Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І «Қазақ өлең құрылысының даму кезеңдері». «Қазақ өлеңдерінің құрылымдық бастаулары»
Абай мен Шәкәрім: өлең ырғағының арналық дамуы
Мағжан Жұмабаев пен Сәкен Сейфуллин өлеңдеріндегі мазмұн мен түр сабақтастығы
Қасым Аманжолов пен Сырбай Мәуленов шығармашылығындағы лирикалық өрнектер
Жұмекен Нәжімеденов пен Мұхтар Шаханов: ерікті өлең мәнерінің екі үлгісі
ІІ «Өлең құрылысының теориялық мәселелері мен даму үрдістері». «Қазіргі өлең құрылысының теориялық мәселелері»
Қазіргі өлең құрылысының даму үрдістері
ІІІ «Қазіргі қазақ өлеңінің ырғақ жүйесі». «Дәстүрлі ырғақтардың даму үрдістері»
Қазіргі поэзиядағы жаңа ырғақтық сабақтастықтар
Дәстүрден тыс ырғақтық жүйелердің түрлері
ІУ «Өлең ұйқастарының құрылымдық және дыбыстық жүйесі» «Қазіргі поэзиядағы дәстүрлі ұйқастар қолданысы»
Ұйқастардың дыбыстық сапасындағы соны құбылыстар
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеудің өзектілігі. Поэзиялық шығарма - жай сөз емес, жүйелі сөз, сымбатты да сұлу сөз. Оның ішкі сарайының салтанатын көрсететін сыртқы ырғақтық-интонациялық, әуенділік-әуезділік сипаттары екендігі әркімге аян. Поэзиялық шығармалардың біржақты, яғни ішкі тақырыптық-идеялық, көркемдік-бейнелілік жүйесінің ғана зерттеліп келуі ақынның дара тұлғалық шеберлігі мен өлеңнің интонация ғана аша алар терең де нәзік сырларын таныту мәселесін толық шеше алмады. Поэзиялық шығарманың ішкі болмысы сыртқы түрі арқылы көрінетіндіктен оның ырғақтық-интонациялық, әуендік-әуезділік жүйесін ғылыми тұрғыда зерделеп, жеке ақынға тән оларды жасау шеберлігін таныту қашан да өзекті.
Қазіргі поэзия халық өлеңдерінен интонациялық тұрғыдан өзгеше, оның экспрессивті-эмоционалды жүйесі әлдеқайда бай, әлдеқайда күрделі. Қазіргі поэзиядағы әрбір өлең өзінің интонациялық-мелодикалық жүйесіне берік байланып, идеялық жүктің едәуір бөлігін көтереді. Өлеңнің мазмұны мен формасының арасындағы сабақтастық күшті сезіледі. Қазіргі талантты қазақ ақындары да өлеңінің тереңінен сыр тартып, ішкі болмысын дөп басып, дәл көрсететін түрді табу бағытында мақсатты түрде ізденетіндігі байқалады. Ол туралы көптеген дарынды ақындар айтып та, жазып та жүр. Сондықтан жеке қаламгердің түр жасаушылық шеберлігін саралау, оның шығармасының ішкі болмысы мен сыртқы түрінің арасындағы сабақтастықтың деңгейін анықтау, жаңа ырғақтық жүйемен жазылған дербес шығармаларда оның құрылымы ішкі мазмұнды ашуда қаншалықты түрленгенін, оның қандай әдістер мен амалдар арқылы көрінетіндігін, қазақ өлең құрылымындағы бұрыннан бар дәстүрлі құрылымдық түрленудің қайсысының негізінде жасалған, қандай жаңалықтың белгісі бар, ол белгі дәстүр болып бекінуде қаншалықты өміршең деген мәселелер қазақ әдебиеттануында шешілуге, кеңінен ашылуға тиісті мәселелер.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты – қазіргі поэзияның құрылымдық жүйесіндегі сан ғасырлық дәстүрлер тоғысын көрсету. Сол дәстүрлерден тамыр тартқан қуатты поэзияның жаңа сипаттарын анықтау. Осы екі мақсаттың мазмұнын толыққанды көрсететін міндеттер қойылды:
- поэзиялық шығармалардың құрылымдық дамуын дәстүр мен жаңашылдық аясында жаңаша зерделеу;
- қазақ өлеңінде осы күнге дейін бекінген құрылымдық дәстүрлерді анықтау және оның даму үрдістерін саралау;
- поэзияны құрылымдық даму тұрғысынан маңызды кезеңдерді анықтап, осы ырғақтық-интонациялық жүйелер дамуының дербес ақындардың шығармашылығында көрінуін талдау;
- қазіргі өлеңдердің ырғақтық-интонациялық жүйесі өзгеріп, бұрынғы поэзиядан едәуір алға кеткендіктен оның құрылымдық сипаттарына сай пайда болған жаңа теориялық ұстанымдарды айқындау;
- поэзиядағы дәстүрлі ырғақтық жүйелердің түрлену мүмкіндігін байыптау;
- поэзиядағы жаңа ырғақтық жүйелерді, өлшемдердің жана ырғақтық сабақтастығын, жаңа ұйқас өрнегі мен дыбыстық үндестіктердегі, ұйқас негіздерінің грамматикалық тұлғалануындағы жаңашылдықты жекелеген ақындар шығармашылығы арқылы пайымдау;
- қазіргі поэзияда жекелеген ақындардың шығармашылығы аясында көрініп жүрген дәстүрден тыс ырғақтық жүйелерді ғылыми тұрғыда зерделеу:
- соңғы жылдары көрініп жүрген құрылымдық даму арналарын талдау;
- қазіргі өлеңдердің шумақталуының алғышарттарын анықтау;
- қазіргі поэзиялық шығармалардың ішкі әлемін танудағы сыртқы құрылымдық сипатының маңызды рөлін таразылау;
- жалпы қазақ өлең құрылымының интонациялық-мелодикалық бай мүмкіндігінің молдығын дәлелдеу.
Зерттеу нысаны. Қазіргі қазақ поэзиясының құрылымдық мүмкіндіктерін сарқа пайдаланған көрнекті ақындардың шығармаларымен қатар поэзиядағы дәстүр табиғатын тану үшін «Күлтегін», «Тоныкөк» сияқты ежелгі түркі әдеби ескерткіштері, халық ауыз әдебиеті үлгілері мен Шалкиіз, Бұхар, Махамбет шығармалары, А.Құнанбайұлы, Ш.Құдайбердіұлы, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Қ.Аманжолов, С.Мәуленов, М.Сатыбалдиев, Т.Айбергенов өлеңдері мен қазіргі көрнекті ақындар Ж.Нәжімеденов, М.Мақатаев, Ж.Жақыпбаев, Қ.Мырзалиев, М.Шаханов, Ф.Оңғарсынова, Т.Медетбек, Е.Раушанов, Ұ.Есдәулет, Б.Серікбаев, И.Оразбаев, Т.Әбдікәкімов, С.Ақсұңқарұлы, Г.Салықбай, М.Райымбекұлы, Б.Беделханұлы, Т.Ешенұлы поэзиялық шығармаларына негізделеді.
1 Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі, 1992 – 176 б.
2 Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995 – 250 б.
3 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003 – 208 б.
4 Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002 – 474 б.
5 Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, Ғылым, 1973 – 212 б.
6 Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995 – 208 б.
7 Ахметов З. Казахское стихосложение. – Алматы: Наука, 1964 – 409 б.
8 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет.– А: Қазығұрт, 2007– 320 б.
9 Негимов Серік. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980 – 136 б.
10 Әбдірахманова Т. Қасым Аманжоловтың поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1976 – 289 б
11 Қазақ әдебиетінiң тарихы. 9-том.- Алматы: ҚазАқпарат, 2005 – 998 б.
12 Мәуленов Сырбай. Сыр мен жыр. – Алматы: Жалын, 1991 – 244 б.
13 Холшевников В. Е.Основы стиховедения.–С-П.: СПБГУ, 2002 – 208 с.
14 Абдрахманов С. Жиырмасыншы ғасыр жырлайды: Қазақ поэзиясының антологиясы. «Алтын қор» кітапханасы. – Алматы: Раритет, 2007– 520 б.
15 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары.– Астана: Елорда, 2001 – 312 б.
16 Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек. – Алматы: Жазушы, 1999 – 256 б.
17 Елікбаев С. 60-80 жылдардағы өлең құрылымы. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған кандидаттық диссертация. – Астана, 2003.
18 Қабош Б. «Қазіргі қазақ поэзиясының түрлік-бейнелілік ерекшеліктері (1980-90 жылдар лирикасы әдеби үдерісі контексінде)». Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған кандидаттық диссертация. – Астана, 2006.
19 Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Астана: Фолиант, 2002.– 408 б.
20 Гаспаров М. Современный русский стих – М: Наука, 1974– 485 с.
21 Абдрахманов С. Өлең аудармасының теориясы мен поэтикасы. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 2007
22 Жұмабаев Мағжан. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989 – 448 б.
23 Тынянов Ю. Проблемы стихотворного языка.– М.: УРСС, 2004 –17 с.
24 Әшімбаев С. Шығармалар жинағы. І том.–Астана: Елорда, 2006 – 392 б.
25 Лейдерман Н.Л., Липовецкий М.Н. Современная русская литература 1950–1990-е годы. – М.: Изд. центр «Академия», 2006-688 с.
26 Бөпежанова Ә. Өнер мен тәжірибе: Сын-мәдениеттануымыз. Кітап І. – Алматы: Жібек жолы, 2007–328 б.
27 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992 – 352 б.
28 Ержанова С. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы. Монография. – Алматы: ЖШС «Шұғыла», 2008 – 352 б.
29 Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. – Алматы, Жазушы, 1982 – 464 б.
30 Рыскелдиев Т. Қытайдағы қазақтардың жаңа дәуір әдебиеті. // Жұлдыз, 2009. – №10
31 Бушмин А. Преемственность в развитии литературы. – Л.: 1975 – 160 с.
32 Цветаева М. Об искусстве. – М.: Искусство, 1991– 479 с.
33 Мамонов А. Свободный стих в японской поэзии – М.: Наука, 1971–176с.
34 Самойлов Д. Книга о русской рифме.– М.: Худ. лит., 1982 – 278 с.
35 Шенгели Г. Техника стиха. – М.: Худ. литература, 1960. – 312 с.

ДИССЕРТАЦИЯ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР ТІЗІМІ

1 Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері. Монография. – Алматы: Білім, 2010. – 320 б.
Мақалалар:
1 Қазіргі шумақсыз қазақ өлеңдерінің құрылымдық ерекшеліктері. // «Шоқан тағылымы-7» Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті құрылғанының 40 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары.– Көкшетау, 2002. – 150-153-б.
2 Отансүйгіштік рухтың әр кезең ақындарында көріну ерекшеліктері. // «Патриотизм: тарихы, тәжірибесі, болашағы». Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Астана, 2002.– 90-101-б.
3 Г.Салықбай поэзиясындағы мазмұн мен түр сабақтастығы. // Л. Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы. – Астана, 2003. – №3. – 9-13-б.
4 Қазақ өлеңіндегі өлшем мен мәнер сабақтастығы. // Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы. – Астана, 2003. – №3. – 32-37-б.
5 Қазақ әдебиетіндегі поэзия мен прозаның тұтасу көрінісі. // Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы. – Астана, 2003. – №3. – 37-41-б.
6 Қазiргi қазақ өлеңдерiндегi шумақтық құрылымдар. // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы. – Астана, 2004. – №2. – 83-89-б.
7 Қазіргі қазақ өлеңіндегі дәстүрлі ұйқастардың қолданысы. // Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы. – Астана, 2004. – №3. 29-35-б.
8 Ф.Оңғарсынова өлеңдерінің ырғақтық-интонациялық құрылымы. // Абай. – Семей, 2004. – № 2 – 57-61-б.
9 Қазіргі қазақ поэзиясындағы дидактикалық аспектілер. // «Үздіксіз білім беру жүйесіндегі тұлға тәрбиелеу мен дамыту». Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары.– Астана, 2004.– 92-96-б.
10 Қазiргi қазақ өлеңiнiң синтаксистiк құрылысы. // Л.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы. – Астана, 2005. – №3– 208-213-б.
11 Ақ өлеңдердің ырғақтық құрылымы. // Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің жинағы. – Ақтөбе, 2008. – №6. – 115-121-б.
12 Толғаулардың ырғақтық-интонациялық құрылымының қазіргі поэзияда көріну ерекшеліктері. // «Әуезов оқулары-7» М.Әуезов және қазақтанудың өзекті мәселелері». Халықаралық ғылыми-тәжірибиелік конференцияның еңбектері. І том. – Шымкент, 2008.–270-275-б.
13 Ұлықбек Есдәулеттің түршілдік шеберлігі. // «Қазақстанның тұрақты дамуындағы білім беру: мәселелер, ізденістер, перспективалар». Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Астана, 4-5 желтоқсан, 2008. –268-271-б.
14 Шәкәрімнің түршілдік шеберлігі. // «Шәкәрім шығармашылығы қазақ және әлем мәдениеті контексінде». Шәкәрім Құдайбердіұлының 150 жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары І том. – Семей, 2008. –160-168-б.
15 Қазіргі қазақ поэзиясындағы астрофикалық өлеңдердің құрылымы мен семантикасы. // Көкейкесті әдебиеттану. 9-кітап. «Әдебиет теориясы: жанр, методология, жаңа бағыттар». Ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Астана, 2009. – 87-94-б.
16 Абай алты аяғының қазіргі поэзияда көріну сипаты. // ҚР ҰҒА хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – Алматы, 2009. – №3. – 23-27-б.
17 Шәкәрім өлеңдері мен қазіргі қазақ поэзиясындағы құрылымдық үндестіктер. // Е.Букетов атындағы Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2009. – №3. – 162-168-б.
18 Шашылған өлең жолдары...// Тіл мен әдебиетті оқытудың теориясы мен әдістемесіндегі инновациялық технологиялар: мәселелер мен шешу жолдары. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. І- бөлім. – Астана, 2009. – 317-322-б.
19 Қазақ өлең құрылымдық жүйесіндегі Қасым Аманжолов пен Сырбай Мәуленов дәстүрі. // С.Торайғыров атындағы ПМУ хабаршысы. Филологиялық серия.– Павлодар, 2010. – №2. – 137-145-б.
20 Мағжан мен Сәкен өлеңдері құрылымындағы дәстүр мен жаңашылдық. // М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан университетінің хабаршысы. – Орал, 2010. – №3. – 220-229-б.
21 Ж.Нәжімеденов пен М. Шаханов өлеңдері құрылымындағы дәстүр мен жаңашылдық. // С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің аймақтық хабаршысы.– Өскемен, 2010. – №2.– 92-98-б.
22 Қазіргі қазақ өлеңінің құрылымдық бастаулары. // Қайнар университетінің хабаршысы. – Алматы, 2010. – №3/1.– 119-125-б.
23 Қазіргі қазақ поэзиясындағы жаңа ұйқастар. // А.Ясауи атындағы Қазақ-Түрік университеті хабаршысы. – Түркістан, 2010. – №1. – 33-37-б.
24 Қазақ поэзиясындағы жаңа ырғақтық сабақтастықтар. // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы. – Алматы, 2010. – № 4-5-285-288-б.
25 Махамбет туралы поэзиялық шығармалардың ырғақтық-интонациялық композициясы. // Ақиқат. – Алматы, 2010. – №4. – 64-68-б.
26 Қазіргі қазақ өлең өлшемдерінің семантикасы. // «Жұбанов тағлымы - УІІ». Халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Ақтөбе, 4-5 желтоқсан, 2010. – 376-380-б.
27 Тенденции развития ритмической структуры современного стиха. // «Молодежь и наука: реалность и будущее» Сборник материалов ІІІ международной научно-практической конференции. – Невинномысский институт экономики, управления и прав, Россия. – 2010. – 257-259-с.
28 Структурные и художественные системы прозаических стихов. // Кыргызско-Узбекский университет. «Наука. Образование. Техника» Международный научный журнал. – Ош, 2010. – №1. – 4-7-с.
29 Қазіргі қазақ өлеңінің ырғақ жүйесінің даму арналары. // Формирование профессиональной компетенции средства языка – актуальное направление гармоничного развития личности. Ташкентский государственный юридический институт. – Ташкент, 2010. – 104-112-б.
30 Қазіргі өлең құрылымының теориялық мәселелері. // Тил востилары ердамида касбий махоратни шакллантириш-комиллик сифатларини ривожлантирувчи омил. (Республика семинар кенгаш материалдари) – Ташкент, 2010. – 167-175-б.
31 Абай мен Шәкәрім: қазақ өлең жүйесінің арналық дамуы. // Тіл және руханият: өзекті мәселелер. Халықаралық конференция материалдары. – Астана: Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы, 2010. – 342-351-б.
32 Қазіргі қазақ поэзиясындағы прозалық өлеңдер. // Қазақ тілі мен әдебиеті. – Алматы, 2008. – №11–54-60
        
        ӘОЖ 821. 512. 122 – 13.09
Қолжазба құқығында
ҮСЕНОВА АЙГҮЛ ӘБДІМҮТӘЛІІІҚЫЗЫ
Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы:
дәстүр
және даму ...... ... ... докторы ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Астана, 2010
Жұмыс Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... ... ... ... филология ғылымдарының докторы,
профессор Д.Қамзабекұлы
Ресми оппоненттер: филология ғылымдарының докторы,
профессор А.С.Еспенбетов
филология ... ... ... ... ... ... ұйым
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университеті
Диссертация 2010 жылы «27» қарашада сағат ... Л.Н. ... ... ... ... 10.01.02 – ... әдебиеті және
10.01.07 – салыстырмалы ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін беру жөніндегі ... ... ... ... 010008, ... ... Қажымұқан көшесі, 5, Л.Н.Гумилев
атындағы Еуразия ұлттық университеті ... ... ... ғылым залы.
Диссертациямен Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің
ғылыми кітапханасында ... ... 2010 жылы «27» ... ... ... хатшысы, филология
ғылымдарының докторы ... ... ... ... - жай сөз ... ... ... да сұлу сөз. Оның ішкі сарайының салтанатын көрсететін сыртқы
ырғақтық-интонациялық, әуенділік-әуезділік сипаттары екендігі әркімге аян.
Поэзиялық шығармалардың ... яғни ішкі ... ... жүйесінің ғана зерттеліп келуі ақынның дара ... ... ... ... ғана аша алар ... де нәзік сырларын таныту
мәселесін толық шеше алмады. Поэзиялық шығарманың ішкі болмысы сыртқы түрі
арқылы ... оның ... ... ... ... зерделеп, жеке ақынға тән оларды жасау шеберлігін
таныту қашан да өзекті.
Қазіргі поэзия халық ... ... ... өзгеше,
оның экспрессивті-эмоционалды жүйесі әлдеқайда бай, әлдеқайда күрделі.
Қазіргі ... ... өлең ... ... ... байланып, идеялық жүктің едәуір бөлігін көтереді. Өлеңнің мазмұны ... ... ... ... ... Қазіргі талантты қазақ
ақындары да өлеңінің тереңінен сыр тартып, ішкі ... дөп ... ... ... табу ... мақсатты түрде ізденетіндігі байқалады. Ол
туралы көптеген дарынды ақындар айтып та, ... та жүр. ... ... түр ... ... ... оның шығармасының ішкі
болмысы мен сыртқы түрінің арасындағы сабақтастықтың ... ... ... ... ... ... шығармаларда оның құрылымы ішкі мазмұнды
ашуда ... ... оның ... ... мен амалдар арқылы
көрінетіндігін, қазақ өлең құрылымындағы бұрыннан бар ... ... ... ... ... ... ... белгісі бар, ол
белгі дәстүр болып бекінуде қаншалықты өміршең ... ... ... шешілуге, кеңінен ашылуға тиісті мәселелер.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі ... ... ... ... ... сан ... ... тоғысын
көрсету. Сол дәстүрлерден тамыр тартқан қуатты поэзияның жаңа ... Осы екі ... ... ... көрсететін міндеттер
қойылды:
- поэзиялық шығармалардың құрылымдық дамуын дәстүр мен ... ... ... ... өлеңінде осы күнге дейін бекінген құрылымдық дәстүрлерді анықтау
және оның даму ... ... ... ... даму ... маңызды кезеңдерді анықтап, осы
ырғақтық-интонациялық жүйелер дамуының дербес ... ... ... ... ... ... жүйесі өзгеріп, бұрынғы
поэзиядан едәуір алға кеткендіктен оның құрылымдық сипаттарына сай ... жаңа ... ... ... ... дәстүрлі ырғақтық жүйелердің түрлену мүмкіндігін байыптау;
- поэзиядағы жаңа ... ... ... жана ырғақтық
сабақтастығын, жаңа ұйқас өрнегі мен ... ... ... ... тұлғалануындағы жаңашылдықты жекелеген ақындар
шығармашылығы ... ... ... поэзияда жекелеген ақындардың шығармашылығы аясында көрініп
жүрген дәстүрден тыс ырғақтық жүйелерді ғылыми тұрғыда зерделеу:
- ... ... ... жүрген құрылымдық даму арналарын талдау;
- қазіргі өлеңдердің шумақталуының алғышарттарын ... ... ... ... ішкі ... танудағы сыртқы құрылымдық
сипатының маңызды рөлін таразылау;
- жалпы қазақ өлең құрылымының интонациялық-мелодикалық бай мүмкіндігінің
молдығын ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған көрнекті ақындардың шығармаларымен қатар поэзиядағы
дәстүр табиғатын тану үшін «Күлтегін», «Тоныкөк» сияқты ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілері мен Шалкиіз, Бұхар, ... ... ... ... ... Қ.Аманжолов, С.Мәуленов, М.Сатыбалдиев, Т.Айбергенов өлеңдері
мен қазіргі ... ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынова, Т.Медетбек, Е.Раушанов, Ұ.Есдәулет,
Б.Серікбаев, И.Оразбаев, ... ... ... ... Т.Ешенұлы поэзиялық шығармаларына
негізделеді.
Зерттеу әдістері. Жұмысты жазу барысында типологиялық-салыстырмалы,
сипаттамалы, ... ... ... саралау, әдеби зерделеу әдістері
мен жіктеу, сараптау жүйелеу тәсілдері пайдаланылды.
Зерттеудің жаңалығы. Зерттеудің ұсынған негізгі жаңалықтары – ... ... ... дәстүр мен жаңашылдық аясында мазмұн мен түр
сабақтастығын тұтастықта қарастырылуы, ... ... ... дамуы
дәуірлерге жіктеліп, сол дәуірлерде ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде соңына
дәстүр қалдырған талантты ақындардың тұлғасы анықталып, олардың ... мен түр ... ... зерделенуі, саяси-қоғамдық жүйенің
өзгеруіне орай поэзия да ... ... ... беттерін ашып, өзінің
құрылымдық бастаулары болып табылатын ежелгі сақ, ғұн ... ... мен көк ... ... ... мелодикасы қазіргі
ақындардың бірқатарының шығармашылығында құрылымдық ... ... және ... ... ... ... ... қазақ
өлеңінің ырғақтық-интонациялық бай мүмкіндігін ашуда мақсатты түрде
ізденген Абай мен ... және ... ... ... ... ... ... мен Мағжанның кейінге дәстүр болып
қаланған түршілдік жаңашылдығының жүйеленуі, ... ... пен ... ... құрылымдық жаңашылдықтары кеңінен ... ... ... ұлт ... дәстүр болып бекінген үрдістерінің
саралануы, қазіргі өлеңтанудағы ... ... ... ... ... жаңа ... поэзиясының құрылымдық жүйесінің ... ... ... ... ... поэзиядағы жаңаша түрленуі
мен қазіргі өлеңдерге тән жаңа ырғақтық жүйелер жеке дара талданып, ... ... ... ... ... кеңістігінің жасалуы, қазіргі
өлеңдердегі тыныс белгілердің ырғақтық-интонациялық ... ... ... ... жаңа ырғақтық жүйелер, канонды қазақ
өлшемдерінің жаңаша сабақтастықтары анықталып, ... ... ... ... поэзия жанрында жаппай сипат ала алмай,
жекелеген ақындардың шығармашылығы ... ... ... ... ... жүйелер, ақ өлең, прозалық өлеңдер, ерікті өлең – верлибрлердің
көріну ерекшеліктері сараланып, оларға тән ырғақтық-интонациялық, көркемдік-
бейнелілік ... ... ... ... ... қазіргі
поэзияда қолданылу аясы мен түрлену мүмкіндіктері ғылыми жүйеге енгізіліп,
талдануы, жаңа ... ... ... ... ... ретіндегі
мазмұндық жүйенің мәнінің дәйектелуі, ырғақтық-интонациялық жүйенің күрделі
сатысы шумақтардың ... жаңа ... ... поэзиялық
шығармалардағы еріктілігімен ерекшеленетін шумақтардың ... ... ... ... ... атап ... ... өлеңінің құрылымдық жүйесіне тән негізді мәселелердің ғылыми
жүйеленуі бұл жұмыстың табысы.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... барысында
қазақ әдебиеті тарихы, әдебиет теориясы, қазақ өлеңінің ... ... және өзге ... ... құрылымдық жүйесі мен жалпы көркемдік
ерекшелігі бойынша зерттеу жұмыстарындағы ... ... мен ... ... ... ... өлең ... теориялық негіздерін
қалаған ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... М.Хамраев, Б.Уахатов,
С.Негимов, сонымен қатар орыс ... ... ... ... М.Гаспаров, В.Холшевников, Б.Гончаров,
А.Мамонов, В.Баевский, А.Бушмин, Ю.Лотман, Ю.Тынянов, В.Орлицкийдің ... ... ... бойынша ұсынған теориялық ... ... ... ... мен ... мәселесін, оның
қазақ әдебиетінің әртүрлі жанрларындағы және жеке ... ... ... ... ... ... ... С.Қирабаев, Ә.Нарымбетов, Р.Нұрғали, Т.Кәкішев, Н.Келімбетов,
Р.Сыздықова, М.Мағауин, Т.Әбдірахманова, Қ.Жүсіп, А.Еспенбетов, Т.Жұртбай,
Қ.Әбдезұлы, Б.Кәрібаева, Ә.Бөпежанова, Т.Шапай, ... ... ... ... Б.Ыбырайым, А.Шәріп, Б.Омаров,
Д.Қамзабекұлы, С.Жұмағұлов, С.Ержанова сияқты ғалымдардың ой-тұжырымдары
зерттеу жұмысының толыққанды ... ... ... зерттелу деңгейі. Қазақ өлеңінің құрылымдық мәселелеріне
әдебиеттану ... ... арна ... ... басы тым ... белгілі. Оның тамыры Ш.Уәлихановтан басталып, беріде ХХ ғасырдың
әр кезеңінде А.Байтұрсынов, Е.Ысмаилов, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... ... ... келелі
еңбектерімен, кемел ойларымен қазақ өлеңтануының негізі қаланған.
Қазақ поэзиясының ... ... ... ... ... өріс алуы ... өлеңтанудың жаңа бір бағдар
алғандығын байқатады. С.Елікбаевтың «60-80 ... өлең ... ... ... ... поэзиясының түрлік-бейнелілік ерекшеліктері (1980-
90 жылдар лирикасы әдеби үдерісі контексінде)», ... ... ... ... ... атты ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... сол ... өлең ... тән ... мәселелерді ашып
көрсете алған.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
- Қазақ поэзиясын құрылымдық дәуірлеу ұлт ... ... ... ... ... танытады.
- қазақ өлеңдерінің құрылымдық бастаулары – халық ауыз ... ... сақ, ғұн ... ... ... көне ... әдеби жәдігерлері
«Күлтегін» мен «Білге қаған». Қазіргі шешендік сөйлеу ... ... ... ... ... ...... ежелгі жыраулық поэзиясы.
- Абай мен Шәкәрім қазақ ... ... ... жай ... ... ғана
түсінбей, өлеңнің ішкі мазмұнын ашатын ырғақтық-интонациялық жүйе ... ... ... тани ... Мағжан мен Сәкен кезеңі поэзияда айнымалы ырғақ кестесінің алуан түрлі
жасалу жолдарын ... ... өлең ... мол интонациялық
мүмкіндігін танытты. Сәкен өлеңдегі үзіліс, тыныс ... ... ... леп ... мүмкіндігін қөрсетті. Тоғыз буынды өлшемнің келісті
кестесі табылып, ырғақтық жүйенің негізінің бірі болып ... ІІ ... ... ... поэзияда аса ұзын тармақтар пайда болып,
лирикалық ... ... ... яғни ... ... жақындай түсті. Бұл кезеңнің үлкен табысы он ... ... ... ... ретінде қалануы.
- өлең құрылысының дамуының жаңа бір сатысы – ерікті өлеңдердің екі түрлі
интонациясының поэзияда ... ... енуі ... Осы шешендік сөйлеу мен
ауызекі сөйлеу интонациялары жаңа кезең ... ... ... ... ... поэзиядан іргесін бөліп кете қоймаған жас жаңа ... ... ... ... ... ... Әсіресе, жаңа
лирикалар соны өрнектерімен ерекшеленеді.
- шетел поэзиясының өрнектерін құрылымдық ... ... ... түрлік
ізденісін жан-жақты жүргізіп отырған ақындар да кездеседі.
- ерте ... ... ... қазіргі поэзияға интонациялық-
мелодикалық жүйе ... ... кең ... ... ... ... ... аясында және жаңа идеялық арналарда сыналып жүр.
- шетелдерден келген қазақ ақындары да ... ... ... ... сала ... ... әдебиетінің ықпалындағы олардың поэзиясы ... ... ... ... үлгісі верлибрлерді әкелді.
- дәстүрлі өлшемдер бұл кезеңде де поэзияны ... ... ... ... ... ... ... Бұл өлшемдер жаңа
поэзияның интонациялық жүйесіне сай түрленген қалыпта көрінуде.
- талантты ақындар өз мазмұнын дөп ... түр ... ... ... жаңаша құру арқылы немесе дәстүрлі өлшемдердің өзара
өзгеше сабақтастыру арқылы жүзеге асырып отыр.
- дәстүрлі ... ... ... түрлендіру әсерімен өзгеріске түсіп,
жаңаша ырғақтық-интонациялық жүйенің ... ... ... ... жаңа ... ... ... үндесу реті мен дыбыстық сапасына
қатысты жасалуда. Қазіргі тармақтардың ұйқасу ... ... ... ... ... ... ақындар ұйқастардың әртүрлі грамматикалық формада ... ... ... ... ұйқастар секілді төрт буынды емес,
дыбыстық үндестік сапасын арттырып, ұйқасатын буын сандары бес-алты буынға
дейін ... ... ... буындарды мақсатты түрде
сәйкессіздендіру үрдісі де қазіргі поэзияда кең тараған.
- бүгінгі ... ... ... да ... ... қол ... ... шығармаларына тән үрдіс шумақтардың дәстүрлі шумақтар
сияқты бір-бірімен ырғақтық симметрия түзе алмайтындығы. Шумақ құрылымдарын
бір-біріне ұқсатпай құру ... өлең ... ... көркемдік-бейнелілік мәселелерін қамтитын ... ... ... ... ... ... төрт тармақты шумақтармен қатар бес және
алты тармақты шумақтар құрылымдық айналымға ... ... Ол ... жаппай үрдіс алып, дәстүрге айналып отыр.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... өлең құрылымын
дәуірлерге бөліп қарастыру арқылы оның ырғақтық жүйесінің дәстүр мен ... ... ... ... бұл ... осы ... өзге ... ерекшелейді. Диссертация материалдарын жоғарғы оқу
орындарының қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... «Қазіргі қазақ поэзиясы», «Қазіргі қазақ поэмасы», «Қазақ
өлеңінің ... ... ... ... мен ... ... ... негізделген жалпы әдебиет курстарында пайдалануға
болады.
Зерттеу жұмысының жарияланымы мен мақұлдануы. Ғылыми ... ... ... ... ... атап ... ҚР ... Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, әл-Фараби ... ... ... ... ... ... ... С.Торайғыров атындағы ПМУ,
С.Аманжолов атындағы ШҚМУ, М.Өтемісұлы атындағы БҚМУ, ЕАГИ хабаршыларында,
«Ақиқат», «Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... түрлі халықаралық және республикалық ғылыми-
теориялық конференцияларда жасалған баяндамаларда көрініс тапты.
Жұмыс Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ ... ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, бес бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І «Қазақ өлең ... даму ... ... ... ... атты бірінші бөлімшесінде қазақ өлеңінің құрылымдық
бастаулары айқындалады. Қазақ ... ... және ... тұрғысынан дәуірлерге жіктеліп, олардың дара ... ... Бұл ... ... ... ... ... өткен. Қазақ өлеңін құрылымдық жағынан даму
кезеңдеріне жіктеу, ол дәуірлерге тән ... ... ... оның ... ... ... беріп қана қоймай, ... ... ... ... ... маңызды мәселелерді ғылыми
жүйелейді.
Қазақ өлеңінің ырғақтық-интонациялық бастауы ретінде ... ... ... бір буынды өлшемдер аталып, бұл өлшемдердің ырғақтық-интонациялық жүйесі
ғалымдардың еңбектерінде кеңінен талданған-ды.
Жыраулар поэзиясын терең танып, жете ... ... ... тұтушы,
жазушы-зерттеуші М.Мағауиннің мына бір ескертпесі орынды айтылған: «Жырау
туындыларындағы тармақтар өздерінің буын саны ... ... ... ... ... ... Және бұл ... құбылыс емес, жырау
поэзиясының өзіндік ерекшеліктерінің бірі. Алайда бұл ... осы ... ... ... емес. Бұл мәселе қазақ өлеңінің ... ... ... ... ... да ... қалған» [1,147-б]. Ал
жыраулар поэзиясының ырғақтық-интонациялық жүйесі ... ... ... себебі – толғаулардың суырып-салып айтылатын өзгеше табиғатында.
Толғаулар – шешендік, яғни ... өлең ... ... ...... ... сөз ... шеберлігінің жолы. Шынында
жыраулар толғауларының ... ... ... ... ... ... ... ретінде қазақ өлең құрылысында әлі
танылмады. Еркін өлеңдердің көрнекті үлгілері ... ... ... бір биік шыңы ... ... ... ... бағасын алмауы түсінікті. «Жыраулар ... ... бұл ... ... ... ... ... оның
үстіне сол жыраулар ұстанған дәстүрдің көнелілігінен туады. Жыраулар
қаруланған көркемдік әдістердің дені – ... ескі ... ... ... ... ... жыраулар поэзиясының ырғақ ... ... ... биігінен көріне алмауының негізгі себебі.
«Абай мен Шәкәрім: өлең ырғағының арналық дамуы» ... Абай ... ... ... ... деген көзқарастары сөз болады. Абай
да, Шәкәрім де өлеңнің ырғақтық жүйесін өлең ... ... ... бағалап, шығарманың ішкі болмысын терең танытудың кілті санап, өз
шығармашылығында ... ... ... ... дамыта отырып, жаңа
мазмұнның ... ... жаңа түр ... аша ... ... ... бірақ өлең өлкесінінен алыс, ауыз әдебиетінің мақал-мәтел, ... ... ... ... ... көрініп жүрген өлшемдермен тұтас
өлеңдер жазып, ырғақтық-интонациялық жүйесін ... ... оның ... ... жүйесімен бірге сыртқы
интонациялық-мелодикалық сапасын да ... Екі ұлы ... ... ... ... ... бастамалары қазақ
поэзиясының барлық даму кезеңінде көрініп ... оның өн ... ... ... ... болып берік қаланды. Абай мен ... ... ... жүйелі сабақтастыру, өлшемдердің жаңа
өрнектерін, яғни бунақтық сабақтастықтар табу, өлшемдерді ... ... ... жүйе жасау сияқты, жалпы ырғақтық-интонациялық жүйені
түрлендірудің алуан ... ... ... ... қазақ
ақындарының да жүгінетін негізгі жолы болып отырғандығы ... ... ... ... өлең ... ... жөнінде Абайдың
қазақта теңдесі жоқ; қазақтың ... ... ... өлеңін Абай
сияқты ұста, келісті көріктеген емес»[2,115-б], – деп ... ... өлең ... ... ... ... ... оның өлең
түрлерінің қайнар көздерін де атап көрсетеді. Абай кезінде он бір буынды
өлшемнің 4+4+3, 4+3+4, 3+4+4 үш ... ... бір ... ... ... мәнеріне бейімдегені белгілі. Ал қазіргі ... ... осы ... меңгеріп қана қоймай, оның бунақтарын бірнеше
тармақтарға тасымалдау тәсілі, ... ... ... мен ... ... құру арқылы эмоционалдық-экспрессивтік мазмұнынын байыта
түсті. Бұл ... ... ... аса кең тарғандығы Абай салған
дәстүрдің өміршеңдігі мен поэзия заңдылықтарына терең сіңгендігінің айғағы.
Бұл туралы өлең ... ... ... ... ... ... iшiнде бунақтар тармақтардың басында я ортасында бiрыңғай болып
келуi тиiс. Мәселен, бiр тармақтың басында үш ... ... ... ... да ... ... тиiс. ... өлең өлеңдiгiнен айрылмағанмен
жорғағынан жаңылады, айтуға ауырлық ... Бұл ... ... ... сөзi аман ... ... Абай өлеңдерiнде көбiрек
ұшырайды. Мұндай кемшiлiгi бар өлеңдердi сол күйi ... әнге ... ... ... ... Абай ... ... тұрғысында
емес, әнге, яғни өлең ырғағына, әуендік интонациясына қатысты айтып ... ... ... ... өз ... бар: «Ахметтанушылар мен
жалпы поэзиятанушылар жоғарыда ... ... ... ... өтіп ... ... ... Абайдың да, Ахметтің де ... ... ... Бұл ... ... қарау қажет секілді. Абай – ескінің соңы,
жаңаның басы. Сондықтан оның ... ... бар ... ... ... ... ... оны табиғилық деп қарау керек. Бунақтың
құбылуы туралы көп мысал келтіруге болады. ... ... ... де ... ... Ахмет – жүйелілікке, ғылымға, нағыз
ағартушылыққа ұмтылған кезеңнің тұлғасы. Байтұрсынұлы үшін ... ... болу ... ... оған ... ... ауыстырайықты» айтқызып
отырған – осы принципі. Абайды жаңа әдебиеттің басы ... ... оны ... қабылдайық, жаңа басылымын ретке келтірейік дейді ол» ... өз ... ... «мінін» дәстүрлі поэзия тұрғысынан
көрсетіп отырған сынды. Ахмет мақаласы жазылған кезеңде поэзияға жаңа
көзқарас, ... ... ... ... ... ... ... жоқ-ты. Сондықтан Ахметтің тағып отырған міні – поэзияға
ескі көзқарас тұрғысынан беріліп отырған бағасы. Ол ... ... ... ... болғандықтан, әуенге қосуға бейімділігі ... ... өлең ... білгірі, академик З.Ахметов те
айтқан-ды. «Қазақ поэзиясында өлең-жырды тақпақтап оқымай, әндетiп ... ... ... ... осы ... ... мол ... оны ақындар
да, оқушы қауым да кеңiнен қолданып келе жатқаны тегiн емес» [5,172-б].
Ұлы ақынның қазақ өлеңінің ырғақ жүйесіндегі өзіндік ... ... алты аяқ, ... аяқ ... ... поэзиясына дәстүрлі ырғақтық-
интонациялық жүйе болып бекіп, қазақ өлеңін эмоционалдық-экспрессивтік,
жалпы ... ... ... төл ... дәстүрлі
құрылымдарының қатарына еніп, поэзияда бұл ырғақтық жүйелер тақырыптық-
идеялық, ... ... ... ... ... құнарлана түсті. Абай енгізген ырғақтық-интонациялық
жүйелермен өлең кестелемеген қазақ ақыны кемде-кем. Сонау Шәкәрім, Ахмет,
Сұлтанмахмұт, ... ... ... жаңа поэзия жасаушы ақындардың
барлығының шығармашылығында Абай өрнегіне түзілген өлеңдер табылады.
Шәкәрім мен қазіргі қазақ ақындарының өлең құрылымына қояр ... ... үшін өлең ... ішкі ойды жеткізуші, сөздің терең сырын
ашушы. Ақын ... ... ... өлеңнің мазмұнына, ішкі
сырына бойламай ашу мүмкін ... ... ... ... ... образдылық үстейтін фигураларсыз, поэзияға тән ... ... бұл ... ... ... табиғилыққа ұмтылысы
байқалады. Ойды ырғақ пен интонацияны түрлендіріп, жанды жеткізу арқылы
өлеңді ... ... ... ... Ақын өлеңдері айтылу мәнері бірнеше
түрленіп, ... ... ... ... ішкі логикалық өріске сай
құрылады. Яғни ақын өлеңдердің көркемдік-құрылымдық жүйесі ... ... ... ... ... яғни тұрмыстық интонациясына өріс ашады.
«Шәкәрім қазақ поэзиясына ырғағы ... ... ... өлең ... атау ... ... – деп ... Р.Сыздықова ақын шеберлігін
дәл таниды.
Қозғаған мәселені сырттан сұлу ... ... ... ... ... арқылы, сөздің тереңіңе бойлау арқылы, құрылымдық ... ... ... дара ... табу ... ... қазіргі
ақындардың басты позициясына айналған. Өлеңдерін Шәкәрім сияқты ауызекі
сөйлеу интонациясының алуан түрлі ... ... ... ... ... ... Қ.Аманжолов, Ж.Нәжімеденов,
М.Әлімбаев, Қ.Мырзалиев, Е.Раушанов, Ұ.Есдәулет, Б.Қошым-Ноғай (Серікбаев)
сынды ақындарды атауға болады. Абай мен ... ... ... ... ... ... ... ырғақтық және ұйқасу реті сақталады.
Қазіргі қазақ поэзиясындағы айнымалы ырғақтарда белгілі бір жүйе ... «Сен мені не ... және ... «Бұл ән» ... ... тым күрделі, аса сұлу өлең ... ... ... ... құрылымы қайталанбайтын бірегей өлеңдердің жазылмауы
қазіргі ақындардың ... ... ... ... ерекше мән
берілмеуінен болар. Қазіргі ... үшін ... ішкі ... ... сипаты маңызды. Поэзиядағы жаңа құрылымдық кестелер
өлеңнің мазмұндық өрісімен ... ... ... ... мен ... белгілі өлеңмен шектелетін құрылымдар.
«Мағжан Жұмабаев пен Сәкен Сейфуллин ... ... мен ... атты ... ақындардың өлең жүйесінің оның ішкі
семантикасына жақындай түскені, яғни олардың өлеңдеріндегі мазмұн мен ... ... ... ... Абай мен ... ... ... жаңа леп ақындар Мағжан мен Сәкен және олардың ... ... ... ... Екі ақынның шығармашылық сапары
аласапыран заман ағымына ілесе отырып, бір-бірімен сабақтастықта, ... ... Жас ... ... ... ... ... қалыптасып, толысқан шақтарында ақындардың
жолдары алыстап, өлеңнің тақырыптық-идеялық, ішкі мазмұндық өрісіндегі жік
тереңдей түседі. Екі ақын да романтикалық сарындағы әдебиетті ... ... да. ... ұлы ... екі ақын жүрегіне қанат байлап, ... ... ... де ... үшін ... ... сезініп, ел үшін
атқан арайлы таңды шабыттана жырлауға кірісті.
Бұл ақындардың қазақ өлең құрылымын дамытудағы ... Абай ... орыс ... ... ... ... Өлең ... жаңа өрнектердің
ішінде Абай өлшемдеріне көбірек жүгініп, оның құрылымдық ... ... ... зор. Ақын ... өлшемдерді мазмұнға сай
түрлендіріп қолданылу жағынан да үлкен шеберлік көрсетті. Оның ... ... ... ... ... ... ... поэзиясында жүйе болып
орнықпаған бес және төрт буынды бунақтардың жүйесіз ... ... ... ... ... кей ... бір синтаксистік-семантикалық құрылымдар болып
құрылады. Аяз қарып, суық жел соққан қайғылы қайыңның аянышты ... ... өте ... ... ырғақтық бірліктердің жеңіл тербелісіне
негізделген өлеңнің мелодикалық ... ... ... діріл қаққан
қайың қимылын, оның дірілін сездіргендей.
Сәкен де Абай өлең ... дәл ... ... ... Абай ... бай ... шеберлікпен аша
білді.Сәкен өз өлеңдерінде өз ... ... ... қана ... ... өз ... ... жансыз бейнесін емес, көз алдыңда өтіп
жатқандай, көру, сезу, тыңдау сияқты сезім түйсіктеріне әсер етіп, ... ... үшін ... ... ... ... ... ақынның жаңа құрылымдық кестелері ... тың ... ... ... ... ... барлығынан бұрын жаңа мазмұннан іздеу қажеттігі шүбәсіз»[7,135-
б],– деген өлеңтанушы ғалым ... ... ... ... мен түр сабақтастығының біртұтастығын ... ... ... да ... ізін ... ... Соның ең ірісі де, өнегелісі де –
«Советстан». Өлең мазмұны қазір қабылдана қоймағанмен ... ... ... қосқан өлшемдері мен мақамдары қазіргі поэзиямызда сайрап
жатыр» [8,117-б], – деген академик ... ... ... ... ... ... ... эмоционалдық мазмұнын табу
үшін тармақтарға тасымалданатын кең жайылған құбылысты меңзеп отыр. ... ... ... он бір ... ... одан көп ... ... екі
немесе бірнеше тармақтарға тасымалдау арқылы әрбір сөзге логикалық немесе
эмоционалдық ... ... ... ... интонациялық жүйесін мазмұнға сай
түрлендіреді. Бұл құбылыстың басы Абайдың «Сен мені не етесің?» деген өлеңі
болғанмен, Сәкен оны ... ... ... ... ... берік орнығу
мүмкіндігін ашты.
Екі ақын да түршілдігі ... ... ... ... иелері.
Мағжан шеберлігі өлеңнің сыртқы құрылымдық өрнегінен гөрі, ішкі мазмұндық
өрісінде ерекше шыңдалады, ал Сәкен ... ... ... ... түрлі амалдарын көрсетті. Олардың көпшілігі қазақ
поэзиясының кейінгі дәуірлерінде үрдіс болып қалыптасып кең ... ... ... ... С.Негимов «Өлең өрімі» еңбегінде терең зерттейді.
«С.Сейфуллин қазақ өлең құрылысында интонациялық ... бай ... ... ... ... отырды» [9,45-б],– деген пікірі зерттеуші
Сәкен өлеңдерінің интонациялық мазмұнға бай ... дөп ... ... өлшеміндегі үлкен жаңашылдығының бірі – тоғыз
буынды өлшемдерді өлеңнің құрылымдық ... ... ... бұл
өлшемнің 5+4 өрнегін «Анадан алғаш туғанымда» ... ... ... 3+2+3 ... ... ... Шәкәрім өрнегі әрі
қарай өрістемей, аталмыш өлең ... ... ... Сәкеннің 3+3+3
өрнегі қазіргі ... ... ... ақындардың шығармаларына
құрылымдық негіз болып, өлең жүйесіне ... ... түр ... ... ... ... өлең құрылымы жаңа мүмкіндіктерін ашып, ырғақтық-
интонациялық, эмоционалдық-экспрессивтік өрісі кеңейе түсті. Қазақ ерікті
өлеңдері поэзияның кең ... ... ... ... ... қызметін
атқарумен шектелмей, өлеңнің ішкі сарайын ашудың негізгі бір кілті, көркем
тәсілдің негізгі түріне айнала ... ... ... өлеңнің ырғақтық-
интонациялық жүйесінің маңызын жете бағалап, ішкі мазмұнын форма ... бет ... осы ... ... ... ... мен ... дәуірі
қазақ өлеңтануына жаңашылдықпен енді. Мағжан да, ... де өз ... мен ... ... сөзбен бейнелеп қана қоймай, олардың көркем
бейнесін жасап, оқырманның көз ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Бұл ақындардың кезеңі өлеңнің бейнелілік
жүйесінің артуымен ерекшеленеді. Оны ... ... ... шығармаларының
ырғақтық-интонациялық жүйесі үлкен ... ие ... Екі ... ... мен ... ... сабақтастығы, тұтасқан бірлігі
ақындардың шығармашылығының негізгі бағыттарының бірі болып қалды.
«Қасым Аманжолов пен ... ... ... ... ... ... бұл ... негізінен лирикаларда көрінген өлең
құрылымындағы жаңашылдықтар ғылыми жүйеленеді. Екінші дүниежүзілік соғыс
қоғамға және ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... пен өрлік, елдік пен адами сезімдер астасып жатыр. ... ... және ... ... орын ... ... ойлы, сезімді
жырлардың құрылымдық негізі ырғақтық-интонациялық жағынан ... ... көп ... Сондықтан соғыс кезеңі ұлт поэзиясының алдыңғы
қатарында ... ... ... ... ... ... ... сияқты қан майданда болып, оның
барлық азабы мен қасіретін көрген жауынгер ақындар Олар өлеңдеріне арнайы
түр іздеген жоқ. ... ... ... ... ішкі ... ... ... бір-бірінен ажырағысыз, шымыр шықты, яғни «түрінің өзі
мазмұнға айналды».
Қ.Аманжолов өлеңдерінде жаңа ... ... мол ... Оның ең ... ... сол қыз» өлеңіндегі он буынды өлшемнің 5+5
сұлу кестесінің пайда болуы. Қасым Аманжолов өлеңіне он ... ... ... енгізді. Қазақ поэзиясында он буынды өлең тармақтары халық ауыз
әдебиеті, кейбір жазба әдебиет нұсқаларында, Сәкен ... ... ... ... творчестволарында кездеседі. Бірақ, оларда бұл
жеке тармақтар ретінде ғана кездеседі. Ал Қасымға дейін он буынды өлең түрі
қазақ поэзиясында өз ... ... түр ... ... ... ... ... Бұл өрнек негізі 3+2+3+2 болғандықтан туатын мәнер толқынды. Өлең
мазмұнындағы сағыныш, іңкәрләк сезімдерін жеткізуге аса ... ... ... дөп түскен өлшем болғандықтан тамырын тереңге жайып, өміршең
мінез танытты. «Төлеутайға» деген өлеңінде жалпы қазақ өлеңінде аса ... жеті ... ... 3+4 ... ... Сондай-ақ Қ.Аманжолов
қазақ поэзиясының дәстүрлі өлшемдерін сабақтастыру арқылы өлең интонациясын
түрлендірді. Ақын өлеңдерінде ... он бір ... ... 4+4+3 ... ... ... 4+3 ... еркін, шымыр қиысуынан толқынды, сұлу
мәнер туады.
Соғыс кезеңінің әдебиеті аса сыршыл, себебі ... ... ... ... пен ... ... ... зұлматқа қарсы
тұрды. Сан алуан ширыққан сезімдер ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық-идеялық, ... ... ... ... өріс ... Өлең ... өлшемдердің сабақтасу мүмкіндігінің молдығын дәлелдеген
ақынның көрнектісі – С.Мәуленов. «Әдеттегі өлең жырдың бунақтық-ырғақтық
өлшемдерін ... ақын ... сан ... ... құбылтады» [11,215-б].
Ұзақ жолда // жүргенде ... ... ... ... ... күн, ... қорықпа,// ... ... ... ... ... бас, // ілгеріле, ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі ырғақтық, семантикалық, синтаксистік
құрылымдарға жіктеледі. Алғашқы семантикалық, синтаксистік бір ... ... ... ... 4+3 және 4+4 ... ... өзгесі бес
буынды дербес құрылымдар.
Сырбай қазақ өлең жүйесіндегі аз ... ... ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі қысқа
тармақтар нық, шалт, үзілмелі интонацияға негіз ... ... ... ширақ, жеңіл, толқынды мәнерге ие болады. Ақынның қысқа өлшемдер
туралы мына пікірі оның сол ... табу ... ... ... ... өлең ... таңдайды. Ол басы ... ... ... ... ... ... бұл байламдары оның құрылымдық
талғамының биік екендігін ... ... ... он ... өлшем қазіргі поэзияда өлшем
дәстүрлі он бір буынды өлшеммен қатар белсенді қолданыста жүр. Он ... өзге ... ... ... ... ... ... талантты
ақындардың шығармашылығынан үлкен орын алған. ... де ... ... ... ... ... құрылып, өзіндік
интонациялық-мелодикалық дара болмысымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... бастауы осы Сырбай
өлеңдері.
«Жұмекен Нәжімеденов пен Мұхтар Шаханов: ерікті өлең ... ... ... ... ... поэзияда басым позицияны алып отырған ерікті
өлең ... екі ... ... ... мәнері мен ауыз екі ... ... ... ... ... екі ... үлгісінің
сипаттарын бойына мол жинаған Ж.Нәжімеденов пен М.Шаханов өлеңдері.
Жұмекен өлеңдерінің табиғилығы мен ... ... ... айқындайтын ең алдымен олардың тақырыптық-көркемдік жүйесі
екендігінде дау жоқ. ... де ... ... ... мен ... жүйесі өлең интонациясының мелодикасын түзуде
үлкен ... ие. Орыс ... ... ... өлеңге тән сөйлеу
ауызекі, тұрмыстық әңгімелеу мен биік патетикалық шешендік сөйлеу ... екі ... ... ... ... қатар бұл түрлердің
арасын нақты түрде ажырату мүмкін еместігін де ... ... ... ... ... ... бір ... молынан пайдаланған
ақындардың шығармаларының құрылымдық жүйелерін талдау арқылы ... ... ... ... ... ... ерекше шеберлік танытқан ақынның бірі
Ж.Нәжімеденов болды. Ақынның түрлік шеберлігінің бастауы – ... ... Оның ... өмірдің көзге түспес
түйіткілдері, күйбең тірліктің иірімдері арқау ... ... ... мәнерінің ырғақтық-интонациялық жүйесі мен синтаксистік жүйесі
еркін, ұзынды-қысқалы сөйлемдер жүйесіз бірін-бірі алмастырып, ... ... ... ... ... танытады. «Мазмұнда
шындыққа адал қаламгердің түрде жаңашыл болмасқа ... жоқ ... ... ... тек тақырыбы ғана өзгеріп отырмай,
түрі де өзгеріп отырады» ... ... ... ... ... ... сөзден ешкімнің міні құрып,
жатқан жоқ қой
сөз деме мұны бірақ.
Ол бал ішті,
бал ішті, өй, намысшыл,
менің ішке-нім ... ... де көп ... көп ... – көп ... ... ... Ж.Нәжімеденовтің «Дастарқан басында» атты өлеңі дәстүрлі он бір
буынды өлшемнің 4+3+4 бір ғана ... ... да, ... ... ... ... ... мазмұны бай. Өлеңдегі ауызекі сөйлеу
стиліне тән экспрессивтік-интонациялық емеурінді -өй- деген одағай, ... ... ... ... сызықша қою арқылы жасаған созылу реңкін үстеген
сөзі мен көнбегішпін ... ... ... ... жоқ, ... сөз ... берер сөз түрленісі арқылы жеткізеді. «Ақын қазақ лирикасында бұрын
етек ала қоймаған ... ... ала ... Бұл тәсіл бүгінгі күрделі
өмірдің сауалдарын поэзия отына үнемі орап айту мүмкін емес ... ...... ... ... ақын ... ... түсінеді.
Ерікті өлең түрінің салтанатты, биік ... ... ... ... ақын ... поэзиясынан анық
көрінеді. Шешендік ... ақын ... ... мен көркемдік
жүйесімен тамырлас. М.Шахановтың «Қалдыаяқов өзені» өлеңінің ... ... ... ... ... ... ... негіздердің барынша толымды дыбыстық үйлесімде болуы ... өлең ... ... мәнерге сай құруға сеп болған.
Бар қазақты // тамсандырған,
Таңнан-таңға// ән ... ... ... алдырған// Шәмші едің.
Зорсығанның// көбісі// құры сүлде,
Ешкім көзі //тірісінде
Ән көгінен// дәл өзіңдей // таба алған жоқ// нар сенім,
Қандай ... ... //бар ... ... деп ұғатын суреткер өлеңдерінің үні айқын. Ақын
өлеңдері басталғаннан адамның ... ... ... отты ... ... жанып, рухын биіктететін асқақ жырлар. Оның ырғақ
кестесінде салмақты да, нық ... ... ... төрт ... ... ... ... бірдей тармақтар синтаксистік симметриялар түзбесе де,
олардың синтаксистік ... ... ... ... ... ... «Махамбеттің соңғы сөзі»
атты бірінші бөлімін Махамбеттің монологына құрады. Он бес ... ... 1-2 ... ... ой ...... түсі ... сегіз, он бір буынды тармақтардағы ой негізі – ақындық ... ... ... кең ... он бір, ... ... өлшемдердің
11-8 позициясы, бұл тармақтарда 8-11 болып, кері сипатта көрінеді. 11-8
позициясынан туындайтын интонация ... де ... ... 8-11 ... ... ... ойлардың нақтылығы мен ... сай, ... да, ... ... тебіренген ақынның бірі – ... ... атты ... ... ... ... жүйесі жағынан ... бар ... ... Жүз шақты тармақтан тұратын өлеңнің
барлық тармағы тек қ ... ... ... ... ... ... мен ... ырғақтылығы мен шырқамалылығын
ұлғайтады. Айтылыстың ... мен ... ... ... Оның себебі қ дыбысы қатаң, айтылуы, естілуі қатты
дауыссыздың бірі. Қ дыбысы ... ... ... сияқты Махамбет
тағдырын айқындайтын ұғымдардың басталатын дыбысы. Ақын айнымалы ырғақтың
мол мүмкіндігіне қоса дыбыстық әуезділігін ... ішкі ... ... ... ... ... ... тармақтардағы буын саны төрт
буыннан он жеті ... ... ... ... ... ... өлеңдік
шеңберге жинақтайтын жеті-сегіз буынды өлшемдердің сабақтастығы. ... 5+3+5, 4+4+4, 6+5+3, 4+5+5+3, 5+5+3+3, 4+3+5+3 ... ... ... ... жүйесін түрлендіріп, ырғақтық- интонациялық
композициясын мәнерлі етіп тұр. Өлең тұтастай ... ... ... айнымалы ырғаққа құрылған өлеңге Марғасқа,
Доспамбет сияқты жыраулардың арынды ағысы, ... ... ... ... ... ... ақын ... шығармалардың барлығына ортақ
сипат–тақырыптық-идеялық желісі мен ырғақтық-интонациялық құрылымы. Бұл
поэзиялық шығармаларда Махамбеттің ел үшін ... ... ... ... ... ... ... буынды көлемді,
күрделі ырғақтық құрылымдар өзара еркін ... ... ... ... ... ... Махамбет өмірі мен тағдырын арқау еткен жырларда ... ... ... сазы ... ... ... мен ХІХ ... кезеңінің ақындарының интонациялық жүйесінің ... ... ... ... ... рөлі ... мен ... поэзиясында ерікті өлеңнің екі мәнері дамудың
шырқау шыңына жетті. Жұмекен ... ... ... Сәкен, Бейімбет, Сәбит
салған сара жолды жалғап, ... ... ауыз екі ... ... ... түпкілікті енгізді. Ал Мұхтар жыраулар салған декламативті, яғни
ерікті ... ... ... ақын жаңа ... бейімдеп, өзінше
жаңғыртты. Сәкен сияқты Мұхтар да өз ... ... ... ... ... екі ... интонациялық қайшылығын тереңінен
түсіндіреді: «Көкірегіндегі «өз» ... ... ал ... ... ... бірі – ... еді...Шындығына келсек, ақындікі – жалпы
оқырманға емес, эстрадаға деген реніш болатын... Ал ... ... өмір ... ... ... еді де, оның өз тыңдаушысы мен оқырманы
(және аз емес) бар-тын. Оның ... ... ... ... ... ... ... тыңдауға сахнаның алдына келіп отыратын оқырманды қайда
қоясыз?» [16,115].
Мұхтар шығармалары – поэзиядағы ... ... ... Ол ... ... өлең ... үйретті. Ол өлеңді ... ... ... ... алып ... Бұл – поэзия құдіреті. Оның
өлеңдері адамды ой-санасы, білім мен білік дәрежелеріне, жас ... ... ... ... Оны ... ... бөлеген –
әрине, ақын өлеңдерінің тақырып пен идеяға сай сәтті табылған оқиға желісі
мен композициялық құрылысы ғана ... сол ішкі ... ... ... ... да. ... ... Ф.Оңғарсынова,
Т.Медетбек өлеңдері шешендік сөйлеу мәнерімен ... ... ... С.Асанов, Т.Молдағалиев, Ұ.Есдәулет өлеңдері мәнері
жағынан салмақты, сөйлеу мәнеріне құрылады. Бірақ бұл аталған ақындарда осы
екі мәнер таза сипатта ... ... Екі ... түйісетін тұсына дөп
келіп жатады.
ІІ «Өлең құрылысының теориялық мәселелері мен даму ... ... ... ... ... атты ... қазіргі өлеңтанудың
бағыттары айқындалып, бірқатар осы ... ... ... ... Өлең ... ... ... өзгермей қалатын сала емес.
Жаратылыс пен қоғам сияқты ... да даму ... ... ... мен түрі де ... тынысына сай түрленеді. Өлең құрылысының
теориялық тұжырымдарының өз еңбектерімен бітпейтіндігін, қазақ ... ... ... ... ... негізін қалаушы
академик З.Ахметов зерттеу еңбектерінде аңғартып кеткен-ді. Өлеңтану да
поэзиямен бірге ... ... ... ... ...... ... ішінде ең дамыған түрі. Әдебиеттану
ғылымында да оның зерттелуі оның өзге салаларынан озық ... Бір ... ... тақырыптық-идеялық, көркемдік-бейнелілік тұрғыдан аса мұқият
зерттелгенмен, құрылымдық жағын ... ... ... ... оның
орнын анықтауда жеткіліксіз сараланғаны жасырын емес. ... ... ... өз ... ... ... құрылымдық саласындағы
жемісті ізденістері ... ... ... ретінде танылып,
шығармаларының ішкі болмысын ашуда үлкен маңызға ие ... ... ... ... ... ... ... кандидаттық диссертациялар
жазылды, сондай-ақ олар докторлық ... ... ... ... ... ... даму кезеңдерін арқау етіп, талдау
жасайтын ғылыми жұмыстар баршылық. Олардың ... сол – ... ... ... ... ақындарының құрылымдық жүйесіндегі жаңалықтар
мен даму ... дөп ... тани ... Ал ... ... туғызған тұжырымдар тұтас қазақ поэзиясының шешімін күткен
мәселелері болып ... Ол ... өлең ... ... жаңа
құбылыстардың мазмұнын дәл ашатын ұғымдар қолданысына қатысты.
С.Елікбаев «60-80 ... өлең ... атты ... осы ... ақындардың шығармаларына ... ... ... өлең ... ... ізденістерін
айта отырып, өлең теориясының ұғымдарына қатысты ... ... ... ... өз ... ... ... атауда еркіндікке жол
берген. Зерттеу жұмысында «құлдима тармақты ... ... ... «60-80 жылдар арасындағы ақындарда ... ... қана ... ... да ... ... «Мағына үшін бөлген сынған
тармақтар ... ... ... ... ... ... ... сөйлем немесе сөз тіркестері қосылған, аралары нүктемен бөлінген
құрама тармақтар, қайталанып келіп отыратын балдақты тармақтар ... ... ... ұйқаспайтын буыны бөлек «ерке тармақтар», ... ... ... ... ... Тек бас әріптерден тұратын
«ерекше тармақтар», ортасынан бөлінген «буындалған тармақтар» ... ... ... ... өлең ... ... кездеспеген,
тармақтар түрлерге жіктелмеген. Себебі қазақ ... әр ... ... ... ... ... ат беру ... де емес, және ол
өлеңтанушылардың өзін де жаңылыстырары ... Бұл ... ... оның ... ... ықпал етпейтіндіктен оларды жіктеп,
термин ... ... ... де өз ... ... мағыналық реңктерді жіктеп,
бейнелеуге икемділігін пайдаланып, толымсыз ұйқастың жоғарыда сөз ... ... ... ... ... ... айырмалауды, сөйтіп Т.Шапаевтың
бейнелі түрде айтқан сөзін нақтылы терминдік атауға айналдырып, шартты
түрде кетік ... деп ... ... [18,47-б]. Қ.Батырболаттың қазіргі
қазақ өлеңінің бейнелілік және түрлік мәселелерін ... ... ... ... ... кетік ұйқас ұғымына қатысты
пікіріміз де жоғарыда ... ... ... сөз талғамына ерекше қарау
қажеттігі байқалады. Кетік, ақсақ, балдақты ұғымдарына ... ... бола ... ... жаңа ... өлең құрылысының жаңа ізденіс
нәтижелерінен туындап ... ... ... ... ... ... ... жаңа үрдістердің пайда болуымен жаңа құбылыстар
еніп жатады. Мұндай мәселелерді ... ... ... ... тұрақты ұғымдарға әртүрлі атау ... ... ... жол ... жатады.
Бірқатар зерттеушілердің жұмыстарында көрінетін цезура деген
терминнің қазақ өлеңінің құрылымына тән ... ... ... көп
айтқан-ды. «Мысалы бiрталай халықтардың поэзиясында оның iшiнде орыс
поэзиясында, кейбiр өлшемдерде қолданылатын ... да – ... сөз ... ... ... ... ... өлеңiне де цензура терминiн
қолданып ... ... ... мұны ... тауып қолданған деуге
болмайды. Өйткенi цензура деп өлең ... екi ... ... ... ұзын ... арасын белгiлейтiн кiдiрiстi (паузаны)
айтады» [19,152-б]. ... ... ... барлығында тұрақты
позицияны иеленетін сөз жігі цезура деп аталады; әдетте ол ... ... ... ... екі ... тармаққа бөледі»[20,15-6].
З.Ахметовтің «Поэзия шыңы – ... атты ... ... ... ... цезура бір термин. ... өзі ... ... деп ... ... ... кітапта цензура болып
берілуі кімнің тарпынан кеткен қателік?
Қазақ ... ... сөз жiгi, яғни ... үзілістер
түрлерге жiктелмейдi. Қазақ өлеңінің ең алғашқы теоретигі ... ... ... ... ... ойлар айтады: «Жоғарыда
бунақтардың арасындағы дауыс толқынының жiктерi кезек деп аталады. ... ... ... 1.Ұлы ... 2.Кiшi ... ... Тармақ соңында ғана
қолданылатын терең жік немесе үлкен тыныс қазіргі қазақ ... ... ... орын ... Өлеңнің ырғақтық-интонациялық жүйесін түрлендіру
үшін қазіргі ақындар көбінесе үзіліске жүгінеді. Ол үзіліс ... ... ... келе ... Поэзиядағы үзілістің психологиялық,
эмоционалдық мәні үлкен. Оған ақын ... мына ... ... ... ... ... бола алады.
Сағынамын. Жабығамын. Бағынамын жүрекке.
Не қыламын. Бәрі мәлім: сезім осы – дір етпе!
Ақын бунақтардың арасын ... ... ... нүктемен
бөліп, айқындауының эмоционалдық мәні бар. Ол ... ... ... ... ... үшін бунақаралық кідірістен гөрі нүкте
арқылы көрінетін эмоционалдық, ... ... ... дұрыс көрген.
Қазіргі поэзияда бунақаралық үзілістен ұзақтау кідірісті талап ... ... ... ... ... ... мәні бар үзілістер жиі
көрінеді. Сондықтан қазiргi өлең құрылысына қатысты ... ... ... ... кідірістің арасын айқындап, белгілі бір ұғыммен
атаған жөн. ... жік ... ... ... деп аталып жүр, ол
дұрыс та. Ал енді тыныс белгісі мен синтаксистік біртұтас ... ... ... ... ... арқылы бөлшектену нәтижесінде
пайда болған тармақішілік жіктерге үзіліс деген ұғымды бекіткен ... ... ... ... ... ... дәл ... жақын жанрды таба алмайсыз» [21,237-б],–деген ғалым С.Абдрахманов
пікіріне сай поэзия тіл ... ... ... ... сияқты
барлық салаларына жақын жанр. ... ... ... ... ... ... ... ассонанс, диссонанс сияқты құбылыстар.
морфологияға ұйқастың жасалуы мен құрамы, ал синтаксиске шумақ ... ... ... ерекшеліктері тікелей сабақтас. Ал ... тіл ... ... ... ... ... ... Қазіргі ақындардың поэзиясында тыныс белгілер жүйесінің мән-маңызы
жекелеген сөздерден кем емес. Ақындар сөздердің орнына ... ... ... мәтіннің эмоционалдық мазмұнының терең сырын танытуды мақсат етеді.
Қазіргі өлеңтану жаңа мәдени-әдеби үрдістердің ықпалымен еніп жатқан
жаңа ырғақтық жүйелерді ... ... ... ... теориясына енгізіп,
мәнін толық ашу, поэзияны өсірмесе, кемітпейді. Қазіргі поэзияда ақ
өлеңдер, ... ... ... сияқты дәстүрден тыс ырғақтық жүйелер
талантты ақындардың шығармашылығынан бой көрсетіп ... Осы ... ... ... елеп-ескермей кетпей, қайта ақын
ізденісінің бір сипаты ... ... сол соны ... ... ... ... орынды. Өлеңнің тың түрлерінде дәстүрлі
өлшемдерден қол үзбей, жаңалықты ... ғана ... ... ... Оған ... поэзиясы, жалпы шығармашылық жолы
дәлел. Ақынның ... ... ... ... ... жаңашыл
әдебиет қалыптаса бастаған тұсында поэзияны биік сатыға көтеріп кеткендігі
көркемөнердің үлкен олжасы еді. «Мағжан еліктегенде орыс, ... араб ... ... сөзі ... ... ... еліктеп жазады. Сондықтан
Мағжанның алғашқы кездегі өлеңдерінде неше түрлі рух бар» [22,415-б].
Орыс өлеңтанушылары верлибрлердің ерікті өлеңнің ерекше түрі ... ... «Бұл ... vers libre ... ... жетті. Оның
біздің дәуірге тән өлең екендігін айтатын уақыт келді. Оған деген проза
шегіндегі ... ... ... өлең ... ... ... ... та шындық емес» [23,38-б]. Мұндай қазақтың дәстүрлі өлеңіне тән
емес үлгілер ақын А.Нұрғазыұлының «Ұйқысұраған біреудің жыр ... ... ... ... ... ... ... топтамасында көрінеді. Ақын
өлеңдерінде өлеңге тән ырғақтық негіздерден ... ... ... ... ... ... да, ... бір ырғақтық-интонациялық бірліктердің
жүйемен дәл немесе ерікті қайталануы да көрінбейді. Осындай жаңа ... ... ... мен ... тарапынан бағасын алмай,
елеусіз өтіп ... оны ... мен ... ... ... ... ... немесе оған немқұрайдылығы.
«Қазіргі поэзияның жетістік, кемшілігін айта ... ... ... езулі екендігі рас, ал оны қауым болып, ... ... оқу ... сын» ...... ... ... С.Әшімбаевтің пікірі
қазір де өзекті. Жалпы ұлт поэзиясына соны ... ... ... ... баға беріліп, талданса, әдеби ... ... ... ... ... саласының негізін салушылардың
бірі, академик ... ... ... жыл бұрын жазылған теориялық
тұжырымдары қазіргі ... ... ... кей мәселелерде
толықтыруды қажет ... ... Ол ... ... табиғи даму
үдерісінде пайда болған қазіргі өлеңдерде бунақтағы буын ... ... ... ... ... ... ... буынды бунақтардың пайда
болуы, қазіргі өлеңдердің интонациялық сапасының құнарлануынан ... ... өзге ... ... ... ететін
жіктердің көрінуі, өлеңдегі тыныс белгілер жүйесінің ... ... ... жаңа ... ... ... болуы,
ұйқастардың дыбыстық сапасындағы деграмматизациялану, буындар ассиметриясы
сияқты құбылыстардың кең өріс алуы, ... тыс ... жүйе ... ... ... ... болмауы, шумақсыз өлеңдердің
ырғақтық-интонациялық композициясының түрленуі сияқты мәселелер қазіргі
өлеңдердің даму ... ... өлең ... даму ... атты ... ... отыз
шақты жылдар көлемінде өлеңнің құрылымдық жүйесінде ... даму ... Ол ... ... ... лирикалық өлеңдердің
ырғақтық түрленуі, шетелдік ақындармен бірге келген ерекше ... ...... ... көктүріктер сарынының құрылымдық жаңғыруы
мен шетел ақындарын аудару арқылы еніп отырған жаңа жүйелердің ... ... әр адам өз ішкі ... ... ... ... Жаңа қоғам жеке тұлғалардың жалқы майданына айналды. «ХХ ... ... ... его наедине с хаосом, заставив осознать ужас
своего одиночества, ... ... ... и ... ... себе ресурсы
сопротивления энтропии» [25,671-б]. Осы бір ... ... ... ... ой қазақтың белгілі сыншысы Ә.Бөпежанованың еңбектерінде жалғасады:
«Ұлттық рухани ... ... ... ... ... ... өз
ортасында жайсыздық сезінуі, рухани мәдениетті жасап, қалыптастырушылардың
вакуумда қалып отырғандай қалып-күйі, ал ... ... да, ... де
ұлттық дегенге қатыстының бәрі шектен тыс декларативтік сипат алуы – ХХІ
ғасырда ұлт болып емес, мәдениет ... ғана күн ... бет ... ... ... негізі» демеске амал кем» ... ... ... алыстау себебін жеке адамнан емес, қоғамдық даму
шарттарынан, «қоғамның адамгершілік қуатының ... мен ... ... ... ... негізіне айналмағанынан» тауып
отыр. Сондықтан қазіргі өнер ... ... өзі үшін ... ... бағытында өріс алып барады. Жалпы өнер сахнасына жеке
адамның ... оның ... ... ... шықты.
Қазақ поэзиясының формалық тұрғыдан жаңаруының негізін ... ішкі ... ... ... ... ... іздеу қажет. Қазақ өлең құрылысы да осындай
тыңайған ішкі факторлардың қажетіне сай эволюциялық тұрғыда ... ... ... ... ... поэзиясының алтын кезеңі деуге лайық ... ... ... ... қана қоймай, ерекше жанданды. Қазақ өлеңінің даму
кезеңдері тақырыптық-идеялық, көркемдік-бейнелілік жүйесімен қоса ырғақтық-
интонациялық ... де ... Бұл ... ... ... қоғамдық-
мәдени көлемде табиғи жолмен өрістеді.
Әрбір тарихи ... өз ... ... ... Ал ... ... болса, әдебиет оның көркем галереясы іспетті. «Суреткер белгілі бір
қоғамда өмір сүреді. Белгілі бір ... ... ... ... оның творчествосында да белгілі қоғамдық мән ... бар» ...... ... ... пікірі әдебиет пен
қоғамның бірлігін анық көрсетсе керек. Көптеген ақындардың ... ... ... ... ... көк ... әуені ұялап, оның ырғақтық
әуеніне сөз салғандары баршылық. ... ел мен ... ... мен ... ... ... өлеңдері «Өмір деген – күнді айналу»
деген жыр кітабы, Б.Қошым-Ноғайдың ... ... атты жыр ... ... анық сезіледі. Жаңа қоғамдық даму тудырған әлеуметтік
жағдайлар, жеке адамның жан ... ... ... ... ... Қайбір уақытта болсын поэзияның ішкі сарайы оның сыртқы
құрылымдық жағынан тез дамитындығы анық, поэзияда ішкі ... ... ... бой түзеуінен гөрі бірінші көрінеді. Ақындар ... ... ... ... әлемін кеңейте алғанмен, құрылымдық
жағынан құнарлы етіп құра ... ... бір ... ... үшін жылдар
бойы ізденетін жайлар да кездеседі.
Ерікті өлең мәнерінің жыраулар салған декламативті ... ... ... ... ... ... пайда болса, соңғы
кезеңдерде олардың ... ... да ... ... ... ... қазақ өлеңін тақырыптық-идеялық, көркемдік-бейнелілік,
тілдік-стильдік сипатын ғана ... ... ... да
байытты. Тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... ... мен оқырманның қоғамдық жағдайының, өнердің
қоғамдағы орны, оған деген көзқарасты өзге ... ... ... енді
қоғам ісі емес, суреткер мен оқырманның жеке бас ... ... ... орта ... ... ... ... пайда
болды. Осындай өтпелі кезеңдерде лирикалар ... ... ие ... жеке адам ... ... ... ... орынға шыққандықтан
қазақ лирикаларының ішкі және сыртқы дамуы да сол ... ... ... ... өзіндік интонациясымен, дара мелодикасымен
ерекшелеуге үлкен мән береді.
Ұлт поэзиясы үшін ... ... ... ... ... ... ... қасиетті ізденіс. Бұл тақырып қазақ поэзиясында ешқашан
үзілген емес. Патшалық Ресей мен кеңестік дәуірдің ... ... ... ... ... ... бедері мен тұлғаларын шығармаларында
бейнелеуден қаймықпады. Өйткені бұл мәселе ... ... ... ... айқындау межесі болып табылады. Ал бүгінгі поэзияда бұл үрдістің
екінші тыныс ашылды. Қазіргі ... мен ... ... ... ... тарихи парақтар мен деректер, тұлғалар жаңаша жырланып,
өзіндік орнына қойылып жатыр. Халықтың аңыз-әңгімелері және өзге ... ... пен ... ... ... ... келеді. Ескіге
жаңаша көзқарас жасалып, жаңа баға берілуде. Қазіргі қазақ ақындардың ойына
заман мен қоғам болмаса, ел өміріндегі ... ... ... ... өзінен-өзі оралса керек. Ақындар тарихи тақырыпты қозғап, өткенге
үңілгенде ғана ... ... ... бен ... яғни ел мен жер туралы
толғанғанда да ... ... ... тіл ... ... ... үрдісі қазақ поэзиясында берік орныққан, келелі оймен
кесек жырлардың ... ... ... ... ... ... ... лирикаларына құрылымдық негіз болуы
оның жаңа ырғақтық-интонациялық мүмкіндігінің ашылуы, толғаулар ... ... ... – қазіргі қазақ лирикасындағы жаңа
үрдіс. Зерттеуші С.Ержанова қазіргі ... ... ... ... ... ... бойына сіңірген жыраулық ... атап ... ... ... ... жыр ... ... тұрғыдан толық
жаңармағанмен, құрылымдық жағынан бірқатар өзгерістерге ұшыраған. Қазақтың
дәстүрлі жырлары бұл ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінен көрінеді. М.Мақатаев өлеңдерінде
жырдың ырғақтық-интонациялық құрылымы өз ... ... ... бұзылмай беріледі. Ақын бұл ырғақтық-интонациялық жүйені тақырыптық
жағынан жаңарта ... ... ... ... ... ... бұл
құрылым тарихи тақырып аясынан табылса, Мұқағалидың «Басыма менің ... ... ... өлеңдерінде адами сезімдерден сыр
сабақтайды.
Толғаулардың ... ... ... ... түрі ... поэзияда кең қанат жайған. Айнымалы ырғаққа құрылған
өлеңнің ... ... табы ... Толғауларды толғау ететін
оның азаматтық өр үні мен ... ... ... Ал ... ... ... ... өлеңдердің тақырыптары сан-салалы.Ал
толғаулардың еркін үлгісі Т.Әбдікәкімов, ... ... ... ... ... ... тағы бір даму ... – жаңа лириканы
дамыту үрдісі. Бұл үрдістің басында ... ... ... ... ... жаңа лирикасын жасаушылардың бірі Г.Салықбай
поэзиясының ішкі сарайы аз сөзді, «көп сезімді» қалпында ... ... ... әр ... ... «Күрделі заманның өнері де
күрделі. Өлең аз ... көп ... ... ...... ... сөзі ... өлеңдерінің түріне дөп келгендей. Оның өлеңіндегі
айтылмаған сөздерді тың ырғақтық жүйесі мен тыныс белгілері алмастырады
және олар ... қуат ... ... ... ... ... ... байи түсті.
Күн еріп кетті...
Тәтті тамшылары тілімде қалды.
Ыстық тыныштығы үнімде қалды.
Түнеріп кетті
дүние.
Осы жаңбыр саған арналады!
Гүлнәр өлеңінің шумағындағы ... ... соң ... ... ... екі ... сынып, сынған бунақтар арасында пайда болатын
үнсіздіктен, айтылмаған сөзден өлеңнің мән-мағынасы ... ... ... осы ... мазмұнға ой мен сезім салмағын салып тұр. Өлеңде
лирикалық кейіпкердің жан дүниесіндегі ... үш ... ... ... тұлға – күн, екінші бірінші жақтан баяндалатын лирикалық
кейіпкер – Мен болса, үшінші – лирикалық ...... Күн ... еріп ... Яғни тура мағынасында лирикалық кейіпкердің ... ... жоқ ... ... ... ... күн ... толы мазасыз
күндері меңзейді, ал соңғы шумақтағы күлімдемейтін күндер лирикалық Меннің
жанын суытып, жүрегін ... ... ... ... ... тәтті
тамшылары мен ыстық тыныштығынан айрылғанын түнерген дүние сипаты сездірсе,
екінші шумақта лирикалық меннің драмасы ... ... ... ... ... келмеген жан өзінен де, өзгеден де безініп, ... кете ... ... күн мен ... түн ... ... аша
түседі. Күннің үнсіздігі мен меннің ... ... ... ... ... ... бұлт үйірілген осы шағын айғақтайды. Ақын поэзиясында ... ... бар ... ... ... ... жаңғырады,
әрі жүйелі көркемдік сипат алады.
5-11-11-5-3 аралас ырғақты тармақтардан тұратын шумақта бес ... ... он бір ... 2-3 ... ... ... ырғақтар түзеді, әрі
ұйқасады. Үш буынды соңғы тармақ жеке қалғанмен, оның артықтығы ... ... ... және ... ... ол ... ... бірлікте.
Бұл бунақтың жеке тармаққа тасымалдануы өлең интонациясын түрлендіріп, және
бұл ... ... ... ... ... ... реңкін ашып тұр. Ал еш
шумақ құрамына енбей, қайталанатын он буынды ... бұл ... ... ... Алдыңғы шумақтарда айтылатын ой мен ... ... ... ... ... шумақтың ырғақтық суреті – 5-6-8-4-3, үшінші шумақ мынадай
ырғақпен ...... ... ... қайталамайтын
ырғақтық-интонациялық жүйе өлеңнің ішкі тақырыптық-идеялық, көркемдік-
бейнелілік ... ... ... ... ой образдылығы мен өлең
интонациясының әр ... ой мен ... аса ... аса ... Ал өлең ... көркемдіктің маңызды шешімі ретінде бағалап,
өлеңдерінде ырғақтық-интонациялық жүйенің сан түрін жасай ... ... ... жаңа ... ... ... ішкі күйін, бар қалтарыс-
бұлтарысымен, әрбір нәзік иірімдерін ... ... ... ... оның ... ... ... емес, өз-өзіңмен жеке қалып,
зерделей оқып, жүрекпен ұғынуға арналған.
«Қытай ... ... ... үлгі ... ... ... осы заманғы әдебиетке айналдырудың ішкі органикалық ... бет ... ... ... тәжірибесін, қытай әдебиетінің
тәжірибесіне ... ... ... ... ... – деген
зерттеуші пікірі сол елде шығармашылық жолын бастаған жаңашыл ... ... ... ... ... ... поэзиясы да сол халық
поэзиясымен даму жолын бір өткізді. Өйткені ... ... ... шығармашылығында батыс поэзиясының ... ... ... әсері байқалады.
ІІІ «Қазіргі қазақ өлеңінің ырғақ жүйесі». «Дәстүрлі ... ... деп ... ... тарауда қазіргі ақындарда жаппай үрдіс
алған дәстүрлі өлшемдердің ... ... екі ... ... ... құбылысына терең талдау жасалады. ... ... ... қазақ поэзиясында кездесетін мүмкіндіктері ғылыми жүйеленеді.
Алты, жеті, сегіз, ... он, он бір, он екі ... ... ... ... үшiн де ... түрлі ой мен сезім әуенімен құбылып,
ырғақтық-интонациялық тұғыр болып жүр. ... ... ... ... бiр ... ... тұра ... Бiрқатар өлеңдерде ол екi
тармаққа жiктелсе, кейбір ... әр ... ... ... ... Оның барлығы өлең құрылымының ырғақ ... ... ... оны тек сыртқы графикалық кескіні деп мән бермеу, маңызын жете
бағаламау үстірттік болар еді. Осы ... ... ... ... ... ерекшелігінен туындайтын бүгінгі ақынның жеке
қолтаңбасы. ... он бір ... ... бірнеше тармаққа тасымалданып
жазылуы өріс алып барады. Оның шын ... ... ... ... «Осының мәнісін тереңірек түсінуіміз қажет. Жаңалықтың түп-
төркіні ... ... ... әуенге келтіріп, термелеп айтып,
әндете ... ... ... ... ... жазуға беттегендікке
байланысты» [5,206-б]. Бұл пікірді өлеңтанушы ғалым С.Негимов те нақтылай
түседі: ... ... ... ... мен есту ... үшiн ... ... өрнек шеңберiнен шығып, байырғы өлең үнiнiң жаңаша
әуенге көшiп, баюының өзi қажеттiлiктен келiп шығады» [9,117-б].
Зерттеушiлердiң ... әр ... ... ... сай ... мен
үнi болады. Сондықтан қазiргi поэзияның құрылымдық ерекшелiгiне ... оның iшкi ... ... яғни ... ойын ... алу ... ... құрамындағы сөздерге логикалық ... ... ... ... ... мазмұн құнарын көрсету
үшін көп ақындардың ... ...... ... екі не одан көп ... ... ХХ ... 60-70
жылдарынан қазақ поэзиясында дәстүрлі өлшемдерді тармақтарға ... ... ... ... ... ... ... жаппай сипат алды, күрделенген қалыпта көрінді.
Шығармашылық индивидуалды, яғни жеке ... ... ... ... ... ... де қазақ поэзиясында әрқилы шешіліп жүр.
Яғни, өлеңнің графикалық кестесінің түрленуі ақын өлеңнің ойы мен ... ... ... ... мен ... ... ... Бұл туралы орыс өлеңтанушысы М.Гаспаровтың пікірі:
«Көркемдіктің жаңа ырғақтық амалдарын іздеу ХХ ... ... ... ... ... ... ... сыртқы аспектіге назар аудартады.
Ол негізгі ырғақтық ... ... ... ... ... ... [20,247-б].
Көше.
Тастақ жол.
Сұрғылт жер, сұр-ақ
Көкжиек.
Бұлттар өріп жүр.
Сықсиды сұп-сұр бір бұлт жел ... өз ... ... Т.Ешенұлы шумағының ырғақтық-интонациялық құрылымында белгілі
жүйе жоқ. Бүкіл шумаққа өлеңдік сипат беріп тұрған сұр-ақ-сұрап, өріп ... ... ... ... Сұр-ақ көкжиек деген қабыса байланысқан сөз
тіркесінің тасымалданған тұсында өлеңнің ... ... ... білдіреді. Лирикалық кейіпкердің көкжиегінің
сұрлануы арқылы оның жан ... ... ... ... ... ... ... үмітсіздікке жеткенге дейінгі халін танытады. Өлеңнің
ырғағындағы ... ... ... ... ... Өлең ... тармақтарға «шашылған» сөздер сыртқы сурет қана
емес, өлеңнің тақырыптық-идеялық, ... ... ... ... ... ... Ақын ... «Диалог» өлеңінде
дәстүрлі он бір буынды ... ... ... ... екі ... ... шебер пайдаланылған.
– Бал ашсам ше?
–Аш! Өзіңде құлағым...
– Сауалым бар ...
– Жауап берем – сұрағын!
... ... ... ... ... ше?
– Сенен қайда қашамын?
Шумақтағы сұрақ пен жауап бір ғана ... ... Төрт ... ... ... егіз ... арқылы жүйеленген он бір ... ... ... 1-2, 3-4, 7-8 ... бөлшектенген 1, 2, 4 он бір буынды ырғақ
өрнектерінде төрт буынды бунақ ... ... ... 4+3 жеті ... ... ... көрінеді. Тек 5-6 тармақтарды қамтитын ырғақтық
құрылым ғана 4+3 сұрағы, төрт ... ... ... ... ... ... ... белгілер жүйесі мен ішкі ұйқастар бунақаралық
жікті ... ... ... ... жеңіл, сымбатты етеді. Шумақ
мәнері ауыз екі сөйлеу стилінде, интонацияны түрлендіруге ... ғана ... ... ... ... ... ... толық
бейнелеуі мен ішкі ұйқастар жұмылдырылғандықтан өлең ... ... ... ... ... ... дәл тапқан. Қазіргі жаңа форма жасап
жүрген ақындарда тасымал мен үзіліске ерекше мән ... жүр. ... көрі ерте ... ... ... күнде де белсенді поэзиялық
айналымда. Тасымал қазақ өлеңінде барлық ... ... ... ақын ... ... ... ... интимдік
күйінен сыр шерткен өлеңдерде орын алады.
Не болып кетті дүние!
Aйырылғаным ба ... ... ... ... ... ... мен.
Абай мен Шәкәрімнен бері үзіліс жасаудың негізгі жолы сөздерді
тасымалдау болған. Ал ... ... ... белгілер жүйесі де үзіліс
жасаудың өнімді тәсіліне айналған. ... ... ... ... үзілістен басқа төрт үзіліс көрінеді. Оның үшеуі
тыныс белгілері нүкте мен үтір ... ... ... ... Негізінен
он екі-он үш буынға құрылған тармақтарға серпіліс беріп, түрлендіріп тұрған
осы ... ... ... табылатын нүктемен тиянақталған бөлшектері.
Дүние быт-шыт. Жүрегім ... ... мен. ... ... ... сезіндірер бұл күйлерді үтірмен бөлуге де болар еді. Бірақ
нүкте қою арқылы автор үзілістің ... ... ... тым ... ... ... тым ... білдіруді мақсат еткен.
Қазіргі поэзияда ... мен ... ... ... ... ... ... құрылымдар, көп нүкте, сызықша, сұрау белгісі
сияқты тыныс белгілері алмастырған. ... ... ... ... ... ... сапалық өзгерістерге ұшырауда. Сөздерді жеке
шығару алғашқы да оларға ой ... ... ... ... ... ... ... бір жолына айналды.
Сегіз буынды өлшемнің 4+4, 3+2+3 өрнектері қазіргі ақындардың
көпшілігінің ... ... ... жүйе ... ... қалды. Ал
бұл өлшемнің 3+3+2 өрнегі қазақ поэзиясына етене сіңісіп ... бірі еді. ... ... поэзиясында бұл өрнекпен жазылған өлеңдер
аса сирек ұшырайды. Қазір де 3+3+2 өрнегі кез-келген ақын өлеңінен ... ... ... ... ... «Ой - тамшы» өлеңдері ... ... осы бір ... ... ... поэзиясында тоғыз буынды өлшемнің өрнектері етене
сіңісіп, ... ... жайы бар. Бұл ... ... жазылған өлеңдер барлық
ақында баршылық. Оның 3+3+3 өрнегі ... те, ... ... ... тақырыптық желіде өрбиді. Ж.Жақыпбаев ... ... ... лирикалық сезім күйін шертеді.
Екеуміз//екідай// жолды өттік,
Өрлерге //жетелеп// от кеуде.
Көп жанға// дарыған// сергектік,
О, Ләйлә,//емге де// жоқ ... ... бұл ... 5+4 ... өзге ... сабақтасып,
құнарлы интонациялық өріс ашады.
Уақыт санамды // қырқып кетті.
Бақыт ... // ... ... ... та осы ... өлең түзіп байқайды. Оның «Қатыгез
қайсыбір сағатта» атты жалғыз өлеңі осы өрнекке негізделген. Бұл шығарманың
ішкі және ... ... ... ... ... ... ... шығарманың санатында. Ақын М.Шаханов тоғыз буынды
өлшемнің 3+3+3 ... ... ... ... ... ... ең» деген өлеңінің үш ... ... ... 3+3+3 ... өзге ... ырғақтық бірліктер әр түрлі болғандықтан,
интонациясында өзгешеліктер бар.
Он ... ... ақын ... «Дариға, сол қыз» өлеңінің
келісті өрімінен кейін қазақ поэзиясында өзіндік орны бар өлшемге ... ... ... ақын ... ... ... Бұл
өлшеммен қазақтың көп ақындары өлең кестелеп жүргені белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... лирикалық
өлеңдердің сазын тербейді.
Талайды// оқып,//талайды// көріп,
Өскенмен// пай-пай,// оңбайды// жеңгем.
Баласын// кейде// сабайды// келіп,
Мао-Цзедундай// торғайды// ... ... ... ... бұл өрнектің ырғақтық-
интонациялық ... ... ... болуына орайласатыны белгілі.
Қазіргі ақындардың көпшілігінің өлеңдерінің ырғақ жүйесі он буынды өлшемнің
сегіз буынды ... ... ... түрлі тақырыпты меңгеріп
жүр. Ақын Г.Салықбай 10-8, 10-7 буынды ... 5+5 – 3+2+3 және 5+5 ... ... ... ... интонациялық жүйемен сүйген
жүректің сырлы сазын тербесе, ақын ... «Ақ ... ... ... ... сары күз ... ... көңілдің үмітті, күдікті
шақтарын жыр ... ... ... қыс. 1986» ... ... ... етеді. Ақын М.Сатыбалдиевтің «Той», «Биде», ... ... ... әрқилы. Аталған өлеңдерінде ақын бұл жүйе
үшін өзге ... ... ... ... өріс ашады. «Аға
алдында» өлеңінде он буынды өлшемнің 3+2+3+2 ... бес ... ... ... ... ... кеште ақтүтек болып,
Борасам ба екен?!
Аруға біткен ақ білек болып,
Орасам ба ... ... ... ішкі ... ... үлкен сапалық
өзгерістерге ұшырауда. Сөздерді жеке шығару алғашқы да оларға ой ... ... ... кейінірек эмоционалдық-экспрессивтік бояуын ашудың бір
жолына айналды. Қазір ой екпіні, эмоционалдық сипат, ... ... ... ... ... ... негізгі көркемдік тәсіл дәрежесіне
көтерілді.
Абай алты аяғын өз поэзиясына қолданып ... ... ... ... Абай ... тың ... қазақ поэзиясына дербес ырғақтық ... беки ... ... ... өзі ... нақты жағдайда
бәрінен бұрын оның ... ... ... ... ... ... ... ақындық дәстүрі қазақ поэзиясының ... аса ... ... ... ... ... әңгіме
өрбіткенде оны айналып өту мүмкін емес. «Так всегда выходило: в ... ... ... рано или ... - ... ... Қазақ
ақынының қайсыбірін алсаңыз да, Абай поэзиясының бастауынан ішпей, биік
бәйтерек ... ... ... тартқан емес. Абай дәстүрінің өміршеңдігі –
барлық дәуірлерде ескірмей, ... ... ... ... шыға
келетіндігі. Шәкәрім, Ахмет, Мағжан, Сәкен,Сұлтанмахмұт, Ілияс сияқты қазақ
поэзиясының бір-бір биік асулары бойларын Абай шыңына ... ... ... ... Абайдың аталмыш ырғақ жүйелеріндей жалпы қазақ поэзиясына етене
еніп кетпеген-ді. Оның негізгі себебі өрнектен ... ... өріс ақын ойы мен ... тереңіндегі ойға бесік бола
білетіндігінде. Нақтылай ... ... ... ... жүгін
көтеріп, қанатына қондыра алатын ... ... ... ... соны ... ... ұлт
поэзиясына берік орныққан өрнек поэзиядағы Мағжаннан бергі ... сан ... ... ... шығармалардың сенімді
құрылымдық тұғырына айналған.
Қазіргі поэзияның көрнекті ... бірі ... ... ... ... қаншалықты түрлендіріп, оның жаңа
мүмкіндіктерін пайдалануда ... ... ... оның сан ... жүйесін жасап, мелодикасын өзгеше түрлендіріп, бірі-
біріне ұқсатпай өруде.
Жаным, (2)
қайғы
зәрін
жайды
денеме! (3)
Жүрек ... ... ме? ... ... Абай алты ... ... ... сақталғанмен,
тармақтар саны, оның буын ... ... Екі ... бунақтар ішкі
ұйқастар арқылы шалыс ұйқас ретімен ... бір ... ... ... бес ... ... Бес тармақ бір ғана
ырғақтық-синтаксистік құрылым. Әр шумақ екі дербес осындай екі ... және ... ... Абай алты ... ... ... ұйқас пен
жанама шалыс ұйқас ... ... Ақын алты ... ... ... түседі. Қысқа тармақтың аса ... ... ... онға дейін көбеюі стильдік мақсаттан, мазмұндық ерекшеліктен
туындаған. Сүйген жанның ғашығына қолы жетпей, үздіккен ішкі ... ... осы ... ... ырғақтарды пайдалануы өлеңнің ішкі
жүйесіне сай туындаған.
Абайдың алты аяғының құрылымдық жүйесі әр ... ... ... аяқ ... ... ... аса аз кездеседі. Сегіз аяқ ... ... көрі ... ... де, ішкі ... ... ... да талабы
күшті өрнек болғандықтан көп ақындар ... ... Ақын ... ... өлеңінің ырғақтық-интонациялық жүйесі Абай үлгісін
дәл ... ал ... ... атты ... Абай үлгісінің ырғақ
кестесінен ... ... буын ... ... ... ... өзге ... теңеседі. Мұндай Абай өлеңінің ... ... ... ... ... пайда болған-ды. Қазіргі
поэзияда осы күнге дейінгі қазақ поэзиясындағы өлшемдердің барлығы дерлік
бастапқы қалпында ... ... ... ... өлшемдері
болсын, жекелеген ақындардың ырғақтық-интонациялық төл тумалары ... ... ... сай ... ... Абай алты аяғы да ... ... тыс қалмайды. Кей ақындар тәжірибе ретінде бірді-екілі
өлеңдерінде қолданып байқаса, бірқатар ақындар Абай ырғағын ... ... ... ... жаңа ... ... атты тарауында
қазіргі поэзияда көрінетін жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... ... ырғақтық-
интонациялық жүйеге құрылған ерікті өлеңдер қазіргі қазақ поэзиясының
негізгі ... ... ... ... ... ырғақтық негізін
дәстүрлі өлшемдердің әрқилы өрнектерінің сабақтастығы құрап отыр. Ұзынды-
қысқалы өлшемдердің жүйелі ... ... ... ... ... ... тән. ... ақындардың өлеңдерінде
ұзын әрі қысқа немесе көп ... және аз ... ... ... ... ... үрдісі бар.
Қазіргі поэзияда қысқа бір буынды тармақтар да аса ұзын ... ... ... да ырғақтық жүйе ретінде орын алып, лирикалық ... ... ... негіз болып келеді. Қысқа ... ... ... ... ... ұзын тармақтар ойға кемел, сезімге
сыйымды эпикалық жанрлардың жүгін көтеріп, өлшемдердің семантикалық ... ... ... ... ... ... буын
сандарындағы айырмашылық өсіп, ұлт поэзиясының эмоционалдық мазмұны
түрленіп, ырғақтық жүйенің ... ... арта ... ... ... сабақтастықтар Е.Раушанов, М.Райымбекұлы, Б.Беделханұлы
шығармаларының құрылымдық жүйесіне тән.
Дәл ... ... ... ... кеткеннен ештеңе жоқ өзгерген,
Тiрiмiн.
1-2 тармақтар бір ойды құрайды, яғни ... ... ... ... тұр. Дәл ... болатынын сезгем мен ғұмырым деген тармақтардың
мағыналық ... ... ал 3-4 ... ... ... ... бар. Тірімін деген сөз сезімге толы, ... бай, ... ... ... бір ғана ... ... дәл берілген. Бұл
ақынның сөзді қажет жерде қолданып, өлеңнің құрылымдық табиғатын ... ... ... мен ... тыныс белгілерін өлең
жасаудың бір құралы ретінде ... ... ... лириканың үлкен
жетістігі. Аталмыш құралдар сезімді тереңдетіп, оны шынайландырып, өлең
сымбатын арттырады.
Өлеңге арқау болған ынтызар ... ... ... ... ... күйзелісі әр ақыннан-ақ табылатын тақырып. Тақырып ортақ
болғанмен, оның берілу амалы, оқырманға жету ... ... ... ... Есенғалидың өлеңінің ерекшелігі интонациялық құнарында, эмоционалдық
өрісінде, мелодикалық ағысында. Лирикалық ... үнін ішкі ... сай ... ... ақын ... ... ... сол
мазмұнға жақындығы, үйлестігі, мазмұнда ... аша ... ... ... ... ... бір ... өлшемнің жаңа ырғақтық жүйесін ақын Аманхан Әлімұлы
«Өмір» атты ... ... ... он бір ... өлшемі 5+3+3 – жаңа
бунақтық сабақтастыққа құрылып, өлшемнің тың интонациялық өрісін ашады.
Түсетін салмақ//ой басым,//
Қазаңда.
Атымды адам ... ... ... // тұр ... ... ... құртымдай,//
Ел еске.
Он бір буынды өлшемге негізделген ... ... ... ... ... ... ... және үш буынды
тармақтарға ажыратып, 11 буынды өлшемнен жаңа ырғақтық жүйе жасайды.
Ақын ... ... ... өлеңдер сабақтастығын
күрделендіре түседі, ұзын, көпбуынды өлшем өрнегі – 6+3+5 болса, ... ... ... ... ... 3+2+3 ... мынау қазақтың далаларында
Қараша үйлер көшетін...
Жатырдан көшкен жалғанның жағалауында
Бала сәбилер өсетін...
Қазіргі поэзияның көрнекті өкілдері ... ... ... ... ... он буынды өлшем мен ... ... ... ... ... ... ... орын
алған. Ақын Байбота сабақтастықтағы өлшемдерді түрлендіріп, он бір ... ... ... ... ... ... ырғақтық-интонациялық жүйе
жасайды.
Қарғам менің, //қараңғы түн// жамылып,
Мен саған// сырымды// ақтардым.
Дүрсілінен// жүректің мың// жаңылып,
Жырладым// мұңын// бақтардың.
Ақын ... ... ... және семантикалық біртұтас
құрылымдарды тасымалдауы арқылы өзгеше ырғақтық-интонациялық жүйе жасаудың
тың үлгілері көп. Бақыттың ... ... ... көп ... ... он үш ... ... ақ сайтанменен// алданған, (13)
Басымыздағы //бақты үзіп алған// жандармыз (13)
Жақсылық// ... ... ... ... жиі қолданылатын сабақтастықтар қатарына
тоғыз буынды өлшем мен алты буынды ... ... ... ... «Жан ... жоғары» өлеңінде осы өлшемдер біртұтас жүйеге еніп,
толқынды, келісті салмақты мәнерге негіз болады.
Жан кетті// жоғары
Беймәлім// айналып// соғары.
Төменде //адастым,
тамыры// қажады ... ... ... ... бір ... ... ... өлшемнің 4+4+1
өрнегін жасау арқылы өз өлеңінің ойы мен ... ... ... ... ... жел» ... ... негізі тоғыз буынды өлшемнің аса
сирек кездесетін өрнегі – 4+4+1.
Мені ұшырған //бақыт, әлде//
сор
Тоқтата ... ... ... үшін// кетіп барам –
көр...
Ішкі ұйқастар арқылы өлшемдердің ырғақ жүйесін түрлендіріп,
ұйқасушы ... жеке ... ... ... ... ... ән» ... көрінген-ді. Ал қазіргі поэзияда ол құбылыс деңгейінен
үрдіс дәрежесіне көтеріліп, барлық ақындардың ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі өлшемдерге қатысты
жандандырып қолданатын шебер ақындардың ... ... ... Оның ... ... ... өзге «Тереземді жаңбыр қақты»,
«Жүректің ... ... ... ... ... ... бір-біріне ұқсатпай
жасалған осы құбылыстарды көруге болады. Ақын он ... ... ... ... кездеспеген өрнегін «Мен – меңіреу, ... ... ... ... ... шығармашылығында ырғақ «мінезі» ерекше өлең ... Ақын бұл ... ... ... ... ... // ... // қарсы алып,
Өнген //гүлдерге // жан салып,
Сонау// сағымға // тамсанып,
Ойға //бататын // едің,
Бұлақ// басында // ән салып
Анаң //есіңе түсіп //
Мұңданушы // едің ... ... ... санатынан. Ол өлеңнің ырғақ құрылымын
өзгертпейді, тек ұйқас жүйесін түрлендіреді. Оның бірінші ... ...... ... өлеңдерге жеті-сегіз буынды өлшемдер
сабақтастығы жат емес. Мұнда жеті-сегіз буынды өлшемдердің ... ... ... ... құрылым ретінде дербес көрінуі
поэзиядағы соны құбылыс. Өлеңнің бес ... жаңа 2+3+3 және ... екі ... 3+3+2 ырғақ өрнегімен өрбиді.
Ақын Т.Медетбектің «Көктүріктер сарыны» атты жыр ... ... жаңа ... тың ырғақтық құрылымдардың көптігі сондай
поэзияда бір-бірімен үйлеспейтін ырғақ болмайды деген ой туады. Ақын ... ... ... ... ... сарын салу үрдісі ... ең ... ... «Қорқыттың сарыны» өлеңінен көрінеді.
Т.Медетбек өлеңдеріндегі ырғақтық-интонациялық мол ... ... ... ... тұсап қоймай, еркін үндестіретін
ерекшелігіне қарай туындаған. Ақынның «Бұл ... ... ... ... негіздерден көрінетіні – ұйқас пен шумақ. Ал ырғақтың
сымбатты түзілісі, бунақтардың жүйелі қайталануы кездеспейді.
Бұл дүниеге // қарасам
Ойым онға ... ... // ... // ... // ... ... // ... көміледі.
5+3, 4, 4+4, 4+3, 3+3, 3+2+3 өрнектерге негізделген ... ... ... ... дәстүрлі сегіз және жеті, алты буынды
өлшемдер. Ырғағында ... ... еш ... ... да, ... ... ... соншалықты жақын. Өлең өлшемі дәстүрлі, әрі
өрнегі таныс ... одан ... ... ... ... ... оның ... өзгеше семантикалық және синтаксистік
құрылымдарынан. Өлең синтаксисінде поэзияға тән инверсия ... ... ... мүшелері өз орын тәртібін сақтайды.
Б.Қошым-Ноғай қысқа, аз ... өлең ... өз ... ... ... ... ырғақ жүйесіне тәжірибе жасауға деген
талабы күшті сезіледі. «Күз бен қыз» ... төрт ... ... ... ... Күз// ... күз. Қыз// Көңілсіз.
Қазіргі поэзиядағы жаңа ырғақтарды саралағанда ақындардың осы ... ... бар, ... өз ... ... кең қолданысқа енбеген
дербес өлшемдер мен олардың сабақтастығының орнықтыру бағытында өріс ... ... ... ... он үш ... ... поэзияның өзге дәстүрлі
өрнектерімен қатар кең ... ... еніп қана ... ... ... ... ... біртұтас ырғақтық-интонациялық тұтас жүйе
құру мүмкіндігі артты. Он буынды өлшемнің қазақ поэзиясында белгілі 4+3+3,
4+4+2, 3+3+4, 2+3+2+3 ... ... ... ... жүйе ... қойған жоқ, 5+5, 4+4+2 өрнектерінің кең ... ... ... ... ... ... құнарландыру дәстүрлі өлшемдерді
сабақтастырып, біртұтас жаңа ырғақтық-интонациялық жүйе жасау арқылы ... ... ... ... ... 8-5, 5-8, 10-7, 10-8, 10-5, 11-
3, 11-5, 11-7, 11-8,13-5, 5-13 сияқты өлшемдер ... ... ... ... ... жүйе жасап, қазақ өлеңінің ... ... ... ... тыс ырғақтық жүйелердің түрлері» атты тарауда қазіргі
поэзияда байқалған ... ... ... ұшырасып жататын
дәстүрлі формадан тыс түрлік ізденістер ... ... ... жағынан дәстүрлі өлшемдерден тыс дамудың ақ өлең, верлиберлер,
прозалық өлеңдер мен графикалық суреттер арқылы ... ... ... ... ... яғни ... ... бір жолы ретінде талантты
ақындардың шығармаларында көрнекті орын алмаса да, ... ... ... ... көнесі, әрі кең жайылғаны – ақ ... ... ... ... атты ... ... «Ақ ... берілген өлеңдердің барлығы ақ өлеңдердің сипатын толық
танытады. «Цирктегі ой» атты ... бес ... ... ... ... ... жоқ. Ақынның өзіндік дүние танымы мен әлемді сезіну
түйсігі, оны жеткізудегі ... ... ... мен ... ғана тән даралығы өлеңді өлең ететін шарттардың ең бастысы. Талантты
ақынның қайсысы ... ... ... түрі ақ ... өз ... қоймасы анық. Ойды өлшемсіз өрнектеу қиындығының үстіне сол ойға
қанат бітіріп, сезімнің шырқау шыңына ... білу ақ ... ... ... дау жоқ. ... ... үрдіске айналдыруға ақ өлеңнің қиын
табиғатының өзі де көне ... ... ақ өлең оны оңай ... ... шындап келгенде өзіне шын сенгендердің өрнегі болатын
секілді» [16,112-б].
Т.Әбдікәкімовтың соңғы жинақтарында ақ ... ... ... ... көп көрінеді. Өлеңде қайталауды қаламайтын ақынның ең соңғы
кітабы «Қас сақ аңқымасы» деп ... өз ... ... өлең мен қара ... өріліп, өз дүниетанымын білдіру үшін прозаға ... Ақ ... оның ... ... ... ... Олар формалық жағынан өзгеше, өлеңге тән өлшемдерден
азат, ... ... ... ... ... жаңа даму ... ... ақындардың көрнектілерінің бірі – Тыныштықбек Әбдікәкімов
кескінді өлеңде де өз шеберлігін сынап байқайды. Ал мұндай ... ... кең ... ... ... бағытталған дәстүрден тыс
жүйелер ретінде қалыптасқан. Оларға акроөлеңдер, анаграммалар, полиндром
және ... ... ... ... ... Акроөлеңдер де біздің
ақындарға жат емес. Ол өлең ... ... ... арқылы
түзілген сөздер өлеңнің ішкі мәніне тікелей қатысты болады. Бұл поэзиялық
жанрлар ақынның өзі үшін ... ... ... үшін ... бір қыры.
Б.Қошым-Ноғайдың бір семантикалық, синтаксистік құрылымдардың
қайталануына құрылған ... ... және ... «Қас-қағым сәтке
кідірші, жалған» өлеңдері ақын ойын, діттеген мақсатын ақтайды.
Қас-қағым сәтке ... ... ... ... ... кідірші, жалған,
Қас-қағым сәтке кідірші!
Суретіңді салып алайын деп едім!..
Соңғы шумақта ақын қайталауларының мәнін ұғамыз. Қайталаулар арқылы ақын
өмірге деген ... пен ... ... ... ... ... ... ерекше құбылыстың бірі, ерікті
өлеңнің ерекше түрі – верлибрлер. Ондай ерікті өлеңнің ... ... ... және ... елінен келген жаңашыл қазақ
ақындарының шығармашылығынан көрінеді. Ғалым М.Гаспаровтың ... ... әзір ... ... айтқан пікірі бұл өлең
жүйесінің кең таралмауының себебін анықтайды. Ақын ... ... жыр ... деген атпен берілген жыр топтамасына
енген өлеңдерге белгілі бір ... ... ... та, ... тән емес. Бұл ... ...... пен ... ... ролі жоқ, тек ... ... функцияны атқарып тұр.
Өлеңдегі әрбір сөйлем бір немесе екі тармаққа қондырылған. Екі ... ... бір ... етіп құрса да, өлеңде ешқандай ... ... Өлең ... ... сатысы да, жоғарғы сатысы да –
түрсіздік, яғни формасыздық. Поэзияны жасаушы мазмұн ... азат ... ... ой мен сөз ... ... өлең ... танылған
мұндай ерекше құбылыстар ақын, сыншы, әдебиетші тарапынан бағаланбай жүр.
Қазіргі ақындардың ішінде өлеңдік сырлы ой мен сұлу ... ... ... ой мен ... ... өлең ... жүрген ақын – Т.Әбдікәкімов.
Топырақ // тың тыңдауда.//
Ағаштар// үрей мүңкуде //
Құстар // Жарық// Дүниеден де// ... түс ... ... // ... ... ... ... верлибрлер өлеңнің сыртқы формасы ғана емес, ішкі көркемдік-
бейнелілік жаңғыруы. Өлең жанының, өлең ... ... сұлу ... ... мақсаты – синтаксистік жүйені сақтай отырып, ішкі
көркемдік-бейнелілік мәнерлілікке назар ... ... ... тыс жүйенің бірі – прозалық ... ... кең ... ... Поэзиялық мәтіндер өлшем мен ырғаққа
тәуелді болған кезеңді еркін ырғақтық құрылымдар алмастырса, кей ... ... ... ... ... ... дейін жетуде. Бұл шебер
ақындардың ізденісінің нәтижесі. Ақындардың қара сөзбен ой термелеуі ... ... ... ... ... ... ... Мағжан
Жұмабаевтан кейін алпыс жылдан соң көрініп отыр. Оның ... ... ... атты екі ... ... белгілі. Көп қазақ ақындары
поэзияны ... буын ... ... ... ... еш ... қарай
алмайтындықтан бұл өлеңдер аз ғана ақындардан табылады. ... ... ... ... ... ... Б.Қошым-Ноғайдың «Мені талай ит
қапты» шығармасы белгілі.
Прозалық өлең – формасы прозалық болғанмен, жаны ... ... ... Осы ... үдесінен шығатын шығармалар Е.Раушановтың
«Сатқын», «Тас ... ... ... ... әсіресе, ең бастысы
прозалық өлеңдерде бірінші мәнге поэтикалық бейне ие ... ... ... ... ... ... өлшемдер орнын поэтикалық бейнелілік
арқылы толтыратын ... ... ... ... ... ... кей поэзиялық шығармалардан да ... ... ... ... ... ... барлығы ақ толқын драмасында жатыр.
Прозалық өлеңдердің поэзиялық қуаты, сезімділігі прозалық фон аясында ... ... ... ... ... күйбең, қамсыз, қызықты
тіршілігінің аясында ақ толқынның жанұшырған ұмтылысы, жарқабаққа жетпек
үшін ... ... ... күйі ... ... ... алады. Поэзиялық
көркемдік-бейнелілік, мәтіндік көпқырлылық және ой метафоралығы шығармада
жетілген түрде көрінеді. Олардың сезімділігі мен ... ... ... ... ... бірі олардың берілу формасы, яғни
синтаксистік және ... ... ... прозалық мәтіндерде
атаулы сөйлемдер жиі кездесіп, сөйлемдер бітпей, қысқа қайырылады немесе
толымсыз құрылады. Сондай-ақ ой тіке ... оның ... көп ... сұрау
белгісі сияқты тыныс белгілері жиі қолданылып, ой ағыны ашық ... ... ... ... ... ... образдылығы
мен пафосынан айрылмайды.
ІУ «Өлең ұйқастарының құрылымдық және дыбыстық жүйесі» «Қазіргі
поэзиядағы дәстүрлі ұйқастар ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктері талданады.
Қазақ поэзиясы өлең өлшемінің негізгі көрсеткішінің бірі – ұйқасқа
әлі де берік байлаулы. Қазіргі поэзияда өлшемнің бір ...... ... ... ... Кей ... ... өзінің өміршеңдігін
дәлелдеп, қолдану аясын кеңейтсе, енді ... ... ... аз
ұшыраса бастады. Қара өлең ұйқасы мен егіз ұйқас ... ... ... ... лирикалық өлеңдердің аясында болса, қазір
бұл ұйқастар шумақсыз беріліп, үлкен эпикалық шығармалардың ... ... Ал ... ... ... ... Сәбит поэзиясында жиі
қолданылған кезектес ұйқас қазір көп ақындардың шығармашылығында ... Оның ... бұл ... түрінің монорифмалық құрылымынан туындайтын
мәнерінің бір қалыптылығы, салмақтылығы қазіргі ... ... аша ... ... ... ішкі ... ... толық жауап беретін дәстүрлі құрылымдар оның
заңдылықтарына сай жаңғырып көріне алса, ырғақтық жүйе ретінде ... ... ... ... ... азая ... поэзиясындағы ең ежелгі ұйқас – шұбыртпалы ұйқас екені белгілі.
Шұбыртпалы ұйқасты кей зерттеушілер түйдекті ... деп атап жүр. Оның ... ... ... ... ... ... болған. Бұл ұйқас
түрі көбінесе, тарихи ... ... ... ... орын ... ... эмоционалдық сипаты күшті көрінген өлеңдері осы ... ... ... ... бұл ... ... ... кейін бірі келуі шумақты шымыр да, жинақ етіп, ... ойды ... ... орайлас. «Сенбеймін саған» өлеңінің эмоционалдық-экспрессивтік
қуаты аса күшті.
Мен саған енді бармаймын!
Бармаймын дедім, бармаймын!
Басқа жолдарды таңдаймын.
Беріпсің маған ... енді ... да ... да ... ... ... ой мен шынайы сезімнің поэзиясы болғандықтан
шұбыртпалы ұйқастан ... ... ... мазмұндық-интонациялық
динамикасына дөп келе бермейді. Шұбыртпалы ұйқас ... ... ... ... болған жоқ. Өйткені бұл ұйқас негіздері бірінен соң ... ... ... ... ... ... өрісі тым
ширыққан қалыпта көрінеді. Махамбет ақынның «Хан ... ... ... ... эмоцияның, қызған экспрессияның жүгін осы шұбыртпалы
ұйқастан туатын интонация ғана көтере ... ... ... ... ұйқас
алғашқы позицияның бірінде тұр. Қайсыбір ақынның шығармашылығында болмасын
аралас ұйқас түрі ... ... ... өлең ... дамып жатқан әлем
халықтарының поэзиясында аралас ұйқастың орны ерекше. Егіз ұйқас қазіргі
поэзияда кеңінен пайдаланылып, ... ... ... ... да, ... ... жүрген ұйқастардың бірі. Ол дәстүрлі қалпында ааәә ... әрі ... ... ... келеді. Бұл ұйқас түрі өлшем
таңдамайды, аса ұзын, әрі қысқа тармақтар осы ... ... ... ... егіз ... ... бойында өлшеусіз созылып, көп тармақты
шумақтың негізіне айналып жүр. Ол екі ... ... ... ... алып бара ... кең ... поэзияның жүгін арқалауға
бейім. Егіз ұйқастың ырғақтық мүмкіндіктерін қазақ өлшемдерінің әртүрінде
сынаған ... ... ... ... ... ұйқас түрі қазіргі поэзияда кең қолданыста ... ... ... ... ... ... тек Ф.Оңғарсынова
кезектес ұйқас түріне өлең түзген. Ол бір ... ... ұзақ ... ... ... поэзияның эмоционалдық байлығын ... ... ... ... ... даму ... ... дами алмаған шұбыртпалы, кезектес ұйқастың аз көрінуі заңды.
Шалыс ұйқас қазіргі поэзияда аса кең ... мол ... ... Оның ... мұншалықты кең орын алуы оның жаңа өлшемдерді
сабақтастыруда ыңғайлылығы. Жаңа ... ... осы ... ... ... келе жатқан үрдіс. Шалыс ұйқас қазіргі поэзияның
тақырыптық-мазмұндық, көркемдік-бейнелілік, ... ... ... ... Ұзынды-қысқалы тармақтардың сабақтастығы
осы өрнек арқылы шебер қиысып, жұмыр сіңіседі. Оған Г.Салықбай, Е.Раушанов,
С.Ақсұңқарұлы өлеңдеріндегі ... ... ... ... алуан түрлілігі айғақ.
Қара өлең ұйқасы көне дәуірлерден бері алдыңғы ... ... ... ... ... Қазіргі ақындардың шығармашылығында оның қолданыс
үлесі өзге ұйқас түрлерінен басым. Қара өлең ... ... ... ... сай ... ... ... поэзияның аса құнарлы
эмоционалдық-экспрессивтік сипатын толық таныта алатын түрлену кеңістігінің
шексіздігі оны ... ... ... бұл ұйқас кей ... ... ... негізін құрап отыр.
Желілі ұйқас түрі қазақтың халық өлеңдерінде көлемді жырларда және
жүйесіз қалыпта көрінгендіктен ұйқас түрі ... ... бір атау ... түрі ретінде белгілене қоймаған. Ақын Б.Беделханның бірқатар
өлеңдерінде бұл ұйқас түрі күрделене түседі. Өзара ... ... ... артып қана қоймай, сабақтастығы шалыс ұйқасқа құрылады.
Сонымен қазіргі поэзияда қара өлең және егіз ... ... ... ... ... өлшемдерге негіз болуы барлық ақындарда жаппай үрдіс
алған. Ал шұбыртпалы немесе түйдекті ұйқас өте көне ... түрі ... ... ... шықпай, жаңаша жаңғырып, үш тармақты шумақтан аса
көлемді тармақтарды байланыстырушы, ырғақ жасаушы қызмет ... ... ... ... жаңа ... ... атты ... мақсаты
қазiргi өлеңдерде кеңiнен жайылып, жиi қолданысқа ие болған ... ... ... шығу ... ... ... ... өлеңiнде жаңа ұйқас
түрлерi жеткiлiктi. Бұл ұйқас түрлерiнің барлығы дәстүрлi ұйқастардың
негiзiнде ... ... ... ... жүйесінде бес тармақты
шумақтардың көбею үрдісі ... Бес ... ... ... бірліктердің ұйқасу реті де алуан ... ... ... ... ... ... сияқты ақындардың шығармашылығында бес
тармақты шумақтың ааәаә ұйқасына құрылған түрі мол ... Бұл ... ... ... ... ... ... сипат алуы ол ұйқас
өрнегі мен шумақ құрылымын дәстүрлі ырғақтық ... ... ... көрінісі. Мұндағы айтарлықтай жаңалық ертеден астрофикалық
өлеңдерден таныс бұл ... ... ... тұрақталып, жекелеген шумаққа
айналғандығында.
М.Мақатаев, Ф.Оңғарсынова, М.Шаханов өлеңдерiнде дәстүрлi ұйқас
негiзiнде жасалған жаңа ұйқастар ... ... ... ... туралы
айтқанда әсiресе, ұйқастың дәстүрмен тығыз сабақтастығын байқауға болады.
Жаңа ұйқас ретi дәстүрлi ұйқастардың жаңаша жүйеленуi ... ... ... ... ... ... ғана емес, ұйқастық өлшемін де
түрлендіру арқылы өлеңінің ... ... ... ... ... басым бөлігі дәстүрлі ұйқастар мен ... ... ... ... ... ақындар өлеңнің ырғақ кестесімен
қатар, ұйқас өрнегін де өзінше құрады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... түрі кездеседі. Олардың ұйқас
өрнегін ғана көрсету қазақ өлеңінің ұйқасу позициясы қазіргі ... ... озып ... ... мүмкіндігінің мол екендігін көрсетеді. Бес
тармақты ұйқас негіздерінің үндестік өрнегі тым мол. Олардың ішінде барлық
ақында ... ... аса кең ... ... ...... ... да осындай ... ... ... Ал оның ... поэзиясындағы көрінісі төмендегідей:
Қой жаным, қызығумен ерме маған,
Мен болсам құштарлыққа ... ... ... ... ... ... ... жаным, құр қызығып, ерме маған.
«Ұйқастардың дыбыстық сапасындағы соны құбылыстар» атты ... ... ... қатысты қазіргі кезең поэзиясында үрдіс алған
соны құбылыстар ғылыми жүйеленеді. ... ... ... ... ... ... негіздеріндегі буындар ассиметриясы,
яғни өлеңдегі ашық және бітеу буынның үндесу ... ... ... ... Бұл тәжірибенің мәнісі ашық буынға біткен сөз бен
бітеу буынға біткен сөзді ... ... ... ... ... ... ... алған. Ақын Т.Әбдікәкімовтың «Қысқы
түн элегиясы» атты өлеңінде ұйқас негіздері әр түрлі сөз ... ... ... ... ... ... түрліше тұлғалануы
(деграмматизациялануы) мен буындық сәйкессіздік орын ... ... мына ... көрінеді: ақшашыл-көк жасыл, сүйістен-тиісті ең,
мұңайып-құдайы, беталды-қаталдық, қосқұлақ-аштырақ, жылқылар-жұртына, ұдайы-
жұмайық. Ақын өлеңдеріндегі өзара ... ... ... ... ... ... жақындық жоқ. Мысалы, қыраулы-ұнауды, мысықтар-
ұшықтап, дұғасын-жыласын, табыттың-тамып тұр, сүйістен-тиісті ең, мұңайып-
құдайы зат есім-етістіктік тұлғада болса, ... ... мен ... ... ... Бұл ұйқас түзілісінде ашық-бітеу буындар
үндестігіне негізделген буындық ассиметрия да орын алған.
Ал жаңа қазақ поэзиясындағы дыбыстық ...... ... ... бас тартудан, толымсыз ұйқас түрлерінің мол көрінуі. «Жаңа
ұйқас – ... ... ... ...... зерттеушінің пікірі орыс
өлеңіндегі ғана емес, соңғы қазақ ұйқастарына да қатысты. Е.Раушанов, Ұ.
Есдәулет, С.Ақсұңқарұлы, Б.Беделхан ... ... ... ... беру ... өлең әуезділігі мен сымбатын мақсатты түрде
жұтаң етіп, аз буынды дыбыстық ... ... Бұл ... ұйқастан
еркіндік алуға деген ұмтылысын байқатады. ... ... ... ... арна еткен ақын Жұмекен өлеңдерінде таяз ... ... Ал ... өлеңдеріндегі ұйқас негіздері қиыннан қиыстырылып
жасалса да, көбінесе толымды үндестіктер қатарын ... ... ... ... қауымға мұң-қырғауылдарын, жараса татаға-
парасатты адам, қанағат ... ... ... бір ... кей ... ... ... ұшпаған-бүгін ыстаған- «діні» күшті
адам, айналыпсың-ай налып шын. Ақын өлеңдеріндегі ұйқас негіздерінің ... ... сан ... сөз таптарынан жасалуы таңырқатып, сүйсінтеді.
Y «Қазіргі қазақ өлеңінің ... ... атты ... алғашқы
«Дәстүрлі шумақтық құрылымдардың жаңаша түзілісі» деген тарауында қазақ
өлеңінің шумақ ... ... ... ... ... орыс ... ... зерттеуші ғалым Г.Шенгели шумақтың тармақ
сандарына байланысты мынадай пікір айтады: «Шумақ деген топ болса, оның ең
шағыны – екі ... ... Ал ең көбі ше? Өлең ... он ... ... емес» [35,273-б], – дегенмен, қазіргі ... ... ... ... ... жаңа ... ... отыр.
Дәстүрлі өлеңдерде бір тармақты шумақтар болмайтын-ды. Өйткені оның
бойында шумаққа тән ... бір де бірі жоқ. ... ... Е.Раушанов, Ұ.Есдәулет, С.Ақсұңқарұлы, Г.Салықбай, Т.Ешенұлы
сияқты ақындардың лирикаларында бір ... ... ... ... салмағы күшті сезіледі. Т.Медетбек шығармаларында бір тармақты
шумақтар өлеңнің басында, ортасында және соңында тұра ... ... жек ... атты ... ... ... бір ... өзімді кейде жек көрем.
Ондай сәтте
Күркіреп жатқан
Бүктетілген толқындардың арасына
Өзімді апарып салып жібергім келеді;
Бір тармақты шумақта ой түйіні ... ... ... өзге ... сол ... таратылып шығады. Өлеңнің өзге екі
шумағындағы ой бір бағытта дамиды. Ол ... өзін жек ... ... қалай
жазаламақ ниеті туралы ойлары ырғақтық-интонациялық жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... тармақты шумақ ой қорытындысы ретінде өлең соңында ... ... ... ... Алматы келбеті жасалады. «Этюд»
өлеңінде ол дара ... ... ... ... Мұнда ол өзінен
бұрынғы шумақтағы ойды қорытып, келесі шумақтағы ... ... ... ... ... ... егіз ... құрылатын дәстүрлі
жүйесін сақтап қалды. Қазіргі қазақ өлеңі бес тармақты шумақтарға өте бай.
Қазақтың дәстүрлі ... бес ... ... ... ... ... ді. Бес тармақты шумақ ішінде кең, әрі ... ... ... дербес шумақтарға бір тармақтың ... ... ... ... Алты тармақты шумақтардың қазіргі ақындар ... ... ... Бұл ... ... бері ... орныққан құрылым.
Абайдың алты аяғы мен Шәкәрім өлеңдерінің алты тармақты ... ... ... ... орнықты құрылымдық негізге ... ішкі ... ... жүйесінің
қажеттілігінен туындаған. Оның алуан түрлі үлгілері ақын ... ... Оның ... ... ... шумақтарында алты
тармақтар бір ғана дыбыстық үндестікке негізделеді. Ақын ... жеті ... ... ... ... түрлі ұйқасу реті
көрінеді. Бұл шумақтардың ырғақтық-интонациялық жүйесі ширақ та, ... ... ескі жыр ... мелодикасын (жорғағын) еске салады.
«Айхай, далам», «Тұлпарларыммен біргемін», «Жалаң аяқ жар кешіп», ... «Май – ... ... бар» ... ... мен ... поэмасының көп шумақтары жеті тармақты. Тоғыз тармақты шумақтар
барлық ... ... ... ... ... ... ... өлеңдегі ойды, оның мелодикасын сан түрлі ... ... ... ... ... ... қолайлы
шумақ. Сондықтан мұндай ұйқас ретін еркін ауыстыруға мол мүмкіндік беретін,
синтаксистік, семантикалық ... де ой ... сай ... ... де ... ... ... қазақ поэзиясында болуы, оның ... ... ... заңды. Ақын Ф. Оңғарсынова өлеңдері аса күрделі, көп
тармақты ... бай. Оның ... ... саны жиырмадан да асып
жығылады. «Құштарлық немесе махаббатта жолы болмаған ақынның бір ... атты ... он екі ... ... бес ... ... үндестік жасаса, үшеуі өзге дыбыстық үндестікке негіз болады.
Қазіргі шумақтардағы ... ... ... ... ... ... ... байланыстырушы ұйқас ретінде қара ... мен егіз ... ... ... Бұл ... ... ... Тыныштықбекке дейін жеке дербес шумақ құрылымдарының бір белгісі
ретінде, ... ... ... ... ... ... ... құрылымдардың ырғақтық-интонациялық композициясының бір ... ... ... ... ырғақтық-интонациялық түрлендіруші
ретінде көрініп жүр. Қазіргі қазақ өлеңіндегі астрофикалық ... үшін бір ... ... ... ... ... ... құрамындағы тармақтарды тек ұйқастар ғана емес,
субьект ортақтығы, мазмұндық ... ... пен ... ... ... да ... ... өлеңінің ырғақ жүйесінің даму үдерісінде аса ... ... ... ... ... ... барлығы кеңеюде, артуда.
Бұрынғы қазақ өлеңдерінде он бір ... ... ... дәстүр аясына
сыймайтын. Ал қазіргі поэзияда он үш, он бес, он алты ... ... ... ... еніп ... ... ақындар шығармашылығына
дәстүрлі өлшемдердей сіңісіп кетті. Сол сияқты дәстүрлі ... ... ... шумақтарымен қатар белсенді қолданыстағы бес, алты, ... ... да ... ... ... ... ... құрайтын бунақтағы буын сандары дәстүрлі төрт буынды шеңбері
аясынан шығып, бес, алты, кейде ... жеті ... ... ... Ал ... келсек, қазіргі поэзияда шумақсыз өлеңдердің ... ... ... ... ... ... Бұл ырғақтық-
интонациялық құрылымдардың кеңеюге бет ... мәні ... Оның ... ... өлеңінің «интонациялық әуені, экспрессивтік-эмоционалдық
бояуы ... ... ... ... ... өлеңдердегі
(қазақ, өзбек, орыс, т.c.с.) шумақтардың бір өлең ... ... ... шумақсыз өлеңдердің әр түрлі өлшемдермен түзіліп, ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі
еркіндік, белсенді динамикалық қозғалыс өлеңнің ырғақтық-интонациялық
композициясы деген ... ... ... ... ... оның ішкі
мазмұндық-көркемдік жүйесінің ... мен ... ... ... қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі өлең жүйесі өзіндік дербес интонациясы мен ... ... Кей ... ... ... ... бұрын сазы туатынын айтып та
жүр. Өлең құрылымы поэзия пайда болғалы өзекті ... ... ... ... ... ешкімге ұқсатпай қай ақын өлең өргісі келмейді
дейсіз? Өлеңнің құрылымын түрлендіру шын ... ... ... іс ... оның ... ... түрлендіріп, өзіндік өрнектерін
салған ақындар шығармашылығы айқындайды. Олардың шығармаларының оқырман
жүрегінде қалып, биік бағалануы ... ... ... ... айта ... ... де, бейнелі жеткізуі үстіне, сол ойдың кеңінен ашылып, ... ... ... ... қамтамасыз ететін өзгеше интонациясы,
мазмұнға сай пішілген формасы.
Дәстүрлі өрнектермен түзілген қуатты жырлар өте көп. ... ... ... шыңы ... ... оның ақындық тұлғасын
айқындайтын ... ... ... дөп ... орайласқан құрылымға
негізделген өлеңдер, мысалы Абайдың «Алыстан сермеп», яғни сегіз ... «Бұл ән», ... ... ... ... ... «Дариға, сол қыз» шығармалары.
Қазақ поэзиясының құрылымдық даму ... ... ... ... ... ... негізі осыған дейінгі даму ... ... ... ... да ... бар ... бар ... деген ғаламдық диалектика заңына бағынады. Қазіргі өлең өлшемдері
өлеңнің бір кездегі бастапқы нүктесіне ... ... келе ... Оған
дейін қаншама жылдар өтері ... ... ... кей ... ... тұрғыдан алға озып, формадан азат, қара сөз қалпына
жақындаған. Өлеңнің ең биік формасы оның ... азат ... ... ... ... ... жетуі. Қазақ поэзиясы заманалар бойы
қалыптасқан дәстүріне адал поэзия. Ол өзінің тамырларына берік ... ... ... ... дәстүрлі өлшемдерге ... ... ... ... сол ... ... ... бастапқы
қалпында емес, жаңарған қалыпта, қазіргі поэзия үдерісінің көркемдік
талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... үлкен
суреткер өзінің формасын тудыруы тиіс» деген сөзі ... ... ... ... ... ... Абай, Шәкәрім, Мағжан, Сәкен,
Қасым, Сырбай, Жұмекен, Төлеген, Меңдекеш, Мұқағали, Мұхтар, ... ... ... Тыныштықбек, Байбота, Гүлнәр, Маралтай, Бақыт
шығармашылығына қатысты алғанда, өз мағынасын ақтады. Олардың барлығы қазақ
өлеңі дейтін ... де, ... ... ... дара ... ... ойымен, сұлу сезімімен, қайталанбас үнімен, ең бастысы ... ... ... ... ... Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі,
1992 – 176 б.
2 Ахметов З. ... ... ...... Ана ... 1995 ... ... Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003 – 208
б.
4 ... Д. Алаш және ...... ... 2002 ... ... Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы, Ғылым, 1973 – 212
б.
6 ... Р. ... сөз ...... ... 1995 – ... ... З. Казахское стихосложение. – Алматы: Наука, 1964 –
409 б.
8 ... С. Ұлт ... және ... А: ... ... б.
9 Негимов Серік. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980 – 136 ... ... Т. ... ... ...... ... – 289 б
11 Қазақ әдебиетінiң тарихы. 9-том.- Алматы: ҚазАқпарат, 2005 –
998 ... ... ... Сыр мен жыр. – ... ... 1991 – 244 ... Холшевников В. Е.Основы стиховедения.–С-П.: СПБГУ, 2002 – ... ... С. ... ... жырлайды: Қазақ поэзиясының
антологиясы. «Алтын қор» кітапханасы. – Алматы: ... 2007– 520 ... ... Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары.–
Астана: Елорда, 2001 – 312 ... ... Т. Шын ... – бір ...... ... 1999 – ... Елікбаев С. 60-80 жылдардағы өлең құрылымы. ... ... ... ... алу үшін ... ...... 2003.
18 Қабош Б. «Қазіргі қазақ ... ... (1980-90 ... ... әдеби үдерісі контексінде)».
Филология ғылымдарының ... ... ... алу үшін ... диссертация. – Астана, 2006.
19 Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – ... ... ... б.
20 Гаспаров М. Современный русский стих – М: Наука, 1974– 485 с.
21 ... С. Өлең ... ... мен ... ... докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация. – Алматы, 2007
22 ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1989 – 448 б.
23 Тынянов Ю. Проблемы стихотворного языка.– М.: УРСС, 2004 ... ... С. ... ... І ... ... 2006 ... б.
25 Лейдерман Н.Л., Липовецкий М.Н. Современная русская литература
1950–1990-е годы. – М.: Изд. ... ... 2006-688 ... ... Ә. Өнер мен ... ... ... І.
– Алматы: Жібек жолы, 2007–328 б.
27 ... З. Сөз ...... ... ... 1992 – ... ... С. Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көркемдік
тұтастығы. Монография. – Алматы: ЖШС «Шұғыла», 2008 – 352 б.
29 ... Қ. Сөз ...... ... 1982 – 464 ... ... Т. ... қазақтардың жаңа дәуір әдебиеті.
// Жұлдыз, 2009. – №10
31 ... А. ... в ... ... – Л.: 1975 ... ... ... М. Об искусстве. – М.: Искусство, 1991– 479 с.
33 Мамонов А. Свободный стих в японской поэзии – М.: ... ... ... Д. Книга о русской рифме.– М.: Худ. лит., 1982 – 278 с.
35 Шенгели Г. ... ... – М.: Худ. ... 1960. – 312 ... ... ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР ТІЗІМІ
1 Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму ...... ... 2010. – 320 ... ... ... қазақ өлеңдерінің құрылымдық ерекшеліктері. //
«Шоқан тағылымы-7» Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті
құрылғанының 40 ... ... ... ... ... ... 2002. – 150-153-б.
2 Отансүйгіштік рухтың әр кезең ақындарында ... ... ... ... ... болашағы».
Республикалық ғылыми-практикалық ... ...... ... ... ... ... мен түр сабақтастығы. // Л.
Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы. – Астана, 2003. – №3. – ... ... ... ... мен ... ... // Еуразия
гуманитарлық институтының хабаршысы. – ... 2003. – №3. – ... ... әдебиетіндегі поэзия мен прозаның ... ... ... ... ... ... – Астана, 2003. – №3. – 37-41-
б.
6 Қазiргi қазақ өлеңдерiндегi ... ... // ... ЕҰУ ...... 2004. – №2. – ... ... қазақ өлеңіндегі дәстүрлі ұйқастардың қолданысы. //
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы. – ... 2004. – №3. ... ... ... ... құрылымы. //
Абай. – Семей, 2004. – № 2 – 57-61-б.
9 ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесіндегі тұлға тәрбиелеу мен дамыту». Республикалық
ғылыми-практикалық конференция материалдары.– Астана, 2004.– 92-96-б.
10 Қазiргi қазақ өлеңiнiң ... ... // ... ЕҰУ ...... 2005. – №3– ... Ақ өлеңдердің ырғақтық құрылымы. // Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе
мемлекеттік университетінің жинағы. – Ақтөбе, 2008. – №6. – ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері. // «Әуезов оқулары-7» М.Әуезов және ... ... ... ... ... І том. – ... 2008.–270-275-б.
13 Ұлықбек Есдәулеттің түршілдік шеберлігі. // «Қазақстанның
тұрақты ... ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Астана, 4-5
желтоқсан, 2008. –268-271-б.
14 ... ... ... // ... ... және әлем ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлының 150
жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-практикалық ... І том. – ... 2008. ... ... қазақ поэзиясындағы астрофикалық өлеңдердің құрылымы
мен семантикасы. // ... ... ... ... теориясы:
жанр, методология, жаңа бағыттар». Ғылыми-теориялық ...... 2009. – ... Абай алты ... ... ... көріну сипаты. // ҚР ҰҒА
хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – Алматы, 2009. – №3. – ... ... ... мен ... ... поэзиясындағы құрылымдық
үндестіктер. // Е.Букетов атындағы Қарағанды университетінің хабаршысы. ... 2009. – №3. – ... ... өлең ... Тіл мен ... ... мен ... инновациялық технологиялар: мәселелер мен
шешу жолдары. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. І-
бөлім. – Астана, 2009. – ... ... өлең ... ... ... ... пен Сырбай
Мәуленов дәстүрі. // С.Торайғыров атындағы ПМУ хабаршысы. Филологиялық
серия.– Павлодар, 2010. – №2. – ... ... мен ... ... ... ... мен жаңашылдық. //
М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан университетінің хабаршысы. – ... – №3. – ... ... пен М. ... өлеңдері құрылымындағы дәстүр мен
жаңашылдық. // С.Аманжолов атындағы Шығыс ... ... ... ... 2010. – №2.– ... ... ... өлеңінің құрылымдық бастаулары. // Қайнар
университетінің ...... 2010. – ... ... ... қазақ поэзиясындағы жаңа ұйқастар. // ... ... ... ...... 2010. – №1. – ... ... поэзиясындағы жаңа ырғақтық сабақтастықтар. // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ хабаршысы. – Алматы, 2010. – № ... ... ... ... ... ырғақтық-интонациялық
композициясы. // Ақиқат. – Алматы, 2010. – №4. – 64-68-б.
26 ... ... өлең ... семантикасы. // «Жұбанов
тағлымы - ... ... ... ... ... – Ақтөбе, 4-5
желтоқсан, 2010. – 376-380-б.
27 Тенденции развития ритмической структуры ... ... ... и ... ... и ... ... материалов ІІІ
международной научно-практической конференции. – Невинномысский ... ... и ... ... – 2010. – 257-259-с.
28 Структурные и художественные системы ... ... ... ... ... Образование. Техника»
Международный научный журнал. – Ош, 2010. – №1. – ... ... ... өлеңінің ырғақ жүйесінің даму арналары. //
Формирование профессиональной компетенции ... ...... ... ... личности. Ташкентский государственный
юридический институт. – ... 2010. – ... ... өлең ... ... мәселелері. // Тил востилары
ердамида касбий махоратни ... ... ... ... ... ... материалдари) – Ташкент, 2010. – 167-175-
б.
31 Абай мен ... ... өлең ... арналық дамуы. // Тіл
және руханият: өзекті мәселелер. Халықаралық конференция материалдары. –
Астана: Ш.Шаяхметов ... ... ... ... ... орталығы, 2010. – 342-351-б.
32 Қазіргі қазақ поэзиясындағы прозалық өлеңдер. // Қазақ тілі ...... 2008. – ... ... ... на соискание ученой степени доктора
филологических наук по специальности
10.01.02 – ... ... ... ... ... казахского стиха: традиции и тенденции развития
Актуальность исследования. На сегодняшний день односторонний подход к
изучению поэтических ... в ... ... т.е. ... их ... ... системы полностью не
решает задачу распознания глубинных истин стихотворной речи, ... лишь ... ... ... и ... ... ... отличается от народного стиха, прежде всего, в
интонационном плане, экспрессивно-эмоциональная система ... ... ... и сложнее. В современной поэзии ... ... ... ... ... системе. Еще
нагляднее становится взаимосвязь между содержанием и ... ... ... ... ... поэтов наблюдаются творческие поиски
новых форм построения стиха. Проблема ... ... ... определения уровня взаимосвязи ... ... ... ... формой его произведения, степень преображения ... ... ... произведений, написанных по новой ритмической системе,
а также вопросы, касающиеся традиционных основ стиха ... ... ... задач современного казахского литературоведения.
Цель и задачи исследования. ... ... его ... ... ... ... Из ... следует основная цель исследования –
показать сочетание многовековой ... в ... ... ... выявить новшества в поэтическом искусстве, которые опираются на
традиционное структурное ... Для ... цели ... задачи:
– определить традиции в структурном развитии поэтических произведений,
а также тенденции их развития;
– определяя важные ... ... ... ... ... ... ритмико-интонационных систем в творчестве
отдельных поэтов;
– научно ... ... ... ... ... ... со структурными свойствами современной ... ... ... ... подверглась значительным изменениям;
– сформулировать особенности преображения традиционных ... в ... ... ... ... ... ... и ритмические
взаимосвязи метрик в поэзии;
– дать научную ... ... ... системам,
проявляющимся в творчестве современных поэтов;
– раскрыть формы преображения традиционных ... ... в ... систематизировать роль семантики в процессе выявления новых образцов
рифмы;
– через творчество отдельных поэтов показать новые ... ... ... ... стилистическую функцию звуковых созвучии в интонационном,
эмоционально-экспрессивном выражении стиха;
... ... ... развития стиха,
наблюдающиеся в последние годы;
– с единой ... ... ... ... строфу
современного стиха;
– показать важную роль внешней формы в познании внутреннего содержания
современных поэтических произведений;
... ... ... ... ... ... исследования. В диссертационной работе за основу были взяты
древнетюркские литературные памятники ... ... ... ... ... и ... Шалкииза, Бухара, Махамбет
Утемисулы, произведения ... ... ... ... ... ... ... а также творчество таких видных ... ... как Ж. ... М. ... Ж. ... ... ... Ф.Онгарсынова, Е.Раушанов, ... ... Ж. ... О. ... С. ... М. ... Б. ... исследования. В процессе исследования были использованы методы
сравнительно-сопоставительного, сравнительно-исторического ... ... ... ... ... ... на ... Деление поэзии на этапы развития важно при выявлении ... ... и ... ... ... Структурная
периодизация казахской поэзии способствует ... ... ... и ... в национальной поэзии. Новаторство в стихе, прежде
всего, проявляется в его ... ... ... основа казахской поэзии – это образцы народного устного
творчества, героические ... ... ... ... ... ... «Культегин» и «Билге каган». Образцы древнетюркской
письменной поэзии являются ритмико-интонационной системой в современной
ораторской ... а ... ... ... ... ... Абай и Шакарим смогли глубоко проникнуть к сути ритмико-интонационной
системы, раскрывающей внутреннее содержание стихотворной речи.
– Поэтический период М. ... и С. ... ... ... ... ... ... Во время ІІ мировой войны ритмико-интонационная система ... ... ... ... тем ... ... ... и содержания.
– Введение в оборот двух разновидностей интонации свободного стиха–
новый этап в совершенствовании ... ... ... ... – это ... ... поэзия, интонационная система
которой достигла на сегодняшний день своего апогея. В ... ... не ... ... при этом ... ... приобретает
ритмические преображения и знаки препинания.
– В современной казахской поэзии в качестве интонационно-мелодической
системы широко применяется древнетюркская ... ... ... ... ... в ... исторической тематики, стала
отражаться в новых идейно-тематических направлениях.
– Казахские поэты, вернувшиеся на историческую родину, ввели в ... ... ... ... – верлибр. Метрика верлибра измеряется не
стопами, а семантико-синтаксическими эквивалентами.
– На сегодняшний день в ... ... ... ... ... эти размеры видоизменены в соответствии с интонационно-
мелодической системой новой поэзии.
– Современная казахская ... ... ... в ... ... ... строфы, как в традиционных строфах ... ... ... современных поэтов.
– В поэзии наряду с ... ... ... пяти-
шестистишные строфы.
– В современной поэзии редко встречается новаторство астрофичного
стиха, структура, которого ... на ... ... ... ... все чаще ... астрофичные произведения, построенные на
парные рифмы.
Теоретическая и практическая значимость исследования. Предложения и
выводы, ... в ... ... ... ... быть
использованы в общих курсах по ... ... ... ... ... ... «Современная казахская поэзия», «Казахское
стихосложение», и ... ... ... ... ... а ... на семинарах и в ... ... ... в ... ... работы. Диссертация состоит из введения,
пяти разделов, заключения и списка использованной литературы.
Resume
of an abstract of a dissertation for ... the ... a doctor of ... ... specialty 10.01.02 – Kazakh Literature
Usenova Aigul Abdimutalipkyzy
Modern Kazakh versification: traditions and trends of development
The topicality of the ... Today a ... approach to ... of poetical works in modern ... that is the study of ... system, ... entirely solve the problem of ... of the
deep origins of poetic diction which can only be revealed through ... mastery and ... of a ... poetics differs from folk poetry above all for its ... secondly for the reason that the ... system of ... verse is much richer and more ... In modern poetics a
substantial part of the idea load is given to the ... ... the ... between the contents and the form ... verse becomes more vivid. Among modern talented Kazakh poets there ... number of creative quests of new forms of verse ... The problem ... analysis of the ... skills and mastery of a poet and ... of defining the level of ... between the inner ... the outer form of his work, the degree of transfiguration of ... while ... the contents of the work of ... written
according to the new rhythmic system as well as questions concerning ... basis of the verse are one of the topical tasks of ... literary ... purpose and tasks of the ... The Kazakh verse, its ... ... developing. It says that the main purpose of the research is
to show a ... of a ... ... in the system of ... to reveal ... in the poetical art which are based on ... ... ... In order to achieve the ... we have defined the following tasks:
• to define traditions in the ... ... of a poetical ... well as trends of its ... ... ... stages of the structural development of poetry
to analyze the development of the given ... ... the creative work of specific ... to give a ... ... of the new ... principles
which arose in accordance with the structural properties of modern
poetry, the ... system of which has been ... to set forth peculiar ... of the ... of
traditional rhythmic system in modern poetry;
• to put into a system all the new rhythmic ... and ... of metrics in ... to give a ... ... of ... rhythmic systems
which are found in the creative work of modern poets;
• to reveal forms of transfiguration of ... rhythms of verse ... ... to ... the role of ... in the process of revealing new
patterns of rhythm;
• through the creative work of specific poets to demonstrate new ... the ... of the bases of ... to ... the ... function of the sound accords in ... ... forms of the ... to state in concrete terms the ... of the ... development
of the verse which have developed in recent years;
• from the common compositional point of view to analyze the stanza ... ... to show the ... role of the outer form in the ... of ... contents of modern poetic ... to ... the never ending intonational-melodic potentials of
the structure of Kazakh verse.
The subject of the ... As the basis of the ... work ... used ancient Turkic literary records ... ... models ... and verse-talgau by Shalkiiza, Bukhar, Makhambet, works by
A.Kunanbayev, Sh.Kudaiberdiuly, ... ... ... ... ... as well as the creative work ... outstanding representatives of modern poetic ... ... ... ... M.Shakhanov, K.Myrzaliyev,
T.Medetbek, F.Ongarsynova, E.Raushanov, U. ... ... Zh. ... ... ... ... B.Bedelkhanuly.
Methods of research. Such methods as comparative-contrastive,
comparative-historical analysis and systemic ... as well as ... of complex textual analysis have been used in this ... ... to be ... the distribution of poetry into stages of ... ... the level of ... of contents and form of ... work. The structural periodization of Kazakh poetry promote a
profound ... of features of ... and ... ... poetry. ... in verse above all is evident in its
rhythmic-intonational system.
• the structural basis of Kazakh poetry is ... by the ... Kazakh ... heroic poems of Saks and Hun tribes, ... literary texts ... and “Bilge ... Patterns of
ancient Turkic written poetry is the ... system ... oratory ... as well as the ... basis of ... Abai and Shakarim were able to deeply ... into the essence of
rhythmic-intonational system which reveals the inner contents of the
verse ... The poetic period of ... and ... put forward ... of the ... of free ... In World War II the ... system of verse was enriched
by long polysyllable sizes and therefore we could witness the greater
convergence of form and ... ... of two types of ... of free verse is a new ... ... the ... system.
• Modern poetry is a flexible vivid poetry and its ... ... today reached its climax. We can see short unspoken phrases ... changes and ... marks have more ... paid to
them here.
• In modern Kazakh poetry as an ... system we ... ancient Turkic ... This ... system
which is used in the sphere of history has been reflected in new idea-
thematic directions.
• Kazakh poets who returned to their ... ... ... poetry the western pattern of free verse which is called ... (free verse). The metrics of vers libre is measured not ... but in ... ... ... ... predominate in Kazakh poetry today. But these
dimensions are modified in accordance with the intonational-melodic
system of new ... Modern Kazakh poetry reached its freedom in the stanzaic ... of the rhythmic of the stanza as well as in ... is a trend ... of works of modern poets.
• In modern Kazakh poetry together with quatrain we widely use ... six-line ... In modern poetry we rarely ... ... of strophic ... ... is based on the rhythm alternation. Instead we ... often use strophic works built on a pair ... ... and ... ... of the ... and conclusions obtained in the dissertational work can widely
be used in university courses on history of literature, ... ... special courses ... Kazakh ... ... ... and
courses devoted to the creative work of specific poet-writers as well as at
seminars and further ... of this problem in literary ... ... of the research work. The dissertation comprises an
introductory part, five chapters, ... and a list of ... ... ... ... ... құрылысы: дәстүр және даму үрдістері
10.01.02 – қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның авторефераты
Басуға 22.10.2010 жылы қол қойылды. ... ... ... ... 2,5 б.т.
Таралымы 120 дана. Тапсырыс № 28.
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ баспасы
Астана қаласы, Қажымұқан көшесі, 5.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аймақтық дағдарыс синдромы немесе араб дауылы6 бет
Аударма түсінігі8 бет
Биология сабағында сыни ойлау арқылы оқушы құзыреттілігін қалыптастыру61 бет
Жаңа ақпараттық технологиялар жайлы71 бет
Жаһандану туралы ақпарат5 бет
Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика негіздері136 бет
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Халықаралық қаржылық менеджменттің мазмұны9 бет
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық туралы106 бет
Қазақ өлең құрылысы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь