Адам өлтіру қылмысын тергеуде арнайы білімдерді қолдану туралы ақпарат

Кіріспе 2 б.

1. Қылмыстық сот ісін жүргізуде арнайы білімдерді қолданудың түсінігі 6 б.

2. Кісі өлтіру қылмысын тергеудегі арнайы білімдерді пайдаланудың нысандары 12 б.

3. Сот сараптамасы арнайы білімдерді пайдаланудың негізгі нысаны
ретінде 24 б.
3.1. Криминалистік сараптама 26 б.
3.2. Сот медициналық сараптама 29 б.
3.3. Сот психиатриялық сараптама 32 б.

4. Кісі өлтіру қылмыстарын тергеуде сот сараптамасын тағайындау және жүргізу 36 б.

5. Кісі өлтіру қылмыстарын тергеуде мамандардың арнайы білімдерін пайдалану 44 б.

6. Арнайы білімі бар тұлғалардың білімдерін басқа нысандарда пайдалануға байланысты заңнаманы жетілдірудің проблемалары 48 б.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеу мәселесінің өзектілігі. Қазақстан Республикасы өзін өзінің жоғарғы құндылықтары адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары болып табылатын демократиялы, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет деп жариялаған. Құқықтық мемлекетті құру жолындағы мемлекеттің алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі ол құқықтық саясатты дамыту, яғни азаматтардың құқықтарын қорғайтын және олардың жүзеге асырылуына жағдай жасайтын заңдарды дамыту болып табылады. Сондай- ақ, Қазақстан Республикасының Конституциясы азаматтардың игіліктерінің, олардың мүдделерінің толықтай қорғалып, демократиялық құқықтары мен бостандықтарының жан-жақты кепілдендірілуіне бағытталып, оның сақталуын барлық мемлекеттік органдардың, қоғамдық ұйымдар мен лауазымды тұлғалардың басты міндеті ретінде бекітеді. Қазақстан Республикасының Конституциясында азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетін, өмірі мен денсаулығын, өзінің мүлкі мен бостандығын сот тәртібінде қорғау құқығы бекімін тапқан (Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабы). Осы сот тәртібінде арнайы білімі бар тұлғалардың арнайы білімін пайдалана отырып зерттеу жүргізу арқылы дәлелдемелердің қайнар көзі болып табылатын мәліметтерді алу құқығы да берілген.
Алдын-ала тергеуде және сот процессінде арнайы білім және арнайы ғылыми білім негізінде шешілуге жататын сұрақтар кездесіп жатады. Бұл сұрақтардың шешімі тергеліп жатқан қылмыстық істің шешілу барысына әсер етеді.
Әсіресе кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында арнайы білімдерді қолданудың маңызы зор. Себебі кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында туындайтын сұрақтарға, яғни, адам қай уақытта өлген, өлу себебі не, адамның алғашқы жатқан қалпы өзгерген ба, оны қандай қарудан және қандай қашықтықтан атқан деген сияқты тағы да басқа сұрақтарға жай адамның жауап беруі мүмкін емес, ал бұл сұрақтардың жауабын табу қылмыстық істі шешу үшін өте маңызды, яғни, бұл сезікті тұлғаны кінәлі немесе кінәлі емес деп тануға өз септігін тигізеді. Бұл сұрақтардың жауабын біз арнайы және арнайы ғылыми білімді пайдалану арқылы, яғни сот-медициналық сараптамасын тағайындау арқылы сарапшының берген қорытындысынан аламыз.
1. Эйсман А.А. Заключение эксперта (структура и научное обоснование). М.: Юрид. лит., 1967.
2. Орлов Ю.К. Заключение эксперта и его оценка (по уголовным делам):Учебное пособие. М.: Юрист, 1995.
3. Махов В.Н. Использование знаний сведущих лиц при расследовании преступлений. М.: РУДН, 2000.
4. Надгорный Г.М. Соотношение специальных и юридических знаний // Криминалистика и судебная экспертиза. Киев, 1984.
5. Грамович Г.И. Научно-технические средства: современное состояние, эффективность использования в раскрытии и расследовании преступлений. Учебное пособие. Минск, 1989.
6. Селина Е.В. Применение специальных познаний в уголовном процессе. М.: Юрлитинформ, 2002.
7. Шиканов В.И. Актуальные вопросы уголовного судопроизводства и криминалистики в условиях современного научно-технического прогресса. Иркутск, 1978.
8. Владимиров Л.Е. Учение об уголовных доказательствах. Части Общая и Особенная. СПб., 1910.
9. Сорокотягин И.Н. Использование специальных знаний в проверочной и организационной деятельности следователя. Свердловск, 1989.
10. Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. В 2 т. Основные положения науки советского уголовного процесса. Т. 1. М.,1968.
11. Петрухин И.Д. Экспертиза как средство доказывания в советском уголовном процессе. М., 1964.
12. Поврезнюк Г.И. Судебная экспертиза, //практическое пособие. Алматы, 1999.
13. Бычкова С.Ф. Организация назначение и производства судебной экспертизы. Алматы: Жеті жарғы,1999.
14. Вареникова С.П. Применение специальных знаний в уголовном судопроизводстве Республики Казахстан. Алматы, 2004.
15. Галкин В.М. Средства доказывания в уголовном процессе. М., 1968.
16. Реферативный сборник ВНИИ советского законодательства. Законодательство зарубежных стран. М., 1985.
17. Машленко И.Ф. Проблема допустимости доказательств в уголовном процессе США: Автореф. дис. канд. юрид. наук. М., 1988.
18. Арсеньев В.Д., Заболоцкий В.Г. Использование специальных знаний при установлении фактических обстоятельств уголовного дела. Красноярск, 1986.
19. Дулов А.В. Вопросы теории судебной экспертизы в советском уголовном процессе. Минск,1959.
20. Пошюнас П.К. Научные основы судебной ревизии и судебно-медицинских экспертиз: Дис. докт. юрид. наук. Вильнюс, 1989.
21. Социалистическое право, 1975.
22. Аверьянова Т.В., Белкин Р.С., Корухов Ю.Г., Россинская Е.Р. Криминалистика. М.: НОРМА, 2000.
23. Аубакиров А., Ким Э. Криминалистическая экспертиза материалов и веществ: Учебное пособие Алматы: ВШП “Әділет”, 2001.
24. Аубакиров А.Ф., Гинзбург А.Я. Криминалистика: криминалистическая тактика. Алматы: Глобус, 2003.
25. Занин А.М., Майлис Н.П. Судебная экспертиза. М.: 2002.
26. Значение экспертизы в расследовании преступлений: Учебно-методическое пособие. Караганда: Караганд. Высшая школа МВД СССР, 1991.
27. Криминалистика. Под ред. д.ю.н., проф. Н.П. Яблоков. М.: Бек, 1997.
28. Криминалистика. Под ред. И.Ф. Герасимова, Л.Я. Драпкина. М.: “Высшая школа” 1994.
29. Криминалистика: криминалистическая техника. Под ред. д.ю.н., проф. А.Ф. Аубакирова. Алматы: Аркайм, 2002.
30. Крылов И.Ф. Судебная экспертиза в уголовном процессе. Л., 1965.
31. Лэй Т. Судебная экспертиза в уголовном процессе КНР и СССР (опыт сравнительного анализа). Воронеж: Изд-во ВГУ,1992.
32. Поврезнюк Г.И. Судебная экспертиза. Подготовка и назначение в уголовном и гражданском процессах: Практическое пособие. Алматы: ТОО “Аян Адет”. 1999.
33. Применение специальных знаний при расследовании дел о поджогах: Дисс. к.ю.н. / А.Г. Нам; Науч. Рук-ль: д.ю.н. С.Ф.Бычкова, 2003.
34. Россинская Е.Р. Профессия-эксперт. М.: Юристь, 1999.
35. Теория и практика судебной экспертизы /Сост. к.ю.н. А.В. Пахомов. СПб.:Питер, 2003.
36. Энциклопедия судебной экспертизы / Под ред. д.ю.н., проф. Т.В. Аверьяновой и д.ю.н., проф. Е.Р. Россинской. М.:Юрист, 1999.
        
        Жоспар:
Адам өлтіру қылмысын тергеуде арнайы білімдерді қолдану. ДИПЛОМ
Кіріспе
2 ... ... сот ісін ... ... ... қолданудың түсінігі 6
б.
2. Кісі ... ... ... арнайы білімдерді пайдаланудың нысандары
12 б.
3. Сот сараптамасы арнайы білімдерді пайдаланудың негізгі нысаны
ретінде
24 б.
3.1. ... ... ... Сот ... ... ... Сот ... ... ... Кісі ... қылмыстарын тергеуде сот сараптамасын тағайындау және
жүргізу
36 б.
5. Кісі ... ... ... ... ... ... ... б.
6. Арнайы білімі бар тұлғалардың білімдерін ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Зерттеу мәселесінің өзектілігі. Қазақстан Республикасы өзін өзінің
жоғарғы құндылықтары адам, оның өмірі, құқықтары мен ... ... ... зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет деп
жариялаған. Құқықтық мемлекетті құру жолындағы мемлекеттің алдында ... ... бірі ол ... саясатты дамыту, яғни азаматтардың
құқықтарын қорғайтын және олардың жүзеге асырылуына ... ... ... ... ... Сондай- ақ, Қазақстан Республикасының
Конституциясы азаматтардың игіліктерінің, ... ... ... ... ... мен ... жан-жақты
кепілдендірілуіне бағытталып, оның ... ... ... қоғамдық ұйымдар мен лауазымды тұлғалардың басты ... ... ... ... ... азаматтардың
ар-намысы мен қадір-қасиетін, өмірі мен денсаулығын, ... ... ... сот ... ... ... бекімін тапқан (Қазақстан
Республикасы Конституциясының 12-бабы). Осы сот тәртібінде ... ... ... ... білімін пайдалана отырып зерттеу жүргізу арқылы
дәлелдемелердің қайнар көзі болып табылатын ... алу ... ... тергеуде және сот процессінде арнайы білім және ... ... ... шешілуге жататын сұрақтар кездесіп жатады. Бұл
сұрақтардың шешімі тергеліп жатқан ... ... ... ... ... кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында ... ... ... зор. ... кісі ... қылмысын тергеу барысында
туындайтын сұрақтарға, яғни, адам қай уақытта өлген, өлу ... не, ... ... ... ... ба, оны ... қарудан және қандай
қашықтықтан атқан деген сияқты тағы да ... ... жай ... ... мүмкін емес, ал бұл сұрақтардың жауабын табу қылмыстық істі шешу үшін
өте маңызды, ... бұл ... ... ... немесе кінәлі емес деп тануға
өз септігін тигізеді. Бұл сұрақтардың жауабын біз арнайы және ... ... ... ... яғни ... сараптамасын тағайындау
арқылы сарапшының берген қорытындысынан аламыз.
Алдын-ала тергеудің мақсаты ол қылмыстық істі ... ... ... ашу ... табылатыны баршамызға аян, ал сот сараптамасы ... ... ... осы ... ... ... өз септігін тигізеді.
Бұл жұмыста негізінен қазіргі таңдағы арнайы ... ... ... жіберілетін қателіктер, соған байланысты заңнаманы
жетілдіру мәселелері, ... ... ... ... да ... ... бекіту және тағы басқа шешімін таппай жүрген мәселелер қаралады.
Сонымен, зерттеу жұмысының өзектілігін бұл институттың дәләлдемелік
маңызы бар ... ... ... жолы екендігімен және бұл
институттың алдын-ала тергеудің және сот отырысының кез келген ... әділ ... ... ... ... ... ... болады.
Жұмыстың мақсаты туралы айтар болсақ, ... ... кісі ... ... ... барысындағы арнайы білімді
қолдану институтының мәнін зерттеп, оған құқықтық ... баға ... ... ... ... ... жетілдіру жолдарын ұсыну
болып табылады.
Зертеу жұмысының негізгі міндеттері:
- Арнайы білім институтының мәнін ашу және оның ... ... Кісі ... ... тергеудегі арнайы білімдерді пайдаланудың
нысандарын айқындау;
- Кісі өлтіру қылмыстарын тергеуде сот сараптамаларын тағайындау ... ... ... Кісі ... ... ... ... арнайы білімдерін
пайдалану мәселесін қарастыру.
- Қолданыстағы ... іс ... ... ... ... нормаларға талдау жасау;
- Арнайы білімі бар тұлғалардың білімдерін басқа нысандарда пайдалануға
байланысты заңнаманы жетілдірудің проблемаларына тоқталу.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ұсынылып отырған
зерттеу жұмысындағы жаңалық – қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңнамасы
бойынша туындап жүрген ... ... ... ... оларды шешу
жолдарын ұсыну болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс
жүргізу ... ... ... ... ... мәселесі аз көтерілген
жоқ. Қазақстандық ғалымдардың ішінен бұл мәселеге назарын салып, оның
проблемалы ... ... ... ... қатарына Гинзбург А.Я.,
Аубакиров А.Ф., Поврезнюк Г.И., ... ... С.Ф. ... ... ... Бұл ... ресейлік авторлардың, оның
ішінде Махов В.Н., ... И.Ф., ... Ю.К. ... ... да ... ... жоқ.
Бұл зерттеу жұмысының құрылымы кіріспеден, алты тараудан және
қорытындыдан тұрады. Кіріспе ... ... ... өзектілігі,
маңызы, мазмұны, мақсаттары мен міндеттері ашылады.
Бірінші тарау “Қылмыстық сот ісін жүргізуде арнайы ... ... деп ... Бұл тарауда арнайы білімнің түсінігі,
жалпы білімнен айырмашылығы, арнайы білімдерді жіктеу мәселелері, ... ... ... ... ... ... ... тарауы “Кісі өлтіру қылмыстарын тергеудегі
арнайы білімдерді пайдаланудың нысандары” деген атауға ие. Бұл тарауда біз
арнайы білімді пайдаланудың ... ... ... ... ... тарауда негізінен тергеушінің, прокурордың, соттың өздерінің арнайы
білімдерін тікелей пайдалануы деген ... аса ... ... ... ... ... ... пайдаланудың негізгі нысаны
ретінде” деген атауға ие ... ... ... ... ... ... ... және сот-психиатриялық сараптама деген
үш бөлімнен тұрады. Аталған ... біз сот ... ... ... мен мазмұнын ашамыз.
Зерттеу жұмысының үшінші тарауы “Кісі өлтіру қылмыстарын тергеуде
сот сараптамасын тағайындау және жүргізу” деп ... Бұл ... ... ... ... тұрғанындай сот сараптамасын тағайындау және
жүргізу мәселелеріне тоқталамыз.
Бесінші тарау “Кісі өлтіру қылмыстарын тергеуде ... ... ... деп ... Бұл жерде мамандардың құқықтары мен
міндеттері, өкілеттіктері және тағы басқалары қарастырылады.
“Арнайы білімі бар ... ... ... нысандарда
пайдалануға байланысты заңнаманы жетілдірудің проблемалары”деп аталатын
зерттеу жұмысының алтыншы тарауында ... ... ... ... ... сот ісін жүргізуде арнайы білімдерді
қолданудың түсінігі.
“Арнайы білім” дегеннің іс жүргізушілік түсінігі ҚР ҚІЖК-нің ... ... ... кәсіби оқудың не белгілі бір мамандық бойынша жұмыс
істеудің нәтижесінде алған, қылмыстық сот ісін ... ... ... емес ... ретінде анықталған.
Арнайы білімдердің түсінігін саралай ... ... заң және ... ... ... ... білімге тек қана
белгілі бір тұлғаларға тиесілі білімдерді ғана жатқызады:“Бұл жалпыға мәлім
емес,жалпының қолы жете ... және ... ... ... ... бұл мамандардың шектелген ... ғана ... ... ... терең білім,биология саласындағы маман үшін
арнайы білім болып табылатындығы сөзсіз және ... ... ... ... мен ... ... арасындағы
айырмашылық тікелей көрсетілмеген.Бұл тұрғыда ғалымдардың арасында дау бар.
Ю.К.Орлов ... ... ... жұртқа белгілі біліменен келесідей
ажыратады: “Арнайы білім ретінде жалпы білім беру және ... ... ... шығатын,тұлғалардың кейбіріне ғана тиесілі білімді
танимыз.Арнайы білімдер ... ... пен ... ... нәтижесінде
қалыптасады.Арнайы білімдердің түсінігі,олардың жалпыға ... ... ... даму ... ... ... көлеміне
байланысты болып келеді[2]”.
Жалпыға мәлім білім ретінде азаматтардың жалпы дайындық нәтижесінде
ие болатын білімдерін және әлеуметтік өмірде жиі ... ... ... ... ... пен ... ерекшелігі ретінде
олардың ғылыми мәліметтерге және тәжірибелік дағдыға негізделгенін ... ... ... соттардың, прокурорлардың, тергеушілер мен
анықтаушылардың сот өндірісін жүзеге асырушы ... ... ... білімдерін пайдалана отырып қалыптасқан жағдайға баға беруінің
өзін арнайы білім деп ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізудегі арнайы білімге
жатқызу даулы мәселелелердің бірі болып ... ... ... ... ... бере ... ... тергеуші мен сотқа кәсіби болып табылатын және қылмыстарды тергеу
және қылмыстық істерді сотта қарау ... ... ... ... тастайды[3]. Дегенменен, В.С.Лисиченко, В.В.Циркаль В.И.Шикановтың,
В.Я.Колдиннің, В.И.Гончаренконың “арнайы білімнің қолданылуының анағұрлым
маңызды ... оны ... ... істерді анықтау, бекіту және
зерттеуде өзінің процессуалдық құқықтарын пайдалана отырып, заңның талабына
сай істің мән-жағдайын зерттеуде анық ... ... ... ... ретінде, біздіңше, қылмыстық сот ісін жүргізуші
жауапты тұлғалардың жасалған қылмыстарды зерттеу методикасын таңдау ... ... ... мен іс ... нормаларды орындауы бойынша
қолданатын білімдері болып табылады. Аталған тізімдегі білімдер тергеу мен
сот өндірісін жүргізуші тұлғалардың мамандығын ... ... ... болып табылады.
Г.М.Надгорный арнайы білім мен кәсіптік дайындық пен қызметтің
арасындағы байланысқа назар ... Ол ... ... ... ... анықтаманы ұсынады: “Арнайы білім – бұл ғылыми ... ... ... ... ... ... саласындағы, сонымен қатар басқа да бір мамандықтармен айналысу
үшін қажетті білімдердің жиынтығы[5]”.
Арнайы білімдердің ... ... ... ... ... ... Г.И.Грамович ұсынады. Оған ... іс ... ... ... білімдер дегеніміз адамның
белгілі бір ... ... ... ... салдарынан қалыптасқан (бұл
тұста, материалдық және процессуалдық құқық ... ... ... ... мен тергеуде қолданылатын және арнайы техниканы
пайдалану үшін қажетті жүйеленген ғылыми білімдер[6]”.
Жоғарыда айтылған арнайы ... мен ... ... ... ... ... ... ғылымда арнайы білімдер мен ... ... ара ... ... қиын. Адамдардың жалпыға мәлім білімдерінің
оның танымдық мүмкіндіктері мен қабілетінің, ... ... ... ... байланысты арнайы білімдер арнайы емес ... еніп ... ... ... ... ... білімдер мен арнайы ғылыми білімдердің
арасында ешқандай айырмашылықтар жоқ деген ... ... ... ... тек қана сарапшының қызметіне ғана тән болып келеді. Бірақ ... ... үшін ... ғылыми білімдердің бар болуы міндетті шарт
болып табылады. Дегенмен маман мен тергеушіге қатысты ... шарт ... ... ... сот ... жүзеге асыру үшін арнайы білімдердің
қажет екендігімен дауласпаймыз, бірақ біздіңше ол тұста ... тек ... болу ... келісе алмаймыз. Қылмыстық істерді
тергеу кезінде тергеуші немесе сотта кейбір мәселелерді шешу үшін ... емес ... мен ... ие ... тарту қажеттілігі пайда болуы
мүмкін.
Ал енді арнайы білімдерді жіктеуге ... ... бұны да әр ... ... ... процесте қолданылуға жататын арнайы
білімдердің жан-жақтылығын ескере ... ... ... ... ұсынады:
1) адамның жай-күйі туралы арнайы ілімдер, бұл дегеніміз қылмыстық сот ісін
жүргізуге ... ... ... қамтамасыз ету заң шығарушының,
соттың, құқық қорғау органдарының ... ең ... ... табылады;
2) әлеуметтік саладағы арнайы білімдер;
3) криминалистік арнайы білімдер, өйткені оларды сот ... ... бір ... ... деп ... ... салалардағы арнайы білімдер.
Арнайы білімдерді жоғарыда көрсетілгендей зерттеуден бөлек, ол
сонымен ... оның ... ... құрылымына назар аударады:
1) “жеке өзіндік білім” (алынған мәліметтер) – арнайы білім мекемелерінде,
ғылыми ... ... ... түрлі ғылыми, ғылыми-
тәжірибелік семинарлар мен форумдарда және т.б. алынған білімдер;
2) дағдылар, яғни тұрақты қайталану ... ... ... ... аса жүк ... ... ... болатын, яғни
ойлаудың автоматизацияланған деңгейіне жеткен әрекеттердің ... ...... ... ... ... ... білу
қабілеттілігі[7].
Арнайы білімдерді қолданудың өзіндік шарттары да болады. Біздің
пікірімізше, қылмыстық істер бойынша сотқа ... және ... ... ... ... ... арнайы білімдерді қолданудың шарттары
келесідей болып келеді:
- арнайы білімдер, тек қана нақты фактілік және ... ... ... ғана ... ... Мәселен, сот сараптамасын тағайындаудың
фактілік негізі болып арнайы білімдерді ... ... іс ... шешу ... ... Сараптама тағайындаудың құқықтық
негізі болып, сараптама ... ... ... ... ... табылады. Сот сараптамасын тағайындаудың міндетті жағдайларына
байланысты іс жүргізушілік негіздер болып ҚР ҚІЖК-нің 241-бабы табылады;
- арнайы білімдер заңда ... ... заң ... ... ... сот ... секілді мұндай арнайы
білімдерді қолдану нысаны ҚР ҚІЖК-нің арнайы 32-тарауы бар. Ал ... ... ... ... қолдану – ҚР ҚІЖК-нің 129-
бабында көзделген;
- арнайы білімерді тек қана тиісті тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... процессуалдық
функцияларының шегінде ғана ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізушілік функцияларының шегінен
шыға отырып арнайы ... ... ҚР ... 90, 91, 92, 95, ... сәйкес оларды шеттетуге (отвод) негіз болып табылады.
- ... ... ... бойынша қызметтің өзі қылмыстық іс жүргізудің
салалық қағидалары мен ... ... ... ережелерге негізделуі
тиіс болып табылады. Мысалға алып ... ... ... ... ... ... пайдалану қылмыстық іс жүргізудің жалпы заңдылық,
ғылыми маңыздылық, қылмыстық іс жүргізудің тиімділігін қамтамасыз етуі ... ... тиіс (ҚР ҚІЖК ... ... білімдерді қолдану бойынша қызмет жүргізіліп жатқан процессуалдық
әрекеттің шеңберінен шықпауы тиіс. Мәселен, ... ... ... ... ... реттеледі, ал сараптамалық үлгілер алудың тәртібі
ҚР ҚІЖК-нің ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесі ... ... ... табулары тиіс. Жекелеген жағдайларда егер тергеу іс-
әрекеттерін жүргізу барысында ... ... ... ... дыбыс және
бейнежазба қолданылса, онда хаттамада оны жүргізу барысында қолданылған
ғылыми-техникалық ... ... ... ... мен тәртібі, бұл
құралдар қолданылған объектілер және алынған нәтижеер көрсетілуге тиіс ... ... ... ... ... қызметті шектейтін аталған
талаптарды сақтағаннан кейін, қылмыстық сот ісін ... ... ... ... бар ... ... ие болады және қылмыстық
істерді тергеуде және сот қарауында пайда болатын сұрақтарды ... ... Кісі ... қылмысын тергеудегі арнайы білімдерді пайдаланудың
нысандары.
Арнайы білімдерді пайдаланудың нысандарын жақсы білу оларды кісі
өлтіру қылмысын ... ... ... ... және ғылыми ұсыныстарға
сай етіп пайдалануға мүмкіндік береді. Арнайы білімдерге қатысты жарияланып
жатқан әдебиеттерде бұған ерекше көңіл аударудың ... ... ... ... бұл ... ойлар “шашыраңқы” болып келеді. Кейбір авторлар
кісі өлтіру ... ... ... арнайы білімдерді пайдаланудың
нысандары ... үшеу ғана ... ойға ... Оларды бұдан көп дейтін де
авторлардың қатары ... ... ... ... ... ... ... жіктеусіз көрсетіп отырады. Бұл нысандарды
жіктеудің түп ... ... ... ... шығады. Кісі өлтіру қылмысын
тергеу барысында арнайы білімдерді пайдаланудың нысандарының барлығы ... ... ... ол: тергеушіге қылмыстық істі толық, жан-жақты және
объективті түрде тергеуге көмектесу болып ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсетуінің мақсатымен
және нақты әдістеріне байланысты анықталады. Аталған белгілердің жиынтығы
нысандарды бірін-бірінен ... ... ... болып қойылған белгіге
сәйкес арнайы білімдерді пайдаланудың бірнеше ... ... ... мүмкін.
Процессуалдық жария етілуіне байланысты барлық нысандарды ... ... емес деп ... ... Бұл ... негізінен
процессуалдық нысандар, яғни олардың пайдаланулары туралы ... ... ... ... іс ... ... айтылғандары қарастырылады.
Бұл сұрақты зерттеушілердің бірқатарының кемшілігі осы процессуалдық және
процессуалдық емес арнайы ... ... ... ... Бұл ... ... ... арнайы білімдерді
пайдаланудың нысандарының көрсетілмегендігімен түсіндіруге болады. Бұл ... ... ... іс ... ... бұзылуына, кейбір
мәліметтердің заңда бекітілген тәртіпті ... ... ... жоғалтуына байланысты тергеудің толық жүргізілмеуіне алып келіп
жатуы мүмкін.
В.М.Шикановтың ... ... ... ... іс жүргізуге
сәйкес сегіз арнайы білімдерді пайдаланудың нысандары бар. Олар: 1) ... ... ... ... ... тергеушінің, прокурордың,
соттың арнайы білімдерді тікелей пайдалануы; 2) ... ... ... танымдарын (кеңестер алу, арнайы анықтамалық сұрақтар қою,
оларға жауап алу) олардың ... іске ... ... ... емес тергеудің, сонымен қатар басқа да жағдайларда жүргізілген
зерттеулердің нәтижелерін пайдалану (мысалы, ... ... ... 4) маман ретінде іске ... ... ... ... танымдарын пайдалану; 5) іске сарапшы ретінде тартылған
адамның арнайы білімін ... 6) ... және ... ... кеміс адамның тілін түсінетін адамның білімін пайдалану; 7) ҚІЖК-нің
талаптарын сақтай отырып ревизия тағайындау; 8) ... ... ... ... ... техникалық және басқадай зерттеулер
жүргізу[8].
Кісі өлтіру қылмысын ... ... ... ... ... ... ... олардың кейбіреулеріне ғана назар
аударылады, ... ... істі ... ... ... ... сараптама
тағайындалса; сот және тергеу әрекеттеріне маман қатыстырылатын болса.
Сонымен қатар ... пен тағы да ... ... ... білімдерді пайдаланудың анағұрлым маңызды процессуалдық ... оны ... ала ... ... ... деп ... ойды айтулы процессуалистер мен криминалистер бірнеше рет
мойындаған. Мәселен, Л.Е.Владимировтың пайымдауынша, “тергеуші техникалық
зерттеумен өте жақын ... ... ... ... ол зерттеу сәтті аяқталу
үшін ... ... ... дер ... ... зерттеудің қандай
тұсына ғылыми тұрғыдан баға берілуі керек екендігін ... ала ... ... ... ... сот ... және де химиямен де жақын таныс
болуы керек екендігін айтпай кетуге ... ... ... ... ... іс үшін ... бар ... мәселелердің ашылмай қалып
жатқандығына себеп болады, өйткені көпшілік жағдайларда сарапшылар олардың
алдына ... ... ... ... зерттеу жүргізіп жатпайды[10]”.
Автормен келісе отырып, танымдық тұрғыдан алатын болсақ, кісі өлтіру
қылмысын тергеу барысында ... ... ... мен арнайы
білімдердің жиынтығының және олардың өзара әрекеттесуінің ... ... ... ... білімдерді иеленуші тұлғалар ретінде біз
тек ... мен ... ... ... қатар тергеуді жүзеге ... де ... ... жүргізуші органдар үшін арнайы болып табылатын білімдердің
мазмұнын анықтау үшін олардың ... ... ... қарастырып
өтейік. Мұндай өзекті білімдердің қатарына материалдық және қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... сот пен
прокуратура органдарында іс өндірісін білу жатады. Қылмыстық сот ісін
жүргізуші ... ... ... білімдері (мысалы, сот медицинасы,
жалпы және сот психологиясы, криминалистік техника және т.б. ... ... ... ... ... мүмкін және бұлар мамандық
бойынша қызмет істеп, кәсіптік дайындық пен ... ... ... ... өлтіру қылмысын тергеуді жүзеге асырушы субъектілердің арнайы
білімді пайдалануларының айқын ... ... ... криминалистік
техника құралдарын пайдаланулары болып табылады.
Көпшілік жағдайларда заң тергеушіге тергеу жағдайы мен ... ... ала ... ... бір ... ... ... береді. Арнайы білімдерді қолданудағы оның
құзыреті тиісті ... ... және де ... ... ... – дәлелдемелік ақпараттарды алу, зертеу және
бағалауға сәйкес ... ... ... өзі ... пайдаланатын арнайы білімдерді
қарастыру өте маңызды болып табылады.
Құқықтық ғылыми әдебиеттерде тергеушінің арнайы білімді ... ... ... ... ... ... ... оларға: а) криминалистік техника саласындағы (трасология, сот
баллистикасы, құжаттарды криминалистік ... және т.б.) ... б) ... сот психиатриясы, заң психологиясы, сот ... ... ... да ... ... в) ғылыми-техникалық құралдармен
(фото- және кино-құрылғылары, қол-аяқ іздерін зерттейтін ... ... да ... ... және т.б.) жұмыс істеудегі дағдылар[11].
Тергеушінің өзінің мамандығы бойынша жұмыс істеп, кәсіптік дайындығы
барысында ... ... ... ... ... ... істі зерттеуде қолданылатын техникалық және гуманитарлық
ғылымдарға ерекше мән ... Бұл ... кісі ... ... ... алу, ... және бағалаудың тиісті жолдарын және
әдістерін анықтауға қажет болып табылатын ғылыми негізделген және ... ... ... әдістердің жүйесі болып табылады. Сонымен
қатар оларды пайдаланудың тиісті ... ... ... ... ... іздердің құймалары, сызбалар түрінде өз
бекімін тауып жатады және өз кезегінде дәлелдемелік сипатқа ие болады.
Сонымен, тергеушінің өзі жеке ... ... ... ... қана ... болған жағдай мен қолданылатын білімнің, құралдар ... ... ... ... ... ғана ... болып табылады. Бұл
жағдайда қылмыстық сот өндірісінің мақсатына жету үшін ... ... ... және ... ... іс жүргізу заңына сәйкес
пайдаланылатын білімдердің өзара сәйкестендірілуі міндетті шарт ... ... мен ... құралдарды анықтаушының,
тергеушінің, прокурордың, соттың пайдалануына байланысты сауалдар ... ... ... ... туғызбайды. Егер де осы көрсетілген
тұлғалардың қайсыбірі ... ... ... ие ... болса, олар заңда
міндетті деп көрсетілгендерден басқа жағдайларда маманды ... шеше ... ... кісі ... ... тергеу барысында ... ... ... арнайы техникалық құралдарды пайдалана
отырып алынған дәлелдемелерді тікелей зерттеуі бірқатар ... ... ... ... ... ... қатысты бірқатар пікірлер айтылған. Атап айтар
болсақ, тергеушінің заттай дәлелдемелерді ... ала ... ... процессуалдық маңыздылығының болуы даулы мәселе ... ... ... білімінің аясы туралы сөз қозғайтын
болсақ, онда қазіргі замандағы арнайы ... мен ... ... барынша кеңеюіне емес, ол білімдерді тергеушінің меңгеруіне
және дәлелдемелерді бағалауда пайдалануына ... ... ... болып
табылады.
Арнайы білімдерге ие адамдардың арнайы білімді пайдалану ... ... ... ... екі ... шекті атап кеткен
жөн: біріншісінде – тек қылмыстық іс ... ... ... ал екінші жағдайда қылмыстық іс жүргізу заңнамасында көзделмеген
арнайы ... ... ... ... сөз қозғалады. Аталған
нысандарды топтастырудың ... ... ... ... біз олардың
қылмыстық іс жүргізу заңнамасында белгіленген дәрежелеріне қарай барынша
топтастырып ... ... топ: ... тікелей көрсетілген нысандар. Кісі ... ... ... ... ... жүгінетін арнайы білім
иелері бұл жағдайда белгілі бір құқықтар мен міндеттерге ие болып табылады.
Бұл тұрғыдан арнайы ... ... ... ... туралы сөз
қозғалып отыр: сот ... ... ... ... ... ... әрекеттеріне тарту, қылмыстық іс бойынша өндіріске
аудармашыны шақыру.
Сарапшының қызметі – кісі ... ... ... ... ... ... ... іс үшін дәлелдемелік маңызы бар
сараптамалық қорытынды беру мақсатында жүргізілетін зерттеу жұмыстары.
Маманның қызметінің мазмұны – кісі ... ... ... ... дәлелдемелерді табу, алу, бекіту бойынша көмек ... ... ... көзқарастарымен келіспейтіндігімізді айта
отырып, кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында кәмелетке ... ... алу ... педагогтің қатысуы – арнайы білімді пайдаланудың жеке
бір нысаны еместігін, оның тергеу әрекеттерінде ... ... ... ... ... ... да ... жауап алу барысында іске
қатысуы кәмелетке толмағанның құқықтары мен ... ... ... ету
бойынша көмек көрсету мақсатына ие екендігі ... Дәл ... ... ... ... да бір ... қатысуы тек қана тергеудің
толықтығына емес, сонымен қатар оның жан-жақты зерттелуіне, іске ... ... ... алып ... ... рұқсатын ала
отырып тергеушінің жауап алынып жатқан тұлғаға сұрақ қоюы оны ... Бұл ... тек қана ... ғана ... ... ... ... қатысатын сарапшыға да берілген ... ... ... ... ... әрекеттеріне қатыспайтын болғандықтарынан ғана мұндай құқықтарға ие
болып табылмайды.
Кейбір авторлар кісі ... ... ... ... ... ... ... нысандарын көрсете отырып, жеткілікті
негіздерсіз аудармашының қызметі ... ... ... ... ... ... жатқызады. Бірақ аудармашы маман секілді
арнайы бір білімге ие тұлға ... ... ... ... ... ... ... ол тергеуге тартылатын тәуелсіз субъект болып табылады.
Аудармашы маманмен салыстырғанда тек қана тергеушіге ... ... ... ... ... да ... яғни заңның негізінде аудармашының
көмегін алу құқығы бар адамдарға да көмек ... ... бұл ... де ... тергеушіге қылмыстық істі жан-жақты және толық
қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар аудармашы ... ... ... ... ... да аударуға көмектеседі. Маманның
қатысу міндеттілігі жоқ ... ... ... ... білімдерін
пайдаланып-ақ тергеу әрекеттерін жасауға (фотосуретке түсіруге, сызбаларды
дайындауға) құқылы болып табылатындығын жоғарыда айттық. Бірақ ... ... ... ... аудармашының қызметін алмастыра алмайды.
Екінші топ нысандарын ... ... ... атап өтейік.
Кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында арнайы білім ... ... ... ... ... іс ... ... реттелмеген.
Бірақ ҚР ҚІЖК-нің нормаларына сәйкес ... ... ... сот және ... ... ... ... қатар
басқа да құжаттармен анықталған кез келген фактілік айғақтар танылады.
Тергеушіде құжаттарды, ... ... ... білімдері бар тұлғалар жасаған
құжаттарды талап ету құқығын иеленеді. ... үшін ... ... ... ... ... тіптен қиын болып табылады. Оларды дайындау
қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... да, ... ... ... қорғау органдарымен келісіле отырып дайындалады. Осы
талаптар мен тәртіптерді сақтай отырып алынған, іске ... ... ... ие бола ... Осы ... ... мазмұны
процессуалдық заңға сәйкес анықталған және сол бойынша ... ... ... ... ... ... ... нысан деп анық
айта аламыз. Мұндай құжаттарды дайындаудың мақсаты: оны ... ... ... дәлелдеме ретінде қылмыстық іске ... ... ... ... ... ... ... негізінде екінші топқа ең бастысы заңда көрсетілген
нысандарды жатқызу керек. Қазіргі заңнамаға сәйкес олардың ... ... ... ... өз ... ... ... құжаттарын
қалпына келтіруі;
- ревизиядан бөлек, оның шеңберінен шығатын құжаттық тексерулер жүргізу.
Екінші топқа сонымен қатар тұлғаны алкоголизмнен мәжбүрлеп ... ... ... беру үшін ... ... жатқызуға
болады.
Осы топқа қылмыстық іс қозғалғанға дейін арнайы білімі бар тұлғалар
қылмыс жағдайлары туралы белгілеген құжаттарды жатқызуға ... ... ... ... ... ... оның өлу ... анықтау мақсатында
жүргізілетін сот-медициналық сараптамасы. Мұндай сот-медициналық зерттеулер
Қазақстан Республикасында сот-медициналық сараптамасын жүргізу ... ... ... ... оның нәтижелері бойынша қылмысты жасаумен байланысты
белгілі бір тұлғалардың қаржы-шаруашылық ... ... ауыр ... алып келіп соққан көліктегі авариялар ... ... ... ... ... ... ... бойынша қылмыс белгілері айқындалған ... ... ... оқиғасы нәтижесінде көлікке келген зардаптың
мөлшерін анықтау мақсатында жүргізілетін арнайы ... ... ... ... іс ... ... болып табылатын, арнайы
білімдерді қолдана отырып құрастырылған ... ... ... да
процессуалдық емес әрекеттер.
Егер де мұндай құжаттарда кісі өлтіру қылмысының қандай да ... ... ... онда ... істі ... туралы мәселені
шешу үшін құқық қорғау органдарына ... ... ... ... ... ... да, егер олар ... ұсынылмаған жағдайда тергеуші оны
талап етіп алдыртуға құқылы болып табылады.
Әрине, бұл ... ... ... ... атап кеткен жөн. Егер кісі өлтіру қылмысы жасалды ... ... бар ... ... тергеуші мұндай ведомстволық
тергеудің нәтижелерін сұратып алуы тиіс болып табылады. Егер де ... ... ... ... ... ... прокурордың көмегімен
оның жүргізілуін талап етуі тиіс. Ведосмтволық ... ... ... іске ... ... ... ... ие болады.
Үшінші топ: Белгілі бір талаптарды сақтай отырып жасалған сарапшының
қорытындысын ауыстыра алмайтын, арнайы ... ие ... ... ... ... іске ... құжаттарды тергеушінің талап етуімен
байланысты нысандар. Екінші топтағы нысандармен салыстырғанда бұл топтың
құжаттарында кісі өлтіру ... ... ... ... ... ... сауалдарына жауап ретінде қайтарылған бір реттік сипатқа ие
анықтама қағаздары болып табылады. Олар, мәселен, арнайы білімдерді ... ... ... мен ... ... түсіндіреді
немесе оның куәландырады. Бұл ... ... екі ... ... ... ... және оның ... дейін құралған болып бөлінеді.
Бірақ арнайы сипаттағы ақпараттары бар ... кең ... үшін ... екі ... ... алу ... ... 123-бабының 1-тармағына сәйкес құжаттар, егер оларды
ұйымдар, ... ... және ... ... ... ... қылмыстық іс үшін маңызы болса, дәлелдемелер болып танылады.
2. Құжаттың мақсаты – қандай да бір фактінің ... ... да ... ... ... ... ... Кейбір құжаттар нақты бір
жағдайларда және белгіленген тәртіптерде жасалады. Бұл ... ... ... ... ... ... күшін жоққа шығарады. Атап
айтатын болсақ, сарапшының өз бетінше, тіптен ... ... ... дәлелдемені зерттеуі туралы анықтама қағазының заңдық күші жоқ,
себебі заң талабына сәйкес ... ... бар ...... ... егер олар сот ... өндірісі кезінде алынса
ғана дәлелдемелік заң күші болады. Дәл осы ... ... ... әрекеттерінің нәтижесі туралы анықтама қағаздарының да заңдық күші
жоқ, себебі заң талаптарына сәйкес маманның ... ... алу, ... ... ... ... ... көрініс табулары
керек.
Дәлелдемелік құжаттарды ұсынған тұлғадан, сонымен қатар ... ие ... ... ... ... ... күмән туа қалған
немесе оның мазмұнын түсіндіру қажет ... ... куә ... жауап
алынуы мүмкін. Арнайы білім иелерінің куә ... ... ... құжаттың бөлінбес бөлшегі болып ... және ... ... ... ... ... білімге ие ... ... тағы бір ... деп қарастыруға болмайды.
В.Н. Маховтың пайымдауынша бұл үшінші топқа ... ... ... ... да сөйлесулерді тыңдаумен байланысты арнайы білімі бар
адамдардың білімін ... ... да ... ... Қазақстан
Республикасының Жедел іздестіру қызметі туралы Заңы жедел іздестіру
қызметін жүзеге ... ... ... және ... да ... ... берді. Бұл жағдай қылмыстарды әшкерелеу мен ашу бойынша
мақсаттармен ұштасып жатыр. Біздің ойымызша тыңдауларды маманның қатысуымен
жүргізілетін ... ... деп ... негіздер жоқ. Бұл әрекет телефон
станциясында жүргізілген ... ... ... ... ... ... және оның шеңберінен шығып кетпейді. Қылмыстық іске тыңдауды кім
және ... ... ... ... ... ... тапсырмасының
негізінде жүргізілгендігін көрсете отырып нәтижесін тіркеу жеткілікті болып
табылатын секілді[12].
Ғылым мен жетістіктер нәтижелерінің өмірге және қылмыспен ... еніп ... ... ... ... ... пайдаланушы тұлғалардың
әрекетін реттейтін заңнама қажет болып табылады. Соның нәтижесінде қазіргі
арнайы білімдерді пайдаланудың бар нысандарының арасында ... ... жаңа ... ... ... өлтіру қылмысын тергеу барысында ... іс ... ... түрде де көрсетілмеген арнайы білім иегерлерінің
білімдерін пайдалану ... ... Бұл – ... білімі бар
адамдардың беретін кеңестері, олардың сот сараптамасын тағайындауға көмек
көрсетуі, тергеушінің біліктілігін жоғарылату курстарында ... ... ... ... ... ... және тағы басқалары.
Сот сараптамасына дейінгі сараптамалардың, маманның кеңестері мен
ұсыныстарының маңызды екендігіне еш ... ... ... ... іс жүгрізудің шегінен шығатындығын айту қажет. Ал өз ... ... ... ... іс ... дәлелдеу процесінде
дәлелдемелік маңызға ие болып табылмайды. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... да бір қарсылығын білдіре алмайды.
Қылмыстық іс жүргізу заңы үшін тергеушінің ... ... ... мен ... қандай процессуалдық емес нысандардан алғандығы
бәрібір болып табылады. Процессуалдық емес нысандардан алынған ... ... атап ... ... ... бар ... білімдерін
қылмыстық іс жүргізу заңында көрсетілген нысандарда ... ... ... Сонымен қатар, біздің ... ... ... ... емес деп ... жүрген көмек көрсетулер (маманның ұсыныстары
мен кеңестері, сараптамаға дейінгі зерттеулер) ... ... ... ... Coт ... ... білімдерді пайдаланудың
негізгі нысаны ретінде.
“Сараптама” (“экспертиза”) сөзі латынның “тәжірибелі, ... ... ... ... ... ... байланысты болып
келеді. Жалпы сараптама туралы айтқан кезде біз сол ... ... ... бір ... сала ... ... ... дегенді
түсінеміз.
Сот сараптамасына келер болсақ, онда сараптама дегеніміз ... ... ... ... ... іс ... ... іс үшін маңызы бар мән-жайларды анықтауға мүмкіндік беретін
дербес тергеу әрекеті ... ... ... ... сот өнідірсінде арнайы білімдерді
пайдаланудың анағұрлым сараланған нысаны ... ... Ол сот пен ... ... ... ... ... танымдық ғылыми құралдардың барлығын
толық, әрі жан-жақты пайдалануларына мүмкіндіктер береді.
Сараптаманың ... ... ... ... ... ... ... тергеуде немесе сотта қарау кезінде арнайы білімдерді ... ... ... бір ... ... ... ... мұндай сипатын аша отырып, біз оны жүргізудің ... ... мен ... ... ала аламыз.
Кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында сараптаманы ... – жаңа бір ... ... ... қол ... ... шарттарына келесілер жатады:
1) арнайы ғылыми ... ... ... ... ... ... жүрген арнайы ғылыми білімдер деген жаңа
терминге ерекше назарды ... ... Егер осы ... дейін тек қана
жалпы ғылыми білімдер туралы айтып келген болсақ, бұл ... ... ... ... ... түрі ... айтылып отыр.
Арнайы ғылымдарды пайдаланудың бір нысаны ретіндегі сараптама туралы
айтқан кезде, М.С.Строгович “сараптаманың негізінде ғылыми білімнің ... ... ... ... дәлелдеме – сарапшының қорытындысы жатыр
деп әділ көрсетіп берген. Сараптама іс жүргізу кезінде “ғылымда, техникада,
өнер мен ... ... ... ... қажет болған жағдайда
тағайындалады дейміз, ал бұны өз кезегінде біз бұл ... ... ... ... мүмкін деген көзқараста болмауымыз
керек. Техника, өнер мен қолөнердің түрлі ... өзі ... ... ... ... ... да кез келген сараптама
ғылымға негізделген болуы тиіс. Бұл дегеніміз ... ... тек ... ... ... бола ... деген сөз емес; сарапшы ретінде
сонымен қатар тәжірибе қызметкерлері – инженерлер, дәрігерлер бола алады,
бірақ та ... ... іске ... үшін адам ... бір ... маманы
болуы міндетті және оның берген ... ... ... жасалуы
тиіс. Сарапшы қорытынды беру кезінде сол ғылымның зерттейтін ... ... ... ... негізделетіндігін айту
қажет[13]”.
Жоғарыдағы айтылған сарапшының ... ... ... да ... ... мүмкін емес дегенді білдірмейді. Дегенменен кісі
өлтіру ... ... ... сараптама жүргізу үшін сарапшы тұлғада
арнайы ғылыми білімдердің бар болуы ... ... ... ... ... ... ғылыми құзыретін білдіреді, ал бұл өз ... атап ... ... ... ... ... жеткілікті болып табылатын ғылыми білімінің белгілі бір көлемін
анықтайды[14]”.
2) ... ... бір ... ... іске ... басқа
тұлғалардан оны ерекшелейтін өзіндік құқықтар мен міндеттерге ие сарапшының
жүргізуі;
3) сот сараптамасының заңмен ... ... ... ... ... ... процессуалдық нысаны болып,
іс бойынша дәлелдеме болып табылатын сараптама қорытындысы ... ... ... ... талқылау, бағалау салдарынан пайда
болған қорытынды. Сараптамалық зерттеудің нәтижесі болып, фактілерді ... ... ... жалпы олардың өмір сүруі туралы ой қорыту, ... ... ... жатқан объектінің белгілерін ... ... бір ... ... ... отырып білдірген
ойларының негізінде пайда болады. ... ... тек қана ... ... ... бұл ... сәйкесінше одан сол
зерттелетін объектілер бойынша басқа да қорытындылар болуы ... ... нақ осы ... ... мен тағайындалуының
шарттары сараптаманы кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында арнайы білімді
қолданудың ... да ... ... ... сараптама.
Криминалистік сараптама – бұл кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында
көп кездесетін сараптаманың түріне жатады.
Криминалистік сараптаманың пәнін ... ... ... ... ... ... ... нақты мәліметтер құрайды.
Криминалистика ғылымында және сот сараптамасында криминалистік
сараптаманың шешетін міндеттерін төрт ... бөлу ... ... Танымдылық (диагностикалық) дәреже.
2) Классификациялық дәреже.
3) Идентификациялық дәреже.
4) ... ... ... ... ... негізін “диагноз”
түсінігі құрайды, ол тану, анықтау дегенді білдіреді. Мысалы, нақты бір
затты наркотикалық ... ... бір ... ... қару деп ... дәрежеде (классификациялау – белгілі бір жүйе
арқылы топтарға, класстарға, ... ... ... ... ... бір ... түрге, классқа, разрядқа жатқызуға байланысты
мәселелер шешіледі. Мысалы, атылған гильза белгілі бір стандартты ... ... ... қан ... ... бір қан ... ... дәрежеде нақты жеке объектіні салыстыру мәселелері
шешіледі. Мысалы, адамдарды қолдарының, аяқтарының, тістерінің ... ... ... ... ... ... бұзу ... іздері
бойынша құрал-саймандарды анықтау.
Ситуациялық дәрежесі мән-жайлардың жиынтығын, ахуалын, жағдайын,
ізді, тергеліп жатқан істің ... ... ... механизмына әсер
ететін факторларды талдаудан, қылмыстың әдісін және өзге де ... ... ... қылмыстың немесе оның бір бөлігінің жасалу
тәсілін анықтау; белгілі бір жағдайда адамның өзін-өзі ... ... ... ... ... тергеу барысында тағайындалатын криминалистік
сараптама тобын зерттелетін объектілердің ... және ... ... ... ... және ... бөлуге болады.
Осылай жіктеуге зерттелетін объектілердің түрлері мен ... ... ... Сонымен қатар криминалистік ғылымда криминалистік
сараптамаларды дәстүрлі және дәстүрлі емес деп бөлу ... ... ... ... объектісі нақты
белгіленген және осы объектілерді зерттеу әдістемесі өзінің ғылыми негізін
тапқан, ... ... ... ... ... сараптамалардың
жіктері жатады. Ал дәстүрлі емес криминалистік сараптамаларға объектісі ... ... ... және бұл ... зерттеу әдістемелері мен
тәжірибе жүзінде тексеру дайындық сатысындағы криминалистік ... ... ... ... ... ... ... емес және үнемі дамып тұрады.
Дәстүрлі криминалистік сараптамаларға мыналар жатады:
1) Сот-қолжазба тану ... ... тану ... ... жазған тұлғаны, жазушының жағдайын, жынысын және жасын, т.б. анықтау
мақсатында жүргізіледі.
2) Құжаттарды сот-техникалық әдістермен зерттеу. ... ... ... зерттеу құжаттардың алғашқы мазмұнын қалпына келтіру,
жалғандық фактілерін анықтау, ... ... ... мақсатында
жүргізіледі.
3) Сот-трасологиялық сараптама. Сот-трасологиялық сараптама із
қалдырушы және із қабылдаушы ... ... ... ... ... ... мен ... көлік құралдарының іздерін
идентификациялау ... ... Сот ... ... Сот ... ... қаруларды, оқтың іздері мен атылу жағдайларын зерттеу мақсатында
жүргізіледі.
5) Сот партіреттік ... Сот ... ... ... ... ... келбетінің белгілеріне байланысты
тұлғасын анықтау мақсатында жүргізіледі.
6) Сот-автортану сараптамасы. Сот-автортану сараптамасы қолмен және
машинкамен жазылған мәтіннің ... ... ... ... емес сараптама түрлеріне мыналар жатады:
1) Сот-фонографиялық сараптама. Сот-фонографиялық сараптамасы ... ... ... ... дыбыс жазу құралдары мен адамның
дауысын идентификациялау мақсатында жүргізіледі.
2) Материалдарды, заттарды және бұйымдарды ... ... ... бұл ... ... және талшықтық
материалдарды, мұнай өнімдерін, әйнек, керамика, полимерді және ... ... ... ... Поврезнюктің пікірінше “сот-медициналық сараптама сараптаманың
мазмұнын, тағайындау және жүргізу тәртібін бекітетін қолданыстағы заңдарға
және ... ... ... жүргізіледі. Оларға ҚР Қылмыстық,
Қылмыстық іс жүргізу және Азаматтық іс ... ... ҚР ... Сот ... ... және ҚР ... сақтау
Министрлігінің Сот медицинасы ... ... ... және ... ... мен ... бекіткен өзге де
нормативтік актілері жатады[15]”.
Сот-медициналық сараптамасы егер медициналық, биологиялық және өзге
де сипаттағы ... ... ... ... кісі ... қылмысын алдын-ала
тергеуде және сот талқылауында тағайындалады (ҚІЖК-240 бап).
Сот-медициналық сараптамасының пәнін медицина және ... ... ... ... ... ... бекітілген нақты деректер
құрайды.
Сот-медициналық сараптамасы криминалистикалық ... ... ... ... ... ... ... дәреже
2. классификациялық дәреже
3. идентификациялық дәреже
4. ситуациялық дәреже
Сот-медициналық сараптамасының шешетін ... ... ... сараптаманың идентификациялық дәрежесімен
шекаралас болып келетінін және ... және ... ... ... ... ғана ... атап өту ... 241-бабына сәйкес кісі өлтіру қылмысын ... ... ... ... ... :
1. ... ... денсаулыққа келтірілген зиянның сипаты мен
ауырлық ... Іс үшін ... ... ... жасы ... құжаттар болмағанда
немесе күмән туғызғанда сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің жасын;
3. Ақыл-есінің дұрыстығы немесе қылмыстық іс жүргізуде өз ... ... ... өз бетінше қорғау қабілеті жөнінде күмән туғанда
сезіктінің, ... ... ... тәнінің жай-күйін;
3-1. ҚР ҚК өлім ... ... жаза ... ... ... ... жай-күйін;
4. Іс үшін маңызы бар жағдайларды дұрыс ... және ... ... беру ... ... ... жағдайда жәбірленушінің,
куәнің психикалық немесе тәнінің жай-күйін анықтау қажет ... ... өзге ... ... ... дәл анықталмайтын болса,
сараптаманы тағайындау және жүргізу ... ... ... ... ... ... түрде тағайындалады және
жүргізіледі.
Сот-медициналық сараптамасының ... тірі ... ... және ... ... ... ... тек медициналық
құжаттар) және заттай дәлелдемелер (құрал, киім, адамнан ... ... ... ... сараптамасын келесі топтарға бөлу
қалыптасған:
1) адам денсаулығына ... ... ... ... тірі ... ... мәйіттің сараптамасы;
4) заттай дәлелдемелерге сараптама (қан, шаш, ұрық, түкірік, ... ... ... ... ... ... ... байланысты
сараптама;
Сот-медициналық сараптамасының адам денсаулығына әр –түрлі
фактілердің ... ... ... ... түр ... ... ... құралдармен келтірілген жарақаттарға сараптама;
2) көлік құралдарымен келтірілген жарақатқа сараптама;
3) жоғарыдан құлау барысында пайда болған жарақатқа сараптама;
4) өткір құралдармен келтірілген жарақатқа ... атыс ... ... ... ... ... ... пайда болған жарақатқа сараптама;
7) механикалық тұншықтырудан бұзылған денсаулыққа және ... ... ... өлтіру қылмысын тергеу барысында мәйіттің ... ... түр ... бөлінеді:
1) өлімнің себептерін анықтау сараптамасы;
2) өлімнің уақытын анықтау сараптамасы;
3) мәйіттің жерде немесе суда жатқан уақытын анықтау сараптамасы;
4) мәйіт денесіндегі дене ... ... ... ... ... ашу (сою);
6) белгісіз адамның мәйітіне сараптама;
7) жаңа туған баланың мәйітіне сараптама;
8) кенеттен қайтыс болған адамның мәйітіне сараптама;
Заттай дәлелдемелердің ... ... ... ... ... ... ... ұрықтың (сперма) сараптамасы;
3) слекей, тер және басқа бөлініп шығатындарға сараптама;
4) тері бедерінің және адам ... және ... ... шаштың сараптамасы;
3. Сот-психиатриялық сараптама.
ҚР-ның 1997 жылғы 16 сәуірде қабылданған “Психиатриялық көмек және
оны көрсету барысында құқықты қорғау ... ... ... сәйкес сот-
психиатриялық сараптама мекемесі денсаулық сақтау органдары жүйесіне
кіреді. ... ... ... ... ... ... ... комитетінің психоневрологиялық мекемесіне
жүктелген. Сот-психиатриялық сарапшы жоғары медициналық ... бар ... ... ... ... ... дәрігер-психиатр
ғана бола алады. Бұл ... атап ... ҚР ... 19 ... ... ... ҚІЖК-не сәйкес сот-психиатриялық сараптаманы кісі өлтіру қылмысын
тергеу барысында қылмыстық істі жүргізуші тұлға немесе орган тағайындайды.
Кісі өлтіру ... ... ... ... сот-
психиатриялық сараптаманың негізгі міндеттері:
1) қылмыстық іс ... ... ... ... есінің дұрыстығына
немесе қылмыстық іс жүргізуде өзінің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... сотталушының
психикалық жағдайын анықтау және есінің дұрыстығына немесе ауытқығандығына
қорытынды беру.
2) куәнің және ... ... ... ... ... іске маңызы бар мәліметтерді дұрыс қабылдау және олар бойынша жауап
беру қабілетіне қорытынды ... ... ... және өздеріне байланысты әрекет
қабілеттілігі шешілетін тұлғалардың психикалық жағдайын анықтау.
Тұлғаның есі дұрыстығын ... ... ... ... ... құрамына кем дегенде үш сарапшы енетін комиссиямен
жүргізіледі (ҚІЖК-нің 249 бабының 3 ... ... және оны ... барысында құқықтарды қорғау
кепілдіктері туралы” ҚР Заңы психиатриялық көмектің келесі түрлерін ... ... ... және сот ... психиатриялық куәландыру. Бұл тексерілуші тұлғаның ... ... ... ... ... қажеттігін және түрін анықтау
және де қамқоршы (қорғаншы) ... ... ... ... еңбек
қабілеттілігінен айрылғандығын және мүгедектігін анықтау мақсатында
жүргізіледі.
2) ... ... ... Бұл ... жүйке ауруымен
ауыратын адамдарға көрсетіледі. Бұл ... ... ... ... емдеу немесе диспансерлік қадағалау түрінде көрсетіледі.
3) диспансерлік қадағалау. Бұл тумысынан ... ... ... ... ... жүйке ауруының ауыр түрімен ауыратын адамдарға
қадағалау арқылы жүргізілетін көмек.
4) стационарлық ... ... ... негізі ол тұлғаның жүйкесінің бұзылуы және дәрігер-
психиатрдың зерттеу немесе емдеу шараларын стационарлы ... ... ... ... ... сот ... болып табылады (ҚІЖК-нің 517
бабы)
Психиатриялық стационар ғимараты ... 54 ... ... ... ... ... құрал-жабдықтармен
қамтамасыз етілуі керек .
Кісі өлтіру қылмысын ... ... ... ... ... ... ... шешеді:
1) сезікті, айыпталушы жүйке ... ... ма, ... ... ... жасау барысында онда қандай да бір психикалық ауытқу болды
ма және ол әрекеттеріне есеп ... ... ... жасай алды ма;
2) айыпталушының қазіргі психикалық ахуалы қандай, ол тергеуде және
сотта өз әрекеттеріне есеп беріп ... ... ала ... ... ... ... ... ба, егер мұқтаж болса қай түріне;
3) куә қандай да бір жүйке ауруымен ауырмайды ма және іске ... ... ... ол ... ... бере алады ма;
4) сотталған адам қазіргі кезде жүйке ауруымен ауыра ма, ауырса
ауруының сипаты қандай; ол бас ... ... ... ... ... ма немесе ол медициналық сипаттағы шаралардың қолданылуына мұқтаж ба
және ... ... ... кісі ... ... ... барысында
жиі кездесетін сұрақтар болып табылады. Бірақ та ... ... ... ... ... ... шешуі тиіс
сұрақтар басқаша қойылуы және толықтырылуы мүмкін.
Амбулаторлық сот-психиатриялық комиссия ... ... ... ... ... сезікті, сотталушының есі дұрыстығына немесе
қылмыстық іс бойынша тергеу барысында өз әрекеттеріне есеп ... ... алу ... ... ... кезде олардың психикалық жағдайын
анықтау.
2) есі кіресілі-шығасылы күйде кісі ... ... ... ... соң жаза ... ... оны орындау мүмкін болмайтын дәрежеде
психикасы бұзылып ... ... ... ... ... және психикалық
ауытқушылық өзі немесе басқа адамдар үшін ... ... ... оның өзге де ... зиян ... мүмкін болған жағдайда заңда
қарастырылған мадициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану қажеттігі
туралы қорытынды ... ... өзге ауыр ... ... ... тергеуде
және сотта жауап алу дәрігер, дәрігер-психиатрдың ... және ... ... ... қатысуымен жүргізіледі. (ҚІЖК-нің
213 бабы 8 тармағы)
Сарапшы-психиатрды сот отырысына сот-психиатрдың қорытындысына күмән
туғанда және оның ... ... ... ... сот ... маңызы бар белгісіз сараптама ... ... ... ... үшін қатыстырады.
3. Кісі өлтіру қылмыстарын тергеуде сот сараптамасын
тағайындау және жүргізу.
Кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында тағайындалатын ... – үш ... ... ... және қылмыстық процесті жүргізіп
жатырған органның оның нәтижелерін бағалаудан тұратын процессуалдық әрекет
болып табылады.
ҚР ҚІЖК-не сәйкес сараптама ... істі ... іс ... ... ... істі ... бірінші инстанциясында қарау кезінде,
сонымен қатар қылмыстық іс жүргізу өндірісінің ... ... ... ... ... істі ... ... шешімді сараптаманы жүргізбейінше
қабылдау мүмкін болмайтын жағдайда ол ... іс ... ... ... (ҚР ҚІЖК 242-бап 2-б).
Сараптаманы тағайындаудың негізі туралы айтатын ... ... ... және іс ... деп ... қарастыруға болады.
Сараптаманы тағайындаудың фактілік негізі ретінде кісі ... ... ... ... ... ... қажет ететін сауалдарды
шешу қажеттілігін айтуға болады.
Сараптама тағайындаудың ... ... ... ... ғылыми
білімдерді қолдана отырып сауалдарды шешу қажеттілігі негізделген ... ... ... ... ... сараптаманы анықтаушы,
тергеуші, прокурор және сот ... ... ... ... мен
тергеуші сараптаманы қылмыстық істі қозғау және ... ала ... ... сот – сот ... ... ал прокурор сараптаманы
қылмыстық істі қозғау туралы шешімді қабылдау кезде ... ... ... ... 1б. 1-п). Осы ... ... ... әрқайсысы
міндетті сараптама тағайындау жағдайларынан басқа кездердің барлығында өз
қарауларынша сараптама тағайындау туралы мәселені шешеді.
С.Ф. Бычкованың көзқарасы бойынша ... ... ... екі ... ... және ... ... тұрады[16].
Дайындық сатысы келесідей элементтерден тұрады: 1) сараптама
тағайындау ... ... ... 2) ... ... өз ... 3) сот сараптамасының түрін анықтау; 4) сарапшының алдына
қойылатын сұрақтарды дайындау; 5) ... ... ... ... ... 6) ... жүргізу үшін сарапшыға ақпараттарды дайындау.
1) Сараптама тағайындау туралы шешімді қабылдау. Сараптама арнайы
ғылыми білімдер негізінде жүргізетін іс ... ... ... үшін ... бар мән-жайлар алынуы мүмкін жағдайда ... ... дәл сол ... ... алудың басқа да жолдары бар-
жоқтығын анықтауымыз ... Егер де ... ... да ... ... ... (мысалы, жауап алу, қарау және т.б.) алуға мүмкіндік болса,
онда сараптама тағайындаудың қажеті жоқ.
2) ... өз ... ... ... ... ... іс
шаралардың тізімі: сараптамаға берілетін ... ... ... ... тәртібі мен мерзімін анықтау; сарапшының
нәтижелі жұмыс ... үшін ... ... (егер де сараптама сараптама
мекемесінен тыс жерде жүргізілетін ... ... ... ... маманмен кеңесу; сарпатама тағайындау кезінде іске
қатысушылардың құқықтарын жүзеге асырылуын қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... сараптаманың түрлерін анық
білуі тиіс, себебі тағайындалғалы жатқан сараптаманың түрін дұрыс анықтамау
оны тағайындау бойынша ... ... ... ... ... мүмкін.
4) Сарапшның алдына қойылатын сұрақтарды қалыптастыру. Тергеушінің
қоятын сұрақтары белгілі бір талаптарға сай ... ... Ол: ... ... мен мүмкіндігінен шықпауы тиіс; ғылыми білімнің сот
сараптамалық саласының даму ... ... ... іс жағдайларын
зерттеудің мақсаттарын ... ... ... ... сарапшы мен іске қатысушы
басқа да ... ... ... ... ... сот сараптамасы
саласында қабылданған терминологияға сай болу керек; логикалық ... ... ... ... ... жүргізетін мекемені немесе тұлғаны таңдау. Тәжірибеде
сараптаманы Қазақстан Республикасының сот сараптамасы органдары жүргізеді.
Дегенменен, тәжірибеде тек қана белгілі бір сот ... ... ... ... ғана ... арнайы білімдерді пайдалана
отырып сараптама жүргізу қажеттіліктері туындап отырады.
Бұндай ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл ретте тергеуші тиісті сарапшыны табумен
қатар, оның жұмысына қолайлы жағдай жасау жөніндегі мәселелерді шешеді.
С.Ф.Бычкова:“кісі өлтіру ... ... ... тағайындағанда
тергеуші нақты бір сарапшыны ... ... оған ... бір де ... кедергінің жоқ екендігіне көз жеткізуі тиіс, ... ... ... бас тартылуы мүмкін немесе оның жасаған қорытындысының
дәлелдемелік маңызы болмай қалуы мүмкін. Штат кестесінде тұрмайтын ... сөз ... оның ... бір ... сай ... анықтауымыз
керек. Ол белгілі бір сот сараптамасы саласындағы ғылми білімнің иегері
болуы керек; істің шешілуіне ... ... ... басқа тұлғалардан қысым
көрмейтіндей тәуелсіз болуы тиіс және жүргізілетін зерттеулерге байланысты
басқа да ... сай ... ... атап ... ... ... ... болады.
6) Сараптама жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ақпараттар тағайындалғалы жатқан
сараптаманың нәтижелі ... ... ... қайнар көздері процессуалдық және процессуалдық емес
деп екі топқа бөлінеді.
Ақпараттардың ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерінің хаттамасы; заттай дәлелдемелер;
сараптамалық зерттеу үлгілері; ... ... ... ... емес ақпараттардың қайнар көзі ретінде эталондарды,
стандарттарды, коллекцияларды, анықтамалық басылымдарды, ... ... ... сипатына қатысты қойылатын талаптар әрбір
тағайындалатын сараптамаға ... ... ... ... ... талаптар да бар. Олар: іске жіберілушілігі ... ... ... ... ... іске ... ... қылмыстық іспен
байланысының болуы); ақиқатты болуы (істің ... ... ... ... ... ... ... нәтижелі болуын қамтамасыз
ететін ақпараттардың толық болуы).
Сарапшының зерттеуіне берілетін ақпараттардың ... ... ... ... ... мен соттың жеке қарауына беріледі және олар ... ... ... ... ... ... ... жағдайлармен
соқтығысып қалатындығын алдын ала білу мүмкін болмағандықтан, заң сарапшыға
қосымша материалдарды беру ... ... ... ... ... ... ... бойынша сараптаманы тағайындау – белгілі бір
шарттар мен негіздерді сақтағанда ғана жүзеге ... ... ... ... ... тағайындау нысаны мен мазмұны ҚР ҚІЖК-нің
202 бабы және 242-ның ... ... ... қаулыны шығаруды
көздейді.
Қаулыда қылмыстық ... ... үшін ... істің
материалдары міндетті түрде көрсетілуі тиіс болып табылады. Қылмыстық іс
материалдарының барлығын беру ... ... ... ... ... ... іс ... олардың жеке дараландыруға мүмкіндік
беретіндей етіп описьтелуі тиіс болып табылады.
Қаулыда сараптама бойынша іске қатысушы ... ... ... ... болды ма, болса олар туралы қандай
шешім қабылданғандығы және де ... ... ... ... ... ... бар-жоқтығы көрсетілуі тиіс. Сонымен қатар,
сарапшыға қойылатын ... ... өзге де ... ... ... берілуі керек және сараптама жүргізетін орган немесе тұлға
көрсетіледі.
Енді ... ... ... кісі ... ... бойынша
сараптама сараптама орталығында, заттың сақталған ... ... ... ... ... Егер сараптамаға берілетін
заттар ... ... ... тез ... зат ... ... оларға сараптама
жүргізу тәртібі өзгеше болып ... ... ... ... ... сақталу орнына алып барады немесе оған баруына және ... ... ... ... ... зерттелетін заттарды сақтау қажет болған жағдайда
тергеуші оны сақтаудың шараларын қабылдайды және ол ... ... ... ... ... және ... тағайындау туралы қаулыда
көрсетеді.
Сараптама жүргізу кезінде сарапшы мен тергеушінің өзара ... ... ... етеді, бұл өз кезегінде жүргізілгелі жатқан
сараптаманың ... қол ... ... ... ... ... ... іс
жүргізушілік процедура ерекше болып табылады. ҚР ҚІЖК-нің 247-бабына сәйкес
егер сот-медициналық немесе сот-психиатриялық ... ... ... ... стационарлық байқау қажеттігі туындаса, ... ... куә ... ... орналастырылуы мүмкін,
бұл туралы сараптама тағайындау ... ... ... Бұл ... да, ... қатар медициналық мекеменің әкімшілігіне де міндетті
болып табылады.
Егер де тұлғаны медициналық мекемеге жіберу туралы сауал сараптаманы
жүргізу кезінде пайда болатын ... ... ... ... ... ... жеке қаулы шығарады.
Егер медициналық мекемеге жіберілуі тиіс тұлғалар қамауда болмайтын
болса және жәбірленуші мен ... ... ... ... ... онда ... ... сот шешімі немесе прокурордың санкциясы керек,
ал егер ... ... ... ... тек сот ... ... ... медициналық мекемеге орналастыру сараптамалық зерттеу үшін
қажет мерзімде жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... мекеменің әкімшілігі қылмыстық процесті
жүргізуші органға оның аяқталғандығы туралы хабарлайды. Тұлғаны ... ... ... ... жеке қаулы шығарылады.
Стационарлық сот-психиатрлық сараптама жүргізу үшін ... ... ... ... оған айып тағылуға тиісті мерзім,
сезіктінің психикалық хал-ахуалы туралы сарапшылар ... ... ... ... ... бағалау ол істі жүргізуші тұлғаның кәсіби
даярлығына және ішкі ... ... ... ... сол ... ... тұлға бағалайды.
Кісі өлтіру қылмыстары бойынша сот талқылауы кезінде сараптама
тағайындау туралы сұрақ сот процесі ... ... де, ... ... сот ... да ... мүмкін.
Сот отырысы басталғанға дейін судья іс ... ... ... ба және олар сот талқылауы үшін ... ме ... ... ... туралы сауалдарды шешеді. Егер сот алдын ала
тергеу сатысында мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... ол сотта сараптама тағайындау
туралы мәселені шешеді және сараптама кімге ... қай ... ... ... сараптаманы тағайындау ҚР ҚІЖК-нің 354-бабына
сәйкес жүргізіледі. Оған ... сот ... ... ... ... ... ... тағайындауға құқылы.
Сараптаманы алдын ала тергеу жүргізгенде қорытынды берген сарапшы
немесе сот тағайындаған сарапшы ... ... ... ҚР ... ... ... осы ... мазмұнына сәйкес
жүргізіледі.
Төрағалық етуші ... іс үшін мәні бар ... ... ... ... ... түрде сұрақ беруді ұсынады. Қойылған
сұрақтар ... ... және олар ... сот ... ... ... ... сараптамалық зерттеу объектісі ретінде заттарды, құжаттарды
ұсынуға құқылы. Оларды мұндайлардың қатарынан шығарғанда, сот дәлелді ... ... ... және ол ... тараптардың пікірін тыңдап, сот өз
қаулысымен олардың ішінен іске қатысы жоқ ... ... ... алып ... жаңа ... тұжырымдайды.
Кісі өлтіру қылмыстары бойынша сарапшы болып ... ... ... ... сот ... ... тапсырылады және
ҚІЖК-нің 83-бабымен көзделген оның құқықтары мен ... ... ... ... ... болып, тексеру жүргізу үшін қажетті
уақытқа сот отырысын кейінге қалдыруға құқылы.
Сарапшы қорытындыны жазбаша түрде береді және оны сот ... ... ... кейін, одан жауап алу ҚІЖК-нің 355-бабында көзделген
ережелер бойынша жүргізілуі мүмкін. Сарапшының қорытындысы іске тігіледі.
Сот талқылауында ... ... соң сот ... немесе қайта
сараптама тағайындауға құқылы.
Кісі өлтіру қылмыстары бойынша сотқа дейін іс жүргізу барысында
қорытынды берген ... ... ... ... ... ... соң, ол ... қарсылығын туғызбаса, сараптама тағайындамауға
және ... ... ... ... құқылы.
Сотта сараптама тағайындау тек қана алдын ала тергеу барысында
сараптама тағайындалмаған кезде тағайындалғанда ғана ... ... ... тағайындалып, сотта да тағайындалған кезде де өз бетіндік тергеу
әрекеті ... ... ... ... сотта тағайындалатын
сараптама барлық кезде негізгі және бастапқы сараптама болып ... ... ... қосымша немесе қайталама сараптама жүргізу үшін
шақыруға жол берілмейді.
Қазіргі қолданыстағы ... ... ... ... да сараптама
тағайындау мүмкіндігі бар. Егер де бұл ... ... ... ... ... іс ... объективті жағдайды толық зерттеу үшін
қажет болып шығатын болса, онда ол қанағаттандырылуға жатады. Апелляциялық
сатыдағы сот ... ... ... өтінімді бірінші сатыдағы соттың
қанағаттандырғандығына сілтеме жасап одан бас тартуға құқығы жоқ.
4. Кісі ... ... ... ... ... ... ... жинауда, зерттеуде және бағалауда, сондай-ақ
техникалық құралдарды қолдануда ... ... үшін ... ... білімі
бар іс жүргізушілік тұлға болып табылады (ҚР ... ... ... ... ... ... білімінің сипаты ҚР ҚІЖК-нің
бірқатар баптарында нақтыланған. Сонымен қатар адам ... ол ... ... ... адам ... сырттай қарау немесе қайта қарау
кезінде; эксгумация кезінде сот ... ... ... ... ... ... (ҚР ... 224, 225-баптары). Маман
сонымен қатар педагогикалық және психиологиялық білімдерді де ... ... он алты ... ... ... осы жасқа толған, бірақ
психикалық дамуынан мешеулік белгілері бар ... ... ... ... іс ... ... ... кезінде
педагогтік немесе психологиялық арнайы білімі бар маманның қатысуы міндетті
болып келеді[18].
Маманның кісі өлтіру қылмыстары ... ... ... ... ... бағыттары:
1) дәлелдемелерді жинауда –оларды іздеу,табу, алу, бекіту, құжатпен бекіту,
куәландыру және сақтауды басқа да жолмен ... ... ... ... маңызы бар ақпараттарды өңдеуде – көшірмелерін
дайындауда, іздестіру кестелерін ... ... ... ... және ... ... қызметінің маңызды бағыты болып кісі ... ... ... сот сараптамасы үшін материалдарды дайындап, сот
сараптамасын тағайындауға көмек көрсету табылады, яғни маман ... ... ... ... ... ... ... жағдайын бағалай отырып,сараптаманың
алдына қойылатын сауалдардың көлемін анықтайды, тергеушінің қаулы шығаруына
көмектеседі, сараптамаға ... ... оның ... ... үшін ... дәлелдемелерді зерттеуде – кісі өлтіру ... ... ... ... ... ... және іс ... арнайы
ғылыми-техникалық құралдарды пайдалана отырып зерттеуде көмек көрсету.
Маманның зерттеулік қызметтінің нәтижелері негізінен жаңа ... ... ... ... ... ... ... дәлелдемелерді бағалауда – яғни, кісі өлтіру қылмыстары бойынша алынған
дәлелдемелердің іске қатыстылығын, оған жол ... ... ... ... кезінде көмек көрсету.
Маман қылмыстық процесті жүргізуші тұлғаға техникалық көмекпен қатар,
жай ғана кеңес беру түрінде де ... ... ... қылмыстық іс жүргізуге қатысуының нәтижесін процессуалдық
тұрғыдан оның қатысқан тергеу әрекетінің хаттамасында ... ... ... ... ... ... көзқарасы, оның сауалдар
бойынша берген кеңестері; іске қатысушыларға ... ... ... ... ... ... әрекеттерінің нәтижелерін бекіту бойынша
жіберілген қателіктер мен ол бойынша ұсыныстар ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері маман қол қоятын
тергеу әрекетінде де, ... ... жеке ... ...... да өз ... табуы мүмкін. Маманның қорытындысы хаттаманың
қосымшасы болып табылады және ол ... ... жазу ... (ҚР ... ... ... іс ... статусына кәмелетке толмағанның іске қатысуы
кезіндегі шақыртылатын педагог, сонымен қатар тергеу әрекеттеріне қатысатын
дәрігер (оны сарапшы деп тағайындаған кезден басқа ... ие ... іске ... оның ... ... ... және бағалауда
көмектесуімен байланыстырылады.
Маманның кісі ... ... ... іске ... ... өз бетінше жаңа дәлелдемелерді іздеп табу емес, тек қана оларды
табу үшін ... ғана ... ... Ғылыми-техникалық құралдарды
пайдалана отырып іс материалдарын зерттеу ҚР ҚІЖК-нің 129-бабын ... ... ... ... ... маманның жүргізетін
зертттеулерінің басқа да шарттары туралы айта отырып, біз ... ... ... ... ... дара ... болып табылмайды, яғни ол тек
қана тергеушінің қызметін жалғастырушы болып табылады, оның арнайы білімдер
бойынша ... тек ... ... ... ... барлық қызметі оның қатысатын тергеу әрекеттерінің
шеңберінде (оны ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижелері дәлелдемелік күшке ие болады.
Дегенмен маманның қызметінің нәтижелері жеке дара дәлелдеменің қайнар көзі
болып ... ... оның ... нәтижелері кісі өлтіру қылмыстарын
тергеу әрекетінің хаттамаларында бекітіліп жатады.
- зерттеу объектісін ... ... оны ... жойып жіберетін
әдістер мен тәсілдерді қолдануға жол берілмейді, ... ҚР ... ... ... ... іс ... маманның жүргізген зерттеулері
бойынша жасалған құжаттың болуы, тергеушінің дәл сол ... ... ... ... жоймайды.
- маманның зерттеу әрекетінің нәтижелері іске ... ... жоқ ... ... ... анық ... бар ... көрінетін
факті түрінде болуы тиіс[19].
Өзінің міндеттерін орындаудан ... ... бас ... ... үшін ... ... жауаптылыққа тартылады. Көрсетілген
әкімшілік жауаптылық ҚР ҚІЖК-нің 160-бабына сәйкес ақша өндіріп алу түрінде
белгіленеді. Ақша өндіріп алу ... ... ... құқық бұзушылық
туралы заңдарға сәйкес шешіледі.
Маманның ... ... ... ... кезде оны
сарапшының процессуалдық жағдайымен салыстырмай кету мүмкін емес. ... ... ... бойынша зерттеу жүргізу кезінде маманға қарағанда
тәуелсіз болады, ал маман ... ... ... және сот әрекеттерін
жүргізу барысында дәлелдемелерді табу, алу және зерттеу кезінде ғылыми-
техникалық құралдарды ... ... ... ... жүргізуші органға кісі өлтіру қылмыстары бойынша
сараптама тағайындау кезінде тиісті саланың маманы маңызды көмек ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
маман оны тағайындау кезінде және нәтижелерін бағалауда тиісті құзыреттерге
ие болып табылады. Қылмыстық іс жүргізушілік заңы (ҚР ҚІЖК-нің 84-бабының ... ... ... ... үшін материалдарды дайындаудағы
құқығын ... ... ... ... істің материалдарымен танысып
болғаннан кейін маман қандай сараптама тағайындау ... ... ... ... ... ... сұрақтар қойылуы керектігі жөнінде кеңес
беру құқығына ие. ... ... ... ... объектілерін анықтауда,
сараптамалық зерттеу үшін үлгілерді алу бойынша және ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстар айтуы
мүмкін. Сонымен қатар маман сараптама тағайындау туралы қаулыны және ... үшін ... ... да қатысуы мүмкін. Маманның
ұсыныстары ... ... ие ... бірақ оны ескеру сараптаманың
тиімділігін арттыруы ... ... ... бар ... ... ... ... пайдалануға
байланысты заңнаманы жетілдірудің проблемалары.
Кісі өлтіру қылмыстарын тергеу бойынша дәлелдеу ... ... ... ... ... ... бара-бара өсуі, бұл
процестердің барлығын процесте тиімді пайдалануды ұйымдастыру қажеттілігі
арнайы білімге ие ... ... ... ... ... байланысты емес нысандарда пайдалану қажеттілігін туындатты.
Бірақ бұл және басқа ... ... ... ... ҚІЖК-мен
көзделмеген. Сондықтан да қандай да бір ... ... ... емес ... ... жауаптар алу үшін тергеушілер барлық
жағдайда ... ... іс ... ... ... сараптама тағайындайды, сарапшылардан жауап алып жатады. Әрине,
қызметтен алаңдатушы ... ... ... ... ... мен
сарапшыны босату қажет. Бірақ мұндай сарапшы мен ... ... ... кең ... ... ... деп түсіндірулер мен
кеңестер айту ... оны заң ... шешу ... ... ... тыйым салу сарапшы мен ... ... ... ... ... жіберуі мүмкін, сондықтан да процессуалдық
заңнамаға олардың білімін пайдаланудың ... да ... ... ... ... ... ... бірінші бағыты – арнайы білімі бар
тұлғалардың дайындаған немесе ... ... ... ... ... ... туралы норма енгізу. Қазіргі таңдағы ҚІЖК-де тек
тергеушінің ондай құжаттарды талап ету ... ... ... ... қандай талаптарға сай болу керектігі, олардың қылмыстық іс
қозғалғанға дейін талап етіп ... ... және ... кісі ... ... ... ... тану мәселелері жөнді ашылмаған.
Мұндай құжаттарды талап етіп алу, ... және ... ... ... ... ... пайдалану бойынша кездесетін проблемалар өз
бетіндік ... ... ... Тергеу органдарының ... ... ... ... ... болсақ оларды екі топқа бөлуге болады:
біріншіден, инструкциялар мен түрлі ережелерге сілтеме ... ... ... ретінде жасалатын анықтамалық құжаттар; екіншіден, оларды
дайындау кезінде ведомстволық дайындық пен ... ... ... ... ... ... туралы айту кезінде, олардың мағынасының
анық белгіленбегендігін көрсетіп ... ... ... ... ... судья мен тергеушіге арнайы білімнің қажет екендігін ескере отырып,
В.М.Галкин сот пен ... ... ... түсіндірме мен
анықтаманы талап ету құқықтары бар ... ... ... ... ол ... қосымша ретінде өз қорытындысына түсінік ... бар ... ... ... ... бұл ... ... ие болмайды[20]. Сонымен қатар кейбір арнайы ... ... ... ... ... ... беру ... айтылған болатын. Бұдан бөлек бұл тұста ... ... мен ... ... ашу үшін берілетін арнайы білім
иелерінің анықтама қағаздары туралы да ... ... ... бұл ... барлық кезде іске тіркеле бермейді, бұған себеп тергеушінің бұл
анықтама қағаздарының мазмұнын түсінбеуі және ... көп ... ... маңыздылығына мән бермеуі болып табылады.
В.Н. Маховтың көзқарасы бойынша ... ... ... құжаттар қазіргі жағдайларда көбіне тұлғасыздандырылған, яғни оларға
қол ... оны ... ... ... ал ... ... оның
мазмұнын түсіне бермейтін сол мекеменің бастығы қол ... ... қол қою – тек қана ... ... ... ... ... сол құжаттың сол мекемемен дайындалғандығын көрсетеді. Бұл
тұрғыда ең ... біз ... оны ... ... бергендігін және ол
кісінің кәсіби біліктілік дәрежесі (жұмыс стажы қанша жылды ... ... ... ... бар ма, әлде жоқ па және т.б.) қандай екендігін көре
алуымыз керек. ... да ... ... ... ... етілетін
құжаттарға осы талаптарды қойған жөн. Бұл норма талап етілетін құжаттарды
дайындайтын ... ... ... ... ... Бұл ... ... келісуге болады.
Анықтамалық құжаттардың келесі бір түрі ретінде іске қатысы бар мән-
жайлар туралы компьютерлік ақпараттық анықтамаларды айтуға ... ... ... ... ендіру жағдайында олардан келіп шығатын
ақпараттарды қылмыстық іс ... ... ... ... туралы сауалдар туындайды.
Бұл проблема өз бетіндік зерттеуді талап етеді, ал оны ... ... ... ... онда ... ... ... қатысты және дәлелдеме ретінде жол берілетіндігі жөнінде ... ... ... ... ... норманы қабылдау мәселесі келіп шығады.
Бұл тұрғыда 1984 жылы ағылшындық парламент “полиция және ... ... ... туралы” заң қабылдағанын айтып кету керек. Бұл заң
белгіленген ... ... ... ... іске қатысты
қолданылуына мүмкіндік берілетіндігі ... ... ... ... еніп ... ... ... жадынан алынатын ақпараттар тек
арнайы маманның түсініктеме бергенінен кейін ғана дәлелдеме ... ... ... ... де ... техника құралдарымен
дайындалатын құжаттарды кісі өлтіру ... ... ... ретінде
пайдалану жағдайларының өсуі байқалуда. Ал бұл өз ... ... заң ... ... ... ... ... бұл құжаттардың
дәлелдігіне көз жеткізу үшін оны берген арнайы білім ... ... ... ... тиіс.
Біріншіден, бұл құжаттар жалпыға түсінікті емес болған жағдайда ... ... ... ... ... ... түсініктемесі қоса
тіркелмеген жағдайда, сонымен қатар бұл құжаттардың заңдылығы мен ... ... ... ... жүргізілуі мүмкін.
Екіншіден, мұндай жауап алулар компьютерлік құжаттардағы фактілік
жағдайлардың ... ... ... ... ... ... ... кезінде оның қайта өңделгендігін және ... ... ... қажет.
Аталған арнайы білім иелерінің көмегін пайдалану туралы айтатын
авторлардың пікірімен келісе ... ... ... деп ... ... ... ... Себебі олар алдын ала тергеу сатысында қатысқан жоқ және
олар сотқа құжаттарды ... үшін ... ... ... алмайды, өйткені
олар іске құжатты дайындаушы ретінде қатыстырылып қойған ... ... ... ... ала ... өйткені ҚІЖК маманнан жауап алуды
көздемейді. Егер де ол тұлғалар ... мен ... ... ... біз ... тек ... ретінде ғана жауап ала аламыз.
Айтылғандардан, кісі өлтіру қылмыстарын алдын ала тергеуде және сот
талқылауында ... ... ... ... және т.б. материалдардың дұрыстығына қатысты жауап ... ... ... жағдайлардың болатындығын көреміз. Бірқатар жағдайларда
олар сарапшылық қорытындыны талап етпейтін ... ... мен ... ... ... ... ҚІЖК ... нәтижесіне
мүдделі емес арнайы білім иелерінен жауап алудың қажеттілігін көздемейді.
Бұл өз кезегінде ҚІЖК-де іске мүдделі емес ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін көрсетеді.
Ведомстволық тексеру мен ... ... ... құжаттарды
дайындауда арнайы білім иелерінің рөлдерін белгілейтін заңнаманы жетілдіру
туралы ... ... өте ... ҚР ... 123-бабына сәйкес
“құжаттар, егер олардағы ұйымдар, лауазымды адамдар және ... ... ... ... ... іс үшін ... ... болып табылады” дегенге назар аудару қажет секілді. Бұл норманың
құрылысы: “баяндалған ... ... ... ...” ... ... мен ... секілді тексеруші тұлғалардың
қорытындысын қамтымай кетеді[24]. Көпшілік ... ... ... ... ... ... істі ... байланысты
сауалды шешу үшін бөлек құжаттарды ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар ведомстволық тексеруді, ал
әрбір ауыр салдарға алып ... ... ... еңбекті қорғау
инспекторының 15 күн ішінде арнайы ... ... ... ... ... ... материалдары, оларды жүргізу аяқталғаннан кейін 3 күннен
кешіктірілмей қайғылы апат ... жер ... ... ... ... ... ... жол-көлік оқиғасы орын алған кезінде қылмыстың
белгілері болатын болса, қылмыстық істі қозғау туралы мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай,
қылмыстық істің қозғалғандығына қарамастан ведомстволық инструкциялардың
негізінде жасалады. Бірақ дәл осы ... ... ... ҚІЖК-де
норма жоқ, сонымен ... ... ... ережелер барлық
ведомстволық инструкцияларда кездесе бермейді; тексерулердің қорытындысын
беру мерзімдерінде елеулі ерекшеліктер бар. Байқағанымыздай, ... ... ... ... ... істі қозғау үшін қажет ... ... ... егер ... ... ... дейін кісі
өлтіру қылмысы бойынша қылмыстық іс қозғалып кететін ... ... ... ... іске қоса ... ... ... қылмыстық істе болмауы – тергеудің толық еместігін ... ... ... ... ... тергеушінің дәлелдемелерді талап ету бойынша
өкілеттілігін ... ... ... жүзеге асыратын прокурордың
өкілеттігіне жақындату керек.
Біздіңше, егер кісі ... ... ... ... ... ... сәйкес ревизиялар мен ... ... ... ... ... жүргізетін қайғылы оқиғалар бойынша) ... ... ... ... ... онда ... нәтижелілігін
арттыру үшін белгілі бір деңгейде тергеушімен бақылануы тиіс ... ... ... мазмұнынан тергеушіде ревизия жүргізушінің
біліктілігіне күмән туған жағдайда істен шеттету ... ... ... ... ... ... ... бойынша мұндай тексерулерде жұмысы
тексеріліп жатырған тұлғаның өзінің қатысу мүмкіндігін заңда көрсету қажет
және олардың ұсынылған ... мен ... ... ... ілінуі тиіс.
Көпшілік ведомстволық инструкцияларда қызметі тексеріліп жатырған
материалдық жағынан жауапты тұлғаның мұндай ... ... ... ... ... ... өздері, тексерісті тез аяғына
жеткізу үшін бұзады.
Бұл жерде айтып кететін бір ... ... ... ... мен өтінімдеріне назар аударуды күшейту ... ... ... ... ... қатар тексерістің өзінің нәтижесі жоғары болады.
Ревизия жүргізу кезінде басшылыққа алынатын осы ережелерді енгізуді,
яғни тергеушінің қылмыстық іс ... ... ... талап етуі
бойынша ревизия жүргізуді А.В.Дулов ұсынған болатын[25]. И.Л.Петрухин бұл
пікірге қарсы болды, себебі оның ... ... ... ... ... ... қатарына өтіп кетеді[26].
Бірақ сонымен қатар ... ... ... ... ... да болмайды, өйткені онда анықталатын мән-жайлар кісі
өлтіру қылмысын тергеу үшін аса маңызды ... ... ... ... ... институтына қылмыстық-процессуалдық құқық нормаларының еніп
кететіндігін көреміз. Бірақ ревизор ... ... ... ол
сарапшының өкілеттігіне ие болмайды; ол қорытынды беруден бас тартқандығы
үшін және ... ... ... үшін ... ... тергеушінің талап етуі бойынша жүргізілетін ... сот ... ие ... мен ... беру ... ... Мұндай нормалардың кешенін енгізу келесідей келісуге ... ... Ол ... ... ... ... ... және
жүргізу бөлінбейтін тергеу әрекеті экономикалық сараптама тағайындау ... ұқса деп ... ... ... ... ... туралы айта отырып, ревизор дәлелдемелерді ... ... ... ... ... емес ... ... құжаттық және
фактілік ревизия тәсілдерін ... және ... ... ... ... орындайтын ревизорлардың жұмысының тәсілін
сарапшылардың ... ... ... ... ... ... ҚІЖК-
мен реттелгендігін және олар көбіне ревизорлардың қызметінің нәтижесін
тексеретіндігін атауға болады.
Егер де ... ... тән ... ... ... іс ... құқықтық жағдайлары тең және бірдей болып табылатын
екі тұлғаның болуының қажеті не ... ... ... ... ведомстволық ревизялар жүрізуге қатысты өкілеттігін
кеңейту бойынша көрсетілген біздің ұсыныс бұл ... ... ... ... ... қатар бұл ұсыныстарда тек ревизиялар ... ... ... ... ... байланысты жүргізілетін басқа да
тексерулер туралы айтылған болатын.
Жоғарыда біз жасалған қылмыс бойынша ... ... ... ... айтқан болатынбыз. Бірақ заңда көрсетілген негіздер
бойынша арнайы білім иелерінің дайындайтын құжаттары да ... ... қоса ... ... кісі өліміне соқтырған жол жүру және транспорт құралдарын
пайдалану ережелерін бұзу ... ... ... ... кезде сот
бірнеше жылдар бойы ... ... ... ... ... ретінде сақтандыру ұйымдарының ... ... ... алып жүр. Егер де ... ... ... болса немесе автомашинаға келтірілген шығын ескеру қажет
болмайтын болса, судья кеңестік бюроның құрастырған дәлелдемелік сметасын
басшылыққа ... ... ... ... ... тергеушілер мен соттар
аталған құжаттарсыз-ақ, автомашинаға келтірілген зиян мөлшерін анықтау ... ... ... ... іс жүргізуі мүмкін. ... ... ... ... алатындығына және жүргізілуінің
күрделілігіне байланысты тағайындала бермейді және олар ... ... ... ... ... туған жағдайда ғана тағайындалуы мүмкін.
Бұдан әрі де арнайы білім ... ... ... мұндай түрінің көбейетіндігіне байланысты аталған ... ... ... ... ... ... Сондықтан да ҚР ... ... ... ... ... жөн ... “Іс бойынша
дәлелдеме ретінде сонымен қатар белгіленген ... пен ... ... ... мен ... ... ... болған жағдайларда мұндай тексерулердің нәтижелері сот-сараптамалық
зерттеуіне ұшырап, оны ... ... ... ... ... ... ведомстволық тексеру мен тергеудің нәтижелерін
қолдану мүмкіндігін заң жүзінде бекіту сараптама ... ... ... және ... басқа да сараптама жүргізулерден
босатары анық. Бұлар тек қана ... ... ... ... ... ғана ... ... бір мәселе кісі өлтіру қылмысын таргеу барысында техникалық
көмектерге жүгіну қажеттіліктерінің пайда ... ... ... әдетте “заттай дәлелдемелер – құралдар” тергеу әрекетін жүргізуші
органдармен дайындалады. Егер де ... ... ... үшін ... ... білім мен танымдар қажет ететін болса, ол маман – ... ... ... дәлелдемелер-құралдарға” тергеу әрекеті
барысында дайындалған фотосуреттер, киноленталар, видеотаспа, ... ... ... тергеу әрекеттеріне қатыспаған, бірақ ғылыми-техникалық
құралдарды пайдалана отырып дәлелдемелерді дайындауға қатысатын тұлғалардың
процессуалдық жағдайы туралы сауал ... ... бұл ... де ... еш ... ... ... иелерінің білімдерін пайдалану жөніндегі заңнаманы
дамытудың екінші ... - ... ... бар ... ... алу
түріндегі арнайы білімді пайдалануы нысанын кісі өлтіру ... ... ... Бұлардан жауап алудың қажеттілігі неде деген заңды сауал
туындауы мүмкін. Бұл тұлғалар, біз жоғарыда айтқандай, іс үшін ... бар ... ... Бұл ... дәлелдемелік құжаттарда оның
мазмұнын түсіндірмейді, оны олар куәландырады. Ал сот пен тергеу үшін оның
мазмұнын ашу ... ... ... ... ... ойымызша ведомстволық
тексеріс жүргізілген тұлғалар әдеттегі куәлардан ерекше түрде жауап алуға
ұшырауы ... ... ... ... ... ... заңда негіздері
көрсетілмегендіктен, олардың барлығын сарапшының қорытындысы ... ... ... ... ... ... сарапшыларға қойылатын сұрақтармен
байланысты тәжірибе материалдарын ... ... ... ... ... жол оқиғасы болған кездегі рульде отырған адамға
тән қандай жарақаттар ... ... ... ... ... қандай; автотранспорт иесі қандай жол жүру ... ... ... және тағы ... ... суық қарудың қатарына жатады ма және
арнайы зерттеуді қажет етпейтін басқа да ... ... ... басты мақсаты белгілі бір тауардағы белгілер бойынша іске
қатысты дәлелдемелік маңызы бар ... ... оның ... ... ... және ... ... және тағы басқа.
Адамды жағумен байланысты кісі өлтіру қылмысын зерттей отырып, автор
сот-медициналық сараптамасын ... ... ... ... ... ... ... құйылған адамды жағу үшін қанша ... ... ол үшін ... ... ... ... ... қойған. Осы
секілді абстрактілі ... ... ... ... ескерілмейді,
тергеушілер сараптаманың нәтижесінен тек қана ... ... ... бұлар әрине жиналған дәлелдемелерге кереғар келмейді, бұл
қылмыстық іс жүргізудегі қателердің болуына әкеп ... ... ... сұрақтар сарапшыларды оларға тән жұмыстарды ... ... және ... ... зерттеуді талап ететін сауалдарды
анықтауда қиындықтарға алып келіп отырады.
Ғылыми-техникалық прогресс жағдайында тергеу мен сот ... ... ... зәру ... отырады. Кейде осы анықтамалық
сипаттағы ақпараттардың тек тергеушіге ғана емес, ... ... ... ... мен айыпталушыға да тән болуы өте маңызды болып
табылады.
Бұдан көретініміздей, ... ... ... ... алу жай ... ... беретін куәлерге қарағанда анағұрлым маңызды ақпарат
береді, ... ол ... ... арнайы білімдердің табиғатымен байланысты
болып келеді.
Біз келесідей түрде арнайы білім иелерінен жауап ... ... ... ... ... Бұл ... ... алынатын арнайы білім иесінің
жай ... ... ол ... іс ... ... болып табылмайды.
Оны жауап алу үшін шақыртудың мақсаты оның кәсіптік қызметіне байланысты
алған біліміне ... ... ... ... және түсініктемелерді
жауап ретінде алу. Сондықтан да арнайы білім ... жай ... ... айырмалана отырып, іске мүдделі емес сарапшы ретінде де іске қатысуы
керек.
Құқықтық мемелекетті орнықтыру барысында ... ... ... ... алуға жол беруге болмайды, өйткені олардан жауап ... іс ... ... көзделмеген. Сондықтан да тәжірибеде
осыған ... ... ... қиын ... туындап отырады.
Біз осы айтылғандардың негізінде Қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... дәлелдемелердің қайнар
көздерін енгізу керек деген пікірді ұстанамыз.
Сонымен қатар біздің ойымызша ... ... ... иелерінің
жауаптарына байланысты жеке бір баптың ... ... ... ... ... ... ... қолдануға байланысты
пайда болуы мүмкін сұрақтардың бірқатарына жауап бере отырып, біз ... ... мен ... ... ... ... өзекті мәселелерінің
бастарын шалып кетуді жөн санадық.
В.Н.Махов, А.А. Эйсман және бірқатар авторлар арнайы білім ... бере ... ... ... ... мен ... ... болып
табылатын және қылмыстарды тергеу және қылмыстық істерді ... ... ... ... білімдерін алып ... ... ... В.И.Шикановтың, В.Я.Колдиннің, В.И.Гончаренконың
“арнайы білімнің қолданылуының анағұрлым маңызды ... оны ... ... ... ... және ... ... процессуалдық
құқықтарын пайдалана отырып, заңның талабына сай істің мән-жағдайын
зерттеуде анық ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізуші
жауапты тұлғалардың жасалған қылмыстарды зерттеу методикасын таңдау бойынша
және әрекетті ... мен іс ... ... орындауы бойынша
қолданатын білімдері болып табылады.
Осы аталғанның негізінде, ... ... ... мен
анықтаушылардың сот өндірісін жүзеге асырушы білікті ... ... ... ... ... ... ... баға беруінің
өзін арнайы білім деп бағалауға болады.
Айта кететін бір ... ... ... білімдер мен арнайы емес
білімдердің ара жігін ажырату қиын. Адамдардың жалпыға ... ... ... ... мен ... ... ... нәтижесінде
күнделікті кеңеюіне байланысты арнайы білімдер арнайы емес ... еніп ... ... ... ... ... ... мен арнайы ғылыми білімдердің
арасында ешқандай айырмашылықтар жоқ деген пікірлер кездесіп ... ... тек қана ... ... ғана тән ... келеді. Бірақ та
сараптама жүргізу үшін арнайы ғылыми білімдердің бар ... ... ... ... Дегенмен маман мен тергеушіге қатысты мұндай шарт ... ... ... сот ... ... ... үшін ... білімдердің
қажет екендігімен дауласпаймыз, бірақ ... ол ... ... тек ... болу ... келісе алмаймыз. Қылмыстық істерді
тергеу кезінде тергеуші кейбір мәселелерді шешу үшін жалпыға мәлім ... мен ... ие ... ... ... пайда болуы мүмкін.
Бұл жұмыста негізінен арнайы білімдерді пайдаланудың ... яғни ... ... ... ... немесе жанама түрде
қылмыстық іс жүргізушілік заңда айтылғандары қарастырылды. Бұл ... ... ... осы процессуалдық және процессуалдық
емес арнайы білімді пайдалану ... ... ... ... ... кейбір арнайы білімдерді пайдаланудың нысандарының
көрсетілмегендігімен түсіндіруге болады. Бұл өз ... ... іс ... ... ... ... мәліметтердің заңда
бекітілген тәртіпті сақтамай ... ... ... ... тергеудің толық жүргізілмеуіне алып келіп жатуы мүмкін.
Сонымен қатар В.И.Шиканов пен тағы да ... ... ... ... ... ... ... процессуалдық нысаны
болып, оны алдын ала тергеуде тергеушінің пайдалануы” деп көрсетіп береді.
Айтылған ойды ... ... мен ... бірнеше рет
мойындаған. Мәселен, Л.Е.Владимировтың пайымдауынша, “тергеуші техникалық
зерттеумен өте жақын ... ... ... өйткені ол зерттеу сәтті аяқталу
үшін қажетті қауіпсіздік шараларын дер кезінде қабылдап, зерттеудің ... ... ... баға ... ... ... ... ала білуі тиіс.
Бұл тұста ... сот ... және де ... де ... ... ... екендігін айтпай кетуге болмас. Тергеушінің мұндай білімдермен
таныс ... іс үшін ... бар ... мәселелердің ашылмай қалып
жатқандығына себеп болады, ... ... ... ... ... қойылған сауалдардың шегінен шығып зерттеу жүргізіп жатпайды”.
Автормен келісе отырып, ... ... ... ... кісі ... ... ... дәлелдемелер құқықтық білімдер мен арнайы
білімдердің жиынтығының және ... ... ... ... ... қатар арнайы білімдерді иеленуші тұлғалар ретінде біз
тек маман мен сарапшыны емес, сонымен ... ... ... асырушы
субъектілерді де тануымыз керек.
Процесті жүргізуші органдар үшін ... ... ... ... анықтау үшін олардың міндетті ... ... ... Мұндай өзекті білімдердің қатарына материалдық және ... ... ... ... ... ... ... меңгеру, сот пен
прокуратура органдарында іс өндірісін білу жатады. ... сот ... ... қолданатын басқа білімдері (мысалы, сот медицинасы,
жалпы және сот психологиясы, криминалистік ... және т.б. ... ... ... ... ... мүмкін және бұлар мамандық
бойынша қызмет істеп, кәсіптік дайындық пен ... ... ... болады.
Кісі өлтіру қылмысын тергеуді жүзеге асырушы субъектілердің арнайы
білімді пайдалануларының ... ... ... ... криминалистік
техника құралдарын пайдаланулары болып табылады.
Көпшілік жағдайларда заң тергеушіге тергеу жағдайы мен объективті
мүмкіндіктерді басшылыққа ала ... ... бір ... пайдалану мүмкіндігін береді.
Жекелеген авторлардың көзқарастарымен келіспейтіндігімізді айта
отырып, кісі ... ... ... ... ... ... ... алу барысында педагогтің қатысуы – арнайы ... ... ... ... еместігін, оның тергеу әрекеттерінде маманның қатысуының ... ... ... ... да ... ... алу ... іске
қатысуы кәмелетке толмағанның құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету
бойынша көмек көрсету мақсатына ие ... ... Дәл ... жолмен
тергеу әрекеттеріне басқа да бір мамандардың қатысуы тек қана ... ... ... қатар оның жан-жақты зерттелуіне, іске қатысушы
тұлғалардың құқықтарының қорғалуына алып келеді. ... ... ... ... ... ... ... тұлғаға сұрақ қоюы оны маманнан
ерекшелемейді. Бұл құқық тек қана ... ғана ... ... ... ... қатысатын сарапшыға да берілген құқық. Басқа мамандар жауап алу
тергеу әрекеттеріне қатыспайтын болғандықтарынан ғана ... ... ... ... ... кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында арнайы
білімдерді пайдаланудың процессуалдық нысандарын көрсете отырып, жеткілікті
негіздерсіз ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызады. Бірақ аудармашы маман секілді
арнайы бір білімге ие тұлға ... ... ... ... бірқатар белгілердің ... ол ... ... ... ... ... ... маманмен салыстырғанда тек қана тергеушіге емес, сонымен қатар
іске қатысушы басқа да тұлғаларға, яғни ... ... ... алу ... бар адамдарға да көмек көрсетеді. Бірақ бұл қызметтің
нәтижесінде де ... ... ... істі ... және толық
қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар аудармашы тергеу әрекеттеріне
қатысудан бөлек, айыптау ... да ... ... ... ... жоқ ... тергеуші өзінің арнайы білімдерін
пайдаланып-ақ тергеу әрекеттерін жасауға (фотосуретке түсіруге, ... ... ... ... ... ... ... тергеуші
тілді меңгеру деңгейіне қарамастан аудармашының қызметін алмастыра алмайды.
Екінші топқа сонымен қатар ... ... ... ... ... ... беру үшін ... куәландыруды жатқызуға
болады.
Осы топқа қылмыстық іс қозғалғанға дейін арнайы білімі бар ... ... ... белгілеген құжаттарды жатқызуға болады.
В.Н. Маховтың пайымдауынша бұл үшінші топқа сонымен қатар телефон
және басқа да ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың нысанын да жатқызуға ... ... ... ... ... ... Заңы ... іздестіру
қызметін жүзеге асыратын органдарға ... және ... да ... мүмкіндігін берді. Бұл жағдай қылмыстарды әшкерелеу мен ашу бойынша
мақсаттармен ... ... ... ... ... маманның қатысуымен
жүргізілетін тергеу әрекеті деп тануға негіздер жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... іздестіру қызметі болып
табылады және оның шеңберінен шығып кетпейді. Қылмыстық іске ... ... ... ... жағдайларда, қандай лауазымды тұлғаның ... ... ... ... ... тіркеу жеткілікті болып
табылатын секілді[29].
Ғылым мен жетістіктер нәтижелерінің өмірге және қылмыспен күресуде
тез еніп кетіп жатуы жағдайында ... ... ... ... ... ... қажет болып табылады. Соның нәтижесінде ... ... ... бар нысандарының арасында арнайы білімдерді
пайдаланудың жаңа нысандары пайда болады.
Кісі өлтіру қылмысын тергеу барысында ... іс ... ... ... де ... арнайы білім иегерлерінің
білімдерін пайдалану ... ... Бұл – ... ... ... беретін кеңестері, олардың сот сараптамасын тағайындауға көмек
көрсетуі, тергеушінің біліктілігін ... ... ... ... сараптамаға дейінгі зерттеулер жүргізуі және тағы басқалары.
Сот сараптамасына дейінгі сараптамалардың, маманның кеңестері мен
ұсыныстарының маңызды ... еш ... ... ... ... іс жүгрізудің шегінен шығатындығын айту қажет. Ал өз кезегінде
мұндай әрекеттердің нәтижелері қылмыстық іс ... ... ... маңызға ие болып табылмайды. Мұндай көмек көрсеткен тұлғаларға
тергеуші ҚІЖК-нен келіп шығатын ... да бір ... ... ... іс ... заңы үшін ... ... сауалдар бойынша
ақпараттар мен мәліметтерді қандай процессуалдық емес ... ... ... ... ... емес ... алынған мәліметтер,
біз жоғарыда атап өткендей, арнайы ... бар ... ... іс жүргізу заңында көрсетілген нысандарда пайдалануға негіз болып
табылады. Сонымен қатар, біздің ... ... ... ... емес деп ... ... көмек көрсетулер (маманның ұсыныстары
мен кеңестері, сараптамаға ... ... ... ... ... ықтимал.
Пайдаланылған нормативтік құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы / 1995 ... 30 ... ... ... ... ж. №284-1 ҚР ... өзгерістерімен және толықтыруларымен бірге) // Қазақстан
Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1996, №4.
2. ... ... ... сот ... ... Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы №16 ... ... ... Қылмыстық іс жүргізу кодексі / 1997жылғы 13
желтоқсан // Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997, №23, ... Сот ... ... ... ... Заңы / ... ... // Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 1997, №21, 276 б.
5. Қазақстан Республикасының сот сараптамасы ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 8 ... ... Сот ... ... ... ... ... Үкіметінің
қаулысы 2001 жылғы 7 қараша, №1414
7. Сот-медициналық сараптама жүргізу және ... ... ... ... ... Министірінің 2004 жылғы 20 желтоқсандағы
№875/1 бұйрығы.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... А.А. ... ... ... и ... ... М.:
Юрид. лит., 1967.
2. Орлов Ю.К. Заключение ... и его ... (по ... делам):Учебное
пособие. М.: Юрист, 1995.
3. Махов В.Н. Использование знаний сведущих лиц при ... М.: ... ... ... Г.М. Соотношение специальных и юридических знаний //
Криминалистика и ... ... ... 1984.
5. Грамович Г.И. Научно-технические средства: современное ... ... в ... и ... преступлений.
Учебное пособие. Минск, 1989.
6. Селина Е.В. Применение ... ... в ... процессе. М.:
Юрлитинформ, 2002.
7. Шиканов В.И. Актуальные вопросы ... ... ... в ... ... ... прогресса.
Иркутск, 1978.
8. Владимиров Л.Е. Учение об уголовных доказательствах. ... ... ... СПб., ... Сорокотягин И.Н. Использование специальных знаний в проверочной и
организационной деятельности следователя. Свердловск, ... ... М.С. Курс ... уголовного процесса. В 2 т. Основные
положения ... ... ... ... Т. 1. М.,1968.
11. Петрухин И.Д. Экспертиза как средство доказывания в советском уголовном
процессе. М., 1964.
12. Поврезнюк Г.И. Судебная ... ... ... ... ... С.Ф. Организация назначение и производства судебной экспертизы.
Алматы: Жеті жарғы,1999.
14. ... С.П. ... ... ... в уголовном
судопроизводстве Республики Казахстан. Алматы, 2004.
15. Галкин В.М. ... ... в ... ... М., 1968.
16. Реферативный сборник ВНИИ советского законодательства. Законодательство
зарубежных стран. М., ... ... И.Ф. ... ... доказательств в уголовном процессе
США: Автореф. дис. ... ... ... М., 1988.
18. Арсеньев В.Д., Заболоцкий В.Г. Использование специальных знаний при
установлении фактических обстоятельств уголовного ... ... ... ... А.В. ... ... ... экспертизы в советском уголовном
процессе. Минск,1959.
20. Пошюнас П.К. Научные основы ... ... и ... Дис. ... ... ... Вильнюс, 1989.
21. Социалистическое право, 1975.
22. Аверьянова Т.В., Белкин Р.С., Корухов Ю.Г., ... ... М.: ... 2000.
23. Аубакиров А., Ким Э. ... ... ... ... Учебное пособие Алматы: ВШП “Әділет”, 2001.
24. Аубакиров А.Ф., ... А.Я. ... ... ... ... ... ... А.М., Майлис Н.П. Судебная экспертиза. М.: 2002.
26. Значение экспертизы в ... ... ... ... ... ... школа МВД СССР, 1991.
27. Криминалистика. Под ред. д.ю.н., проф. Н.П. Яблоков. М.: Бек, 1997.
28. Криминалистика. Под ред. И.Ф. ... Л.Я. ... М.: ... ... Криминалистика: криминалистическая техника. Под ред. д.ю.н., проф. А.Ф.
Аубакирова. ... ... ... Крылов И.Ф. Судебная экспертиза в уголовном процессе. Л., 1965.
31. Лэй Т. Судебная экспертиза в ... ... КНР и СССР ... ... ... Изд-во ВГУ,1992.
32. Поврезнюк Г.И. Судебная экспертиза. Подготовка и назначение в ... ... ... ... ... ... ТОО ... Адет”.
1999.
33. Применение специальных знаний при расследовании дел о ... ... / А.Г. Нам; ... ... ... ... 2003.
34. Россинская Е.Р. Профессия-эксперт. М.: Юристь, 1999.
35. Теория и практика ... ... ... ... А.В. ... ... ... судебной экспертизы / Под ред. д.ю.н., ... ... и ... проф. Е.Р. Россинской. М.:Юрист, 1999.
Пайдаланылған мерзімді басылымдар:
1. Ізбайұлы Ж. Сот сарапшысына талап ... // Заң ... 2005. №14. ... ... А.Ф., Ким Э.П. ... ... использование
специальных научных знаний в уголовном судопроизводстве. // Научные труды
“Әділет” Алматы 1998. №2.
3. Байбатыров С.К. ... ... ... ... в ... ... ... // Право и государство.
Алматы 1998. №3.
4. Темралиева Ж. УПК РК о ... ... и ... их применения. //
Фемида. 2000. № 5-6.
5. Шадрин В.В. Правовой статус судебного эксперта по ... ... ... и ... о ... ... // ... 2002. №7.
6. Вареникова С.П. Доказывание с применением специальных знаний в уголовном
судапроизводстве. // Право и государство 2002. №2.
7. ... А.А. ... ... ... компьютерных и
электронных средств при расследований преступлений. // Закон и право.
2002. №9.
8. Тилеубергенов Е. ... ... ... в ... осмотре.
// Фемида. 2004. № 2.
9. Брушковский К. Участие специалиста в некоторых следственных ... ... ... в ... 2003. №4 (22).
10. Байтеленов Т. Судебная экспертиза в ... // ... ... ... ... С. О ... ... // Фемида, Алматы: 1997, №11.
12. Корняш В., Илдес Ю., Карагубенов К. Роль судебно-медицинского эксперта
как врача-специалиста при ... ... ... ... юстиции. Алматы.1996.№2.
13. Мальцев Н. Судебная экспертиза после реорганизаций. // Фемида, Алматы:
1998. ... ... С. ... ... в ... // ... ... Бычкова Е. Проблемные вопросы процессуального регулирования института
специальных знаний в ... РК. // ... ... ... 2003. №3 ... ... Н. ... заключения эксперта как доказательства. // Фемида
2003. №1.
17. Загидуллина С. К вопросу о ... ... в ... ... // Мир ... 2003. ... Волков В.Н. О временных психических расстройствах у обвиняемых и
судебно-психиатрических подходах к ним. // ... и ... 2003. ... Эйсман А.А. Заключение эксперта (структура и научное обоснование). М.:
Юрид. лит., 1967. С. 91-92.
[2] Орлов Ю.К. ... ... и его ... (по ... ... М.: ... 1995. ... Махов В.Н. Использование знаний сведущих лиц при расследовании
преступлений. М.: ... 2000. ... ... В.Н., ... ... ... ... Г.М. Соотношение специальных и юридических знаний //
Криминалистика и судебная экспертиза. ... ... ... Г.И. ... средства: современное состояние,
эффективность использования в раскрытии и расследовании преступлений.
Учебное пособие. Минск, 1989.
[7] Селина Е.В. Применение специальных познаний в уголовном процессе. ... 2002. С. ... ... В.И. ... ... ... ... и
криминалистики в условиях современного научно-технического прогресса.
Иркутск, 1978. С. 25, 26;
[9] Шиканов В.И. Актуальные вопросы уголовного судопроизводства и
криминалистики в условиях современного ... ... 1978. С. 27, ... ... Л.Е. ... об ... доказательствах. Части Общая и
Особенная. СПб., 1910.
[11] Сорокотягин И.Н. Использование специальных знаний в проверочной и
организационной деятельности следователя. ... ... ... В.Н. Использование знаний сведущих лиц при расследовании
преступлений. М.: РУДН, 2000. С.85.
[13] Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. В 2 т. ... ... ... ... ... Т. 1. ... ... И.Д. Экспертиза как средство доказывания в советском
уголовном процессе. М., 1964.
[15] ... Г.И. ... ... ... ... Алматы,
1999. С.97.
[16] Бычкова С.Ф. Организация назначения и производства судебной
экспертизы. Алматы: Жеті жарғы,1999. С.69.
[17] Бычкова С.Ф. Организация назначения и ... ... ... Жеті ... 1999. ... ... С.П. Применение специальных знаний в уголовном
судопроизводстве Республики ... ... 2004. С. 35, ... ... С.Ф. ... назначения и производства судебной
экспертизы. Алматы: Жеті жарғы, 1999. С.35.
[20] Галкин В.М. ... ... в ... ... М., 1968. Ч.2.
С. 56-58.
[21] Махов В.Н. Использзование знаний сведущих лиц при расследовании
преступлений. М.: ... ... ... ... сборник ВНИИ советского законодательства.
Законодательство зарубежных стран. М., 1985. С. 68.
[23] Машленко И.Ф. Проблема допустимости доказательств в ... ... ... дис. ... юрид. наук. М., 1988. С. 20, 21.
[24] Арсеньев В.Д., Заболоцкий В.Г. Использование специальных знаний при
установлении ... ... ... дела. Красноярск, 1986.
С. 123.
[25] Дулов А.В. Вопросы теории ... ... в ... ... Минск,1959.С.102,103.
[26] Петрухин И.Л. Экспертиза как средство доказывания в советском
уголовном процессе. М.,1964. С. 60, 61.
[27] ... П.К. ... ... ... ... и ... Дис. докт. юрид. наук. Вильнюс, 1989. С. 49, 73, 409-421.
[28] Социалистическое право, 1975, кн. 6. С. 52.
[29] Махов В.Н. ... ... ... лиц при ... М.: РУДН, 2000. С.85.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам өлтіру қылмысын тергеуде арнайы білімдерді қолдану31 бет
Аффект жағдайында жасалған адам өлтіру қылмысының құрамы және тергеу63 бет
Қылмыс істеу сатылары10 бет
Қылмысқа қатысу39 бет
«Бас бостандығынан заңсыз айыру қылмысының құқықтық сипаттамасы»86 бет
«Жан күйзелісі жағдайында жасалған кісі өлтіру»61 бет
Ішкі істер органдарының арнайы күзет қызметі туралы74 бет
Абайсызда кісі өлтіру57 бет
Адам өлтірудің қылмыстық-құқықтық сипаттамасы59 бет
Адамды саудаға салу қылмысының жасалуы мен күресуінің шаралары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь