Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы

Кез-келген өзге тілдердегі сияқты қазақ тілінде де сөйлемдегі сөдердің орналасуында, осылайша синтаксистік қатынасқа түсуінде белгілі бір тәртіп бар. Бұл жүйе, әрине бірден байда бола қойған жоқ екендігі бәрімізге мәлім. ҚазѶргі қазақ тіᐻіндегі сөз бен сөздің байланысында белгілі бѶр іркілістер болғандығы анық. Олай дейтініміз, өзара белгілі бір амал тәсілдер арқылы байланысқан сөздер енді бірде байланыстың екіншѶ түріне ауысып отырғандығын тілдің тарихи дамуынан көруге болады.
Сөз тіркестеріндегі сөздердің морфологиялық құрлымына үңіле зер салсақ бірқатар көңіл аударарлық өзгерістерді байқай аламыз. Мұндай өзгерістердің нәтижесінде сөз тіркесінің бір тобына жататын конструкциялар оның екінші тобына ауысып отырады. Қазір тілімізде жиі айтылып жүрген табыс септігініің түсіріліп, не түсірілмей айтылуы да сөздердің байланысу тәсілдеріндегі өтіп жатқан даму процестерінің көрінісі болса керек. Мәселе жөнінде қазақ тіліндегі синтаксистің тарихын зертеген ғалым Е.Ағманов өз еңбегінде: «Бұрын бірлестік қатынасты шылау сөзі арқылы жасалған тіркес білдірсе, қазір көмектес септікті етістік сөз тіркесі атқарады. Ізгенті Қадозда оғуз бірле сүңішдіміз – Ізгенті Қадозда Оғуздармен соғыстық. Бұл арада да шылаулы етістік сөз тіркесі септік жалғаулы тіркеске, байланыс формасының қабысудан меңгеруге өткені және байланыстың аналитикалық жолының синтетикалық тәсілге ауысқаны көрініп тұр» [23.49], – деген пікір айтады. Осындай тілдік деректерге сүйене отырып, сөз байланысының аналитикалық тәсілі алғаш пайда болды деп тұжырым жасауға болады.
Сондай-ақ Қ.Жұбанов өзінің қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінде сөз тіркестеріндегі байланыстар туралы сөз қозғай отырып, сөздің орын тәртібі арқылы байланысы өзге тәсілдерден гөрі ертерек пайда болғанын тілге тиек етеді. Осыған үндес пікірді А.Н.Самойловичтің еңбегінде де байқаймыз. « ... приставочному строю турецких и родственных им языках в весьма отдаленные, доисторические времена предшествовал, по-видимому, строй чисто синтаксический, при котором реч слагалась из одних основ – слов, расположенных в строгом порядке ...» [34.29]. Ғалымдардың келтірген дәйектеріне сүйенер болсақ, сөздердің аналитикалық жолмен байланысы сөз байланысының ең негізгісі, яғнй көнесі екендігі күмән туғызбаса керек.
Қазіргі кезеңдегі сөз тіркестерінің аналитикалық жолмен байланысы тек бір ғана сөздердің орын тәртібімен шектелмейді. Аталмыш терминге түсіндірме жасаған Т.Сайрамбаев: «Аналитикалық деген термин грек тілінің analytikos «анализдің нәтижесінде жасалған», «ажыратушы» деген сөзінен жасалған. ... аналитикалық тәсіл сөздің сыртында болады, яғни көмекші сөздер, сөздердің орын тәртібі және интонация тәсілдерін қамтиды» [5.57], – дейді. Аналитизімнің сөз жасауда тіліміздің лексикалық единицалар арқылы байыту дамытуда рөлі ерекше. Тілде аналитикалық тәсіл қолданылмаған сөйлемді, сөз тіркесін кездестіру қиын. Аналитикалық тәсіл түрлі грамматикалық мағына беруде, сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыруда, сөйлемге, сөзге экспресивті-эмоциональды мағына беруде, сөздің, сөйлемнің арасындағы қатысты білдіруде кең көлемде қызмет атқаратындығы қазақ тіліне қатысты еңбектерде айтылған.
        
        Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы
Кез-келген өзге тілдердегі сияқты қазақ тілінде де ... ... ... ... ... түсуінде белгілі бір тәртіп
бар. Бұл жүйе, әрине бірден байда бола қойған жоқ ... ... ... ... ... сөз бен ... байланысында белгілі бѶр іркілістер
болғандығы анық. Олай ... ... ... бір амал ... ... сөздер енді бірде байланыстың екіншѶ түріне ауысып отырғандығын
тілдің тарихи дамуынан көруге болады.
Сөз тіркестеріндегі сөздердің морфологиялық құрлымына ... зер ... ... ... өзгерістерді байқай аламыз. Мұндай өзгерістердің
нәтижесінде сөз тіркесінің бір ... ... ... оның ... ... ... ... тілімізде жиі айтылып жүрген табыс септігініің
түсіріліп, не түсірілмей айтылуы да сөздердің байланысу тәсілдеріндегі өтіп
жатқан даму ... ... ... керек. Мәселе жөнінде қазақ
тіліндегі синтаксистің тарихын зертеген ғалым ... өз ... ... қатынасты шылау сөзі арқылы жасалған тіркес ... ... ... етістік сөз тіркесі атқарады. Ізгенті Қадозда оғуз
бірле сүңішдіміз – Ізгенті Қадозда ... ... Бұл ... да
шылаулы етістік сөз тіркесі септік жалғаулы тіркеске, байланыс формасының
қабысудан меңгеруге ... және ... ... ... ... ауысқаны көрініп тұр» [23.49], – деген пікір айтады.
Осындай тілдік деректерге сүйене отырып, сөз ... ... ... ... ... деп тұжырым жасауға болады.
Сондай-ақ Қ.Жұбанов өзінің қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінде сөз
тіркестеріндегі ... ... сөз ... ... ... орын ... ... өзге тәсілдерден гөрі ертерек пайда болғанын тілге тиек
етеді. Осыған үндес пікірді А.Н.Самойловичтің еңбегінде де байқаймыз. « ... ... ... и родственных им языках в весьма отдаленные,
доисторические времена предшествовал, ... ... ... при ... реч слагалась из одних основ – ... в ... ... ...» [34.29]. ... ... ... ... сөздердің аналитикалық жолмен байланысы ... ең ... яғнй ... ... ... ... керек.
Қазіргі кезеңдегі сөз тіркестерінің аналитикалық жолмен байланысы тек
бір ғана сөздердің орын тәртібімен шектелмейді. Аталмыш ... ... ... ... ... ... грек ... analytikos
«анализдің нәтижесінде жасалған», «ажыратушы» деген сөзінен жасалған. ...
аналитикалық тәсіл сөздің сыртында болады, яғни ... ... ... ... және ... ... ... [5.57], – дейді.
Аналитизімнің сөз жасауда тіліміздің лексикалық единицалар ... ... рөлі ... ... ... ... ... сөйлемді, сөз
тіркесін кездестіру қиын. ... ... ... ... мағына
беруде, сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыруда, сөйлемге, сөзге
экспресивті-эмоциональды мағына беруде, ... ... ... ... кең ... ... атқаратындығы қазақ тіліне қатысты
еңбектерде айтылған.
Түркі тілдерінде аналитизімнің кешендеп ... ... ... ... ... ... ғана ... деген теория
себеп болды. Қазіргі кезеңде бұл ... қате ... ... ... де ... ... тіл болғандықтан, оның арнайы негізі ретінде
синтетикалық тәсіл көп қарастырылады да, ... ... онша ... ... көбінесе ағылшын, франсуз, қытай, ветнам, тибет,
тай, болгар, парсы, т.б. тілдерінде ... Бұл ... тән ... ... ... жалғанбауы, ол тілдерде омоним сөздердің көп
болуы, олар бір-бірімен музыкалық ... ... ... орын ... ... ... ... арқылы берілуі, сөз
тудырудың ... ... ... ... ... ... сөз
түрлендіруші формалары жоқ, немесе өте аз тілдерде орын ... ... ... ... ... тілі ... ... тілдер тобына жатады
ма, әлде аналитикалық құрылысты тілдер ... ... ... сұрақ
туындайды. Қазақ тілінде синтетикалық, әрі аналитикалық тәсілдің екеуі де
бар. ... ... ... ... ... әлі де ... ... жоқ.
К.Е.Майлинская агглютинативті тілдерде аналитикалық ... ... ... үшін ... ... ... ... қолданылатынын айтады. Професор В.М.Жирмунский аналитикалық
тілдерден басқа системалы тілдерге сөздің ... ... ... ... ... ... ... барын айта келіп, түрік туыстас
тілдер туралы: «Так, в прадиагме ... ... мы ... ... ... не ... от ... нам английских или
франсузских» [ .26] – дейді.
Қазірі тілдерді математикалық эсперимент арқылы зерттеуде аналитикалық
тілдерден ... ... ... ... екені дәлелденіп отыр.
Орыс ғалымы Триаспольский «Становится ли руски язык аналитическим»,
А.И.Смирницкий «Аналитические ... ... ... орыс ... өсу ... мен ... тәсілдердің теориялық
мәселелерін қамтыған. К.С.Горбачевич «Руски язык прошлое и ... ... ... ... ... ... бөлімінде орыс тілінің аналитикалық
заңдылықтарды қабылдауының мәні мен ... және ... өзі ... ашып ... [ 182]. Бұл ... ... де Куртенэ,
В.А.Богородцкий, В.В.Виноградов сияқты ғалымдар алғаш рет сөз ... Мұны ... ... ... қазақ тілінің синтетикалық
тәсілдеріне қоса қабат аналитикалық тәсілдердің ... ... емес ... Бұл ... ... ... да болмасын
кездеседі.
Аналитикалық тәсілдердің берілуі туралы түрлі көзқарастар барын,
байланыстырушы ... ... ... ... ... өткебіз. Тіліміздегі аналитикалық тәсілдерде сөздердің орын тәртібі,
көмекші сөздер, интонация қамтылады. Бұл ... ... ... бен ... ... сөз тіркесін құрауда маңызы зор.
1. Сөздердің орын тәртібі арқылы байланысы
Қазақ тілінде әр сөз табы сөйлем ... ... ... ... жұмсала отырып, екінші бір сөзбен ... ... ... ... ене ... ... сөздер арасында синтаксистік
қатынастарды қамтамасыз ететінтегізгі құралдардың бірі – ... ... Осы ... ... ... көптеген кісі аттары,
күрделі атаулар және біріккен сөздердің жасалатыны тілдік ... ... ... ... мен ... ... өзі әу баста негізгі
сөздерден бастау ... тіл ... ... сөз ... ... құралдарға айналғаны ғылымда сан рет дәлелденген. Осы ... ... ... өз ... ... ... жасайды: «Во
всяком случае беспорно происхождение наших именных и ... ... ... ... что ... дало повод основоположникам
индоевропейского языкознания говорить об агглютинативном происхождении
флексии. Мы не ... ... что все ... ... ... как некоторые из окончаний могут быть органическими частями самих
основ, ... в ... ... ... ... ... ... время, когда флесивный способ уже вошел в быт» ... өзі ... орын ... ... ... тілде ерекше орын
алатынын көрсетсе керек. Мысалы: Күресте Найман Қаратай барырдың немересі,
кереге жауырын ... төс ... ... бар ... ... үстіне қырмызы
фарсы кілем жабылған араби қызыл аруананы бас етіп, үш тоғыз бас бәйгесін
алған ... ... ... отырғанымыздай осы бір сөйлемнің
өзінде Найман Қаратай барыр, кереге жауырын жалаң төс ... ... ... ... фарсы кілем, араби қызыл аруана, үш тоғыз бас ... ... ... бір бірімен байланысуына олардың орын тәртібі себепші
болып тұр, әрі олар ... ... да ... Және де бұл ... ... ... ... олардың арасында синтаксистік қатынас
орнайды деген сөз емес. Сөз ... ... ... қиысу
аталатын аналитикалық тәсілдің бұл түрінде де белгілі бір жүйелілік бар.
Профессор ... ... ... ... тілі ... ... өткергенін өз тұжырымдарында баяндайды. Яғни, қазіргі қазақ
тілінде ертеден келе жатқан жалғаулықсыз сөз тіркесі, сөйлемдердің ... ... ... Енесей жазбаларында орын тәртібі арқылы жасалған
сын есімді сөз ... ... ... ... Бұл ... ... ... тарихи синтаксисі» еңбегінде де айтылып,
бірқатар мысалдар келтірілген: «Сарығ ... орүң ... ... ... орын ... арқылы жасалған сөз тіркелімдері; сары ... ... [36.18]. Бұл сын ... ... қазіргі қазақ тіліндегі ақ
оламал, сары шаш ... ... ... ... ... жағынан болсын зәрдей айырмашылығы жоқ. Сол ... ... ... ... түрік» шығармаларында қолданылған сарығ сув – сары
су сөз тіркестері ұшырасады. Бұл ескі түркі үлгісі, ... ... ... үлгі деп ... ... ... тілі жөніндегі зерттеулер» еңбегіне ерекше ... ... ... ... құрлымындағы сөздердің орын тәртібін
бар ынта-жігерімен ... ... ... ... ... мен қазіргі жай-күйін, фактілерін талдады» – дейді [36.18].
Ғалым ерекше атап ... осы ... ... ... ... орын ... ... көптүрлілігін мына бір мысалдан да байқаймыз: « ... ... күн ... ... пологать, что в казахском языке
некогда имел место чуждый теперешним нормам порядок ... по ... не ... ... как это ... ... ... за определяемым, пережитком чего и является данное сочетание»
[27.414]. зертеуші осы тәріздес «Елден безіп, адам тағы ... ... ... т.б. мысалдарын келтіреді. Біз келтірген ... ... ... аналитикалық жолмен байланысуы тілімізде ерекше орын
алатындығын және ол ... көне ... ... тілдамуының барлық
кезеңдерінде болғанын көрсетсе керек.
Синтетикалық байланыс тәсілдеріндегідей сөздердің орын тәртібі арқылы
байланыс жасауына негіз болатын ең алдымен ... ... Осы ... ... сөз ... орын ... ... байланысуында да әр сөз
табының алатын үлес салмағы әр түрлі. Егер сөз ... ... ... сараласақ, онда сөздердің осы тәсіл арқылы
байланысуында зат ... сын есім және ... ... ... ... едік. «Қазақ грамматикасы» еңбегінде де бұл туралы:
«Қабысудың есімді, етістікті және ортақ ... үш түрі бар» [1.606], ... ... ... ... сөз ... басыңқыларының басым
бөлігі көп жағдайда зат есімдер болып ... Ал ... ... ... мүмкін.
Зат есім мен зат есімнің орын тәртібі арқылы байланысы. Мысалы: Қалай
қарай бет ... та ат аяғы ... ... ... ... ... ... (К.Сегізбай). Қотан жырау осылай толғап, талықсып кеткен ... ... ... ... бітірді (І.Есенберлин). Көп ішінен бір жеткізе
қояр бір жел ауыз шықпас деймісің? (К.Сегізбай). Оның ... ар ... ... ... тіс ... күлге көміп солқылдатып алған қайың сойылы
бар Дешті Қыпшақ елінің әбден ұштатып қалған мүддесі тұр ... мен ... ... ұсақ қан ... ... ... де қан ... Манағы күтуші келіншек қайта келіп ... ... ... ... ... сыра ... ішкілік шараптар
қайнатты (Р.Нұрғали). Қағаз декорацияда ... ... ... ... Грек ... әйел ... ... (Р.Нұрғали).
Берілген мысалдардың алғашқыларында түбір зат есімдер қатар келу арқылы
тіркес ... ... ... ... ... ... ... зат есімдерден болған, ал қағаз декорация, әйел
актриса сияқты тіркестер тілге ... ... ... зат ... ... ... ... сөз тіркестерінің қатарын толықтыра түсетінін
көреміз. Бұл ... ... ... зат ... атрибуттық
қатынаста жұмсалуы.
Заттың сан алуан қасиеттерін көрсетуде ерекшеленетін сөз табының бірі
– сын есімдер. Сол себепті де өзге ... ... сын ... ... арқылы зат есімдермен тіркес құрауы көптеп кездеседі. Мысалы: Оған,
әлгі тұла бойы ... ... ... ... қарсы тұрар қауқарым жоқ
(Қ.Мырза Әли). Би-болыс ... ... ... ... Жартай алдына жан
шықпай өскен өркөкірек жігіт (Х.Есенжанов). Ақ қар, көк мұз, таза ... ... ... шөпті іздеп, өз үйіріне ... ... ме ... Бұл тіркестердің түрін сын есімдердің қатарлас келіп
тіркесуімен ... ... ... ... жыр ... алтын
тағынан қозғалмай қара сұр жүзі сәл ... ... ... отыр
(І.Есенберлин). Қазіргі қазақ тілінде мұндайларды күрделі сын ... ... ... әрі ... ... ... ... бір
де бір кем түспейді.
Айта кететін бір жайт, бағыныңқылары зат есім, сын ... ... ... ... ... ... ... Олардың арасына қандай
да бір өзге сөз кірісе алмайды. Олай ... ... ... ... құрылымы бұзылады, мәні жойылады, немесе олардың арасындағы
синтаксистік қатынас өзгеріп кетеді. Дәл осындай ... сан ... ... ... болады. Жалпы орын тәртібі арқылы байланысқан сөздердің бір-
бірімен алшақ тұрып ... ... ... ... ... ... арқылы байланысқан тіркестердің бірі ретінде сан ... ... Бұл ... қазақ тілі оқулығыда да жан жақты ... ... ... Бір қайғыны ойласаң, Жүз қайғыны қозғайды
(А.Құнанбаев). Ас басталғалы жеті күн ... ... ... бес ... біреуін алдына салмаған жүйрік (Р.Нұрғали). Осындай
тіркестерде сан есімдер мен сын есімдер қатарлас жұмсалатыны да ... Төрт ... – үш жас ... ерке ... Бір ... біз де осындай
төртеу едік (С.Мұратбеков).
Зат есімдер мен есімдіктердің тіркесі. Аналитикалық жолмен ... сөз ... ... ... ... ... жинақтау
есімдіктері қолданылатынын айтады. Мысалы: Бұл әрекетті бізсіз де өткерер
мына жігіттер, дотор, жүріңіз, – деп ол ... ... ... ... қарай беттеді (Х.Есенжанов). Бұл сыпат күйлердің атынан ... ... ... ... ... Сіздің анау Қ деген
танысыңызға алдымен әйелі, артынан ашынасы келді (Ә.Нұршайықов).
Бағыныңқылары есімдіктерден болған зат есімді тіркестер ... ... ... өзге де ... ... зат ... орын
тәртібі арқылы байланысады. Мысалы: Кейбір тойларда «Осы ... ... ... – деп әлдебір егде адамдар өлеңдерін оқиды (Ә.Нұршайықов).
Ешбір жан тереңіне бойлап, түсініп ұғып ... ... Ол – ... ойла өзің біл, Не болады ... ... ... сөзің сай, Сз – жалын шоқ, біз – бір ... ... ... баяндауыштық қызметтегі зат
есімдіердегі жіктік ... ... ... ... ... сөз ... туындайды. Әдетте бұл жағдайлар тілімізге ... ... орын ... ... ... ... ... болған сөз тіркестерінің едәуір бөлігін ... ... ... ... ... Бұл ... М.Балақаев:
«Есімшелердің зат ... ... ... ... ... сөз ... ... ... Мұндай есімді сөз тіркестерінің құрамында
жиі кездесетін есімшелер – -ған, -ген тұлғалар» [2.45], – ... ... мен өзге де ... тілін зертеу еңбектерінде де тек осындай
есімшелі етістіктерді ғана атап өтеді. ... бұл дау ... ... ... бәрі ... ... өздерінше үн қатып, ... ... ... адам ... ... Мұнан түсер пайда да
аз емес (Ә.Тарази). Жалбыраған қияқ мұрты қайыстай қатқан қара кісі ... анау ... ... ... ... ... бұтайтын Тұржан
(С.Мұратбеков). Майлин сенің жаныңды сұлуландыра түсетін сиқыр ... Өз ... ... хал, ... ... бастан кешкен кеп
(М.Мағауин).
Мысалдардағы келген кісі, бөспейтін адам, түсер пайда, бұтайтын Тұржан
тіркестері жалаң ... ... ... ... ... ... сиқыр, басынан өткен хал, бастан ... кеп ... ... күрделеніп келген. Мәселен қайыстай қатқан кісі
тіркесіндегі алдыңғы қайыстай сөзін, ... ... ... ... айту ... ... әсер еткен болар еді, қайыстай кісі, қатқан кісі деп
айтуға келмейді. ... ... ... ... ... ... байланысқанда оның алғашқысы көсемше формасында ... ... ... ... ... ... ғана зат есімге тіркесіп тұр.
Ал, басынан өткен хал, ... ... кеп ... ... ... ... алғашқы есім сөз шығыс септігімен есімшеге тіркессе, есімше
формаса зат ... ... ... ... етеді. Есімшелі сөз
тіркестерінің көптүрлілігін мұнан әрі де жалғастыра беруге болады.
Біздіңше орын ... ... зат ... ... ... ғана ... ... қатарын олардың тұйық етістік
формаларымен және туынды етістіктермен де толығады деп ... ... болу ... сын, ... емес ол да аса, ... ағып ... мүмкіндігің
болмаса (М.Шаханов). Мәжілістес жұрт аузына қақпақ қоймасы өз алдына, ала
тер болып, екі ортада ... ... де ... ... ... соң
ғана, іштей тежеліп, сабыр тапқанда ... ... ... болу ... етістігі тұйық етістік формасында тұрып сын зат
есімімен орын тәртібі арқылы байланысады. Ал, мәжілістес жұрт ... ... ... ... туынды етістік зат есіммен тіркес құрап,
анықтауыштық қатынаста айтылып тұр. -лас/ -лес ... -дес, -тас/ ... ... есім ... етістіктер жасалатыны мәлім, мсалы;
көршіңмен аралас, жақыныңа жақтас, досыңмен сырлас, т.б. Енді осы ... ... ... ... ... сырлас дос етіп тіркестірер болсақ,
онда туынды етістіктердің есім сөздермен тіркес құрайтынын байқаған болар
едік.
Қырғыз ... ... ... ... ... ... қатарына -мақ/
-мек жұрнағында келетін келер шақ етістіктерін де жатқызады. ... ... ... ... с ... -мак, ... ... компонентами словосочетания в оснвном в форме синтаксической ... реже они ... в ... ... падежа.
Например: Бармак адам келбей калды. Иштемек киши болуп жатпайт
белеңиз. ... ... ... был ... не ... Вы как ... ... [11.117].
Біздіңше етістіктердің келер шақ жұрнағында тұрып, зат есімдермен
тіркесуі ... ... де жат ... ... Олай ... ... ой,
істелінбек шаруа, берілмек қаражат, т.б. сияқты сөз тіркесімдері ауызекі
сөйлеу тілінде болсын, көркем шығармалар тілінде ... ... ... – жас ... көрі өзі есті кісі ... ... нәрсесі жоқсып,
қайғылы кісі болғансығаны (А.Құнанбаев). Қулық саумақ, көз сүзіп, ... ... - ... ... ісі ... ... ... зат есімді тіркестердің бағыныңқылары
үстеу сөздерден де жасалады. Алайда бұлар алдыңғыларға ... ... ... ... синтаксистік қасиеттеріне байланысты болса,
екіншіден, ... сан ... ... аз ... деп ... Қазір
тілімізде бүгінгі жас, қазір студент сияқты тіркестердің бар ... та жүр. ... ... қарағанда, үстеулердің есімдермен
тіркесі бертінде пайда болған ... ... ... ... кез ... ... ... ... Олар көбінесе амалға қатысты айтылатын ... жиі ... ... Зат ... жиі ... ... мөлшер үстеулер» [1.619]. Зат есімдермен тіркесетін ... ... ... де ... ... Мысалы: – Орыс бек – деген
Қадырғали баяу дауыспен, мейлінше сыпайы сөйлеуге тырысып ... ... ... Карл мен ... ... ... басқа үйлерге
бұрымастан тура Манардаң қарсы үйлеріне барып кіреді ... ... орын ... ... ... сөздерден гөрі еліктеуіш
сөздер жиі ұшырасады. Мысалы: Екеуі кәннің үстінде күбір-күбір әңгімелері
таусылар емес (С.Мұратбеков). Ішіне ... ... ... ... бұрқ-бұрқ
шаң көтерілетін төсеніш жамылғы бар (Р.Нұрғали). Дүсір-дүсір тұяқ дыбысынан
ештеңе естілмейді (Ә.Кекілбайұлы).
Сын есімдер басыңқы компоненте ... орын ... ... ... сөз ... ... Алайда бұл құбылыс зат есімдер мен
етістіктерге қарағанда сирек ... ... ... ... Ауа ... үйге ауыр ... иісі келеді (Х.Есенжанов). Сендерден айырған сұм
тағдыр нетке опасыз (С.Мұратбеков). Құрдастардың әзілі орынды ... ... ... ... екі ... сүр де ... Мсалдардан көріп отырғанымыздай аспан сұп-сұр, ауа ... ... ... орынды тіркестерінде зат есімдер мен сын есімдер орын
тәртібі арқылы байланысып тұр. Ал екі ... сүр ... сын ... ... мен зат есім қоса ... тіркескен. Өлшем мағынасында жұмсалатын
тіркестердің ара жігін ашып бөлуге келмейді.
Мұндай аналитикалық тіркестерде сын есімдер мен сын ... ... ... Тіл дамуына сәкес ондағы сөздердің қолданылу аясы кеңейіп,
нәтижесінде сөздердің байланысу ... ... Сын ... ... ... ... ... арқылы олармен сабақтаса байланысатын болса,
қазіргі тілімізде сапалық сын есімдердің өзі ... ... ... бір сөз ... ... жұмсала алады. Мысалы:
Биылғы қыс жайлы боп, жақсы өткен, сүр мол (М.Әуезов). ... ... ... ... соның ар жағы кең жазық (С.Мұратбеков). ... ... ... ... ... ... да, ... тегіс ноқта киіп,
мойындарынан қосақталып, ... ... ... ... ... ... ... тәріздес, яғни басыңқылары сын есім болғанда оларға сан есім,
есімдік, етістік, үстеу ... де орын ... ... ... ... ... жылқы, қосақтастыра алыпты, бірі жирен, екіншісі құла
(М.Әуезов). – Әй, мынаның астына ... аты ... па, әлде өзі ... па ... Иван ... күліп (С.Мұратбеков). Саятқа шыққан әскер тегіс жарақты
(М.Мағауин). ... мұны ... деп ... өзі ... (Д.Исабеков). Қаны
қашқан жүдеу өңді, тіптен кісінің бетіне ... ... ұяң ... ... ете ... ... түбінде қырманда жалғыз дән шірісе жауап
берер өз ... ... ... қалғаны жақсы (Р.Нұрғали). ... ... ... мәз ... Көз ... бұлыңғыр күзгі аспан сияқты
кіртиіп мүлде ... ... ... ме, қоңыр ма, сарғыш па – айырып
болмайды (С.Мұратбеков).
Зат есімдердегідей емес, ... ... сын ... ... ... тәртібі арқала еліктеуіштер тіркеспейді, жалпы бұл пікірді ... де ... ... ... есімдердің басыңқы компоненте жұмсалып, өзге сөздермен орын
тәртібі арқылы тіркес ... ... Сап ... алға ... қарулы, атты
стрелецтер төрт-төртен (М.Мағауин). Алдыңғы бәйге түйе бастаған ... ... ... ... ... ... ... жасы мұсылман
дінінен гөрі үлкедеу болуы ғажап емес. Бұл бір (Қ.Мырза Әли). Мсалдардағы
бірінші тіркете бағыныңқы зат ... ... ... ... ал соңғысында
есімдік болып тұр.
Есімдіктердің сөз тіркесінде басыңқы компоненте болып, зат есім, сын
есім, ... ... ... орын ... ... ... Мысалы:
Бөжейдің аруағына арналған соңғы дауыс, соңғы көз жас осы ... бір ... ... үй осы, келіп тұр (С.Мұратбеков). Елшіліктің
құқығы қаншалық, мақсат қандай (М.Мағауин). Міне, ... ... ... ... ... ... ... осы (Қ.Мырза Әли).
Қайдан білейін, ылғи осы ғой ... ... ... ... ... орын ... ... байланысында зат
есімдерден кейінгі саны жағынан көп, өте жиі қолданылатыны етістіктердің
басыңқы компонентерде жұмсалуы. Бұл мәселе ... әу ... ... ... ... қай-қайсысы болмасын бұл мәселеге
тоқталмай өткені жоқ. Мұндай тіркестердің ... зат ... сын ... ... ... етістік, үстеу, еліктеуіш сөздер болып жұмсала ... ... ... ... ... емес ... ... көшіп қонып жүрген
жер (Қ.Мырза Әли). Хакім мен Зағипаның арасындағы ғашықтық жайлаудағы ... ... ... Сенен үлкен дәме ғып, бата берген еді-ау
(М.Әуезов). Қазтуған жырау әсем ... ... ... ... кетті (І.Есенберлин). Исі бозаға ұқсас әлденендей жеміс дәмі бар
сусын да жақсы ішілді ... ... ... келе жатқан Абай Ерболға
ықыласпен қарап, әлденеден ... көре ... ... ... ... ұзын шықты (М.Мағауин). Басында жүздеп келген қонақтар күн батар
шақта мыңға ... одан да асып ... ... Мен ... ... ... ... жырын бірінші тыңдауым еді, ... ... бар, ... ... ... «а» дегеннен төбе құйқаңды шымырлата
жөнеледі (С.Мұратбеков). Ел ағасымыз деп дүзеңгі ... төрт ... ... (К.Сегізбай). Қашан әбден біліп, үмітін үзген кезде, өзге ... ... өз ... үйір ... ... ... ... те қалған екен
(А.Құнанбаев). Оның сөзін тыңдап ... кісі ... да ... ... ... Нғып ... деп оларды ешкім сөккен де жоқ
(Д.Исабеков). Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... етістіктердің өзге сөздермен орын
тәртібі арқылы байланысуының өте ауқымды екенін дәлелдейді.
Мұндай етістікті тіркестердің қатарында тұйық ... ... ... ... ... ... құра ... Мысалы: Азғана көлемге көп
дүниені сыйғызып жіберу қас ... ғана ... ... (Ш.Мұртаза). Енді
жігіт жауабын сабырсыздана күткендей – ... ... ... ... ... (Х.Есенжанов).
Етістіктер мен етістіктердің орын ... ... ... ... ... ... формаларында жұмсалу айтылады. Мысалы:
Бұл тармақты тек қана былай деп ... ... деп ... айта алмайсың
(Қ.Мырза Әли).
Етістікті сөз тіркестерінде табыс септіктердің түсіріліп айтылуының
нәтижесінде сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ... Осы жағдай көбінесе газет оқып жатыр, ... ... ... ... зат ... болған сөз тіркестеріне
қатысты айтылып жүр. Осындай ... ... ... де ... ... ... ... жалғауларының түсіріліп
айтылуы тек зат есімдерге ғана тән болмаса керек. Мысалы: Мұнан әрі ... ... жоқ, жұрт та ... ... ... жоқ ... ... есімдікке жалғануы тиіс табыс септігі түсіп
қалған, әрі одан сөз тіркесінің мазмұны солғындап ... жоқ. Сөз ... ... ... ... ... ... айтылуы тек табыс септіктерінде ғана
емес шығыс, жатыс септіктерінде де кездеседі. Мысалы: – Қай ру ... ... ... ... сөз). Енді қыс ... ... қоң жиып алсын деп,
оларды біржола қоя беріп, осы Шыңғыс асысымен күз ... қыс ... ... еді (М.Әуезов). Арба айдау қыс қиындай түседі; жол тайғақ,
қар қасат, өгіздің аяңы өндірмейді, арба сынады, ... ...... ... ... Сөз ... мұндай түрлерінің қолданылуы
аналитикалық тәсілдердің аясын кеңейте түседі.
2. Көмекші сөздердің сөз бен сөзді байланыстыруы
Сөз бен сөздің ... ... ... ... ... ... ... бірі – көмекші сөздер. Д.С.Маслов көмекші
сөздердің маңызын айта келіп: «синтаксические служебные ... ... [ .219], – ... Сөз ... ... ... ... сөздермен бірге көмекші сөздердің де қатысы барлығы орыс, ... ғана ... ... ... ... ... ... Ал, қазақ тіліндегі көмекші ... ... ... ... ... құрауы А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, М.Балақаев, А.Ысқақов,
Т.Қордабев, Т.Сайранбаев, Р.Әміров, т.б. еңбектерінде қарастырылған.
Сөз тіркестерінің аясының кеңейтуде көмекші ... ... ... ... ... белгілі мағынасы жоқ сөз таптарына қатысы,
• өзіндік синтаксистік қызметі жоқ, ... ... ... ... ... атқаруы,
• морфологиялық өзгеріс болады, кейде болмайды,
• бағыныңқы – басыңқы қызметтерде жұмсалады,
• басқа сөздермен тіркескен кезде оны ... ... ... ... мағыналы сөздердің мағыналық мәндерін айқындауда ... ... ... ... зерттеулерде аналитикалық байланысу тәсілінің бір
түрі ретінде ... ... ... ... ... Брақ ... сөз бен сөз тек ... арқылы байланысады ма? Осы
мәселеге келгенде қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... бар. Қазақ тіліндегі сөз
тіркестерін алғаш жүйелі түрде жан-жақты зерттеген ... ... сөз ... ... ... ... де ... [ .81]. Ал
профессор Т.Сайрамбаев бұлардың қатарына көмекші етістік, модаль сөздерді
де жатқызады [ .59].
Жалпы ... ... ... ... ... тіл ... ... деп аталатыны белгілі. ... ... ... ... ... ғалымдар негізгі сөз бен көмекші сөздің
тіркесін дербес тіркес деп ... ... ... кейде сөз тіркесі
деп қарастырса, кейде оның бір сыңары деп біледі. Синтаксис мамандарының
арасында көмекші сөздерді морфологиядан гөрі ... ... ... ... де бар. ... ... ... өзіндік ерекшеліктері
морфологияда егжей-тегжейлі ашыла алмайды. Оларды контекс ... ... ... ... аша түсу – көмекші сөздердің тіліміздегі
рөлін айқындайды.
Сонымен аналитикалық ... ... ... ... ... етістіктер мен модаль сөздердің маңызы зор. Әу ... ... ... ... мағынасы болған, кейін келе
көмескіленіп, яғни сөз ... бір ... ... ... да, ... сөзінің мағынасын нақтылап, өзге сөзбен байланысуын қамтамасыз ету
міндетін атқарумен шектеледі. В.М.Жирмунскидің айтуынша, ... ... ... нақтылы лексикалық мағынадан абстракциялануяның
нәтижесі ... ... ... ... ... профессор М.Гухман еңбегінде
неміс тілінің деректері негізінде ... Ол ... ... сөз» ... ... ... сөз ... мағынада
деп таниды. Оның ... ... ... бүтіндігі лкесикалық жақтан да, грамматикалық жақтан да
көрінеді. М.Гухман неміс ... ... ... тән төрт ... ... Ол белгілер: ... ... ... ... ... ... ... ажыратылмауға негізделген «идиомалылығы»;
барлық етістіктердің лексикалық жүйесін түгел қамтиды; ... ... ... ... ... қатардың элементі ретінде
енетіндігі. Кейбір зерттеушілер бұл ... ... ... ... ... көмекші сөздегі әлсіз екпіннің атауыш сөздегі ... ... ... ... ... В.Н.Ярцева аналитикалық конструкция туралы мәселені ағылшын
тіліндегі даректердің негізінеде зерттей келіп, ... ... ... белгілердің қатарына оның тұрақтылығын, етістіктер жүйесін түгел
қамтитындығын, парадигма жүйесіне енетіндігін жатқызады ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық формалары зерттелді. Бұл ретте ... ... ... ... формалары» деген еңбегі мен
Н.Оралбаеваның «Қазаіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық формалары»
атты еңбегін атауға болады.
А.А.Юлдашев ... ... ... ... етістіктің
аналитикалық формасын толық мағынала етістік пен белгілі бір ... ... ... ... ... ... бірлестігі деп
таниды да, ондай грамматикалық мағына, ... ... ... ... ... емес, олардың тұтасқан тіркесінде пайда
болатынын, екіншіден, оның ... және ... ... негізгі
лексикалық мағынасына қарамастан, бәріне бірдей ортақ болатындығын,
үшіншіден, басқа бір ... ... ... ... ... жүйесінде дербес мағыналық единица болатынын айтады [ 45].
Н.Оралбаева қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық ... ... ... ... етістіктің грамматикалық категорияларының
формалары екенін, олардың синтетикалық формалармен ... ... ... ... жататындығын және лексикалық единица немесе тұрақты сөз
тіркесі тәрізді даяр единицалар ... ... ... жасалатындығын
көрсетеді. Ол етістіктерге тән ... ... ... ... элементі – негізге жалғанатын аффиксте, екінші элементі көмекші
етістік екенін айтады.
Т.А.Бертагаев ... ... ... барлық шылаулардың
қатыса бермейтіндігін айта келіп: «... подовляющее большинство послелогов
не входит в парадигму имен, они ... ... ... ... ... в
нее дополнительные значения» [.127], – дейді. Сондай-ақ ол аналитикалық
конструкция ... ... ... шылаулар мен ... ... да ... ... сөз еткен.
В.В.Виноградов «Русский язык» атты еңбегінде ... ... ... ... ... ... мен
лексикалық мағыналары солғындап бара жатқан септеулік шылауларын айтады.
Яғни, тіліде осы ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағына үстейді.
Э.В.Севоротян аналитикалық конструкциялардың тек етістікті болу жағын
қарастырады. Сондай-ақ А.А.Юлдашев та түркі тілдеріндегі тек етістіктерді
ғана сөз ... сөз бен ... ... ... ... көмекші
етістіктер, шылаулар мен модаль сөздер қатысады олар ... ... түрі ... ... «көмекші сөздер» деген атаумен беріледі. Енді сөз
тіркестерінде жұмсалған көмекші сөздердің қызыметіне назар аударып көрелік.
Көмекші есімдердің сөз бен ... ... ... солғындап, соған орай түйдекті тіркестің
құрамында қолданылатын, ... ... зат ... ... ... ... бір түрі – ... есімдер. Өзге көмекші
сөздердің бірқатары, мәселен шылау сөдер өздерінің лексикалық ... ... не ... ... ... ... ... өздерінің
бастапқы номинативтік ... ... ... бүтіндей
айырылмаған. Шылау сөзде ... ... ... ... ... ... де ... алады. Тарихи тұрғыдан басына, жанына,
қасына, үстіне, алдына, ... ... ... ... ... ... ... толығынан сақталып, матаса байланысқан сөз тіркестерін
құраған. Уақыт өте келе бүл көмекші сөздер түйдекті тіркес құрайтындай ғана
дәрежеде қалды. ... ... ... ... осы ... дейін жоғалтқан
жоқ. Дәлірек айтқанда, ілік септік жалғауы мен тәуелдік ... ... ... ... ... ... ... сөз таптарының
біразымен тіркесіп, сөз байланысын қамтамасыз етеді, яғни сөз ... ... Олар ... тіркесте жұмсалғанда кез-келген
есімдермен тіркесе бермейді, мағыналық ... орай ... ... ... ... әрдайым тәуелдік жалғауында тұрып
байланысады да сөз ... ... ... жұмсалады.
Негізгі сөз ілік жалғауында тұрып, көмекші сөз тәкелдік жалғауында ... ... ... ... сөз ... ... ... шеті тақ қара жолға барып бітуші еді (М.Әуезов). ... басы ... шым ете ... ... ... іші ... болатын нәсені
(Х.Есенжанов). Қажетсіз қан төгістің ... ... ел іші ... ... ... ... ... қара көзінің төңірегі ішіне қарай
түсіңкіреп, шүңірейіп кеткен (С.Бақбергенов). (Қайта қарау керек. Адамның
іші сезеді ... емес ... ... ... тұрған
жіктік жалғауы. Іші сезеді, ол сезеді) Көмекші сөздермен ... ... ... ... ол ... ... құрамда
айтыла береді, ал мұндағы тәуелдік жалғау арқылы байланысқан бағыныңқылар
көбіне зат есімдер болып отырады.
Көмекші ... ... ... сөз ... де ... ... дөңгелек столдың үсті тоған тұрлі-түрлі тамақ (Ғ.Мүсірепов). Елсіз
шың ұлы ... іші ... ... Таңға дейін тоңғамыз жоқ, үйдің іші
жылы (Ш.Мұртаза). Екі көзінің арасы тым талпақ, ... бір ... қара бала ана ... ... ... іздейтін сияқты
(Ғ.Мүсірепов).
Ілік септігінің негізгі сөзде түсірілген түріне тәуелдік жалғаулы
көмекші ... ... ... жасылған сөз тіркестері де өзге
сөздермен ... ... ... ... Ұзамай мола басы
құмырсқадай құжынаған жұртқа толды ... Түн ... шөп басы ... (Ғ.Мұстафин). Орман іші өріп ... аң ғой ... ... елге ... жаз ... ... ... өз ауылына келіншегін алып
келді (М.Әуезов).
Шылаулардың сөз бен сөзді байланыстыруы.
Шылау сөздер ... ... ... Л.А.Булаховский,
И.И.Мешанинов, С.И.Абакумов ... ... ... ... ... қырлары да арнайы сөз болады.
Л.А.Булаховский ... ... ... ... ... функция предлогов – служит добабочным средствам управления
при всяких полнозначных словах» [], – ... ... Бұл ... екі ... болатынын, яғни, біріншіден, толық мағыналы
сөздердің мағыналарын толықтыра түсетіндігін, екіншіден, ... ... ... ... ... ... Осы пікірді қолдай
отырып, А.Н.Боголепов шылаулардың синтаксисін талдай отырып, оған ... ... «У ... ... есть свое «совственное,
самостоятельное», присщее ему самому по себе ... и ... в ... ... не ... ... смысл» только при других словах, а как
раз наборот – вносят свое ... ... нет ... ... ... ... в то ... «целое, каковым является каждая
о смысленная ... [50.51], – деп ... өзі ... ... ... көрсеткен.
С.А.Абакумов «предлоги совсем не имееют значения, хотя это значения
осознается только в словосочетаний» [], – дей ... ... ... тек сөз ... ... ғана ... түсетінін айтады.
Р.Д.Огнесов шылауларда грамматикалық мағынамен қоса лексикалық та мағына
бар деп ... Осы ... ... екі топқа бөліп қарастырулар да
болды: лексикалық мағынасы жоқ және жартылай лексикалық мағынасы бар.
Қазақ тіл білімінде ... ... және ... ... ... А.Байтұрсынов, Н.Сауранбаев, ... ... ... Т.Сайрамбаев, Ф.Кенжебаева, т.б. ғалымдардың
еңбектерінде қарастырылған. Осы ... ... сөз ... ... ... сөз тіркесінің сыңары ретінде алу, алмау жайлы әртүрлі
көзқарастар ... ... ... сөз бен ... ... өз алдына
сөз тіркесі деп көрсеткен. Сөз тіркестерінің қалыптасқан ... ... ... ... ... яғни ... ... сөздер болатын тоерия
қазіргі кезде негізгі ... ие. Сөз ... ... ... ... ... ... бйланысатын түрлеріне қарасты айтылып
жүр. Негізгі сөз бен шылау сөз ... ... ... топтарын
құрап, олардың аясын кеңейтеді деген қағидаға біз де қосылып, ... ... ... ... әрі сөз ... ... мен байланысу тәсілдерін нақтылайды, тіптен ... ... да ... ... ... деп ... түбір тұлғасында жұмсалғанда, яғни форма тудырушы аффикстер
жалғанбаған негізгі ... ... ... ... ... ... ... тілін зертеу еңбектерінде шылаулардың етістікті сөз
тіркесін құрайтындығы жиі айтылады. Біздіңше, мұндай ... ... сөз ... ... зат ... сын есім, сан есім, ... ... ... ... ... басыңқы және бағыныңқы компонентеріне
қарай ... ... ... аталған сөз таптарының ... бұл ... ... әр қилы ... ... сөздер атау тұлғада жұмсалып тұрған есімді сөз тіркестерін
байланыстырады. ... ... ... ... ... да,
бағыныңқы компоненті де зат есімдер бола ... ... Екі ... ... ... ... ... құжаттарға қол қойылыпты мыс
(Д.Исабеков). Абайдың сөз ... ... ... оның ... ... ... (Ш.Елеукенов).
Дәл осындай синтаксистік қатынаста зат есіммен қатар сын ... сан ... де ... ... Оның ... менің берген жауабым
сізге де, мына шабармандарыңыз үшін де маңызды бола қоймас, болуы да ... ... ... сен туралы әртүрлі әңгіме тарлып жүр
(Қ.Жұмаділов). – Сіз ... ... ... ... ... жолыға бермес, –
деді жігіт жымиа күліп (Ә.Тарази). Асық қана ... ... да бір ... ... бар ... ... ... Сол үшін ыстық
(М.Мағауин). Күн сайынғы Тоқтардың асау үйретуі біз үшін ... ... ... ... ... Сол үшін туған ұлмен – ... ... ... (М.Мағауин). Алдағы жол екеуі үшін де ... ... ... үшін маңызды тіркесінде зат
есім мен сын есім байланысын көрсек, сол үшін ыстық, біз үшін ... ... ... ... ... пен сын есім ... әрі бұл
тіркестерде басыңқы компоненттер сын есімдерден ... ... ... ... сіз сияқты келіншек тіркестерінің басыңқылары зат ... ... ... екеуі үшін шырғалаңды сын есімді тіркесінің
бағыныңқысы сан есімнен ... ... ... ... ... конструкциялардың басыңқылары көбіне зат есім мен сын есімдер
болады. Ал сан есімдер шылаулар арқылы өзге есім ... ... ... ... ... ... ... орайна қарай сан есімдер де басыңқы компонентерде
жұмсалып, аталмыш көмекші сөздермен ... ... ... ... үшін
біреу, саған оның ұнау, ұнамауы шарт емес (Ш.Елеукенов). Ажал ақымақ ... ... үшін ... ... ... ... сан
есімдер шылаулар арылы есімдікпен, сын есімдермен байланысқан.
Шылау сөздер ... ... ... сөз ... Мұндайда бағыныңқы компоненттерде көбіне зат есімдер
жұмсалады. ... Сол ... ... бұл ... ... жақ ... жоқ
(Ш.Елеукенов). Сол өрік-мейіз, тана-моншақ арқылы бала қыз Ұлпан Есенейге
бір жетіден ... әрең ... ... ... ... арқылы
орталықпен сөйлеспек (Б.Нұржекеев). Қандастарымыздың көбі, әсіресе айдаудан
аман есен оралғандар отызыншы ... ... ... ... сыр ... Әли). ... қалған, жанып кеткен жау танкілері күн сайын аласарып,
батпақ жерге бата ... ... ... ... айтамын, өзгеріс
болады деп (Х.Есенжанов). Алшынбай достығы арқылы аз ғана ... ... ... ... ... етістіктен жасалып, шылау арқылы байланысқан
тіркестердің бағыныңқы компоненттерінде сын ... сан ... ... ... ... бұл сөз таптары етістікті сөз тірексінің бағыныңқысы
ретінде сирек ұшырасады. Мысалы: Ауыл адамдарының бәріне ... ... ... ... үшін ... келген жаңалық жағымды болды
(Х.Есенжанов). Аңғарып ести ... ... ... бет ... әңгіменің өзі
туралы болып жатқанын анық байқаған (С.Мұратбеков). Азар болса ... ... үшін ... ... де ... ... тіркестеріндегі екі компонентте етістіктен болып шылаулар арқылы
байланысады. Мұндайда алғашқы етістік есімше тұлғасында ... ... ... ... соң мына ... шыбын жанын алып қашып, жанында ... ... ... ... ... Сыр алдырмас үшін шақырған
жерге ... ... бара ... көп отырмай кетіп қалатын-ды (Д.Исабеков).
Әйтсе де ... ... ... ... соң сол ... ... ... Әли). Күн өткен сайын бұрынғы ... ... ... білініп өсе бастады (К.Сегізбай). Өсіп, үлкейген
сайын түсініксіз нәрселер ... ... ... ... ... ... те жұмсалады. Мысалы: Райымжан университеттен
студентік толқуларға ... үшін ... ... сөздер арқылы байлансқан етістіктердің бағыныңқылары тұйық
етістік формасында келеді. Мысалы: Ата ... ел ... ... ... ... ... едік ... Жүзіп жүрген жылпылдақ бәлелерді
ұстау үшін суды шалп еткізіп алақынымен аямай ұрады ... Енді ... ... ... орналасу үшін қуанып жүрген сыңайлы (Ш.Елеукенов).
Етістікті ... ... ... сөз ... ... ... -мек ... келер шақ формасындағы
етістіктер де жұмсала алады. Мысалы: Адам пендесі ... үшін өмір ... ... Ол адам ... ... үшін ... жалынса, оның
да адамдығының кеткені, егер жалынбаса, тергеулі сотты адам болып, ... ... басы ... ... ... ... сөз бен сөді байланыстыруда дәнекерлік қызмет атқаратын
негізінен ... ... ... ... Осы ... М.Балақаев
«Из служебных слов лишь послелоги и служебные ... ... ... двух ... ... [.13], – ... ... айтқан болатын. Сондай-
ақ тілді зерттеуші ғалымдар шылау сөздерді үш топқа ... ... ... ... ... және ... ... септеулік шылаулар сөз тіркестерін ... ... ... ... ... рең ... деп түсіндіреді.
Алайда, тіл баяу болғанымен үнемі қозғалыс, даму үстінде болатын тірі
құбылыс. Ондағы сөздердің ... ... ... барысында өзгеріске ұшырап
отырады. Мысалы, Р.Сыздықова үшін шылауы ... ... ... ... үшін» тәрізді тәуелдік формасының да ... ... ... онша ... ... «Дала Уалаяты» газетінің тілінде ... ... ... үшін ... ... ... Абай «Қара сөздерінен» де кездестіре аламыз. Мысалы: Оның ... жер ... ... ... мал табу ... одан соң ... парсы керек.
Әрине, қазіргі тілімізде үшін шылауы бұлай тіркес құрамайды.
Тағы бір айта ... ... соң ... ... Бұл ... ... ... тіркесіп қоланылады да, сөзге немесе сөйлемге
келесі сөзді ... ... ... ... ... ... тілімізде соң шылауының афикстік сиапт ала бастағаны байқалады.
Келесі мысалдарға ... ... ... ... ... келгесін екі күннен
соң ашты (М.Әуезов). Осндағы келгесін сөзінің түбірі кел етістігі ... оған ... ... -ған ... ... ал одан кейінгі -сін
осы соң шылауының афикске айналуы. ... ... соң деп ... да
тілімізде актив қолданылады. Осы тәріздес: сен айтқасын ... ... ... оны көргесін амандастым, т.б. тіркестерді кздестіре аламыз.
Тілімізде да жалғаулық аталады да, ол бірыңғай мүшелерді, құрмалас
сөйлемдерді ... деп ... және оны ... ... көре ... Осы шылау біздіңше сөз тіркестерін де ... ... Тіл қай ... де ... ... Әли). ... уақытта
масақ жинау да ұрлық (С.Мұратбеков). Неге керек болғанын білмеймін, жездем
мені жат та кеп ... ... ... да ... ... айту
сөйлемдегі берілген ойды солғындатады, сондай-ақ үшінші тіркесте оны тіптен
түсіруге де болмайды.
Сөз бен сөздің көмекші етістіктер арқылы ... сөз ... ... ... ... арқылы
байланысу бар. Бірақ сөздер ... бұл түрі әлі жете ... ... ... ... түрлі грамматикалық мағыналарды білдіретін
сөздер тобы. Кейбір көмекші сөздермен салыстыра ... ... ... ... ... есімдердей әртүрлі жалғаулар
жалғану арқылы түрленіп отырады. Қзақ ... ... ... ... лексикалық мағынасы жоқ, етістікке тіркесу арқылы
олардың мағынасын толықтыратын сөздер ... [], – ... ... Профессор М.Серғалиев оларды көмекші етістіктер және ауыспалы
көмекші етістіктер деп ажыратып көрсетеді. Тек қана ... ... ... арнаулы көмекші етістіктер деп атап, олардың
қатарына келесі сөздерді жатықызады: е, де, ет. Ал ... ... ... ... ... ауыспалы көмекші етістіктер деп: отыр, жарыр, жүр,
тұр, т.б. етістіктерді келтіреді.
Ә.Абылақов, С.Исаев, Е.Ағманов ... ... ... ... ... есімдер тәрізді түйдекті тіркес құрамында жұмсалады,
бірақ сөз бен сөзді байланыстыру ... ... ... ... Ал прфессор
Т.Сайрамбаев сөз бен ... ... ... етістіктердің
қатысатындығын айтады. Түркі ... ... ... ... және ... ... ... және олардың тіркескен тобынан
күрделі етістік жасалады деп ... енді ... яғни ... ... ... сөз ... күрделі сыңары бола алады екен.
М.Балақаев «Батальон командирі бізге қайт деп әмір етті. Пісіп қалған
алма ... етіп ... ... ... [2.66], – деген
сөйлемдердегі қайт деп және ... етіп қайт ... және ... ... сөз ... ... бағыныңқы сыңарын құрайтындығын көрсетеді де,
одан басқа ... ... ... сөз ... ... ... «Қазақ тіліндегі төл сөз бен төлеу сөз» және «де» ... мен ... атты ... «де» ... төл ... басқа
да сөйлемдердегі мағыналары туралы айтылмайды.
Көмекші етістіктер негізінен екі топқа бөлінетін болса, оның бірі ... ... ... ... тек грамматикалық қызметке көшкен
көмекші етістіктер. Жоғарыда көрсеткеніміздей, бұл ... ... е, ет ... ... ... ... негізгі сөзбен түйдекті
тіркес құрап, алдыңғы сөздің соңғымен ... ... да осы ... бұл ... ... сөз бен ... ... туралы Т.Сайрамбаев: «Сөз тіркесіндегі ... ... ... ... ... ... ... тілімізде көп емес
екені белгілі. Бірақ саны аз болса да олардың сөз бен ... ... орны бар. ... сөз бен сөзді байланыстыру көмекші есімдер сияқты
актив құбылыс емес. Дегенмен тілімізде кездесетін бұл да бір ... ... – дей ... ... ретінде келесі мысалды алға тартады. «Мысалы,
Оның не екенін жүрегің сезіп тұр. Ә.Нұрпейісов» ... ... ... ... материалдарға үңіле қарасақ,
көмекші етістіктер есім сөздердің де, ... де ... ... ... ... бір-бірімен байланыстыратынына көз жеткізе аламыз.
Мысалы: Бағанағы ... да, енді ... ... да, ... ... түбі бас ... екенін тұспалдайды (М.Әуезов). Өзімше қыздың
қытығына тиейін деп лепіремін (Ш.Елеукенов). Мысалдардағы екен ... есім ... ... ... ... ... ... тұрып,
септелу арқылы етістікпен байланысқан, яғни, жеке ... ... ... негізгі сөзге тіркесу арқылы синтаксистік қызмет ... әрі ... мен ... ... ... етіп тұр. Сол ... тиейін деп
лепіремін деген тіркете «де» ... ... екі ... байланыстырады
деп санаймыз. Тілімізде көсемше тұлғалары өзара аналитикалық формалар
құрайтыны мәләм. ... ... ... жөні ... ... көмекші
етістік ағашқы сөзбен түйдекті тіркес құрап, біртұтас ... ... ... бағыныңқы болып тіркесуіне негіз болып тұр. Ал енді бұндай
тіркестердегі бағыныңқы ... ... ... ескерсек және олар
есім сөзбен түйдекті тіркес құрайтынын ескерсек, «де» ... ... бен ... ... ... де ... ... алмаймыз.
Көмекші етістіктер есімді де, етістікті де тіркестер жасауға қатысады,
дәлірек айтқанда, ондай тіркестерде көбіне қолданылатын зат есім ... ... ... ... ... ... етістіктер
арқылы байланысқан тіркестердің құрлымы да, құрамы да, компоненттері де сан
қилы болып келеді. ... ... ... ... ... ... атқаруында жиі жұмсалатыны «де» ... ... ... ... не ... не көсемше тұлғасында тұрады.
Айтылғандарды ... түсу үшін ... ... ... ... көмекші етістігінің есімше формасында тұрып, зат есім мен зат
есімді ... ... ... ... ... ... ішінде бұл жаққа
қарашай, малқар, шешен, ұңғыш дейтін ... ... ... ... ... Көне ... көріп те көңілің өседі, жазушы деген халықты ... ... ... ... ғой деп ... ... Алдаркөсе
дейтін халық аузандағы бір герой сайтанды да алдаған (Х.Есенжанов). Қасына
Қуатбек деген комсомол жігітті ертті (Б.Нұржекеев). Бірінші ... ... ... ... етістік арқылы байланысса, кейінгі сөйлемдерден
мұндай тіркестердің компоненттері бір ... ... ... та байланысатынын
көреміз.
Сөз тіркесінің басыңқы компоненті зат ... ... ... сын есім жұмсалып, көмекші етістік арқылы байланысады. Мысалы:
Сол әңгімеден кейін де жас қыз жаны өзін ... ... ... ... ... аулақ болатын (К.Сегізбай).
Көмекші етістік арқылы етістік пен зат есімнің байланысуы, яғни,
етістік бағыныңқы компоненте, ал зат есім ... ... ... сөз ... ... ... ... бүркіт Қарашолақтың үстіне
түсіп жазым қылама деген Баймағамбет атынан домалай түсіп, үстерінде жайқап
жүрген жат ... ... ... жүр ... ... зат ... сөз ... көмекші етістік арқылы байланысқанда, ... ... ... ... ... та ... Мысалы: Екі-үш
күнде қызметке оралармын деген дәмем іске аспай қалды (Ш.Елеукеов). Жақсы
көрдім деген баланың, ... ... ... ... келіннің ақ тілеуі, ақ
күмбезі де жем-парадан үздік жамылып, жем-парадан шымылдық тігіледі екен
(М.Әуезов). Өзімше ... ... ... ... ... бірі –
дастархан мәзіреті (Ш.Елеукенов).
Жалпы көмекші етістіктер сөз ... ... ... оларды
байланыстырғанда басыңқы ретінде тек зат есімдер ғана ... өзге де ... ... ... ... Кім дәл айтсын, сірә, осыдан жүз жыл шамасы
әріде Дәурен ... бай ... ... Иә, озған дәурен, тозған қызық
деген осы ... ... ... ... ... көмекші
етістік жалқы есім мен сын есімді байланыстырса, ... ... ... ... ... көмекші сөз арқылы сын есіммен
байланысып тұр.
Көмекші етістіктер сөз бен ... ... ... ... ... ... бағыныңқылары зат есімдерден ... ... ... ... да, ... ... да ... береді.
Мысалы: Төртінші март күні ... ... ... ... ... ... ... жаңа сарын барын әзіл етіп айтты (М.Әуезов).
Сөйтіп оны Аңқаты өзенінің Шалқар көліне ... ... ... деп ... ... – өз үйіне алып келді (Х.Есенжанов). Хамит
Ерғалиевті ... ақын деп ... ... ... ... ... «қажыр-қайрат» дей отырып, өздері күңірене күрсінеді (Ғ.Мұстафин).
Тыйым салатын кісі жоқ деп жүр бұлар (М.Әуезов).
Осы секілді тіркестерде бағыныңқы ... сын ... ... ... ... ... ... Мысалы: Солай, бар ауырлықты өз басыма жүктеп
үнсіз қалғанды дұрыс деп ... ... Әли). ... қарап, тас мұрын
бірдеңе деп ... де, ол ... ... ... оңай деп
оиламаймын
Көмекші етістіктер екі етістіктің арасында да дәнекерлік етіп, оларды
бір-бірімен байланыстырады. Мысалы: Ағатайыма ... тиер деп ... ... ... ... ... етістік І, ІІ, ІІІ, жақтағы
жіктік жалғауларының бірінде тұрып та көмекші етістікпен тіркесіп ... ... ... деп ... алып ұмтылуға да дәлел жоқ
(Ғ.Мүсірепов). Қалай мойындайды деп ойлайды ел (Қ.Мырза Әли). ... ... ... ... ... ... ... деп мені жазғырады
(Ш.Елеукенов). Талшоқы, Қарауыл, Балпаң деген жерлерді алыпты деп ... ... ... осы ... өзге ... Ағаш еге
ме, ағашын кесе ме, әркім өз ... ... әй ... әже, қой ... жоқ ... Молдарәсіл көмейіне кеп тірелген осы ойын айтпақ
боп қанша оқталса да батылы барып ләм дей ... ... ... ... да ... септік жалғауларын қабылдап та сөз
тіркесін құрайды. Көмекші сөздер мен қатар жалғаулар арқылы ... ... ... ... айтылып келген тәсілдердің екуі де қатысатын
болғандықтан біз оларды келесі ... ... ... сөзбен сөзді байланыстыруы
Сөз бен сөзді ... ... жеке ... нақтылы
лекикалық мағынасы жоқ сөздердің бірі – модаль сөздер. Жалпі тіл-тілдерде
модаль сөздеріді сөйлеушінің шындық болмысқа ... ... ... ... ... деп ... және көптеген еңбектерде «модальдық»
терминді үш ұғымда қарастырады: 1) ... ... ... с ... ... ... 2) «Отношение говорящего к
содерданию высказывания»; 3) ... ... к ... ... ... ... ... секілді, керек, қажет, мүмкін,
шығар, бар, жоқ, т.б. модаль сөздер бар. ... ... ... ... мағынасын толақтырумен бірге, олар сөздер арасында дәнекерлік те
ете алады. Модаль сөздер көбінесе сөз ... ... ... ... ... құрай отырып, оны басыңқымен байланыстырады. Мысалы: Сонан
басқа сөзге ... бұл ... оның да ... ... ... сөйлемдегі бұл сияқты шамасы жетпеді сөз ... ... ... бұл мен ... ... ... сөздерді өзара байланыстырып тұр дейміз.
Себебі мұндағы сияқты сөзін алып тастаған болсақ ... ... ... да, ... сөйлемде, сөз тіркесінде берілетін мағына
өзгеріп кеткен болар еді. Демек сөз бен ... ... ... ... рөлі баршылық.
Сондай-ақ тарар тілінің зертеушісі М.З.Закиев модаль сөздер туралы:
«Подчиняясь ... ... ... ... ... слова юк «нет», бар «есть», кирәк «нужно», тиеш «должно», мөмкин
«можно». Лексико-грамматическое отношение между этими модальными словами, ... ... и ... – с другой, определяется в основном
лексическим значением модального ... ...... ... айтады. Ал
қазақ тілінде сөз тіркестерін зертеуші ғалым Т.Сайрамбаев өзінің ... мен жай ... ... ... сөз бен ... ... бірі ... модаль сөздерді қарастырған [5.60]. Ә.Аблақов,
С.Исаев, ... ... ... ... сөздер сөз тіркесі құрамындағы
сөздерді байланыстыра алмайды, бірақ күрделі сөз тіркесін құрауға қатысады»
[24.56], – деген ... ... ... ... сөйлеушінің обьективті шындыққа қатысты
көқарасын білдірумен ... ... ... ... ... ... ... қатынастар тудыра алады. Мәселен құрт сияқты жәндік
тіркесінде жәндіктің қандай екенін құрт сөзімен тіркескен ... ... ... тұр. Олай болса модаль сөздер де өзге көмекші сөздер сияқты сөз бен
сөзді аналитикалық жолмен байланыстырады. Жиналған материалдарға ... ... ... ... және ... ... ... сөздердің есімді сөз тіркестерін құрауы. Зат есімнен кейін
келген млдаль сөз оны келесі зат ... ... ... Онан ... әжем ... ... тарыққан кезімізде, көңілімізді жұбататын
дағдысына басып, ертегі ... ... ... ... ... Әр ... ... сияқты екі қанаты бар (Ш.Мұртаза).
Кәдімгідей от алып жүретін төрт дөңгелегі бар ... ... деп ... ... зат ... ... бағыныңқы сыңарлары есімдіктерден де
бола береді. ... Біз ... қыр ... бұл да бір ... болды
(Қ.Мырза Әли). Қарағайшылардың ағаш үйіне бірлесіп келіп, аң аулап жатқан
мен сияқты ... ... ма? – деп ... ... ... тең ... кездескен жалғыз мен емес, мына сияқты оқыған ... ... екен ... ... ... ... сөз ... басыңқы компоненті
сын есімнен, ал бағыныңқысы жалқы есімнен жасалады. Мысалы: Етін жеп, сүтін
ішіп жан баққан ... бар ... ... алып, осынша опатқа ұрындырып
отырған Байдәулет сияқты ... ... ... әлі ести алмай
жатқан болар (К.Сегізбай). Парақорлық бұрынғы Кеңгірбай сияқты ... ... ... ... еді ... ... сөз ... байланысқан сын
есімді тіркестің бағыныңқы сыңарында есімдік те жұмсалады. Мысалы: Оның
үстіне ... ... өзің ... бір ... ... ... есімдіктен бағыныңқы сыңары зат есімнен болып, модаль сөз
арқылы байланысқан сөз ... ... Үй ... ... ... арбалар, арбаға жиналған жүк сияқты бірдемелер (С.Сеифуллин).
Модаль сөздер сөз бен сөзді байланыстарғанда мұндай сөз тіркестерінің
басыңқыларында ... ... ... яғни етістікті сөз тіркестері
жасалады, ал бағыныңқы ... ... де ... де бола ... ... осы ... ортасы аз-маз ойысып, иіле тартылған екі басы көз ... ... ... ... ақ ... – Орыс ... алып садағы сияқты
көрінді (М.Мағауин). Көңілім өсіп, желік біте бастаса Аязби ... ... ... біл, құмырсқа жолыңды біл!» деп сабама түсемін (Қ.Мырза Әли).
От тиген ... оқ ... ... ... бүктеліп барып күлге айналады
(Қ.Мырза Әли). Джаконда маған мұңайыс пен ... ... ... ... ... ... тап қасқыр тәрізді көріндің. Біресе дәл бұрыңғы
батырлардың бірі тәрізді көріндің, – деді (С.Сейфуллин). Алдымен, ... ... ... ... ... ... ... Берілген етістікті
тіркестердің алғашқыларында бағыныңқы компонентер зат ... ... ... тәрізді көрінді, әдемі сияқты көріндің тіркестерінде бағыныңқылар сан
есім, сын есімдерден жасалған.
Модаль сөздер арылы байланысқан етістікті ... ... ... ... де ... ... ... жұқпайтын сіре
қар шарық табанға шиқ-шиқ етсе, етік табанға сықыр-сықыр ... ... осы ... еш ... ... сияқты көрінеді (С.Мұратбеков). Әкіш
бірдеңені ... ... ... деп ойладым (Р.Нұрғали).
Cөздердің интонация арқылы байланысуы
Қазақ тіліндегі интонацияның обьектісі ... ... келе ... да, ... ... байланыстыруға қатысы бар. Жалпы интонация туралы А.И.Пешковский,
Л.В.Щерба, А.Б.Шапиров, ... т.б. ... ... ... ... Қ.Жұбанов. М.Балақаев, Т.Қордабаев, Нұрмақанова, Базарбаева т.б.
еңбектерінен ... ... ... ізденістерді көруге болады.
Тілдік материалдар негізінде айтылатын ойымыз түсінікті болу үшін әр
сөйлемді, сөйлемдегі жекелеген сөздерді, сөз ... ... ... ... ... ... сазына келтіре сөйлейміз. Сөйлемдегі бірқатар
сөздер өзара синтаксистік бірлігіне қарап ... олар ... ... топ ... ... ... ой ... түсіріліп, көтерінкі
дауыспен айтылады. Қазақ тілінде ритмикалық топ сөз тіркесінің бәрінде бола
бермейді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үстеу. Үстеудің мағыналық сөзжасамы30 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдері35 бет
Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы22 бет
Тілдің сөзжасам жүйесі5 бет
Фразеологизмнің сөз тіркесіне ену тәсілі28 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
Delphi мен Pascal-дің байланысы21 бет
RC байланысы бар күшейткіштер8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь