққолтаңбасы жайлы жалпы байлам туатындай. Ол –
З.Шашкин психологизмінің негізінен ... ... ... мәнеріндегі
құбылыстармен жүзеге асатындығы. Портрет – баяндау ... бірі ... ... ... ... ірі ... тәжірибесін еске алып, басқа
бір жол іздестірген шығар.
Шашкиннің “Дос ойы” ... ... ... ... саны ... ... Гүлсімнен өзге әңгімеге аққұба, жалпақ мұрынды, денелі жас ... ... ... Тәшенов пен жүйке ауыруының дәрігері, әдемі жігіт
Әли ... Екі ... ... ... ... ... соның
алғышқы көргендегі әсерімен беруге тырысқандай. Тұрарды ... ... ... оның ерні, бет пішіні күлімдеп тұрғанда да, шегір ... ... ... қалпында қалатын-ды. “Жас жігітке сүйкімді ... қой ... ... ... ... ... де, ... дауысы, әдептілігі,
орнықты мінезі жағымды көрінген еді.
Ал, Әли бейнесі Гүлсімнің сезімін оятып, “қиялдағы дос ... ... ... ... сол. Соның өзі шығар? Бүркіт мұрын, ұзын ... ... ... Гүлсімнен айырмай, ерекше мәнмен қолын қысты.
Гүлсім именіп қалды. Оның ... ... ... ... ... ... ... не болса сонып айтып күлдіріп, бұларды машинасына мінгізді /3.422/.
Жазушы кейіпкерлерінің характерін әр ... ... ... оның басқа адамдармен қарым-қатынасы, өзінің әрекет-қимылдары,
сөйлеген сөздері арқылы айқындай отырып, ... ... ... Ол ... ... ... бой-тұлғасын, жүріс-тұрысын,
сөйлеу мәнерін есте қаларлықтай етіп, әсерлі бейнелеуге мән ... ... ... жазушының өзге әңгімелеріне ... ішкі ... ... ... ... бұл ... Гүлсімнің
ішкі жан-дүниесін ашудағы кілт іспеттес, ішкі сырына бойлар баспалдақ
ретінде пайдаланады. ... сөз ... өзі де ... ... ... ... ... Гүлсімнің ойын қаламгер былай суреттейді: “Шын ба?
өзі үндемейді. Мүмкін ... ... Ащы ... не ... Әли семьясы
барын неге жасырды, қандай мақсаты бар? Егерде Әлидің әйелі болса, ол ... ... ... еді де, Гүлсімге назарын аударып, көңіл бөлмес, ... еді. Тегі ... ... Әли ... еркек емес пе? Ондай болса,
ашық айтады ғой...
Тұрар да қызығарлық ... ... ... жанында ол – ... ... ... ... ... ... Тұрар ақылды. Онымен
әңгімелескенде, шаршамайсың, ... кең ... ... ынтығып мәз де
болмайсың... Өлеңін оқығанда ол қызықты да, сөйлескенде онша ... Ол ... ... ... бір ... ... құрбысындай Гүлсімнің қызға тән қылығын,
ой-сезімін тап басып таниды. Бір шешім қабылдай алмай басы ... ... ... отырып, З.Шашкин Гүлсім ойы арқылы ... де ... ... ... портреттерін толығырақ аша түседі.
Оқырмандар кейіпкерлермен жақынырақ таныса, біле түседі.
Тұрардың шалажансар күйінде ... ... ... ... ... ... ... кетті. Дәрігер қатесі. Оған Гүлсімнің өзі
ғана жауапты. Әттеген-ай! Осыдан бір ай ... ... ... ... ... еді Онда ол: темекіні аз тарт, форточканы аш, ... - деп ... ... Бұ да есіне түсті.
З.Шашкиннің “Дәрігердің қатесі” әңгімесіндегі дәрігердің қатесі
проблемасы бұл әңгімесінде де ... ... ... ... ... ... жоқ қателік апарып өлімге соғады. Қате – ... ... ғой. Адам ... үшін ... бар жерде – сақтық, ұстамдылық,
жылдамдық ... ... ... ... ... осы ... ... бір де кем емес. Шығарманың құндылығы да осы болса керек.
Өмірлік мәселелер ешқашан ескірмейді. ... ... осы ... де ... ... бір оқып шықса, арман бар ма?!
Бұл әңгімеде де дәрігер өзінің жеке өмірінен гөрі ... ... ... ... ... ... де ұмытты. ...Түн еді. Гүлсім
палатада жалғыз. Тұрар шырт ... Түн ... қиял да ... ... ... боп, ... ... Жетісудың көгілдір барқыт
түні... Жымың қаққан жұлдыздар.. Гүлсім туған колхозына бара ... ... ... ... тау ... ... Жары қалжырап ұйықтап кеткен. Гүлсім
оның ұйқысын күзетіп отырып, қоңыр сазды дауысымен баяу ән ... ... ерке ... ... ... ... көру ... сан құбылта пайдалана білген жазушы оны әр ... ... ... ... бере ... Зейін Шашкин кейіпкерлерінің ішкі
жан-дүниесін жарқырата ашу үшін түс көру тәсілінің ... ... ... ... пен ... ... пен кеңістікке шек қойылмайтын
көркемдік еркіндігін жазушы жақсы меңгерген. Тегінде түс көру ... ... екі ... ... ... Бірі – түстің мазмұнын
психологиялық талдау тұрғысынан ... ... ... ... ... ... мол әдеби түр тұрғысынан қарастырады
/2.120/.
...Тұманды қиял серпіліп, Гүлсім шындық өмірге қайта көшті. Шындық – қатал,
ызғарлы. ... ... ... ... ұйықтап жатқан Тұрар сөйлей жөнелді.
Гүлсім селк етіп, оған үңілді. Ояу ма? Жоқ, шырт ... ... ... ... ... ояу адамдай.
“...Мен саған өмірімді әлдеқашан бағыштағам. Сенсіз менің де ... ... ... ... ... сүй деп ... да болмайды,
бірақ маған сенің жылы сөзің аз болды”
“Гүлсім, ... ... ... ... түн ... ... кездесіп, сырласқанмын. Ең құрметті, ең ... таза ... ... ... мөлдір жас домалап-домалап кетті. Осы сөзін өңінде
неге айтпады маған? Мына сөз іште зіл боп ... ... шыға ... ... ... ... да ... күрделі рухани әлемін, ішкі сезімін тереңдеп талдап көрсетуде
айрықша мән беретін психологиялық ... ішкі ... ... психологизм, яки монолог, ішкі монолог, ой мен ... ішкі ... ... түрдегі түс көру, сандырақтау, елес,
елестету, т.б. ... ... ... ... ... ... жанама мінездеу – сыртқы психологиялық қимыл
көріністері, бейвервальды ишараттар, ... ... ... ... ... т.б. ... ... ғана тән хас дара характері оның сөйлеу мәнерінен
көрінеді. Бұл, әрине диалогтың эстетикалық мәнін анықтайды. Монолог ... ... ... ... сипаттары, образдың дүниетанымдық арналары
өрнектеледі.
Жазушы ... ойын ішкі ... ... жеткізсе, Тұрар сезімін елес,
сандырақтау секілді қаһарманның рухани әлемін ашудағы ... ... әрі ол ... ... тұжырымы бойынша: “Адам өз өмірін сөз жүйесімен
қорытудан танбайды, ал ішкі ... ... ... ... ... Демек,
диалог арқылы рухани қуат жарылыстары жүзеге асады. Жасырын ынта-тілек,
мүдделер объективтендіріледі. ... ... ... сыздатқан тұнба
түсінік, сезімдерді реплика түрінде де дәл кестелейді.
Зейін ... ... ... мен ішкі ... ... операциялар жеделдігін сенімді елестетер аналитикалық
сұхбат ... ... ... төл сөз, ішкі ... және ... ... диалогтарындағы жан қайшылықтарын бойлай ашу
жемістерін айғақтайды./6.288/.
“Сүйкімді дауыс” әңгімесінде жазушы ән ... мен ... ... жайлы пікір қозғайды. Дәрігерлік қабілетінің ... ... үміт отын ... ... көрсетіп, қолынан келгенін аямау идеясы
осы әңгімеге де негіз болған. ... ... ... ... ... ... жоғатқан әншіге көмектесе алмай қиналуы кәсіби дәрігерлік тұрғыдан
да, адами қасиеті жағынан жоғары тұратын бейне. Дәрігердің ... тек ... ... бар, ол – қалай көмектесу керек?
Сағатов – ... ... ... ... істеген. Ол – құлақ,
көмекей, мұрын ауруының үлкен ... еді. Одан ... мол ... ... Сол қалпында ол көмекей ауруымен шұғылданатын. “Дауыс қалай ... ... адам үні неге ... ... ... ... ... неде? Есіңе түсірші жолдас дәрігер! Әншіні Москваға жіберсе
қайтеді? Ол – ... ... қашу ... сөз. Жоқ, болмайды. Іздену
керек!”, - бұл ауруға ем таппай ізденген, толқыған дәрігердің жан ... ішкі ... ... ... ... ерекшеленеді.
Зейін Шашкин туындысында бірінші жақтан айтылатын кейіпкердің тура төл
сөзі жоқтың қасы. Кейіпкерлер жан дүниесіндегі ... мен ... ... төл сөз ... ... Бірақ сөз тіркестерінің
құрылым-жобасы, лексико-грамматикалық ерекшеліктер ой-пікірдің иесі кім
екендігін ... ... ... ... ... төл сөз ... ... екіге жарып, өзін-өзі таразыға салу талабымен ұласады.
Кейіпкер ой әлемі арқылы жеке ... көз ... ... ... тіл қатады. Тағы да қиял арқылы жан ... ... ... зор ... ... ... алып
келеді. Бұл рухани күрделі процесстер тұйық күйде ... ... ... араласуымен объективті – бағалық сипатқа ... ... ... персонаж санасындағы тұжырым-түсініктердің алдына шығармаса да,
кейбір синтаксистік – ... ... ... ... пайымын
даралап көрсетуге тырысады /6.314/.
Ал, “Әкесі” дейтін новеллада ... ... ... ... өмір ... ... толғайды. Шығарманың негізгі кейіпкері Сабыр Ахановичтің
образы, тағдыры арқылы ... ... ... ер мен ... арасындағы
махаббат мәселесіне жеңіл-желпі қарамау керек, жеңсікқойлық опа ... ... ... ... ... деген – атақ, абырой, дәрежеде ғана
емес, бала сүю, ... ... ... да – зор ... ... түйін айтады
автор.
Зейін Шашкин шығармаларында, әсіресе әңгімелерінде жиі ... ... ... осы ... де ... . ... бұл
жолғысы дәрігерлік қателік емес, өмірде қайтып түзелмейтін, жастық шақта
жасаған ... Осы ... ... Сабыр Ахановичтің еске түсіруі арқылы
береді.
... Керекудің шеті. Көкі жатағы... Күн еңкейген, салқын түсе ... ... ... ... ... ... ... көңілі көтеріңкі
көптен зар болған арман бүгін орындалған тәрізді.
Әдетте, ... ... ... түрде ауытқу сәттерін көп
ұшыратамыз. Пейзаж, портретке жоламауға тырысатын ... тек ... ... ... ... қиын емес. Ал, модернистер
творчествосының күретамыры – ішкі монолог. Мұнда шындыққа объективті баға
беру жоқ та, ... ... ... ... өмір ... ... ... көтеріледі. Бұлдыр тұстары, қарама-қайшылықтары мол ол
әлем әлеуметтік-интимдік ... ... ... ... ... ... тасқыны” принципіне құлай берілгендерге алғаш әсер
еткен - өлімге өз еркімен бара ... ... Анна ... ... ... ... рет ескертеді. Бұл монолог кейіпкердің шектей
тартылған ауыр ... жан ... толы ... ... әйелдің
сыртқы өмірден жерініп, оған немкетті көз ... ішкі ... ... ... ... ... жол – ажалды соңғы қадам ретінде таңдап
алуға итермелейтін, әрі өкшелеп қалмайтын ғаламат күнәһар қиялдың ұлғаю,
даму ... ... ... бейнелейді /6.290/
Басқадай көркемдік текст түрлерімен салыстырғанда, ішкі монологтың
даму тарихы тым ықшам. Дау жоқ, ... төл сөз ... ... үлеске ие.
Оны ішкі монологта ... ... ... ... әр эпизодтарда алмастырып отырады.
Кейіпкер көңіл-күйіне табиғат та өң беріп, екі құбылыс бір-бірімен
астасып жатыр. ... ... ... ... ... жоққа тән. Адам сезім
дүниесін ашып көрсетудегі ... ... ... ... ... ... ... бір кезде Анна Феодоровнамен бірге қызмет істейді.
Сөйтіп жүріп, Аннаның аяғы ауырлаған. ... оған ... ... ... ... дәл ... сәтте қыз шешімін өзгертіп, түсіктен бас тартады.
Қыз бен ... ... ... ... ... бір кездегі өзі түсік жасап, алдырып тастамақ болған шарана
өзіне операция жасап, өлім ... алып ... ... кейіпкерлердің ішкі дүниелері ... ... ... ... ... пен бір ... ... қазіргі қарт ана Анна
Феодоровна екеуінің диалогы арқылы ... ... ... ... бір ... зар боп келген Сабыр Аханович тағдырының да тақтайдай
тегіс болмағандығы мына диалогтан көрінеді:
Профессор қипақтап:
Жоқ, Аннушка, менің жүрегімде ... бір ... бар ... деп бір қойды.
Сіз сияқты ғалымда арман бар ма? Төрт түлігі сай: атақ, бақ...
Жоқ, Анна, профессор да адам емес пе? ... ... бола ... арманыңыз бар?!
Аннаның көкшіл көзі үңіліп өңменінен өткендей. Сабыр Аханович беті
қайтып, ойлана қалды. Сұраған жөн бе? Жоқ, ... ... ... ... – ар ... айта ... ... дірілдеп, өз құлағына жат
естілді.
Сізге керексіз емес ... ... ... түсер салмақ та зор. ... ... ... осылайша құбылысты тек сыртқы көрінісі емес,
ішкі сарындарымен қабаттаса алатын қасиетін ... Бұл ... ішкі ... ашық ... психологиялық эмоциясына сүрлеу
салады. Әңгімеден диалогтың адам өміртануы процесінде атқаратын ... ... ... де ... ... ... Шашкин шығармасынан диалогтың мазмұнындағы дәлдік пен
құрылымындағы күрделілікті, қалыптан тыс оралылымдықты, ырғақтықты көреміз.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... айқындау
өлшемдерінің мәнді белгісіне айналары шүбә тудырмаса керек.
“Ақтұяқ” атты әңгімесінде жазушы Дәулет дейтін шопанның өр ... ... ... суреттейді.Жазушының бұл әңгімесі сезім ... ... ... ... өнер ... ... ... Дәулет
образы З.Шашкин шығармашылығындағы, соның ішінде әңгімелері ... ... ... ... ... жұпар желі, ащ жусанды шөбі, жұлдызды ... ... ... ... көл жағасындағы жарбиған қараша киіз үй,
маңыраған қой, шықылықтаған құс үніне құлақ ... дала ... жаны ... ... ...... ... ауыл өмірінің көрінісі елес береді.
Сонымен бірге оқушы Дәулет шопан өмірінің көлеңкелі жақтарының да аз
болмағандығын аңғарады. Арыстай екі ... ұлы ... ... ... ... ол да қайтыс болды. Шал, мәнекей, жалғыз... “Қатал шындық бет-
аузына осып-осып әжімнен із салып, шашын ақ ... ... ... ... бірақ атан жілік мықты шал өксіп-өкінуді, шағынып,
жалынуды білмейді. Өмір ... ... ... салып өткенде қыңқ демей,
тістене, томсырая ілгері тарта береді.
Оның кез-келген жаңа ... ... ... бар, ... ... бар, күрделі де жұмбақ адам тағдыры, адам табиғаты бар. ... күш, ... сыр бар. Ол – ... ... ...... ішкі ойы, өзіне-өзі қаратыла айтылған
арнауы. Көңіл-күй сырын білдіретін, эмоциялық әсерді байқататын көркемдік
құралдардың бір ... Ішкі ... ... “сана ағымымен” сарындас
беру үшін қолданыла бастаған. Кейіннен Шекспир ... жиі ... ... ... қалатын кездерде ішкі ... ... өз ... Бұл ретте кейіпкер автордан тыс “ішкі сөзін” өзі ашып ... жаңа ... ... ... ... жетілуіне байланысты
ішкі монологты түрлендіріп қолдану кең орын ала бастаған. ... ... мен ... ... ... ішкі ... еркін қолданылғанын
көреміз. Олардың тебіреніс-толғаныстары толық ашылады. Формасы мен мәні
адам психикасындағы ғылыми және ... ... ... ... байланысты
өзгеріп отырған. Сондықтан да ол ... ... жиі ... ... ... түрінде беріледі. Ол
творчестволық әдіске орай әралуан көркемдік әсер туғызады /7.371/.
Жазушының ... ... ... де ... ... ... дала көрінісін, қойшы өмірін өмірдің өзіндей етіп көрсете алған терең
лиризмге толы ... ... ... әр ... ... тән ... байланыстырыла жан-жақты танылады. Бір қызығы мұндағы бас
кейіпкердің де кәсібі дәрігер. ... ... ... ... ... ... деп келіп, кішкентай баланың “тілсіз” қалуынан аман ... ... ... ... да ... суреттеледі.
Дәрігер бейнесі де осы кішкентай Құрмаш атты баланың ... ... ... ... ... ... ... шығады. Қасым дәрігер енді
қиналды. “Не істемек? Бұрын мұндай оқиға тәжірибесінде кездеспеген еді. Бұл
сияқты ... ... ... жан-жүйесіне байланысты науқасты
емдейтін дәрігерлер ғана біледі”. Қасым ... ... сан ... кішкентай балаға қалайда бір ем табу ... ... ... ... одан әрі де ... ... түскен.
“Тіл? Тілді сөйлететін, тілге әмір жүргізетін – ми. ... тап ... ... жерінде аздаған кедергі бар, жүйке тамыр дұрыс соқпай,
жүрісінен жаңылған. Оны ... ... үшін не ... Жазушының өзі
суреттеп отырған жағдайды терең ... өз ...... ... ... осы жерде көп көмекке келіп, шығарманың
шынайылығын арттыра түседі. Ақыры тапты! Баланы қатты ... ... ... тілі ... ... қорқытпаса, баланың тілі шықпас еді”, - ... ... Бұл ... да дәрігердің өз кәсібіне деген адалдығы,
үлкен жауапкершілігі алдыңғы қатарға шығарылады.
Бұл ретте З.Қабдоловтың ... ... ... ... ... ... ... ұтымды тәсілдерін” айта келіп, “Екіншіден, З.Шашкин өзі
суреттеп отырған құбылысқа селсоқ, енжар ... ... Ол ... ... құбылыстың сырын ашып, ... ... ... әрекетпен жүреді.
Дәлірек айтқанда, автор өз ... ... ... ... ... ... отырады”/8.207/, - дейді.
З.Шашкин ішкі монологты ... ... жан – ... ... өте ... ... деп ... Проза саласына ене
бастаған ішкі монолог геройдың ... жан – ... ... ... ... ... отыр. З.Шашкин замандастардың сәтсіз
іске күйініп, жақсылыққа ... не ... ...... ... ... ... бай екенін айта отырып,
ондай қаһармандарды ... ішкі ... өте ... ... дәлелдейді.[9.213]
З. Шашкин ішкі монологты әр ... ... ... ...... ой – ... ... сөйтіп жан
дүниесін, жүрек сарайын аша ... ... ... ... ... арқылы өткен өмір кезеңдері мен қазіргі нақты ... ... ... ... ... ... ... ауқымға тартып әкетеді. Ал, енді бірде, жазушы бір ... ... ... ... ой ... арқылы басқа
кейіпкерлері жайлы оқушы мағлұматын, әсерін ... ... ... ... қас ... бірі ... әдеттегідей, кейіпкер
портретіне адам туралы тұтас концепция түю жолындағы ... ... ... қоюы анық ... ... әралуан қаһармандардың
образдық болмысына сай түрлі кескіндік сипатын іс және ... ... ... ... ... ... С. Жаңа өмірдің жыршысы. Кітапта: Зейін Шашкин таңдамалы
шығармалар. Алты томдық. ...... ... 1972.
8. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. ... ... ... ... ... ... ... Алты томдық. 1-том. – Алматы:
Жазушы, 1972.
10. Пірәлиева Г. ... ...... ... ат. ... ... ... 2001
11. Байжанов С. Замандас туралы толғау. – Алматы. 1973.
1. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – ... ... ... сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998.
2. Қабдолов З. Жебе. –
Кіріспе
Мол қазыналы төл әдебиетімізді әр ... ... ...... отырған бүгінгі кезеңде оған қатысты ... жан – ... ... аса ... ... ... ... не? Көркем шығарма
дәлдігі дегеніміз – адамның ішкі ... ... ... нақты
бейнелеуінде. Жазушы кейіпкерінің ішкі ... ... ... ... іс – ... ... – салдарын көркемдік ...... жан – ... ... ... ғана психологиялық
шығарма талабына сәйкеседі. Ұлы ... ... ... ... ... ... ... “психологизм араласпаса өзгенің бәрі
сылдыр су, жабайының тақ – тақ ... ... ... ... ... ... деген не? – сұрақ туады.
“Әдебиеттегі психологизм – ... ... ... кейіпкердің ішкі ойын, ... ... ... әрі детальді түрде бейнелеу”, – шынында да ... ... ... ... ішкі – ой ... ... ... – әрекет, сезім қайшылықтары тудыратын психологиялық құбылыстарды
тереңдетіп, ... ... ... ... айқындап
берері хақ. Белгілі, әдебиеттанушы ғалым, филология ... Б. ... ... сөз ... ... белгісі,
қаһарманның рухани әлемін, жан сырын жеткізудің амал – ...... ... ... ... оның ... ... тәсілдері –
ішкі монолог. Жалғыздық қашанда жеке адамның ... ... ... ішкі ойға, емін – еркін егілуге де, ішкі ... ... ... ой – ... қадағалауға да құқысы бар мезет. Әрі ... ішкі ... сыр ... оның ... ... ... үлес қоса ... көркемдік қасиет. Өйткені, жалғыздықтан
жапа ... жан ... өз ... өзі ... оның өткен өміріне
шегініс жасау, бақытты шағын елестету, ... ... бұл ... оны ішкі ... ... – өзі сөйлесуге мәжбүр етеді.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында ... ... ... бірі ішкі ... / ... ... сөз, ... сөйлету, өзіңмен – өзіңнің іштей сырласуың,
өзіңді – өзің ... ... т.б. /2.2/ Ішкі ... ... ... ... биік, нағыз танымды ... ... ... ... де ... проза адам психологиясының ішкі иірімдері,
күрделі де терең ... ... сана мен ... ... ашу ... ғана ... Ішкі монологтың кейіпкер
психологиясын ашудағы көркемдік ... өзі ... ... ... сырт ... ... таныла бермейтін ішкі “ ... ... ... ... ... да сенімді ... ... ... керек. Сондай – ақ белгілі ғалым ... ... ... ... өз ой – ... жа
дүниеңнен өткізіп, ... ... оны ... – білудің яғни,
өнерді психологиясыз ... ... ... ... осы ... ... өзі – ақ ... қазақ прозасындағы ішкі монолог ... ... ... ... көркемдік қызметін ... үлке мәні бар ... ... Бұл ... ... теориялық мәселелері, табиғаты, өзіндік элементтері, ... ... З. ... ... повестеріндегі ішкі
монолог, қыл қалам шебері М. Мағауиннің ... ... ... ... ... белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... ... өскен,
күрделенген үлкен жанр романға дейінгі ... алып ... ... ... даму ... ... ... ішкі монолог
тәсілі ... шын ... ... ... ... ... ... ғана ие болды. Осы проза арқылы ... ... ... ... айналымға түсіп, ғылыми – теориялық аықтамаға
ие болған ішкі ... ... ... ... ... XX ... ... көрінді. Көбінде кейіпкердің ішкі ойын немесе
сөйлеу ... ... үшін ... ... ... бір ... эпизодтық ретте қолданылып клген қарапайым, дәстүрлі монолог
тап осы ... ... ... өсу ... бастан кешірді. ... тек ... ... ... ... оның ішкі ... түрде айтып шығу секілді қарапайымдылықтан біржола қол ... де ... ... ... яғни ішкі монологқа айналды.
Негізгі әдебиеттану ғылымында ... және ішкі ... ... тәсіл бар. Осы екі тәсілдің ... ... ... ... алатын орны мен көркемдік қызметі де
өз – ... ... шыға ... ... ... ... монолог десе де болады( кез – келген ... ... ішкі ... тек көркем туындыға ғана тән тәсіл.
Монолог – сөйлету (грекше – monologos, mono – бір, logos ... ... ... ... – ақ ... ... шығарамадағы
кейіпкердің өзінен – өзі сырласқандай, ...... ... ... Басқа біреу ол сөзді еститіндей болса да, ... ... ... ... бір ... сөзі ғана
беріледі. Монологтың мағыналылығы сол адамның ішкі – ... ... ... ... терең ашып көрсетуге өте ... ... ... ой – ... ... оның ... маңызды кезеңдегі жай – күйі ... ... ... пен ішкі ... берілген (әр түрлі еңбектердегі (
анықтамалардан лоардың ... тән ... ... көз ... Бір ғана ... ішкі ...... және кейіпкерді сө”йлету тәсілі болып ... ... ... ... ... қарапайым монологтың қызметін
атқарады, және оның ішкі ... тағы бір ... ... ... ... Ал, ішкі монологта жүйелілік сақтала бермейді.
Монолог түріндегі ... ... ішкі ... ... ... ... ... мен кейіпкердің ішкі ойын ... ... ... ( ... десе де ... ... ішкі
монологта бір ойды бір ой ... ... ... үзіліп,
қайта оралып, қайта жалғасып, көп ... ... ... сақталмайды. Ойлау қабілетіндегі және ... ... ... – жартылай саналы, ерікті және еріксіз
сәттегі ... ... іс – ... ... көркемдік
ойлау жүйесіндегі табиғатын ашып ... Ішкі ... ... ... ... сонымен бірге тоқытады, тебірентеді.
Ішкі монолог бұл ... ... ... бағалаудағы, өзінің
қылықтарын ... ... ... ... ... ... ... өзінің сол немесе басқа құбылыстарға,
фактілерге, жағдайларға, адамға ... ... ... ... құралдарының ішкі монологқа тікелей ... ( түс ... оны ... ішкі ... ... диалог, ой
ағысы), психолгиялық ... ... , ... ... көзқарас
(взгляд), деталь, ... ... жест ... ... ырғағы
(интонация , пауза) т.б.(2.79(Аталған көркемдік тәсілдер толып ... ... ...... ... ... кейде еріксіз күйде
туатын психологиялық іс – ... ой мен ... ... Ішкі монологқа кзркемдік күш – қуат ... ... ... ... ... бейнелеу тәсілдері мен элементтері
бірлескенде ғана проза ... қол ... ... ... ... ... прозада дербес тәсіл ... ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем шығармадағы ішкі монологтың зерттеу нысандары93 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс27 бет
«Интергаз Орталық Азия» ақ компаниясы қызметіне талдау14 бет
Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы74 бет
Қазақстан Республикасының халықаралық еңбек бөлінісінің алатын орны мен рөлі7 бет
Қазақстан Республикасының экономикалық жағдайы20 бет
ҚазТрансГаз» АҚ құрамындағы «Интергаз Орталық Азия» АҚ-9 бет
Қайта өрлеу мәдениеті (XVI-XVII ғ.ғ.)11 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь