Бастауыш мектеп оқушы түлғасын қалыптастырудың ғылыми-теориялық қағидалары

Тәрбие өмір бақи үздіксіз жүретін үрдіс болса да, қазақ халқы жетілген түл ^аның сипатын "Сегіз қырлы бір сырлы" дегеи бір ауыз созбсн түйіпдеген. "Қазақстан-2030" Ел Прсзидсіітінің Қазақстан хал-қыиа жолдауында Қазақстаы азаматтарьшыц дснсаулыгып, білімімсн әл-аухатын арггыруға, экологиялық ортаны жақсартуға срекше мән берілгеы. Сондықтан да үрпақ тәрбиесіндегі көкейкесті мәселелердің бірі - жетілген түлға тәрбиелеу. Мектеп оқушыларына тәрбие беру түжырымдамасында: "Жеке түлғаның қалыптасуы үздіксіз күрделі үрдіс" әрбір оқушыға жеке түлға ретінде қарап, оның озінс тон сапа-сы, еркін езіндік әрекет жасай алатын қабілсті бар, оқушы түлғасыы дамытуды мектеп алдындағы бір міндет болып саналады. XX ғасыр-дың аяқ кезіндегі педагогикалық ой түжырымдардағы гуманизм идея-лары, еркін білім беру, оқушының жеке түлғалық күшін дамыту, оның шығармашылық әлеуетінің дамуы басты рол атқарып отыр. Енді осы идеяны дамыту үшін мектсптің алдыида оқытудиң және төрбиелеудің жаңа технологияларын қолдана отырып, жекс түлғаның дамуына мектеп ортасында қолайлы жағдай жасау қажеттілігі туын-дайды. Мектептің педагогикалық қүрылымында пегізгі қүндылық -оқушы және оның жеке түлғасы.
Жеке түлғаны қалыптастыру әлеуметтік күрделі мәссле болған-дықтан, мемлекеттік түрғыда адамдарды қорғайды, білім ббереді, кәсіпке үйретеді. Бүл Қазақстан Ресиубликасыпың Конституциясы-нда және білім туралы Заңында көрсетілген. Түлғаны қалыгпастыру мақсатыыда этнопедагогикалық білім ерекше орын алады. Жеке түл-ғаның өз анасынан басқа торт анасына негіздслуі керек. (туған тілі, туған жсрі, туған дөстүрі, тугаы тарихы) Бүл гуманитарлық білім мазмүныы қамти отырьш, түлга бойында ізгілік, сүйісислшілік, жанашырлық қасиетін қалыптастыруға себепші болады.
1. Ә. Алдамүратов "Жалпы психология" Алматы. 1992 ж
2. F. Ақпанбек "Қазақтардың дүние танымы",
Алматы Қазақ университеті 1993 ж
3. З.А. Әбілова "Этнопедагогика" Алматы. 1999 ж.
4. Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік
стандарты. Алматы-1998 ж.
Ы.Алтынсарин атындағы қазақтың білім акадсмиясының
Республикалық баспа кабинеті.
5. Ө. Ақыпбекүлы "Экологиялық әліппе" Алматы. 1998 ж.
6. Қ. Жарықбаев "Аталар сөзі — ақылдың көзі"
Алматы. "Мектеп" 1980 ж.
7. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев "Қазақ толім-торбиссі"
Алматы 1995 ж.
8. И. Ысқақов "Қазақ календары" Қазақстан 1990 ж.
9. ."Қазақстан - 2030" стратегиялық бағдарламасы. 1996 ж.

10. Қазақ жүмбақтары. Алматы. "Ана тілі" 1993 ж.
11. М.М. Мүханов "Жас ерекшеліктер жөне псдагогикалық
психология" Алматы 1982 ж.
12. А.В. Петровский "Жас ерекшеліктер және педагогикалық
психология" Москва. 1983 ж.
13. "Оқушылардың оқу процесінде дамуы" Л.В. Занков,
Москва. 1967 ж.
14. Т. Сабыров "Оқытудың теориялық нсгіздсрі" Алматы. 1996 ж.
15. .Қазақстан Республикасы "Білім туралы заңы" 1999 ж.
16. Совет энциклопедиясы 10 том.
17 К.Д. Ушинский . "Түлғаны дамытуда дүниетанымның маңызы"
Москва. 1948 ж.

59
18. Е. Сағындықүлы "Педагогика" Алматы. 1999 ж.
19. Ж.Б. Қоянбаев, P.M. Қоянбаев "Педагогика"
Астана — 1998 жыл.
20. С. Үзақбаева, Б. Мүқанова "Қазақ этнопедагогикасы : тәлімдік
тағлымдар" Алматы. 1998 ж.
21. А. Қүралүлы. "Қазақ дөстүрлі мәдениетінің анықтамалығы"
Алматы 1998 ж.
22. P.M. Қоянбаев. "Қысқаша педагогикалық сөздік"
Алматы. 1999 ж.
23. Л.А. Венгер, B.C. Мухина "Психология" Москва. 1988 ж.
24. Г. Қүсайынов, М. Қүсайынова "Жеке түлғалық - бағыттылық
оқыту жағдайында өзін-өзі басқаруды үйымдастыру"
Алматы. 1999 ж.
25. Қазақстан жоғары мектебі № 2. 2002 ж.
26. Ә. Табылдиев "Тағылым" Алматы "Рауан" 1995 ж.
27. Қазақстан мектебі журналы. № 3. 2001 ж.
28. Бастауыш мектеп журналы
№ 1,2,4 2001 ж. № 8,10 2002ж.
        
        Ill тарау. TYC ТУРАЛЫ ІЛІМДЕРГЕ ШОЛУ

Т
үстің тарихи дамуын талқылай отырып, оның негізгі үш кезеңін бөліп айтуға
болады. Олардың бір-бірінен ... ... ... ... ... бар>
Біріншісі табиғат көріністеріне дәл ... ... ... ...... жекелеген ай-мақгарды ғылыми тани бастау
кезеңі, үшіншісі — ... ... құру ... ... ілімдермен алғаш рет танысқанда оның да-муына суретшілердің
тым аз үлес қосқандары таң ... ... бүл ... тарихи шолуы түстің
(жарық, көру) және адамның сезімдік толғаныстары мәселелерімен тығыз байла-
нысты болатындығын ... ... Бүл ... ... ... ғылымы, ал кейінірек табиғи және техникалық fылымдар айналысты.
Көне және орта ... ... ... ... жөнінен әжептәуір
табыстарға қол жеткізілді, солай ... ол ... ... ... ... ... тым таяз ... Исаак Ньютон ғана түс ілімшің ғылымға дейінгі даму кезеңін күрт
тоқгатып, бүл ілімнің табиғи білім ... ... ... ... Бүл ... ... ... кейін де түс табиғаты туралы
ғылыми емес көзқа-растар мен пікірлер кездесіп түрды. г
42
Түс туралы ... ... ... және ... ... тығыз байланыста болып, өзара кабысып жатады. Тек бұл
ғылымдардың әрқайсысының ... тән ... ... әртүрлі
терминологиялары ғана қиындық тудырады.
Түс туралы ... ... ...... ... Ол осы ... толық
теориясын, түстердің жүйеленуін кдлыптас-тырып, ... ... ... тәжірибеге қол жеткізді. Бүл түсті безендіруде ғылыми
негізделген түсті мақ-сатты түрде қолдану ... жол ... ... жарық пен түстің арасында байланыс бо-латындығын білген.
Түстің табиғаты мен ... ... ... ... еңбектер осы жерден
табылщн. Көне грек ойшыдцарының түс ... ... ... ... ... мен әлемді, дүниені жалпы түсіну үғымдары болды. Мұнда
әлі табиғат ... дәл ... бола ... жоқ болатын.
Түс туралы ілімде ежелгі гректер ак пен қара түсті ... ... Олар бүл екі ... ... ... да барлық түстердің бар екендігін
жақсы түсінді. Бірақ бү_л көріністің ғылыми ... олар дәл ... ... ... ... ... ... бүл жерде тек түстердің
араласуы туралы сөз болып отырмағанын ашық ... ... ... ... ... ... ортасын-дағы кеңістікке үлкен маңыз берді.
Грек ойшылдары көзбен көрудің табиғатын әрқилы ... ... ... шыққан атом-дар көзде олардың бейнесін туғызады. Ал
Эвклидтің ... ... ... "көз сәулелері" шашырайды, бүл
сәулелер сыртқы әлемнің денелеріне тартылып, осылайша көзбен көру сезімін
тудырады екен.
[ Исаак ... күн ... ... ... алып ... түс ... ... бірінші болып ғылыми түрде түсіндірш
берді. Ол күннің жарық сәу-лесін түрлі әсер күші бар ... ... ... ... деп ... ... ... жарық сәулесін
тек
43
3
КІРІСПЕ
Тәрбие өмір бақи үздіксіз жүретін үрдіс болса да, қазақ халқы
жетілген түл ^аның сипатын "Сегіз қырлы бір сырлы" ... бір ауыз ... ... Ел ... ... ... Қазақстаы азаматтарьшыц дснсаулыгып, білімімсн әл-аухатын
арггыруға, экологиялық ортаны жақсартуға срекше мән берілгеы. Сондықтан да
үрпақ тәрбиесіндегі көкейкесті мәселелердің бірі - жетілген ... ... ... ... беру ... ... түлғаның
қалыптасуы үздіксіз күрделі үрдіс" әрбір оқушыға жеке түлға ретінде қарап,
оның озінс тон сапа-сы, еркін езіндік әрекет жасай алатын қабілсті бар,
оқушы ... ... ... алдындағы бір міндет болып саналады. XX
ғасыр-дың аяқ кезіндегі педагогикалық ой түжырымдардағы гуманизм идея-лары,
еркін білім беру, оқушының жеке түлғалық күшін дамыту, оның ... ... ... рол ... ... Енді осы ... дамыту үшін
мектсптің алдыида оқытудиң және төрбиелеудің жаңа технологияларын қолдана
отырып, жекс түлғаның дамуына мектеп ортасында қолайлы жағдай жасау
қажеттілігі туын-дайды. Мектептің педагогикалық ... ... ... және оның жеке ... түлғаны қалыптастыру әлеуметтік күрделі мәссле болған-дықтан,
мемлекеттік түрғыда адамдарды қорғайды, білім ббереді, кәсіпке ... ... ... Конституциясы-нда және білім туралы Заңында
көрсетілген. Түлғаны қалыгпастыру мақсатыыда этнопедагогикалық ... ... ... Жеке ... өз анасынан басқа торт анасына негіздслуі керек.
(туған тілі, туған жсрі, туған дөстүрі, ... ... Бүл ... ... ... ... түлга бойында ізгілік, сүйісислшілік,
жанашырлық қасиетін қалыптастыруға себепші ... ... ... ... ... беру ісін ... мәселесі.
Оқушылардың жеке түлғасын дамыту идеясын И.И. Болдыров, К.Э. Каиров, Б.Ж.
Лихачев сияқты педагогтармен псыхологтар еңбегінен көрініс табады. А.В.
Занков оқушы түлғасын ... тыс ... ... ... маңыз береді. Психолог ғалым А.Н. Леонтьев оқушылардың жеке
түлға ретіт-тде қалыптасуыни үжым-ның үлкен ықпалы бар. Оқушы түлғасының
дамуыпа мектептегі оқу-тәрбие ... да ... ... Психолог С.Л.
Рубинштсйн жалпы даму барысында жеке түлға қалыптасады. Оның сыртқы қалпыы
тек ішкі орта ... сол жеке ... өз ... өз ... ... асырады дейді. П.П. Блонский кезінде көптеген тәжірибеде біздің
көзімізді жеткіз түсетін бір ыәрсе, - оқытушыиъщ оқушы түлғасының өз күшіне
сүйенуі оның ... ... ... ... ... оқытушы дсп соыы айтуға
болады, егер ол оқушы түлгасьшың қшіғыгі кстксн ... ... оның ... ... тудырарлық күш таба алса. Қ.Жарықбаев психология ғылымының
қазіргі танда мақсат ... баса ... ... ... ... дамы-туда, дидактиканың негізін салушы Т.Сабыровтыц сңбегін
багалап кстугс болады, қазіргі заман ... ... ... бастауыш мск-
тси дидактикасын қайта қүруға, жаца түрғыдап жстілдіру мосслссімс назар
аударды. Дүниетану оқыту әдістемесіне өз үлесін қосқандар Қ.Ж. Жүнісова,
Ә.Б. ... Қ.А. ... ... мектепте дүниетану пәнін
өткізудің езіндік ерекшеліктеріне мән бсрген.
Зерттеудің ... ... ... 3 ... ... сабағында
оқушы' түлғасын дамыту жолдарын қарастыру. Зерттеудің міндеттері:
— Бастауыш кластағы оқушы түлғасын дамытудағы оқытудың ғылыми
-әдістемелік ... ... ... ... ... ... Оқушының өмірге, коғамға, табиғатқа көзқарасының қалып-
тасуының негізі - оның дүниетанымы жайлы түсінік беру және
тэжірибеде жүзеге асыру жолдарын анықтау.
2. 3 ... ... ... оқушы түлғасын дамытуда
танымдық материалдарды, жаңа технологияларды тиімді ... ... ... Дүниетану сабақтарындағы 3 класс оқу-шыларының
жеке түлғалық қасиеттері.
Зерттеудің ... 3 ... ... ... әдістері: Ғылыми әдістемелік одсбиеттер, озат псдаго-
гикалық тәжірибелер баспасөз материалдары, агікета, тсст, ... ... ... екі ... ... ... ... түрады.
6
I. БӨЛІМ. Бастауыш мектеп оқушы түлғасын қалыптастырудың
ғылыми-теориялық қагидалары.
1.1. Кіші мектеп жасындағы оқушы түлғасын қалыптастыруда оқушы-лардың жас
және дербес ... ... алу ...... бір ... ... ол ... болмасым бір іспен
айналысады, оның азды-көпті тәжірибесі, білімі, өзіне тән өзгешеліктері
болады. Осы айтылғандардың жиынтығы оны "Жеке түлға" етеді. Мәселен, жаңа
туған ... адам деп ... ... ... бірақ жеке түлға емес.
Өйткені, онда жоғарыда аталған компоненттер: тәжірибе, білім, ... жоқ. Жекс ... ... ... ... ... ... бағытынан, қабілет, қызығуынан жақсы байқалады. Жеке
түлға — тарихи - әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол ... ... ... ... ғана ... ... көптеген психология-лық
ерекіиеліктері, оның өмір сүретін ортасына байланысты. Түлға белгілі
дәрежеде өсу, жетілу үрдісіі-ідс дамиды. Жскс түлға қоіамшш тыс өмір сүре
алмайды. Өйткені оның ... тск оныц ... ... ... ғана қалыптасады. Жеке түлғаның өмір бағытын көрсететін
компоненттер көп. Олардың бастылары: мотивтер ... мен ... ... дүниетаным мен сенім, мүрат пен талғам. Түлғаны
әрекстке бағыт-тайтын, қажетін өтеуге ... бір ... ... ... ... мотив (себеп) дсп атайды. Қаидай болмасым объ-
ектінің себебін білмей түрып, түлғаның бір ... ... ... ойын
қалайша тоқтата алатынын және оның мінез-қүлқының мән-жайырг толық түсіну
қиын болады. Жеке түлганы қандай болмасын әрекетке итермелейтін ... ... - опың ... қажст-тері, яғни бірнорсеге мүқтаждануы.
Түлғаның қажсттсрі қогамдық сдбекте, еңбек ету үрдісінде қалыптасқан.
Сыртқы ортамеы байланыс
7
жасауда ... өмір ... үшін ең ... ... ... алған матсриалдық
қажеттер болады. (тамақ, баспана, киім, еңбек қүрал-дары) Рухани
қажеттердің ...... ... ... ... озінің қажсттсріи отсу үшіп бар мүмкіндігін пайдаланады.
Бүл оыы белсенді түрде іс-әрскет істеуге талпындырады. Қажеттердің өтелу,
өтелмеуі түлға психологиясына: оның ...... әсер ... ... ... ... ... мазасыздану, ые тынышталу, рахат,
ләзаттану, пс азап шегу сезімдерін туғызады.
Қажет — (осіресе табиги қажеітср) омір сүрудің, тіршілік студің
арқауы. ...... ... ... ... ... бағытталған түлғаның біршама түрақты жеке ерекшелі-гінің бір
көрінісі. Сонымен қатар қызығуда бірнәрсені ерекше таң-дап, соғап зейін
қойылады. ... ... ... ... мыыадай бағыттан түрады:
материалдық, қогамдық, саяси, көсіптік, эстетикалық, оқырмандық, спорпъіқ,
таыымдық т.б. кслсді. Негізгі компоненттерінің бірі — ... ... ... мен ... ... — оқушы түлғасының табиғат, қоғамдық
өмір туралы білімдерінің жүйесі. дүниетанымыың неғізі ... ... ... ... меы дүниетапым қатарласып жүрсе ғана оқушы
түлғасының санасы нүрлана түседі. Өйткені бүлекеуі қүстың қос ... ... ... ... ... енді бірі - мүрат
(идеал). Бүл — оқушы түлғасының өзіне ... ... ... біреуді ардақ
түтып, қастерлеуі. Мүрат — түлға-ның алдына қойған ец ардақты, сц асыл
мақсаты. Оқушы түлғасыыың психологиясыпда елеулі орьш алатыи ...... ... ... ... білімі, тор-биссі, ортасы,
төжірибесі де елеулі әсер етеді. Оқушының киімге ... ... ... ... ... талғамы. Оқушы түлғасын-
8
да эстетикалық сезім пай-да болады. Балалардың жас ерекшсліктерін есепке
алу оқыту мен тәрбие ... ... ... ... ... ... беру ісін-де осы принципті мүіалім әр уақьита басшылыққа алады.
Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай мектеп-тің ішкі тәртіп ... ... ... ... ксстс-лері, оқу жоспарларымен бағдарламалары жонс
торбис жүмысыпыц бағдарламасы жасалынады. Осылардыңнегізіндс мсктсптегі оқу
жолс тәрбие жүмыстарының ... ... мен ... ... ... ... сай іс жүзіндс асырылады. Оқу мен тәрбие жүмыстарының
барысында балалардың жас кехзеңдеріы еске алу ... ... ... ... шақ - (1 ... — 1 жас) 2. Сәбилік шақ - (1 жастан — 3 ... 3. ... ... шақ - (3 ... — 7 ... ... 4. Бастауыш
мсктсн шағы (7 жастан — 12 ... ... 5. ... шақ (12 ...... ... 6. ... шақ (14 жастан — 17 жасқа дейіи)
Бастауыш мектеп шағында баланың денс психикалық дамуы-ыда кейбір
ерекшеліктер ... Бүл ... ... ... — оқу осы оқу
арқылы олардың таным процссі ... ... ес, ... ойлау) дамиды. Бүл
жастағы оқушы түлга үшім еңбектің тәр-биелік мәыі зор. Бүл ... ... ... ... дү-рыс үйымдастыру үшін оларды мынандай
ерекшеліктерін сскс алған жөн. Сөзбері істің сәйкестігі, жөнсіз кінәлаудың
жеркену сезімі туады; үлкен адамдардың ... ... тез ... ... ... сенімді серік іздейді; өз мүмкіндіктерін, күшін
асыра бағалайды. Бүл ерекшеліктерді оқу, тәрбие жүмысының барысында сыыып
жетекшілері, мүғалімдер айрықша бақылайды. 1.2. Оқушы дүниетанымының
қалыптасуындағы ... мен ... ... Жеке ... ... ... дүнистаным-иың ролін баса айта ксліп, А. С. Макарснко біз
мсктсптеріміздсн өр
9
уақыгга, өз өмірінің әрбір кезеңінде өзінің бақыты үшім қобалжы-май, дүрыс
өлшем табатын, ... ... ... ... ...... ... дүииетанымының қалып-тасуы түтас педагогикалық процестің
барлық салаларына енуі керек. Оқыту және тәрбие жүмыстарының әр түрлі
қүралдарын, әдістері мен тәсілдерін жинақы ... ... ... ... ... және мүраты қалыптасады, та-бысты
болады. Қай уақытта болмасын дүниенің жаралуы, табиғаітың түрлі қүбылыстары
туралы адамның ... ... ... ... Кейбір табиғат
қүбылыстары тылсым жүмбақ болып көрінеді де, адам санасына елеулі өсер
етеді. Адам тосын бір жағдайға кездессе ... ... ... ... ... ... ... өзіне беймәлім нәрсе керсе, көпшілік
жағдайда оны ойға салып қорытындыламай, сезім жетегіне еріп кетеді. Табиғат
қүбылысының терең ... ... ... ... жолдардан
өтті. Бай тәжірибе жинақтады. Дегенімен, адамның ақыл-ойы, өресі жете
бермейтін қүбылыстар аз емес.Түрлі салт-дәстүр, өдет-ғүрып, ойын-дар т.б.
халықтың рухани сезіміп, ... ... ... ғаыа
қалыптастырып қоймай, дүниетанымьш ксңсйтіп, түрлі білімдер неғізінен
мағүлмат береді. ... ... ... ... мен ... ... ... асқан дапалығы мен ғажап зердесі табиғатқа деген
адамгершілікті көзқарасы аңғарылады. Бірсыпыра ғалымдарымыз-дың (Ғүзылхан
А., Қалисв С, ... М., ... М., ... Е., ... Ә. т.б.)
сңбсктсріпс сүйеніп, қазақ халқының танымдық мүрасының ... ... атап ... жөн.Қазақ халқының тамымдық мүрасының молдығы
кімді болса да таң қалдырғандай. Қысқаша атап өтейік.
1. Ең көне ... тас ... ... ...... үшін ... табиғат пен тіл табысқан көне заман-
10
дағы бар білімі, таным түйсігі, зердесі ақыл-парасаты белгі-бейнелер
түрінде тас бетіне таңбаланған.
Тастан қашалған ... ... ... ... адам ... жәнеекі алақанының, тізелері мен табандары-ның ойық ізі; жан-
жануарлар, мал ... адам ... т.б ... ... ... бейнеленуі белгілі бір ойды білдіретін жазу екендігіне күмән жоқ.
2. Тас бетіне белгі - ... ... үшіи ... ... ... өзі ... ... тіршілігінің кең көлемді, терең білім
нсгізіне қүрылғанының айғағы.
3. Қорымдар да сәулет өнерінің бірегей туымдылары.
4. ... ... ... ... айтуынша
қарапайым обсерватория болған. Аспан шырақтарының қозғалысы
анықталып, ауа райы өзгеруі жобаланған'.
5. Зәулім ғимараттар — даламызда бой ... ... ... сан ғасырлық тарихы.
6. Киіз үй — ... ... сан ... ... тәжірибесінің табиғатгы түсіне білуінің шсбсрлік пси дапа-
лық суреткерлігінің қүдіреггі туындысы. Ол-сәулет өнерінің әлемдік
озық үлгісінің ... ... ... ... ... олар аспан санына негізделген. Белдеуі - зодиактік шеңбер.
Шаңырақ-кек күмбезінің кішірейтілген бейнесі. Түндік элемінің торт
бағытыгг нүсқайды. Уықтар саны ... ... ... күн ... ... ... "бис сау-ым", "сүт пісірім",
"ат асым", "жүн түсау бойы", "Шілдір бойы", "арқаы бойы ... ... ... ... ... ... киіз үй өнер
туындысы ғана емес халықтың астрономиялық, метеорологиялық,
математикалық, физикалық, экономикалық т.б. омірлік ... ... ... ... ... үшін ... есептің білім-
дер негізінен білу қажеттігіне сай бес саусақты пайдалаиудыц ... ... ... ... ... торт ... жьиі
мезгіліндегі күннің үзақтығын, бала төрбиесінде тіл ашу, дүниені
қүраушы тектерді анықтау т.с.с. үғымдар ... ... ... ... ... ... әлемдегі бірлік-ті
тану жүзеге асады.
8. Халық ауыз өдебиетінің ... ... ... ... ... айғағы. Соз ксздсйсоқ айтыла салмай, халықтың дүние-
танымыіі керсететіндей белгілі бір философиялық ойға қүрылатын-
дығы көрінеді. Табиғаттағы ... басы үлы ... ... оның ... ... бірі ... ... осылардың
бәрі қазақ халқының әрбір нақыл сөзінде, ой түжырымында іс-орс-
кетінде зерделеп ... ... ... ... Олай ... дүниетанымы табиғат біртүтастығынан шыққан
ғылыми білімдерден нәр алады.
Ғылыми дүниетанымды ... can ... ... ... ... ... адам ... материалдық жағдайлары, өмір сүріп отырған
микро және макро ... ... ... ... ... оқыту мен
тәрбислсу кіреді. Ғылымда бүл ... ... ... ... ... белгілі. Сондықтан болашақ мүғалімдер дүниетанымды бағдарлы
қалыпта-стыратын факторларды басқаруды үйренуі ксрсіс.
Дүниетанымның психологиялық қүрылымы ... ... ... сияқты қүрамаларды қамтиды. Білім жеке көзқарас сенімге ... оны тек ... қаыа ... ... ... ... өмір және ... салыстыруы керек.
Дүниетанымды қалыптастыру өткінші процесс емес. Ол адам өміріы түгел
қамтиды. Оқушының жалпы дамуында бүл процесс
12
тұрақты және ... ... ... Оқушылардың ғылыми
дүниетанымын қалыптастыру оларды осы заманғы ғылыми ... ... ... ... ... барлық пәидсрдің қатынасы бар.Сонымен
мектепте оқыту ... ... ... ... ... ... Олай ... оқыту процесінде бірқатар психологиялық
және педагогикалық ... ... ... ... ... ғылыми дүниетаным ысгіздсріп қалъштастыру іс-әрекеті
кезендеріыің нақты жоспарлауын қамтамасыз сту. Бірінші кезеңце мектеп
оқушыларының ... ... ... ... әрбір пөнінің
орнын анықтау, пон аралық байланысты айқындау, негізгі философиялық, саяси-
әлеуметтік және адамгершілік идеяларды ... алу ... ... ... ... айқындалған идеяларды ма-ғыналы ойлауға
жетелейді, олар-ды пәндерді оқудың уақыты бой-ында логикалық және
дерсктік сипатына қарай күрделснетііт рет-пен ... ... ... ... ... ... дүниетаным қорытындыларыы топтауды
міндст стеді. Төртінші кезеиде оқытылатын материалдан шығатын дүниетаным
қорытындыларын тақырыптарға сәйкес бөлу және ... ... ... ... жүмысы үшін берілстін
тағісырмаларды ... ... ... ... ... ... оқуын,
ғылыми дүниетану негіздерін қалыптастыруды басқаруға ко-мектесетін
оқуілылар танымдық іс-әрекеттерінің төсілдерін, оқытудың өдістиері ... ... ... пен ... өмірдің танылуға тиісіі қүбыльгсгаіт-ына
оқушылардың жеке қатынасын қалыптастыру. ... ... ... ... жопс ... қатынасы оның ақиқат екендігіне
сенімін қалыптастырады.
13
3. Алған білімді меңгеру, қолдану жәые үздіксіз бекітудің бір-
лігі. Білім тек саналы ... ... ... ... ... тексеріліп, іс-әрекеттің жетекші идеясына айналса ғана дүние-
таным сипатын алады.
4. Оқушының адамгершілік ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, тереңдету мек бекіту,
оқушыны қоршаган орта оны қогамның — ... ... ... ... және жауапкершіліккс іггсрмслсйтіпдсй жаг-
дайға қоюды талап етеді.
5. Мүғалім — ғылыми дүниетаным иесі жопс оны ... ... шы. ... ... ... ... мүғалім. Ол ру-хани жан
дүниесі бай идеялық, психологиялық және әдістемелік даярлығы бар, ой-өрісі
кең және ... ... адам ... ... Әр ... ... және
мектептен тыс торбис жүмыстары оқу-шылардың ғылыми дүниетанымын дамытудың
қажетті қуралы. Мүндай ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді, саяси жоые мәдени ой-өрісін кеңейтеді, олардың
еңбекке, мамндықты таңдап ... ... ... ... және ... оқушылардың қоғамдық пайдалы еңбегінің, олардың
қоғамда оз ролінс, бақытты өмір ... ... , ... ... ... ... атап ... жөн. Өйткені еңбек процесінде оқушылар әр
турлі ... жеке ... ... ... арқылы білім және
практикалық дағдыны игереді, ... ... ... ... ... ... адамгсршілік көзқарасы, сенімі мен сезімі
дамиды.
Дүниетаным деген сөздің ... көп ... оыың ... ... негізгі (рөліне) орныыа маңыз бсре қара-сақ,
оның денсаулық қүрылымына ... ... ... Ол
14
екі сөзден түзілген: дүние және таным (мир и ... ... ой ... ... ... ... ... ерекше түрі, қоршағаы ортаға
оның көзқарасы, дүние сол дүниеден оның алатын ... ... орай ... ... ... төрт ... бар ... ғылыми
зерттеулердің нәтижесі көрсетеді. Олар: ғылыми білім жүйесі, сенім, ... ... ... ... ... адам ... мол тәжірибесі.
Білім арқылы адам табиғаттың және қоғам қүбылыс-тарының объективті жақтарыы
зсрттсйді, түсінсді, үғынады. ...... ... ... ... танып білуіиің үлкен тірегі. Ғылыми білім арқылы ... ... ор ... ... сеніміне айналыды. Сопдықтан жскс
адамға қаратып айтылған ескертпе сөздерде "сенімінде гылыми база ... ... ... жеке адамның өзіы қоршағаы ортадағы табиғат пен өлеуметтік
қүбылыстарды түсініп, байымдау арқылы, ой ... ... ... болуы
туралы бүгінге дейіп скі үдай пікір қалыптасқан. Мысалы, бірі ... ... ... ... ... Алла (қүдай) деген тұжырым
жасайды — мүны діни пікір ... ... ... ... ойланып қорытылған
идеялардың жиынтығы. Сенім жеке адамның, ... нық ... ... ... оның ... айқындайды, мінсз-қүлқын сипаттайды. Әр
түрлі идеялардың ішінсп адам сснімін іауып алу, шындықты терең ... соны ... ... ... жете түсінудің жоғары кемелі адамның жоғары мүрат
мақсаттары, өмірде ілгері үмтылушылық, галап ... ... ... әлеуметтік өмір қажеттігііг, жскс бастыц оз мүмкіншілігін айқын
сезініп әрекет арқылы ... ... ... қол ... ... ... үзақ және күр-делі
процесс, оның барысында жеке көзқарастар және сенім жүйесі дамиды, қалыпта-
сады, олар жеке адамның өрекет жасауына бас-шылық ... ... өр ... ... ... мен ... ақпарат қүралдары
т.б. осер стсді.
Әрине әр адамның өмірге өз көзқарасы болады,ол оның ... ... ... ... ... оз көзқарасы арқылы көрі-неді. Оның
сапалығы емірлік тәжірибесі мсн ғылыми әзірлігіне байланыстьі ... ... ... дене және ... ... дамуына білім
дәрежесіію сэйкес біртс-бірте игереді.К.Д Ушинский "Әрбір сынып ең төмснгі
сыныптан ... ... ... ... ... ... ... ке-рек... әр жыл сайын бүл кезқарас тере]ідетілуі,кеңеюі, толықтыр-
ылуы тиіс",- деп жазады. Бастауыш,- орта, жоғары мектеп жасын-дағы ... ... ... ... ... мсн ... барысында ор ксзсдгс байланысты білім берудің мазмүны,
терсдцігі оларды оқушыларіа тусіыдіру оқу, гәрбие бағдарламаларында
белгіленген. Онда оқушылардың жас ерекшілігі және күрдслі ... ... ... еске ... Бастауыш сынып оқушылары
дүние, хабарлау-айқындау, бағалаушылық (табиғат қүбылыстары, адамның
табиғатпен өзара әрс-кеттесуі, қогам оміріиси олардың ... орлы ... ... ... ... игсрсді. Олар Отаи, хшіықіар достыіъі
т.б. мөселелерді түсінеді. Дцамды жан-жақты етіп тәрбиелеу білім беру
жүйесінде олардың ғылыми көзқарастарын ... ... ... ... ... ... өте маңызды мақсаты. Ғылыми көзқарас,
дүниетаным жекс адамга озін қоршаган ... оныц ... ... ... ... ... қоса оған объективті баға беруге мүмкіншілік
жасайды. Осының
16
бәрі дүнис ... ... ... бағытгаушылық, ориеытацион-ная,
информациоыно —отражательная и отцспочная). Мүндай сапасы арқылы ол
көптеген ... ... ... жүрек жарды негіздсрі идеялық,
ғылыми жөне адамгершілік эстетикалық дамуын қалыптастырып, ... ... ... ... ... ... ... мүндай (сынбайтын) иілмейтіы, түрақтылығымен бел-гілі адамдар
бар. Италияның үлы ... ... ... ... - "A jce же ... — "Бәрібір ол айналады" деген көз-қарасынан қайтпаса,
Поляктың аса ... ... ... ... ... өзінің
гелиоцентристік идеясынан қуғын сүргін мен қорлауға қарамай бас тартпаған.
Бүған орыс ... Н.Г. ... Отан ... қаһарманы Д.М.
Карбышев-
-7
тің табандылығын қосуға болады.
Халқымыздың күрескер үлдары Кеыесары, Махамбег меп Исатай бастаған
азаітық қозғалысы, ... (19Н6) ... ... ... Отаы ... ... Бауыржан Момышүлының, Қазақтың
қаһарман қыздары Әлия мен Мәншүктің срліктері бүгінгі және болашақ жастарға
үліі-өнеғе боларлық тағылымдар. Дүниетаным адам ... ... ... ... ... ... яғни қоғамдық өмірге, табиғатқа, озіне көзқарасы
және сенімі. Адамның өмірлік позициясы, олардың сснімі,
мүраты және іс-әрекеттерінің тірегі, көрсеткіші. ... ... ... зор баға береді.
Бүгінгі заманда сауатсыз адамды табу мүлде мүмкін емес.
Мемлекетгік мектептің бірыңғай жүйесі ... ... ... оқушылардың дүниетанымыы қалыптасгырып торбислом,
оқытып, білш беретін орын ретінде қоғам үшіп мадызы ore зор.
Өйткені ол жалпыға бірдей ғылыми жүйе ретінде, бүкіл ... ... ... ... үн ... журналдар, кинотеатрлар,
теледидар, радио т.б. көпшіліккс арналғам таиым қү-ралдары ... жас ... ... ... ... ... ... бір жүйемен оқулықтар мсм оқу қүралдары арқылы
оқытатын , сол арқылы табиғат пен ... даму ... ... жәые
дәлелдейтін көп мүмкімшілікке нс оқу орындарының адам ... мен ... орпы ... Сыныптан, мектептен тәрбие жүмыстары оқушылардьщ
қогамдық өмірге ынтасын тәрбиелейді, ой ... ... ... ... ... ... ... түрлі пәм, техникалық "болашақ" үйымы, қолөнер үйірмелерішң
тәрбиелік мәні зор. ... пен ... ... ... оларды пайдалы
еңбекке айналастыру арқылы оқушы-ның дүниетанымын дамыта түседі. Қазіргі
жацару ксзеңінде біздіц ... ... ... адам факторы
жөне оны жандандыру, ел өмірінің барлық жақтарын жаңарту бала тәрбиесінің
мәні мен оның проблсмаларын күрделендіріп отыр. Осыған байлаиысты тәрбие
берудің тиімділігі мен ... ... ... ... — барлық тәрбиелік
істе өрбір балаыы жеке түлға дсп тагіып біліп, жаи-жақты қалыптастыру.
Бастауыш сатыда оқу-төрбие жүмысы ... ... ... ... ... ету ... кезеңнің өзекті мәселесі болып отыр. Мектеп
оқушыларының жек түлғасын ... ... ... мен ... ... да ... орын ... Мектеп оқушыларына торбис бсру
түжырым-дамасыыда: "Жеке түлғаның қалыптасуы үздіксіз күрделі процесс.
Әрбір балаға жеке ... ... ... оыың өзіые төн санасы, еркі, өзіндік
әрекет жасай алатын қабілеті бар екенін ескере келіп, балалар мен ... ... ... ... олардың ақыл-
18
ой қабілетін, жеке бас қасиеттерін дамытып, опы ... ... сай ... ... — деп атап көрсетіп, мектеп алдындағы мін-деттердің
бірі етіп қояды.
Оқушылардың жеке бас ... ... ... ... ... адам ... ... қаланатын бастауыш саты-дан басталатын
процесс. ... ... ... дегеиіміз объектив-ті дүние және ондағы
адамның алатын орыыііа, адамның озін ... ... және ... туралы көзқарастарі а тәуелді адамдардьщ омірлік ... ... ... ... мен іс-әрекет принциптері, қүндылық
бағдарлары. Жекс адамның өмірге табиғатқа көзқарасының қалыптасуы процссі
дүнистаиым идс-ясы ... ... яғни ... ... негіздерін
жөне мінез-қүлықтың белгілі нормаларын ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой күйінің да-муына, білім
деңгейіне сәйкес бірте-бірте игереді. Орыстың үлы ... К.Д. ... ... ... жасына лайықты өзіиің жинақтаған көзқарасы болуы
керек. "Әрбір жыл ... бүл ... ... ... ... тиіе" — дсп жазды. Қандай дүниетанымдылық үғымды бастауын, орта,
жогары мектеп жасындағы ... ... ... ... мен ... ... ... білімнің мазмүыы, терендігі және оларды
оқушыларға түсіндіру ... оқу жәпс ... ... ... оқушылардыц жас ерекшелік-тсрін жөне ... ... ... ... еске ... ... оқушылары дүние, табиғаггық қүбылыстары біздің
еліміздсгі шешімдердегі қоғамдық жәнс саяси өмір туралы, адамның табиғатпен
өзара орскеттссуі қоғам өмірілдсгі оі-іың іс-әрс-
19
кеті ... ... ... ... ... игсреді. Оқыту барысында,
отан халық отан ... ... ... ... ... дүниежүзі
халықтарының бейбітшілік және бақыты үшін ... ... ... ... Қай ... бол-масын дүниенің жаралуы, ... ... ... адамның өзіндік көзқарасы, түсінігі болады. Ксйбір
табигат қүбылыс-тары тылсым жүмбақ ... ... де, адам ... елеулі
өсср етеді. Адам жасын бір жағдайға кездессе, неме-се өзіне беймәлім нәрсе
көрсе ... ... оны ойға ... ... ... ... ... кетеді. Табиғат қүбылысының терең тынысьтна үңілуде адамзат баласы
талай жолдардан отті. Дүпистаііымды ... ... ... ... Ол
адам өмірін түгел қамтиды. Оқушьшыц жалны дамуында бүл қүбылыс түрақты және
үздіксіз өзгеріске ... ... ... ... ... г. ... ... дүниетаыу оқыту
әдістемесі, дүниетану хрестоматиясы, жалпы білім беретін мектептің 3
сыныбына ... Қ. ... ... ... ... ... ... пәнінің
ерекшеліктеріне байланысты, оқытудың мақсаты, мазмүны, әдістері,
қүралдары жөне ... ... ... сияқты барлық
қүрылымдық елементтері бой көрсетеді. Оның ішінде оқытудың қазіргі бастауыш
мектепте дүниетану пәнін оқытуда ... ... ... және ... ... шешу ретінде көрінеді.
Оқулықтардың әрбір бөлімі тақырыптарында бүл міндеттер танымдық жаттығу мен
өтілген материалға байланысты ... ... ... ... ... ... ... отырады. Сөйтіп міндеттердің табиғи
бірлігі мен үйлесімділігі сақталған, мүның өзі оқытудың жүйелік принципін
қамтамасыз етуге мүмкіндік туғызған. Бүгінгі таңда жас ... ... ... ... ... мен оның ... ... өскси ортасының, слінід тарихын, сол тарих қойнауындағы әрбір
қүбылыстың, өзгерістердің қыры мен сырын терең білу ... ... ... ... ... түлғасының дүниетанымын
қалыптастырудың маңызды қүралдарының бірі. Олай болса оқыту
үрдісінде ... ... және ... ... асырылуы керек;
— Бастауыш мектепте баланың туған тілінде, болуын үлттық
негізге бағытталуын ескеру; — ... оқу ... ... ... қамтылуыи ссксру;
57
1. Бастауыш мектептегі оқу барысын үйымдастыруда пәнаралық
байланыста жүзеге асырылу, оны ... ... ... ... ... орта, түрмыспен жанастыру;
— Оқуды үйымдастыру баулу негізде болып, ... ... ... тәжірибеден оқуға бағьпталуды басшылыққа алу.
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие барысын үйымдастырушы, оның
жүзеге асуына негізгі үйытқы болушы - ... ... ... ... ... ғылыми дүтіиетану негіздерін
басшылыққа ала отырып, сол ғалымдардыц қағидаларыи ... ... ... де көкейкесті мәселесін шсшу болып табылады.
58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ә. Алдамүратов "Жалпы психология" Алматы. 1992 ж
2. F. Ақпанбек ... ... ... Қазақ университеті 1993 ж
3. З.А. Әбілова "Этнопедагогика" Алматы. 1999 ж.
4. Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік
стандарты. ... ... ... ... ... ... баспа кабинеті.
5. Ө. Ақыпбекүлы "Экологиялық әліппе" Алматы. 1998 ж.
6. Қ. ... ... сөзі — ... ... "Мектеп" 1980 ж.
7. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев "Қазақ ... 1995 ... И. ... "Қазақ календары" Қазақстан 1990 ж.
9. ."Қазақстан - 2030" стратегиялық бағдарламасы. 1996 ж.
10. Қазақ ... ... "Ана ... 1993 ж.
10. М.М. Мүханов "Жас ерекшеліктер жөне псдагогикалық
психология" Алматы 1982 ... А.В. ... "Жас ... және ... Москва. 1983 ж.
13. "Оқушылардың оқу процесінде ... Л.В. ... 1967 ... Т. Сабыров "Оқытудың теориялық нсгіздсрі" Алматы. 1996 ж.
15. .Қазақстан Республикасы "Білім туралы заңы" 1999 ж.
16. Совет энциклопедиясы 10 ... К.Д. ... . ... ... ... ... 1948 ж.
59
Е. Сағындықүлы "Педагогика" Алматы. 1999 ... ... P.M. ... ... — 1998 жыл.
20. С. Үзақбаева, Б. Мүқанова "Қазақ этнопедагогикасы : тәлімдік
тағлымдар" Алматы. 1998 ... А. ... ... ... ... ... 1998 ж.
22. P.M. Қоянбаев. "Қысқаша педагогикалық сөздік"
Алматы. 1999 ж.
Л.А. Венгер, B.C. Мухина "Психология" ... 1988 ... Г. ... М. ... "Жеке түлғалық - бағыттылық
оқыту жағдайында өзін-өзі басқаруды үйымдастыру"
Алматы. 1999 ж.
Қазақстан жоғары мектебі № 2. 2002 ж.
Ә. Табылдиев ... ... ... 1995 ... мектебі журналы. № 3. 2001 ж.
Бастауыш мектеп журналы
№ 1,2,4 2001 ж. № 8,10 2002ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Психология пән ретінде. XIX ғ. 60 жылдары мен қазіргі уақыт7 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Ташкент қаласындағы алғашқы мәдени-ғылыми ұйымдардың жұмысы37 бет
Түркология және Қазақстан19 бет
Хан шыңғыс флорасы және экологиялық сипаттамасы45 бет
экология пәнінен кейс14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь