Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы


Кез-келген өзге тілдердегі сияқты қазақ тілінде де сөйлемдегі сөдердің орналасуында, осылайша синтаксистік қатынасқа түсуінде белгілі бір тәртіп бар. Бұл жүйе, әрине бірден байда бола қойған жоқ екендігі бәрімізге мәлім. ҚазѶргі қазақ тіᐻіндегі сөз бен сөздің байланысында белгілі бѶр іркілістер болғандығы анық. Олай дейтініміз, өзара белгілі бір амал тәсілдер арқылы байланысқан сөздер енді бірде байланыстың екіншѶ түріне ауысып отырғандығын тілдің тарихи дамуынан көруге болады.
Сөз тіркестеріндегі сөздердің морфологиялық құрлымына үңіле зер салсақ бірқатар көңіл аударарлық өзгерістерді байқай аламыз. Мұндай өзгерістердің нәтижесінде сөз тіркесінің бір тобына жататын конструкциялар оның екінші тобына ауысып отырады. Қазір тілімізде жиі айтылып жүрген табыс септігініің түсіріліп, не түсірілмей айтылуы да сөздердің байланысу тәсілдеріндегі өтіп жатқан даму процестерінің көрінісі болса керек. Мәселе жөнінде қазақ тіліндегі синтаксистің тарихын зертеген ғалым Е.Ағманов өз еңбегінде: «Бұрын бірлестік қатынасты шылау сөзі арқылы жасалған тіркес білдірсе, қазір көмектес септікті етістік сөз тіркесі атқарады. Ізгенті Қадозда оғуз бірле сүңішдіміз – Ізгенті Қадозда Оғуздармен соғыстық. Бұл арада да шылаулы етістік сөз тіркесі септік жалғаулы тіркеске, байланыс формасының қабысудан меңгеруге өткені және байланыстың аналитикалық жолының синтетикалық тәсілге ауысқаны көрініп тұр» [23.49], – деген пікір айтады. Осындай тілдік деректерге сүйене отырып, сөз байланысының аналитикалық тәсілі алғаш пайда болды деп тұжырым жасауға болады.
Сондай-ақ Қ.Жұбанов өзінің қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінде сөз тіркестеріндегі байланыстар туралы сөз қозғай отырып, сөздің орын тәртібі арқылы байланысы өзге тәсілдерден гөрі ертерек пайда болғанын тілге тиек етеді. Осыған үндес пікірді А.Н.Самойловичтің еңбегінде де байқаймыз. « ... приставочному строю турецких и родственных им языках в весьма отдаленные, доисторические времена предшествовал, по-видимому, строй чисто синтаксический, при котором реч слагалась из одних основ – слов, расположенных в строгом порядке ...» [34.29]. Ғалымдардың келтірген дәйектеріне сүйенер болсақ, сөздердің аналитикалық жолмен байланысы сөз байланысының ең негізгісі, яғнй көнесі екендігі күмән туғызбаса керек.
Қазіргі кезеңдегі сөз тіркестерінің аналитикалық жолмен байланысы тек бір ғана сөздердің орын тәртібімен шектелмейді. Аталмыш терминге түсіндірме жасаған Т.Сайрамбаев: «Аналитикалық деген термин грек тілінің analytikos «анализдің нәтижесінде жасалған», «ажыратушы» деген сөзінен жасалған. ... аналитикалық тәсіл сөздің сыртында болады, яғни көмекші сөздер, сөздердің орын тәртібі және интонация тәсілдерін қамтиды» [5.57], – дейді. Аналитизімнің сөз жасауда тіліміздің лексикалық единицалар арқылы байыту дамытуда рөлі ерекше. Тілде аналитикалық тәсіл қолданылмаған сөйлемді, сөз тіркесін кездестіру қиын. Аналитикалық тәсіл түрлі грамматикалық мағына беруде, сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыруда, сөйлемге, сөзге экспресивті-эмоциональды мағына беруде, сөздің, сөйлемнің арасындағы қатысты білдіруде кең көлемде қызмет атқаратындығы қазақ тіліне қатысты еңбектерде айтылған.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   




Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы

Кез-келген өзге тілдердегі сияқты қазақ тілінде де сөйлемдегі сөдердің
орналасуында, осылайша синтаксистік қатынасқа түсуінде белгілі бір тәртіп
бар. Бұл жүйе, әрине бірден байда бола қойған жоқ екендігі бәрімізге мәлім.
ҚазѶргі қазақ тіᐻіндегі сөз бен сөздің байланысында белгілі бѶр іркілістер
болғандығы анық. Олай дейтініміз, өзара белгілі бір амал тәсілдер арқылы
байланысқан сөздер енді бірде байланыстың екіншѶ түріне ауысып отырғандығын
тілдің тарихи дамуынан көруге болады.
Сөз тіркестеріндегі сөздердің морфологиялық құрлымына үңіле зер салсақ
бірқатар көңіл аударарлық өзгерістерді байқай аламыз. Мұндай өзгерістердің
нәтижесінде сөз тіркесінің бір тобына жататын конструкциялар оның екінші
тобына ауысып отырады. Қазір тілімізде жиі айтылып жүрген табыс септігініің
түсіріліп, не түсірілмей айтылуы да сөздердің байланысу тәсілдеріндегі өтіп
жатқан даму процестерінің көрінісі болса керек. Мәселе жөнінде қазақ
тіліндегі синтаксистің тарихын зертеген ғалым Е.Ағманов өз еңбегінде:
Бұрын бірлестік қатынасты шылау сөзі арқылы жасалған тіркес білдірсе,
қазір көмектес септікті етістік сөз тіркесі атқарады. Ізгенті Қадозда оғуз
бірле сүңішдіміз – Ізгенті Қадозда Оғуздармен соғыстық. Бұл арада да
шылаулы етістік сөз тіркесі септік жалғаулы тіркеске, байланыс формасының
қабысудан меңгеруге өткені және байланыстың аналитикалық жолының
синтетикалық тәсілге ауысқаны көрініп тұр [23.49], – деген пікір айтады.
Осындай тілдік деректерге сүйене отырып, сөз байланысының аналитикалық
тәсілі алғаш пайда болды деп тұжырым жасауға болады.
Сондай-ақ Қ.Жұбанов өзінің қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінде сөз
тіркестеріндегі байланыстар туралы сөз қозғай отырып, сөздің орын тәртібі
арқылы байланысы өзге тәсілдерден гөрі ертерек пайда болғанын тілге тиек
етеді. Осыған үндес пікірді А.Н.Самойловичтің еңбегінде де байқаймыз. ...
приставочному строю турецких и родственных им языках в весьма отдаленные,
доисторические времена предшествовал, по-видимому, строй чисто
синтаксический, при котором реч слагалась из одних основ – слов,
расположенных в строгом порядке ... [34.29]. Ғалымдардың келтірген
дәйектеріне сүйенер болсақ, сөздердің аналитикалық жолмен байланысы сөз
байланысының ең негізгісі, яғнй көнесі екендігі күмән туғызбаса керек.
Қазіргі кезеңдегі сөз тіркестерінің аналитикалық жолмен байланысы тек
бір ғана сөздердің орын тәртібімен шектелмейді. Аталмыш терминге түсіндірме
жасаған Т.Сайрамбаев: Аналитикалық деген термин грек тілінің analytikos
анализдің нәтижесінде жасалған, ажыратушы деген сөзінен жасалған. ...
аналитикалық тәсіл сөздің сыртында болады, яғни көмекші сөздер, сөздердің
орын тәртібі және интонация тәсілдерін қамтиды [5.57], – дейді.
Аналитизімнің сөз жасауда тіліміздің лексикалық единицалар арқылы байыту
дамытуда рөлі ерекше. Тілде аналитикалық тәсіл қолданылмаған сөйлемді, сөз
тіркесін кездестіру қиын. Аналитикалық тәсіл түрлі грамматикалық мағына
беруде, сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыруда, сөйлемге, сөзге
экспресивті-эмоциональды мағына беруде, сөздің, сөйлемнің арасындағы
қатысты білдіруде кең көлемде қызмет атқаратындығы қазақ тіліне қатысты
еңбектерде айтылған.
Түркі тілдерінде аналитизімнің кешендеп зерттелуіне аналитизім
индоевропа тілдері сияқты аналитикалқ тілдерге ғана қатысты деген теория
себеп болды. Қазіргі кезеңде бұл теорияның қате екендігі анықталды. Біздің
тіліміз де негізінен жалғамалы тіл болғандықтан, оның арнайы негізі ретінде
синтетикалық тәсіл көп қарастырылады да, аналитикалық тәсіл онша көп
қарастырылмайды.
Аналитикалық тәсіл көбінесе ағылшын, франсуз, қытай, ветнам, тибет,
тай, болгар, парсы, т.б. тілдерінде кездеседі. Бұл тілдерге тән қасиеттер
ретінде: түбірлі қосымша жалғанбауы, ол тілдерде омоним сөздердің көп
болуы, олар бір-бірімен музыкалық екпінмен байланысуы, синтаксистік
қатынастар орын тәртібі, интонация, көмекші сөздер арқылы берілуі, сөз
тудырудың негізгі тәсілі біріктіру болуы айтылады. Сондай-ақ сөз
түрлендіруші формалары жоқ, немесе өте аз тілдерде орын тәртібінің мәні
айрықша болады.
Осыдан келіп қазақ тілі синтетикалық құрылысты тілдер тобына жатады
ма, әлде аналитикалық құрылысты тілдер тобына жатадыма деген сұрақ
туындайды. Қазақ тілінде синтетикалық, әрі аналитикалық тәсілдің екеуі де
бар. Бірақ біздің тілімізде аналитикалық тәсіл әлі де болса кеңінен
қарастырылған жоқ.
К.Е.Майлинская агглютинативті тілдерде аналитикалық тәсіл
грамматикалық мағынаны білдіру үшін флективті тілдердегідей синтетикалық
тәсілмен қатар қолданылатынын айтады. Професор В.М.Жирмунский аналитикалық
тілдерден басқа системалы тілдерге сөздің аналитикалық формасы туралы
ұғымды қолдаудың үлкен теориялық маңызы барын айта келіп, түрік туыстас
тілдер туралы: Так, в прадиагме тюрскского глагола мы встечаем
аналитические формы, ничем не отличаются от известных нам английских или
франсузских [ .26] – дейді.
Қазірі тілдерді математикалық эсперимент арқылы зерттеуде аналитикалық
тілдерден синтетикалық тілдерде аналитизм күшті екені дәлелденіп отыр.
Орыс ғалымы Триаспольский Становится ли руски язык аналитическим,
А.И.Смирницкий Аналитические формы деген еңбектерінде орыс тілінде
аналитизімнің өсу жағдайы мен аналитикалық тәсілдердің теориялық
мәселелерін қамтыған. К.С.Горбачевич Руски язык прошлое и настоящее е
будущее оқулығының Своим путем деген бөлімінде орыс тілінің аналитикалық
заңдылықтарды қабылдауының мәні мен маңызын және кейбір өзі келіспейтін
көзқарастарды ашып көрсетеді [ 182]. Бұл мәселені И.А.Бодуэн де Куртенэ,
В.А.Богородцкий, В.В.Виноградов сияқты ғалымдар алғаш рет сөз еткен
болатын. Мұны айтып отырған себебіміз, қазақ тілінің синтетикалық
тәсілдеріне қоса қабат аналитикалық тәсілдердің қолданылуы жайдан-жай
құбылыс емес екендігі. Бұл заңдылықтар тілдердің қай-қайсысынан да болмасын
кездеседі.
Аналитикалық тәсілдердің берілуі туралы түрлі көзқарастар барын,
байланыстырушы дәнекерлердің жіктелуіндегі өзгешеліктерді алдыңғы тарауда
айтып өткебіз. Тіліміздегі аналитикалық тәсілдерде сөздердің орын тәртібі,
көмекші сөздер, интонация қамтылады. Бұл аталған байланыстырушы тәсілдердің
сөз бен сөзді байланыстырып, сөз тіркесін құрауда маңызы зор.

1. Сөздердің орын тәртібі арқылы байланысы

Қазақ тілінде әр сөз табы сөйлем ішінде өзінің негізгі синтаксистік
қызметінде жұмсала отырып, екінші бір сөзбен түбір тұлғасында тіркесіп,
синтаксистік қатынасқа ене алады. Мұндағы сөздер арасында синтаксистік
қатынастарды қамтамасыз ететінтегізгі құралдардың бірі – олардың орын
тәртібі. Осы аналитикалық тәсілдің нәтижесінде көптеген кісі аттары,
күрделі атаулар және біріккен сөздердің жасалатыны тілдік материалдардан
мәлім. Тіптен көптеген аффикстер мен көмекші сөздердің өзі әу баста негізгі
сөздерден бастау алып, тіл дамуының нәтижесінде сөз тудырушы немесе
түрлендіруші құралдарға айналғаны ғылымда сан рет дәлелденген. Осы жөнінде
тіл зерттеушісі Қ.Жұбанов өз еңбегінеде мынандай тұжырым жасайды: Во
всяком случае беспорно происхождение наших именных и глагольных окончаний
от личных местоимений, что впервые дало повод основоположникам
индоевропейского языкознания говорить об агглютинативном происхождении
флексии. Мы не можем утверждать, что все флексии агглютинативной природы,
так как некоторые из окончаний могут быть органическими частями самих
основ, использованными в качестве морфологически самостоятельных единиц в
более позднее время, когда флесивный способ уже вошел в быт [27.435].
Осының өзі сөздердің орын тәртібі арқылы байланысуы тілде ерекше орын
алатынын көрсетсе керек. Мысалы: Күресте Найман Қаратай барырдың немересі,
кереге жауырын жалаң төс Қаражал батыр бар балуанды жығып, үстіне қырмызы
фарсы кілем жабылған араби қызыл аруананы бас етіп, үш тоғыз бас бәйгесін
алған (І.Есенберлин). Мысалдан көріп отырғанымыздай осы бір сөйлемнің
өзінде Найман Қаратай барыр, кереге жауырын жалаң төс Қаражал батыр, бар
балуан, қырмызы фарсы кілем, араби қызыл аруана, үш тоғыз бас бәйге сияқты
бірнеше сөздердің бір бірімен байланысуына олардың орын тәртібі себепші
болып тұр, әрі олар құрамы жағынан да сан-алуан. Және де бұл тілдегі
сөздерді кез-кеклеген ретпен қойса олардың арасында синтаксистік қатынас
орнайды деген сөз емес. Сөз тіркестерінің байланысу формаларында қиысу
аталатын аналитикалық тәсілдің бұл түрінде де белгілі бір жүйелілік бар.
Профессор Б.Сағындықұлының пікірі бойынша қазақ тілі полисинтетикалық
кезеңін басынан өткергенін өз тұжырымдарында баяндайды. Яғни, қазіргі қазақ
тілінде ертеден келе жатқан жалғаулықсыз сөз тіркесі, сөйлемдердің түрлері
сақталған. Мысалы: Орхон Енесей жазбаларында орын тәртібі арқылы жасалған
сын есімді сөз тіркестерін көптеп кездестіруге болады. Бұл жөнінде
Е.Ағмановтың Қазақ тілінің тарихи синтаксисі еңбегінде де айтылып,
бірқатар мысалдар келтірілген: Сарығ алтун, орүң күмүш ... көлтүрлті.
Мұндағы орын тәртібі арқылы жасалған сөз тіркелімдері; сары алтын, ақ
күміс [36.18]. Бұл сын есімді тіркестердің қазіргі қазақ тіліндегі ақ
оламал, сары шаш тәрізді тіркестерден грамматикалық жағынан болсын,
семантикалық жағынан болсын зәрдей айырмашылығы жоқ. Сол сияқты Құдатғу
білік, Дивани Лұғат-ат түрік шығармаларында қолданылған сарығ сув – сары
су сөз тіркестері ұшырасады. Бұл ескі түркі үлгісі, Н.З.Гаджиева түркі
тілдерінде кездесетін үлгі деп дәлелдейді [35.75].
Қ.Жұбановтың Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер еңбегіне ерекше баға
берген І.Кеңесбаев Қазақ синтаксистік құрлымындағы сөздердің орын тәртібін
бар ынта-жігерімен құлшына зерттеп, сөздердің орналасу тәртібінің
қалыптасуы мен қазіргі жай-күйін, фактілерін талдады – дейді [36.18].
Ғалым ерекше атап өткен осы еңбектен қазақ тіліндегі сөздердің орын тәртібі
арқылы байланысының көптүрлілігін мына бір мысалдан да байқаймыз: ...
наличие сочетания күн ұзаққа позволяет пологать, что в казахском языке
некогда имел место чуждый теперешним нормам порядок слов, по которому
определение не предшествовало определяемому, как это делается теперь, а
следовало за определяемым, пережитком чего и является данное сочетание
[27.414]. зертеуші осы тәріздес Елден безіп, адам тағы болып кетіпті, таң
жарық т.б. мысалдарын келтіреді. Біз келтірген осындай пікірлердің
нәтижесінде сөздердің аналитикалық жолмен байланысуы тілімізде ерекше орын
алатындығын және ол тәсілдің көне замманнан берігі тілдамуының барлық
кезеңдерінде болғанын көрсетсе керек.
Синтетикалық байланыс тәсілдеріндегідей сөздердің орын тәртібі арқылы
байланыс жасауына негіз болатын ең алдымен олардың мағыналары. Осы тұрғыдан
алып қарағанда сөз таптарының орын тәртібі арқылы байланысуында да әр сөз
табының алатын үлес салмағы әр түрлі. Егер сөз тіркестерінің басыңқы
компонентеріне қарай сараласақ, онда сөздердің осы тәсіл арқылы
байланысуында зат есім, сын есім және етістіктердің басымдылығын оңай
байқаған болар едік. Қазақ грамматикасы еңбегінде де бұл туралы:
Қабысудың есімді, етістікті және ортақ бағыныңқылы үш түрі бар [1.606], –
деп көрсетеді.
Орын тәртібімен байланысқан сөз тіркестерінің басыңқыларының басым
бөлігі көп жағдайда зат есімдер болып келеді. Ал бағыныңқылыары әртүрлі
құрамда жұмсалуы мүмкін.
Зат есім мен зат есімнің орын тәртібі арқылы байланысы. Мысалы: Қалай
қарай бет алсақ та ат аяғы жетер жерде аралас-құралас қатар жатқан ағайын
жандар (К.Сегізбай). Қотан жырау осылай толғап, талықсып кеткен адамдай
қобыз күйін бәсеңдете барып бітірді (І.Есенберлин). Көп ішінен бір жеткізе
қояр бір жел ауыз шықпас деймісің? (К.Сегізбай). Оның сөзінің ар жағында
тобылғы сапты, бұзау тіс қамшы, күлге көміп солқылдатып алған қайың сойылы
бар Дешті Қыпшақ елінің әбден ұштатып қалған мүддесі тұр (І.Есенберлин).
Тері мен еттің арасындағы ұсақ қан тамырлар үзіліп кетеді де қан құйылады
(Х.Есенжанов). Манағы күтуші келіншек қайта келіп дастархан жайды
(К.Сегізбай). Артық астықтарынан арақ, сыра сияқты ішкілік шараптар
қайнатты (Р.Нұрғали). Қағаз декорацияда сан-алуан маска, бағаналар,
күмбездер (Р.Нұрғали). Грек театрында әйел актрисалар болмайды (Р.Нұрғали).
Берілген мысалдардың алғашқыларында түбір зат есімдер қатар келу арқылы
тіркес құраса, күтуші келіншек, ішкілік шараптар тіркестерінің
бағыныңқылары туынды зат есімдерден болған, ал қағаз декорация, әйел
актриса сияқты тіркестер тілге енген сөздердің нәтижесінде зат есімді орын
тәртібі арқылы байланысқан сөз тіркестерінің қатарын толықтыра түсетінін
көреміз. Бұл тіркестердің барлығына ортақ зат есімдердің атрибуттық
қатынаста жұмсалуы.
Заттың сан алуан қасиеттерін көрсетуде ерекшеленетін сөз табының бірі
– сын есімдер. Сол себепті де өзге сөздерге қарағанда сын есімдер орын
тәртібі арқылы зат есімдермен тіркес құрауы көптеп кездеседі. Мысалы: Оған,
әлгі тұла бойы жүн-жүн болған жабайы күшке қарсы тұрар қауқарым жоқ
(Қ.Мырза Әли). Би-болыс болған дәулетті адамның жалғызы Жартай алдына жан
шықпай өскен өркөкірек жігіт (Х.Есенжанов). Ақ қар, көк мұз, таза ауаны
сағынып, теуіп жейтін шөпті іздеп, өз үйіріне тартып берді ме екен?
(Р.Нұрғали). Бұл тіркестердің түрін сын есімдердің қатарлас келіп
тіркесуімен толықтыруға болады. Мысалы: Әбілқайыр жыр басталғалы алтын
тағынан қозғалмай қара сұр жүзі сәл қуқылданып үн-түнсіз тыңдап отыр
(І.Есенберлин). Қазіргі қазақ тілінде мұндайларды күрделі сын есімдер деп
атау қалыптасқан, әрі бұлардың қолданылуы алдыңғылармен салыстырғанда бір
де бір кем түспейді.
Айта кететін бір жайт, бағыныңқылары зат есім, сын есімдерден болған
тіркестер әрдайым қатар, ігелес тұрып байланысады. Олардың арасына қандай
да бір өзге сөз кірісе алмайды. Олай болған жағдайда сөйлемнің, сөз
тіркестерінің құрылымы бұзылады, мәні жойылады, немесе олардың арасындағы
синтаксистік қатынас өзгеріп кетеді. Дәл осындай тұжырымды сан есімдерге де
қатысты айтуға болады. Жалпы орын тәртібі арқылы байланысқан сөздердің бір-
бірімен алшақ тұрып байланысу көбінесе етістікті тіркестерге тән.
Орын тәртібі арқылы байланысқан тіркестердің бірі ретінде сан есімдер
жұмсала алады. Бұл жөнінде қазақ тілі оқулығыда да жан жақты айтылған.
Бірер мысал келтірейік: Бір қайғыны ойласаң, Жүз қайғыны қозғайды
(А.Құнанбаев). Ас басталғалы жеті күн болған (І.Есенберлин). Совхоздаға
отыз бес комбайншынының біреуін алдына салмаған жүйрік (Р.Нұрғали). Осындай
тіркестерде сан есімдер мен сын есімдер қатарлас жұмсалатыны да болады.
Мысалы: Төрт перзент – үш жас бүркіт, ерке елік, Бір кезде біз де осындай
төртеу едік (С.Мұратбеков).
Зат есімдер мен есімдіктердің тіркесі. Аналитикалық жолмен тіркесетін
мұндай сөз тіркестерінде М.Балақаев негізінен сілтеу, сұрау, жинақтау
есімдіктері қолданылатынын айтады. Мысалы: Бұл әрекетті бізсіз де өткерер
мына жігіттер, дотор, жүріңіз, – деп ол Шұғыловтың алдына түсіп, кеңсе
жаққа қарай беттеді (Х.Есенжанов). Бұл сыпат күйлердің атынан емес, бүкіл
болмыс-бітімінен, табиғатынан танылады (М.Мағауин). Сіздің анау Қ деген
танысыңызға алдымен әйелі, артынан ашынасы келді (Ә.Нұршайықов).
Бағыныңқылары есімдіктерден болған зат есімді тіркестер мұнымен ғана
шектелмейді. Есімдіктердің өзге де мағыналық топтары зат есімдермен орын
тәртібі арқылы байланысады. Мысалы: Кейбір тойларда Осы тойға арнап
шығарып едім – деп әлдебір егде адамдар өлеңдерін оқиды (Ә.Нұршайықов).
Ешбір жан тереңіне бойлап, түсініп ұғып болмастай (М.Мағауин).
Мысалы: Ол – Перизат, ойла өзің біл, Не болады болса қор
(А.Құнанбаев). Ақылыңа сөзің сай, Сз – жалын шоқ, біз – бір май
(А.құнанбаев). Синтаксистік қатынастарда баяндауыштық қызметтегі зат
есімдіердегі жіктік жалғауының түсіріліп айтылуынан аналитикалық жолмен
байланысқан сөз тіркестері туындайды. Әдетте бұл жағдайлар тілімізге жат
құбылыс емес.
Сөздердің орын тәртібі тәсілімен байланысуында басыңқы компонентері
есімнен болған сөз тіркестерінің едәуір бөлігін бағынықы компонентері
етістіктерден болған тіркестер құрайды. Бұл туралы М.Балақаев:
Есімшелердің зат есімдермен тіркесуі арқылы анықтауыштық қатынастағы
есімді сөз тіркесі жасалады. ... Мұндай есімді сөз тіркестерінің құрамында
жиі кездесетін есімшелер – -ған, -ген тұлғалар [2.45], – дейді. Қазақ
грамматикасы мен өзге де қазақ тілін зертеу еңбектерінде де тек осындай
есімшелі етістіктерді ғана атап өтеді. Әрине, бұл дау тудырмайтын мәселе.
Мысалы: Олардың бәрі келген кісіге өздерінше үн қатып, жауап берді
(Ә.Нұршайықов). Бөспейтін адам өсепйді (Ә.Нұршайықов). Мұнан түсер пайда да
аз емес (Ә.Тарази). Жалбыраған қияқ мұрты қайыстай қатқан қара кісі –
кәдімгі анау кездегі Байдалы шалдың үйінің отынынын бұтайтын Тұржан
(С.Мұратбеков). Майлин сенің жаныңды сұлуландыра түсетін сиқыр иесі
(Ш.Мұртаза). Өз басынан өткен хал, жақын туыстары бастан кешкен кеп
(М.Мағауин).
Мысалдардағы келген кісі, бөспейтін адам, түсер пайда, бұтайтын Тұржан
тіркестері жалаң етістікден болса, қайыстай қатқан кісі, сұлуландыра
түсетін сиқыр, басынан өткен хал, бастан кешкен кеп тіркестеріндегі
етістіктердің құрамы күрделеніп келген. Мәселен қайыстай қатқан кісі
тіркесіндегі алдыңғы қайыстай сөзін, немесе қатқан сөзін түсіріп айту сөз
тіркесінің мәніне әсер еткен болар еді, қайыстай кісі, қатқан кісі деп
айтуға келмейді. Сондай-ақ сұлуландыра түсетін күрделі етістігі сиқыр
сөзімен байланысқанда оның алғашқысы көсемше формасында жұмсалып, кейінгі
көмекші етістік есімше тұлғасында айтылумен ғана зат есімге тіркесіп тұр.
Ал, басынан өткен хал, бастан кешкен кеп тіркесіндегі етістіктер құранды,
яғни мұнда алғашқы есім сөз шығыс септігімен есімшеге тіркессе, есімше
формаса зат есіммен тіркес құрауды қамтамасыз етеді. Есімшелі сөз
тіркестерінің көптүрлілігін мұнан әрі де жалғастыра беруге болады.
Біздіңше орын тәртібі арқылы зат есімдерге етістіктің есімше
категориясы ғана тіркеспейді. Етістіктердің қатарын олардың тұйық етістік
формаларымен және туынды етістіктермен де толығады деп есептейміз. Мысалы:
Өзен болу үлкен сын, Бақыт емес ол да аса, Теңізге ағып баруға мүмкіндігің
болмаса (М.Шаханов). Мәжілістес жұрт аузына қақпақ қоймасы өз алдына, ала
тер болып, екі ортада адалдық нәсібінен де айырылып отырғанын аздан соң
ғана, іштей тежеліп, сабыр тапқанда аңдады (М.Мағауин). Берілген
мысадлардағы болу көмекші етістігі тұйық етістік формасында тұрып сын зат
есімімен орын тәртібі арқылы байланысады. Ал, мәжілістес жұрт тіркесінде
-тес жұрнағы арқылы жасалған туынды етістік зат есіммен тіркес құрап,
анықтауыштық қатынаста айтылып тұр. -лас -лес (-дас -дес, -тас -тес),
жұрнағының көмегімен есім сөздерден етістіктер жасалатыны мәлім, мсалы;
көршіңмен аралас, жақыныңа жақтас, досыңмен сырлас, т.б. Енді осы сөз
тіркестерін аралас көрші, жақтас жақын, сырлас дос етіп тіркестірер болсақ,
онда туынды етістіктердің есім сөздермен тіркес құрайтынын байқаған болар
едік.
Қырғыз тілін зерттеген Абдыкул Жапар осындай тіркестер қатарына -мақ
-мек жұрнағында келетін келер шақ етістіктерін де жатқызады. Зависимые
компоненты, выраженные именем действия с аффиксом -мак, сочетаются с
главными компонентами словосочетания в оснвном в форме синтаксической связи
примыкания, реже они выступают в форме родительного падежа.
Например: Бармак адам келбей калды. Иштемек киши болуп жатпайт
белеңиз. Человек, который должен был ехать, не пришел. Вы как будто
собирались работать [11.117].
Біздіңше етістіктердің келер шақ жұрнағында тұрып, зат есімдермен
тіркесуі қазақ тіліне де жат құбылыс емес. Олай дейтініміз айтылмақ ой,
істелінбек шаруа, берілмек қаражат, т.б. сияқты сөз тіркесімдері ауызекі
сөйлеу тілінде болсын, көркем шығармалар тілінде болсын кездеседі Мысалы:
Онысы – жас баладан көрі өзі есті кісі болып, ескермек нәрсесі жоқсып,
қайғылы кісі болғансығаны (А.Құнанбаев). Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп
адам саумақ - өнерсіз иттің ісі (А.Құнанбаев).
Аналитикалық жолмен байланысқан зат есімді тіркестердің бағыныңқылары
үстеу сөздерден де жасалады. Алайда бұлар алдыңғыларға қарағанда сирек. Бұл
біріншіден, үстеулердің синтаксистік қасиеттеріне байланысты болса,
екіншіден, олардың сан жағынан тілімізде аз болуынан деп санаймыз. Қазір
тілімізде бүгінгі жас, қазір студент сияқты тіркестердің бар екендігі
айтылып та жүр. Кейбір фактілерге қарағанда, үстеулердің есімдермен
тіркесі бертінде пайда болған құбылыс. ... Алайда үстеулер кез келген зат
есіммен тіркесе бермейді. Олар көбінесе амалға қатысты айтылатын зат
есімдермен жиі тіркес құрады. Зат есімдермен жиі тіркесетіндер: мезгіл,
күшейткіш, мөлшер үстеулер [1.619]. Зат есімдермен тіркесетін үстеулердің
қатарына қимыл-сын үстеулерін де қосуға болады. Мысалы: – Орыс бек – деген
Қадырғали баяу дауыспен, мейлінше сыпайы сөйлеуге тырысып (М.Мағауин).
Сөйтіп ауылға келісімен Карл мен шешесі даярлап қойған басқа үйлерге
бұрымастан тура Манардаң қарсы үйлеріне барып кіреді (С.Мұратбеков).
Зат есімдерге орын тәрібімен байлансқан үстеу сөздерден гөрі еліктеуіш
сөздер жиі ұшырасады. Мысалы: Екеуі кәннің үстінде күбір-күбір әңгімелері
таусылар емес (С.Мұратбеков). Ішіне сабақ тыққан, қозғап қалса, бұрқ-бұрқ
шаң көтерілетін төсеніш жамылғы бар (Р.Нұрғали). Дүсір-дүсір тұяқ дыбысынан
ештеңе естілмейді (Ә.Кекілбайұлы).
Сын есімдер басыңқы компоненте жұмсалып орын тәртібі арқылы өзге
сөздермен сөз тіркестерін құрайды. Алайда бұл құбылыс зат есімдер мен
етістіктерге қарағанда сирек кездеседі. Мысалы: Аспан сұп-сұр. Ауа дымқыл.
Тыстан үйге ауыр ылғал иісі келеді (Х.Есенжанов). Сендерден айырған сұм
тағдыр нетке опасыз (С.Мұратбеков). Құрдастардың әзілі орынды (М.Мағауин).
Дәл нағашыларымның ішіндегі үлкедеріне екі кебеже сүр де әкелгізген
(М.Әуезов). Мсалдардан көріп отырғанымыздай аспан сұп-сұр, ауа дымқыл,
тағдыр опасыз, әзілі орынды тіркестерінде зат есімдер мен сын есімдер орын
тәртібі арқылы байланысып тұр. Ал екі кебеже сүр тіркесінде сын есімге сан
есім мен зат есім қоса қабаттасып тіркескен. Өлшем мағынасында жұмсалатын
тіркестердің ара жігін ашып бөлуге келмейді.
Мұндай аналитикалық тіркестерде сын есімдер мен сын есімдер де
байланыса алады. Тіл дамуына сәкес ондағы сөздердің қолданылу аясы кеңейіп,
нәтижесінде сөздердің байланысу қабілеті артады. Сын есімдер негізінен зат
есімдердің қасиеттерін анықтау арқылы олармен сабақтаса байланысатын болса,
қазіргі тілімізде сапалық сын есімдердің өзі бір-бірімен бағыныңқылық
қатынаста жұмсалып, бір сөз тіркесінің құрамында жұмсала алады. Мысалы:
Биылғы қыс жайлы боп, жақсы өткен, сүр мол (М.Әуезов). Асудан ретін тауып
бір асса, соның ар жағы кең жазық (С.Мұратбеков). Шыңғырып бұлқынған жас
асаулар, түздің тағысындай арпалысса да, бастарына тегіс ноқта киіп,
мойындарынан қосақталып, Қазбалаға кетті (М.Әуезов). Көбегеннің даусы
керемет зарлы (С.Мұратбеков).
Осы тәріздес, яғни басыңқылары сын есім болғанда оларға сан есім,
есімдік, етістік, үстеу сөздер де орын тәртібі арқылы байланыса алады.
Мысалы: Жетегінде жылқы, қосақтастыра алыпты, бірі жирен, екіншісі құла
(М.Әуезов). – Әй, мынаның астына мінген аты қисық па, әлде өзі қисық па –
деді Иван ақсия күліп (С.Мұратбеков). Саятқа шыққан әскер тегіс жарақты
(М.Мағауин). Тіптен мұны күрес деп атаудың өзі артық (Д.Исабеков). Қаны
қашқан жүдеу өңді, тіптен кісінің бетіне қарай алмайтын ұяң (М.Мағауин).
Орынбасар қопаң ете түсті, түптің түбінде қырманда жалғыз дән шірісе жауап
берер өз басы, қазір сөйлеп қалғаны жақсы (Р.Нұрғали). Жоғары сапалы
өнімдерін мақтасып мәз (Ә.Тарази). Көз жанары бұлыңғыр күзгі аспан сияқты
кіртиіп мүлде жансыз қарайды, көкшіл ме, қоңыр ма, сарғыш па – айырып
болмайды (С.Мұратбеков).
Зат есімдердегідей емес, басыңқы компонент сын есімнен болғанда оларға
орын тәртібі арқала еліктеуіштер тіркеспейді, жалпы бұл пікірді сан
есімдерге де қатысты айтуға болады.
Сан есімдердің басыңқы компоненте жұмсалып, өзге сөздермен орын
тәртібі арқылы тіркес құрауы. Мысалы: Сап түзеп, алға түскен қарулы, атты
стрелецтер төрт-төртен (М.Мағауин). Алдыңғы бәйге түйе бастаған тоғыз,
екінші жамбы бастаған тоғыз (М.Әуезов). Өйткені картаның жасы мұсылман
дінінен гөрі үлкедеу болуы ғажап емес. Бұл бір (Қ.Мырза Әли). Мсалдардағы
бірінші тіркете бағыныңқы зат есім, кейінгі екеуде есімше, ал соңғысында
есімдік болып тұр.
Есімдіктердің сөз тіркесінде басыңқы компоненте болып, зат есім, сын
есім, етістік, үстеу сөздермен орын тәртібі арқылы байланысы. Мысалы:
Бөжейдің аруағына арналған соңғы дауыс, соңғы көз жас осы (М.Әезов).
Көңілді бір көтеріп тастадың, үй осы, келіп тұр (С.Мұратбеков). Елшіліктің
құқығы қаншалық, мақсат қандай (М.Мағауин). Міне, төңірегін аяғынан тік
тұрғызып, Ресейді дүрліктірген Высоцкийдің істегені осы (Қ.Мырза Әли).
Қайдан білейін, ылғи осы ғой мінезің (Р.Нұрғали).
Біз қарастырып отырған сөздердің орын тәртібі арқылы байланысында зат
есімдерден кейінгі саны жағынан көп, өте жиі қолданылатыны етістіктердің
басыңқы компонентерде жұмсалуы. Бұл мәселе төңірегінде әу бастан-ақ айтылып
келеді. Синтаксисті зерттеушілердің қай-қайсысы болмасын бұл мәселеге
тоқталмай өткені жоқ. Мұндай тіркестердің бағыныңқылары зат есім, сын есім,
сан есім, есімдік, етістік, үстеу, еліктеуіш сөздер болып жұмсала береді.
Мысалы: Өйткені, бірен саран азаматтар емес бүкіл халық көшіп қонып жүрген
жер (Қ.Мырза Әли). Хакім мен Зағипаның арасындағы ғашықтық жайлаудағы елге
тегіс жайылды (Х.Есенжанов). Сенен үлкен дәме ғып, бата берген еді-ау
(М.Әуезов). Қазтуған жырау әсем көсілген жорғадай толғауын емін-еркін
бастап кетті (І.Есенберлин). Исі бозаға ұқсас әлденендей жеміс дәмі бар
сусын да жақсы ішілді (М.Мағауин). Сөздерін тыңдап келе жатқан Абай Ерболға
ықыласпен қарап, әлденеден ыстық көре бастады (М.Әуезов). Қаруы қатты,
қарымы ұзын шықты (М.Мағауин). Басында жүздеп келген қонақтар күн батар
шақта мыңға жетіп, одан да асып барады (М.Әуезов). Мен бұрын балалардан
естігенім болмаса Көбегеннің жырын бірінші тыңдауым еді, даусының сәл
жарықшағы бар, шырылдаған зарлы екен, а дегеннен төбе құйқаңды шымырлата
жөнеледі (С.Мұратбеков). Ел ағасымыз деп дүзеңгі бауды төрт бүктеп біз
жүрміз (К.Сегізбай). Қашан әбден біліп, үмітін үзген кезде, өзге жаққа
барып, жатты өз қылып, үйір боларлық қайрат, жалын сөніп те қалған екен
(А.Құнанбаев). Оның сөзін тыңдап тұрған кісі шынында да ешбір күмән
келтірместей (Х.Есенжанов). Нғып жыладың деп оларды ешкім сөккен де жоқ
(Д.Исабеков). Жоғарыдағы етістікті тіркестердің бағыныңқылары есім
сөздерден болған, олардың әртүрлілігі етістіктердің өзге сөздермен орын
тәртібі арқылы байланысуының өте ауқымды екенін дәлелдейді.
Мұндай етістікті тіркестердің қатарында тұйық етістік формалары да
бағыныңқы компоненте жұмсалып тіркес құра алады. Мысалы: Азғана көлемге көп
дүниені сыйғызып жіберу қас шебердің ғана қолынан келеді (Ш.Мұртаза). Енді
жігіт жауабын сабырсыздана күткендей – тамақ кернеу, сыбырласу, қозғалып
қою жиіленді (Х.Есенжанов).
Етістіктер мен етістіктердің орын тәртібі арқылы байланысында
негізінен олардың есімше, көсемше формаларында жұмсалу айтылады. Мысалы:
Бұл тармақты тек қана былай деп түсіну керек деп кесіп айта алмайсың
(Қ.Мырза Әли).
Етістікті сөз тіркестерінде табыс септіктердің түсіріліп айтылуының
нәтижесінде сөз тіркесінің байланысу тәсілдерінің синтетикалық түрінен
аналитикалық түріне өтеді. Осы жағдай көбінесе газет оқып жатыр, қымыз
құйып отырған тәріздес бағыныңқылары зат есімдерден болған сөз тіркестеріне
қатысты айтылып жүр. Осындай амал-тәсілдердеің нәтижесінде құранды
етістіктер де жасалынатыны мәлім. Алайда септік жалғауларының түсіріліп
айтылуы тек зат есімдерге ғана тән болмаса керек. Мысалы: Мұнан әрі ол
ештеңе деген жоқ, жұрт та қазбалап ештеңе сұраған жоқ (С.Мұратбеков).
Мысалдан байқағанымыздай есімдікке жалғануы тиіс табыс септігі түсіп
қалған, әрі одан сөз тіркесінің мазмұны солғындап тұрған жоқ. Сөз байланысы
синтетикалық тәсілден аналитикалыққа ауысқан.
Септік жалғауларының түсіріліп айтылуы тек табыс септіктерінде ғана
емес шығыс, жатыс септіктерінде де кездеседі. Мысалы: – Қай ру боласың? –
деді Шернияз (Шешендік сөз). Енді қыс суығына шейін қоң жиып алсын деп,
оларды біржола қоя беріп, осы Шыңғыс асысымен күз мінетін, қыс мінетін
аттарды ұстасқан еді (М.Әуезов). Арба айдау қыс қиындай түседі; жол тайғақ,
қар қасат, өгіздің аяңы өндірмейді, арба сынады, артқаның ауады – азабы
толып жатыр (Б.Нұржекеев). Сөз тіркестерінің мұндай түрлерінің қолданылуы
аналитикалық тәсілдердің аясын кеңейте түседі.

2. Көмекші сөздердің сөз бен сөзді байланыстыруы

Сөз бен сөздің өзара синтаксистік қатынасқа түсуіндегі аналитикалық
жомен байланысу тәсілдерінің бірі – көмекші сөздер. Д.С.Маслов көмекші
сөздердің маңызын айта келіп: синтаксические служебные слова, обслуживают
словосочетания [ .219], – дейді. Сөз тіркестерінің аясының кеңейуіне толық
мағыналы сөздермен бірге көмекші сөздердің де қатысы барлығы орыс, түркі
тілдерінде ғана емес, неміс, ағылшын тілдерін зерттеушілер еңбектерінде
нақтылаған. Ал, қазақ тіліндегі көмекші сөздердің негізгі мәні, шығу
тарихы, тіркес құрауы А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, М.Балақаев, А.Ысқақов,
Т.Қордабев, Т.Сайранбаев, Р.Әміров, т.б. еңбектерінде қарастырылған.
Сөз тіркестерінің аясының кеңейтуде көмекші сөздердің қызметі олардың
мынандай ерекшеліктерімен байланысты:
• белгілі мағынасы жоқ сөз таптарына қатысы,
• өзіндік синтаксистік қызметі жоқ, бірақ басқа сөздермен
тіркескеде ондай қызмет атқаруы,
• морфологиялық өзгеріс болады, кейде болмайды,
• бағыныңқы – басыңқы қызметтерде жұмсалады,
• басқа сөздермен тіркескен кезде оны грамматикалық жағынан өзіне
бағындырады,
• толық мағыналы сөздердің мағыналық мәндерін айқындауда басты
тұлғаға айналады.
Осы уақытқа дейінгі зерттеулерде аналитикалық байланысу тәсілінің бір
түрі ретінде сөздердің шылаулар арқылы тіркесуі берілген. Брақ сөз
тіркестеріндегі сөз бен сөз тек шылаулар арқылы байланысады ма? Осы
мәселеге келгенде қазақ тіл білімінің синтаксис саласын зерттеуші
ғалымдардың пікірлерінде әртүрлі көзқарастар бар. Қазақ тіліндегі сөз
тіркестерін алғаш жүйелі түрде жан-жақты зерттеген М.Балақаев шылаумен
қатар сөз тіркесінің аясына көмекші есімдерді де қосады [ .81]. Ал
профессор Т.Сайрамбаев бұлардың қатарына көмекші етістік, модаль сөздерді
де жатқызады [ .59].
Жалпы негізгі сөзбен көмекші сөздің тіркесі тіл білімінде түйдекті
тіркес деп аталатыны белгілі. Бірақ Р.Блюмель, Н.К.Дмитрев,
А.П.Поцелуевский сияқты бірқатар ғалымдар негізгі сөз бен көмекші сөздің
тіркесін дербес тіркес деп қарастырған болатын. О.Бехагел кейде сөз тіркесі
деп қарастырса, кейде оның бір сыңары деп біледі. Синтаксис мамандарының
арасында көмекші сөздерді морфологиядан гөрі синтаксисте қарау керек дерен
пікірлер де бар. Шынында көмекші сөдердің өзіндік ерекшеліктері
морфологияда егжей-тегжейлі ашыла алмайды. Оларды контекс ішінде қарап,
синтаксистік қатынастарға қатысын аша түсу – көмекші сөздердің тіліміздегі
рөлін айқындайды.
Сонымен аналитикалық конструкциядағы байланыстарда шылаулар, көмекші
есімдер, көмекші етістіктер мен модаль сөздердің маңызы зор. Әу баста
көмекші сөздердің дербес лексикалық мағынасы болған, кейін келе
көмескіленіп, яғни сөз тіркестерінің бір сыңары болудан қалады да, өзінің
алдыңғы сөзінің мағынасын нақтылап, өзге сөзбен байланысуын қамтамасыз ету
міндетін атқарумен шектеледі. В.М.Жирмунскидің айтуынша, грамматикалану
көмекші сөздің алғашқы нақтылы лексикалық мағынадан абстракциялануяның
нәтижесі болып саналады.
Аналитикалық конструкциялар туралы мәселе профессор М.Гухман еңбегінде
неміс тілінің деректері негізінде баяндалады. Ол аналитикалық
конструкцияларды жартылай сөз деген терминмен көмекші сөз деген мағынада
деп таниды. Оның пікірінше, аналитикалық конструкциялардың
ажыратылмайтындығы, бүтіндігі лкесикалық жақтан да, грамматикалық жақтан да
көрінеді. М.Гухман неміс тіліндегі етістіктердің аналитикалық
конструкциясына тән төрт белгіні атайды. Ол белгілер: аналитикалық
конструкцияның сыңарларының өзара тығыз байланыстылығы, бөлініп
ажыратылмайтындығы; бөлініп ажыратылмауға негізделген идиомалылығы;
барлық етістіктердің лексикалық жүйесін түгел қамтиды; етістіктердің өзара
шарттас формаларының жүйесіне парадигмалақ қатардың элементі ретінде
енетіндігі. Кейбір зерттеушілер бұл белгілердің үстіне қосымша бесінші
белгі ретінде көмекші сөздегі әлсіз екпіннің атауыш сөздегі күшті екпінге
бағынышты болатындағын айтады [.90].
Профессор В.Н.Ярцева аналитикалық конструкция туралы мәселені ағылшын
тіліндегі даректердің негізінеде зерттей келіп, аналитикалық конструкцияға
тән басты белгілердің қатарына оның тұрақтылығын, етістіктер жүйесін түгел
қамтитындығын, парадигма жүйесіне енетіндігін жатқызады [.122].
Түркі тілдерінде сөздердің аналитикалық формасы, соның ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер
Тұрлаулы мүшелерді жаңа әдіс-тәсілдер арқылы оқыту жолдары
Итерациялық тәсілдер
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі
Эндоскопиялық тәсілдер
Аналитикалық химия
Аналитикалық химия және экология.
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты
Одағай сөздердің этимологиялық негіздері
Сөздердің тіркесу тәсілдерінің байланысу формалары
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь