Бастауыш мектеп оқушы түлғасын қалыптастырудың ғылыми-теориялық қағидалары


Тәрбие өмір бақи үздіксіз жүретін үрдіс болса да, қазақ халқы жетілген түл ^аның сипатын "Сегіз қырлы бір сырлы" дегеи бір ауыз созбсн түйіпдеген. "Қазақстан-2030" Ел Прсзидсіітінің Қазақстан хал-қыиа жолдауында Қазақстаы азаматтарьшыц дснсаулыгып, білімімсн әл-аухатын арггыруға, экологиялық ортаны жақсартуға срекше мән берілгеы. Сондықтан да үрпақ тәрбиесіндегі көкейкесті мәселелердің бірі - жетілген түлға тәрбиелеу. Мектеп оқушыларына тәрбие беру түжырымдамасында: "Жеке түлғаның қалыптасуы үздіксіз күрделі үрдіс" әрбір оқушыға жеке түлға ретінде қарап, оның озінс тон сапа-сы, еркін езіндік әрекет жасай алатын қабілсті бар, оқушы түлғасыы дамытуды мектеп алдындағы бір міндет болып саналады. XX ғасыр-дың аяқ кезіндегі педагогикалық ой түжырымдардағы гуманизм идея-лары, еркін білім беру, оқушының жеке түлғалық күшін дамыту, оның шығармашылық әлеуетінің дамуы басты рол атқарып отыр. Енді осы идеяны дамыту үшін мектсптің алдыида оқытудиң және төрбиелеудің жаңа технологияларын қолдана отырып, жекс түлғаның дамуына мектеп ортасында қолайлы жағдай жасау қажеттілігі туын-дайды. Мектептің педагогикалық қүрылымында пегізгі қүндылық -оқушы және оның жеке түлғасы.
Жеке түлғаны қалыптастыру әлеуметтік күрделі мәссле болған-дықтан, мемлекеттік түрғыда адамдарды қорғайды, білім ббереді, кәсіпке үйретеді. Бүл Қазақстан Ресиубликасыпың Конституциясы-нда және білім туралы Заңында көрсетілген. Түлғаны қалыгпастыру мақсатыыда этнопедагогикалық білім ерекше орын алады. Жеке түл-ғаның өз анасынан басқа торт анасына негіздслуі керек. (туған тілі, туған жсрі, туған дөстүрі, тугаы тарихы) Бүл гуманитарлық білім мазмүныы қамти отырьш, түлга бойында ізгілік, сүйісислшілік, жанашырлық қасиетін қалыптастыруға себепші болады.
1. Ә. Алдамүратов "Жалпы психология" Алматы. 1992 ж
2. F. Ақпанбек "Қазақтардың дүние танымы",
Алматы Қазақ университеті 1993 ж
3. З.А. Әбілова "Этнопедагогика" Алматы. 1999 ж.
4. Қазақстан Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік
стандарты. Алматы-1998 ж.
Ы.Алтынсарин атындағы қазақтың білім акадсмиясының
Республикалық баспа кабинеті.
5. Ө. Ақыпбекүлы "Экологиялық әліппе" Алматы. 1998 ж.
6. Қ. Жарықбаев "Аталар сөзі — ақылдың көзі"
Алматы. "Мектеп" 1980 ж.
7. Қ. Жарықбаев, С. Қалиев "Қазақ толім-торбиссі"
Алматы 1995 ж.
8. И. Ысқақов "Қазақ календары" Қазақстан 1990 ж.
9. ."Қазақстан - 2030" стратегиялық бағдарламасы. 1996 ж.

10. Қазақ жүмбақтары. Алматы. "Ана тілі" 1993 ж.
11. М.М. Мүханов "Жас ерекшеліктер жөне псдагогикалық
психология" Алматы 1982 ж.
12. А.В. Петровский "Жас ерекшеліктер және педагогикалық
психология" Москва. 1983 ж.
13. "Оқушылардың оқу процесінде дамуы" Л.В. Занков,
Москва. 1967 ж.
14. Т. Сабыров "Оқытудың теориялық нсгіздсрі" Алматы. 1996 ж.
15. .Қазақстан Республикасы "Білім туралы заңы" 1999 ж.
16. Совет энциклопедиясы 10 том.
17 К.Д. Ушинский . "Түлғаны дамытуда дүниетанымның маңызы"
Москва. 1948 ж.

59
18. Е. Сағындықүлы "Педагогика" Алматы. 1999 ж.
19. Ж.Б. Қоянбаев, P.M. Қоянбаев "Педагогика"
Астана — 1998 жыл.
20. С. Үзақбаева, Б. Мүқанова "Қазақ этнопедагогикасы : тәлімдік
тағлымдар" Алматы. 1998 ж.
21. А. Қүралүлы. "Қазақ дөстүрлі мәдениетінің анықтамалығы"
Алматы 1998 ж.
22. P.M. Қоянбаев. "Қысқаша педагогикалық сөздік"
Алматы. 1999 ж.
23. Л.А. Венгер, B.C. Мухина "Психология" Москва. 1988 ж.
24. Г. Қүсайынов, М. Қүсайынова "Жеке түлғалық - бағыттылық
оқыту жағдайында өзін-өзі басқаруды үйымдастыру"
Алматы. 1999 ж.
25. Қазақстан жоғары мектебі № 2. 2002 ж.
26. Ә. Табылдиев "Тағылым" Алматы "Рауан" 1995 ж.
27. Қазақстан мектебі журналы. № 3. 2001 ж.
28. Бастауыш мектеп журналы
№ 1,2,4 2001 ж. № 8,10 2002ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Ill тарау. TYC ТУРАЛЫ ІЛІМДЕРГЕ ШОЛУ


Т

үстің тарихи дамуын талқылай отырып, оның негізгі үш кезеңін бөліп айтуға
болады. Олардың бір-бірінен түстің табиғаты туралы рым-түсініктер жөнінен
айырмашы-лықгары бар
Біріншісі табиғат көріністеріне дәл ғылыми болжамның жоқгығымен
сипатгалады, екіншісі — әртүрлі жекелеген ай-мақгарды ғылыми тани бастау
кезеңі, үшіншісі — ғылыми жүйелерді құру кезең^
Түс туралы ілімдермен алғаш рет танысқанда оның да-муына суретшілердің
тым аз үлес қосқандары таң қаддырады. Бірақ бүл ілімнің тарихи шолуы түстің
(жарық, көру) және адамның сезімдік толғаныстары мәселелерімен тығыз байла-
нысты болатындығын көрсетіп береді. Бүл сұрақтарды зерт-теумен кезінде
философия ғылымы, ал кейінірек табиғи және техникалық fылымдар айналысты.
Көне және орта ғасыр дәуіршде түсті пайдалану жөнінен әжептәуір
табыстарға қол жеткізілді, солай болғанымен ол кезеңде түстің табиғаты
туралы адамдардың түсінігі тым таяз еді.
£Тек Исаак Ньютон ғана түс ілімшің ғылымға дейінгі даму кезеңін күрт
тоқгатып, бүл ілімнің табиғи білім заңдылықга-рына негізделген іргетасын
қалап берді. Бүл ғылыми алғашқы кадамнан кейін де түс табиғаты туралы
ғылыми емес көзқа-растар мен пікірлер кездесіп түрды. г

42

Түс туралы ілімде философиялық, эстетикалық және та-биғи ғылымдардың
проблемалары тығыз байланыста болып, өзара кабысып жатады. Тек бұл
ғылымдардың әрқайсысының өзіне тән зертгеу тәсілдері, әртүрлі
терминологиялары ғана қиындық тудырады.
Түс туралы ілімнің ұшінші кезеңі — кдзіргі кезең. Ол осы ілімнің толық
теориясын, түстердің жүйеленуін кдлыптас-тырып, кеңістігаі тұспен
безендіруде жақсы тәжірибеге қол жеткізді. Бүл түсті безендіруде ғылыми
негізделген түсті мақ-сатты түрде қолдану мүмкіндігіне жол ашады.
Көне Грецияда жарық пен түстің арасында байланыс бо-латындығын білген.
Түстің табиғаты мен құрылымы туралы алташқы теориялық еңбектер осы жерден
табылщн. Көне грек ойшыдцарының түс туралы пікірлерінде гректердід филосо-
фиялық көзқарастары мен әлемді, дүниені жалпы түсіну үғымдары болды. Мұнда
әлі табиғат заңдылықгарын дәл зерт-теу бола қойған жоқ болатын.
Түс туралы ілімде ежелгі гректер ак пен қара түсті бір-біріне карсы
қойды. Олар бүл екі түстін арасьшда басқа да барлық түстердің бар екендігін
жақсы түсінді. Бірақ бү_л көріністің ғылыми сипатын олар дәл анықгап бере
алмады. Солай болғанымен кезінде Аристотель бүл жерде тек түстердің
араласуы туралы сөз болып отырмағанын ашық айтқан бола-тын. Аристотель
"мөддір" ортаға, көзбен бұйымның ортасын-дағы кеңістікке үлкен маңыз берді.
Грек ойшылдары көзбен көрудің табиғатын әрқилы тү-сіндірді. Демокритгің
болжамынша, бұйымнан шыққан атом-дар көзде олардың бейнесін туғызады. Ал
Эвклидтің болжа-мынша, адамның көздерінен "көз сәулелері" шашырайды, бүл
сәулелер сыртқы әлемнің денелеріне тартылып, осылайша көзбен көру сезімін
тудырады екен.
[ Исаак Ньютон күн сәулесін оптикалық призмамен алып зерттеудің
нәтижесінде түс қабаттарының табиғатын бірінші болып ғылыми түрде түсіндірш
берді. Ол күннің жарық сәу-лесін түрлі әсер күші бар барлық жарық
сәулелерінің жиын-тық қоспасы деп түсіндірді. Мүлдай әрбір жарық сәулесін
тек
43

3

КІРІСПЕ
Тәрбие өмір бақи үздіксіз жүретін үрдіс болса да, қазақ халқы
жетілген түл ^аның сипатын "Сегіз қырлы бір сырлы" дегеи бір ауыз созбсн
түйіпдеген. "Қазақстан-2030" Ел Прсзидсіітінің Қазақстан хал-қыиа
жолдауында Қазақстаы азаматтарьшыц дснсаулыгып, білімімсн әл-аухатын
арггыруға, экологиялық ортаны жақсартуға срекше мән берілгеы. Сондықтан да
үрпақ тәрбиесіндегі көкейкесті мәселелердің бірі - жетілген түлға
тәрбиелеу. Мектеп оқушыларына тәрбие беру түжырымдамасында: "Жеке түлғаның
қалыптасуы үздіксіз күрделі үрдіс" әрбір оқушыға жеке түлға ретінде қарап,
оның озінс тон сапа-сы, еркін езіндік әрекет жасай алатын қабілсті бар,
оқушы түлғасыы дамытуды мектеп алдындағы бір міндет болып саналады. XX
ғасыр-дың аяқ кезіндегі педагогикалық ой түжырымдардағы гуманизм идея-лары,
еркін білім беру, оқушының жеке түлғалық күшін дамыту, оның шығармашылық
әлеуетінің дамуы басты рол атқарып отыр. Енді осы идеяны дамыту үшін
мектсптің алдыида оқытудиң және төрбиелеудің жаңа технологияларын қолдана
отырып, жекс түлғаның дамуына мектеп ортасында қолайлы жағдай жасау
қажеттілігі туын-дайды. Мектептің педагогикалық қүрылымында пегізгі
қүндылық -оқушы және оның жеке түлғасы.
Жеке түлғаны қалыптастыру әлеуметтік күрделі мәссле болған-дықтан,
мемлекеттік түрғыда адамдарды қорғайды, білім ббереді, кәсіпке үйретеді.
Бүл Қазақстан Ресиубликасыпың Конституциясы-нда және білім туралы Заңында
көрсетілген. Түлғаны қалыгпастыру мақсатыыда этнопедагогикалық білім ерекше
орын алады. Жеке түл-ғаның өз анасынан басқа торт анасына негіздслуі керек.
(туған тілі, туған жсрі, туған дөстүрі, тугаы тарихы) Бүл гуманитарлық
білім мазмүныы қамти отырьш, түлга бойында ізгілік, сүйісислшілік,
жанашырлық қасиетін қалыптастыруға себепші болады. Сондықтан
4
түлғаны қалыптастыру қазіргі тәлім-тәрбие беру ісін келелі мәселесі.
Оқушылардың жеке түлғасын дамыту идеясын И.И. Болдыров, К.Э. Каиров, Б.Ж.
Лихачев сияқты педагогтармен псыхологтар еңбегінен көрініс табады. А.В.
Занков оқушы түлғасын сылыптан тыс уақыт-тағы әрекеттеріне белсене
араласуына маңыз береді. Психолог ғалым А.Н. Леонтьев оқушылардың жеке
түлға ретіт-тде қалыптасуыни үжым-ның үлкен ықпалы бар. Оқушы түлғасының
дамуыпа мектептегі оқу-тәрбие жүмыстары да ықпал етеді. Психолог С.Л.
Рубинштсйн жалпы даму барысында жеке түлға қалыптасады. Оның сыртқы қалпыы
тек ішкі орта арқылы сол жеке түлғаның өз қуаты, өз белсенділігі арқылы
іске асырады дейді. П.П. Блонский кезінде көптеген тәжірибеде біздің
көзімізді жеткіз түсетін бір ыәрсе, - оқытушыиъщ оқушы түлғасының өз күшіне
сүйенуі оның білімте деген ынтасыи оятуы. Нағыз оқытушы дсп соыы айтуға
болады, егер ол оқушы түлгасьшың қшіғыгі кстксн рухын оятып, оның ғылымғы
деген қүмарлығын тудырарлық күш таба алса. Қ.Жарықбаев психология ғылымының
қазіргі танда мақсат мін-деттеріне баса назар аударған. Оқыту теориясының
негіздерін дамы-туда, дидактиканың негізін салушы Т.Сабыровтыц сңбегін
багалап кстугс болады, қазіргі заман талаптарына сөйксс қазақ бастауыш мск-
тси дидактикасын қайта қүруға, жаца түрғыдап жстілдіру мосслссімс назар
аударды. Дүниетану оқыту әдістемесіне өз үлесін қосқандар Қ.Ж. Жүнісова,
Ә.Б. Бірмағанбетов, Қ.А. Аймағанбетова бастауыш мектепте дүниетану пәнін
өткізудің езіндік ерекшеліктеріне мән бсрген.
Зерттеудің мақсаты. Бастауыш мектептің 3 класында дүниетану сабағында
оқушы' түлғасын дамыту жолдарын қарастыру. Зерттеудің міндеттері:
— Бастауыш кластағы оқушы түлғасын дамытудағы оқытудың ғылыми
-әдістемелік педагогикалық, психологиялық әдебиеттерді
5
талдау, мазмүнын, мәнін ашу.
1. Оқушының өмірге, коғамға, табиғатқа көзқарасының қалып-
тасуының негізі - оның дүниетанымы жайлы түсінік беру және
тэжірибеде жүзеге асыру жолдарын анықтау.
2. 3 класта дүниетану сабақтарында оқушы түлғасын дамытуда
танымдық материалдарды, жаңа технологияларды тиімді қолдану
жолдарын қарастыру.
Зерттеудің объектісі: Дүниетану сабақтарындағы 3 класс оқу-шыларының
жеке түлғалық қасиеттері.
Зерттеудің пәні: 3 класс, дүниетану пәні.
Зерттеудің әдістері: Ғылыми әдістемелік одсбиеттер, озат псдаго-
гикалық тәжірибелер баспасөз материалдары, агікета, тсст, бақылау.
Дипломдық жүмыс кіріспеден, екі бөлімыеы, қорытыыдыдаіі, одсби-еттер
тізімінен, қосымшадан түрады.
6
I. БӨЛІМ. Бастауыш мектеп оқушы түлғасын қалыптастырудың
ғылыми-теориялық қагидалары.
1.1. Кіші мектеп жасындағы оқушы түлғасын қалыптастыруда оқушы-лардың жас
және дербес ерекшеліктерін есепке алу мэселелері.
Адам — белгілі бір қоғамның мүшесі, ол қандай болмасым бір іспен
айналысады, оның азды-көпті тәжірибесі, білімі, өзіне тән өзгешеліктері
болады. Осы айтылғандардың жиынтығы оны "Жеке түлға" етеді. Мәселен, жаңа
туған нәрестені адам деп атауға толық болады, бірақ жеке түлға емес.
Өйткені, онда жоғарыда аталған компоненттер: тәжірибе, білім, іс-әрекет
т.б. жоқ. Жекс түлғаның өзіндік ерекшелігі дүниетанымынан, сеніміыси,
талғам, мүратынан, бағытынан, қабілет, қызығуынан жақсы байқалады. Жеке
түлға — тарихи - әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол әлеуметтік ортада (белгілі
қоғамда, ұжымда) ғана қалыптасады. Түііғаның көптеген психология-лық
ерекіиеліктері, оның өмір сүретін ортасына байланысты. Түлға белгілі
дәрежеде өсу, жетілу үрдісіі-ідс дамиды. Жскс түлға қоіамшш тыс өмір сүре
алмайды. Өйткені оның психикасы тск оныц айнала-сындағылармен қарым-қатынас
жасау үрдісінде ғана қалыптасады. Жеке түлғаның өмір бағытын көрсететін
компоненттер көп. Олардың бастылары: мотивтер (себеп) мен қажеттер,
бейімділікпен қызығулар, дүниетаным мен сенім, мүрат пен талғам. Түлғаны
әрекстке бағыт-тайтын, қажетін өтеуге талаптандыратын бір түрткі болады.
Бүл түрт-кіпі психологияда мотив (себеп) дсп атайды. Қаидай болмасым объ-
ектінің себебін білмей түрып, түлғаның бір мақсатқа жетем деген ойын
қалайша тоқтата алатынын және оның мінез-қүлқының мән-жайырг толық түсіну
қиын болады. Жеке түлганы қандай болмасын әрекетке итермелейтін негізгі
қозғаушы мотив - опың түрлі қажст-тері, яғни бірнорсеге мүқтаждануы.
Түлғаның қажсттсрі қогамдық сдбекте, еңбек ету үрдісінде қалыптасқан.
Сыртқы ортамеы байланыс
7
жасауда түлғаның өмір сүруі үшін ең алдымен ерекше маңыз алған матсриалдық
қажеттер болады. (тамақ, баспана, киім, еңбек қүрал-дары) Рухани
қажеттердің дамуы — материалдық қажеттерінің қана-ғаттандырылуына
байланысты. Түлға озінің қажсттсріи отсу үшіп бар мүмкіндігін пайдаланады.
Бүл оыы белсенді түрде іс-әрскет істеуге талпындырады. Қажеттердің өтелу,
өтелмеуі түлға психологиясына: оның күйініш — сүйінішіне әсер етеді.
Қажечтср орындалу тәсіліне қарай рсісіде мазасыздану, ые тынышталу, рахат,
ләзаттану, пс азап шегу сезімдерін туғызады.
Қажет — (осіресе табиги қажеітср) омір сүрудің, тіршілік студің
арқауы. Қызығу — шындықтағы заттармен қүбылыстарды бслсенділікпен танып,
білуге бағытталған түлғаның біршама түрақты жеке ерекшелі-гінің бір
көрінісі. Сонымен қатар қызығуда бірнәрсені ерекше таң-дап, соғап зейін
қойылады. Қызыгулар озінің мазмүпы жағынан мыыадай бағыттан түрады:
материалдық, қогамдық, саяси, көсіптік, эстетикалық, оқырмандық, спорпъіқ,
таыымдық т.б. кслсді. Негізгі компоненттерінің бірі — оқушы түлғасыңың бірі
дүниетаны-мы мен сенімі. Дүниетаным — оқушы түлғасының табиғат, қоғамдық
өмір туралы білімдерінің жүйесі. дүниетанымыың неғізі бастауыш мектеп-тің
өзінде қаланады. Сенім меы дүниетапым қатарласып жүрсе ғана оқушы
түлғасының санасы нүрлана түседі. Өйткені бүлекеуі қүстың қос қанатындай.
Оқушы түлғасының психикасын нүрландыратын қасиеттің енді бірі - мүрат
(идеал). Бүл — оқушы түлғасының өзіне өмірден өнеге іздеуі, біреуді ардақ
түтып, қастерлеуі. Мүрат — түлға-ның алдына қойған ец ардақты, сц асыл
мақсаты. Оқушы түлғасыыың психологиясыпда елеулі орьш алатыи қасиеттсрдің
бірі — талғам. Талғамға оқушы тұліасьшыд білімі, тор-биссі, ортасы,
төжірибесі де елеулі әсер етеді. Оқушының киімге дс-ген талғамы үй
жиһазына, тамаққа деген талғамы. Оқушы түлғасын-
8
да эстетикалық сезім пай-да болады. Балалардың жас ерекшсліктерін есепке
алу оқыту мен тәрбие жүйесіндегі негізгі принциптердің бірі. Оқыту жогіс
торбие беру ісін-де осы принципті мүіалім әр уақьита басшылыққа алады.
Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай мектеп-тің ішкі тәртіп ережелері, сабақ
және тәрбие жүмыстарының ксстс-лері, оқу жоспарларымен бағдарламалары жонс
торбис жүмысыпыц бағдарламасы жасалынады. Осылардыңнегізіндс мсктсптегі оқу
жолс тәрбие жүмыстарының мазмүны, формалары мен өдістері оқушы түлғасының
жас ерскшеліктеріые сай іс жүзіндс асырылады. Оқу мен тәрбие жүмыстарының
барысында балалардың жас кехзеңдеріы еске алу қажетті шарттардың бірі. 1
Нәрестелік шақ - (1 айдан — 1 жас) 2. Сәбилік шақ - (1 жастан — 3 жасқа
дейін) 3. Мектепке дейінгі шақ - (3 жастан — 7 жасқа дейін) 4. Бастауыш
мсктсн шағы (7 жастан — 12 жасқа дейін) 5. Жеткіншектік шақ (12 жастан — 15
жасқа дейін) 6. Жасөспірімдік шақ (14 жастан — 17 жасқа дейіи)
Бастауыш мектеп шағында баланың денс психикалық дамуы-ыда кейбір
ерекшеліктер байқалады. Бүл жастағы балалардың іс-өрекеті — оқу осы оқу
арқылы олардың таным процссі (қабылдау, зейін, ес, қиял, ойлау) дамиды. Бүл
жастағы оқушы түлга үшім еңбектің тәр-биелік мәыі зор. Бүл жаста оқушы
түлғасымен тәрбие жүмысын дү-рыс үйымдастыру үшін оларды мынандай
ерекшеліктерін сскс алған жөн. Сөзбері істің сәйкестігі, жөнсіз кінәлаудың
жеркену сезімі туады; үлкен адамдардың жіберген қателерін тез байқайды;
арманшыл, қшіл-шыл болады; сенімді серік іздейді; өз мүмкіндіктерін, күшін
асыра бағалайды. Бүл ерекшеліктерді оқу, тәрбие жүмысының барысында сыыып
жетекшілері, мүғалімдер айрықша бақылайды. 1.2. Оқушы дүниетанымының
қалыптасуындағы оқыту мен торбиенің ролі. Жеке адамыың дамуында және
міыез-қүлқында дүнистаным-иың ролін баса айта ксліп, А. С. Макарснко біз
мсктсптеріміздсн өр
9
уақыгга, өз өмірінің әрбір кезеңінде өзінің бақыты үшім қобалжы-май, дүрыс
өлшем табатын, жігерліидеялы қоғам мүшелерім бірікті-руіміз керек, — деді.
Сондықтан ғылыми дүииетанымының қалып-тасуы түтас педагогикалық процестің
барлық салаларына енуі керек. Оқыту және тәрбие жүмыстарының әр түрлі
қүралдарын, әдістері мен тәсілдерін жинақы пайдаланудың нәтижесінде
оқуіігылардың ғылыми көзкарастары, сенімі және мүраты қалыптасады, та-бысты
болады. Қай уақытта болмасын дүниенің жаралуы, табиғаітың түрлі қүбылыстары
туралы адамның өзіндік көзқарасы, түсінігі болды. Кейбір табиғат
қүбылыстары тылсым жүмбақ болып көрінеді де, адам санасына елеулі өсер
етеді. Адам тосын бір жағдайға кездессе немесе өзіне беймәлімнәрсе көрсе,
көпшілік жағдайға кездессе не-месе өзіне беймәлім нәрсе керсе, көпшілік
жағдайда оны ойға салып қорытындыламай, сезім жетегіне еріп кетеді. Табиғат
қүбылысының терең тылсымына үңілудеадамзат баласы талай-талай жолдардан
өтті. Бай тәжірибе жинақтады. Дегенімен, адамның ақыл-ойы, өресі жете
бермейтін қүбылыстар аз емес.Түрлі салт-дәстүр, өдет-ғүрып, ойын-дар т.б.
халықтың рухани сезіміп, адамгершілікті қасиетін, мінсз-қүл-қын ғаыа
қалыптастырып қоймай, дүниетанымьш ксңсйтіп, түрлі білімдер неғізінен
мағүлмат береді. Бізғе келіп жеткен салт-дәстүр мен әдет-ғүрыптардың өзінен
қазақ халқының асқан дапалығы мен ғажап зердесі табиғатқа деген
адамгершілікті көзқарасы аңғарылады. Бірсыпыра ғалымдарымыз-дың (Ғүзылхан
А., Қалисв С, Оразасв М., Смаилов М., Сағындықов Е., Табылдиев Ә. т.б.)
сңбсктсріпс сүйеніп, қазақ халқының танымдық мүрасының соншалықты
молдығын қысқаша атап кеткен жөн.Қазақ халқының тамымдық мүрасының молдығы
кімді болса да таң қалдырғандай. Қысқаша атап өтейік.
1. Ең көне ескерткіш тас бетіне салынған сурет — пиктограм-малар.
Тіршілік үшін тылсым табиғат пен тіл табысқан көне заман-
10
дағы бар білімі, таным түйсігі, зердесі ақыл-парасаты белгі-бейнелер
түрінде тас бетіне таңбаланған.
Тастан қашалған тоғыз қүмалақ тақтасъшың орны; адам маң-дайының,
мүрыының жәнеекі алақанының, тізелері мен табандары-ның ойық ізі; жан-
жануарлар, мал жетектеген адам бейнесі; т.б олардың лайықты сандық
мөлшерде бейнеленуі белгілі бір ойды білдіретін жазу екендігіне күмән жоқ.
2. Тас бетіне белгі - бедер түсіру үшіи арнайы қүрал қажст.
Мүның өзі өткен үрпақтың тіршілігінің кең көлемді, терең білім
нсгізіне қүрылғанының айғағы.
3. Қорымдар да сәулет өнерінің бірегей туымдылары.
4. Тастан үйілген обалар зерттеушілердің айтуынша
қарапайым обсерватория болған. Аспан шырақтарының қозғалысы
анықталып, ауа райы өзгеруі жобаланған'.
5. Зәулім ғимараттар — даламызда бой көтерген сәулет өнері
нің сан ғасырлық тарихы.
6. Киіз үй — қазақ халқыыың сан ғасырлық ақыл-ойынын,
өмірлік тәжірибесінің табиғатгы түсіне білуінің шсбсрлік пси дапа-
лық суреткерлігінің қүдіреггі туындысы. Ол-сәулет өнерінің әлемдік
озық үлгісінің бірі. Күрделі геометриялық беітердің біртүтастығы
қүрамы, олар аспан санына негізделген. Белдеуі - зодиактік шеңбер.
Шаңырақ-кек күмбезінің кішірейтілген бейнесі. Түндік элемінің торт
бағытыгг нүсқайды. Уықтар саны дүрыс аиықталғалда шаңырақтап
түскеи күн соулссінің жүргсн жолынан "бис сау-ым", "сүт пісірім",
"ат асым", "жүн түсау бойы", "Шілдір бойы", "арқаы бойы көтерілді"
деген уақыт өлшемдері анықталған. Қорыта келгенде киіз үй өнер
туындысы ғана емес халықтың астрономиялық, метеорологиялық,
математикалық, физикалық, экономикалық т.б. омірлік білімнің
айқын көрсеткіші.
11
7. Шаруашылық есебін жүргізу үшін қарапайым есептің білім-
дер негізінен білу қажеттігіне сай бес саусақты пайдалаиудыц одіс-
терін меңгерген. Саусақ буындарының жылдыц торт мсзгіліи, жьиі
мезгіліндегі күннің үзақтығын, бала төрбиесінде тіл ашу, дүниені
қүраушы тектерді анықтау т.с.с. үғымдар түсіндірілген.
Бес саусақ негізінде білімдерді игеру негізінде әлемдегі бірлік-ті
тану жүзеге асады.
8. Халық ауыз өдебиетінің түрлі жанрлары терең білім мсп
ғылымның айғағы. Соз ксздсйсоқ айтыла салмай, халықтың дүние-
танымыіі керсететіндей белгілі бір философиялық ойға қүрылатын-
дығы көрінеді. Табиғаттағы зандылықтың басы үлы үйлесім (гар-
мония) оның негізгі шарттарының бірі танас (симметрия) осылардың
бәрі қазақ халқының әрбір нақыл сөзінде, ой түжырымында іс-орс-
кетінде зерделеп түсінуге болатындай көріыіс тапқан. Олай болса
халқымыздың дүниетанымы табиғат біртүтастығынан шыққан
ғылыми білімдерден нәр алады.
Ғылыми дүниетанымды қалыптастыруға can түрлі факторлар ықпал жасайды.
Олардың қүрамында адам өмірінің материалдық жағдайлары, өмір сүріп отырған
микро және макро ортасы, копшілік хабарларды тарату қүралдары, оқыту мен
тәрбислсу кіреді. Ғылымда бүл факторлардың бірдей күшпен тиімді әсер
етпейтіні белгілі. Сондықтан болашақ мүғалімдер дүниетанымды бағдарлы
қалыпта-стыратын факторларды басқаруды үйренуі ксрсіс.
Дүниетанымның психологиялық қүрылымы таыымдық эмоци-оналдық және
еріктік сияқты қүрамаларды қамтиды. Білім жеке көзқарас сенімге айналу
үшін оны тек ойластырып қаыа қоймай, тсрең сезіну, қоғамдық өмір және іс-
әрекетпен салыстыруы керек.
Дүниетанымды қалыптастыру өткінші процесс емес. Ол адам өміріы түгел
қамтиды. Оқушының жалпы дамуында бүл процесс
12
тұрақты және үздіксіз өзгерістерге үшырайды. Оқушылардың ғылыми
дүниетанымын қалыптастыру оларды осы заманғы ғылыми біліммен қаруландыруға
сүйенеді. Бүған мектепте оқылатыы барлық пәидсрдің қатынасы бар.Сонымен
мектепте оқыту оқушылардың дүниетаны-мын қалып тастырудың маңызды
қүралдарііның бірі. Олай болса оқыту процесінде бірқатар психологиялық
және педагогикалық шарттар жүзеге асырылуы керек.
1. Мүғалімнің ғылыми дүниетаным ысгіздсріп қалъштастыру іс-әрекеті
кезендеріыің нақты жоспарлауын қамтамасыз сту. Бірінші кезеңце мектеп
оқушыларының дүниетанымын қалыптас-тыру ісінің жүйесінде әрбір пөнінің
орнын анықтау, пон аралық байланысты айқындау, негізгі философиялық, саяси-
әлеуметтік және адамгершілік идеяларды бөліп алу маңызды.
Екінші кезеңде мүғалім оқушыларды айқындалған идеяларды ма-ғыналы ойлауға
жетелейді, олар-ды пәндерді оқудың уақыты бой-ында логикалық және
дерсктік сипатына қарай күрделснетііт рет-пен тізбектей орналастырып,
бірнеше басқышқа бөледі. Үшінші кезеңі дүниетаным қорытындыларыы топтауды
міндст стеді. Төртінші кезеиде оқытылатын материалдан шығатын дүниетаным
қорытындыларын тақырыптарға сәйкес бөлу және оларды сабақ
жоспарларында, оқушылардың өзіндік жүмысы үшін берілстін
тағісырмаларды белгілеу жүзеге асады. Бесінші кезенде оқушылардың оқуын,
ғылыми дүниетану негіздерін қалыптастыруды басқаруға ко-мектесетін
оқуілылар танымдық іс-әрекеттерінің төсілдерін, оқытудың өдістиері мен
формаларын анықтайды.
2. Табиғат пен қоғамдық өмірдің танылуға тиісіі қүбыльгсгаіт-ына
оқушылардың жеке қатынасын қалыптастыру. Дүниетамым идеяларын
меңғеруге оқушының белсенді жопс орыпды қатынасы оның ақиқат екендігіне
сенімін қалыптастырады.
13
3. Алған білімді меңгеру, қолдану жәые үздіксіз бекітудің бір-
лігі. Білім тек саналы ойлау жүмысының нөтижесінде алынып, төжі-
рибеде тексеріліп, іс-әрекеттің жетекші идеясына айналса ғана дүние-
таным сипатын алады.
4. Оқушының адамгершілік қатынас төжірибесіы жүйелі жина
уы. Адамгершілікті көзқарасты қалыптастыру, тереңдету мек бекіту,
оқушыны қоршаган орта оны қогамның — саяси белсеиділікке, оз
бстіндік іс-әрскстке және жауапкершіліккс іггсрмслсйтіпдсй жаг-
дайға қоюды талап етеді.
5. Мүғалім — ғылыми дүниетаным иесі жопс оны жүзеге асыру-
• шы. Жалпы, оқушының дүниетанудағы жөрдемшісі мүғалім. Ол ру-хани жан
дүниесі бай идеялық, психологиялық және әдістемелік даярлығы бар, ой-өрісі
кең және берік көзқарасты адам болуы керек. Әр түрлі сыныптың және
мектептен тыс торбис жүмыстары оқу-шылардың ғылыми дүниетанымын дамытудың
қажетті қуралы. Мүндай тәрбие жүмыстары арқылы мектеп оқушыларының қоғамдық
өмірге ынтасын тәрбиелейді, саяси жоые мәдени ой-өрісін кеңейтеді, олардың
еңбекке, мамндықты таңдап алуға козқарасын қалыптастырады. Мектепте,
үйелмен және ондірісге оқушылардың қоғамдық пайдалы еңбегінің, олардың
қоғамда оз ролінс, бақытты өмір сүруше түсінуінің , өзінің алатын орнын
білуінің маңызын атап кеткен жөн. Өйткені еңбек процесінде оқушылар әр
турлі үжымдармен, жеке адамдармен қарым-қатынас жасау арқылы білім және
практикалық дағдыны игереді, қоғамдық атынастар тәжірибесін иемденеді.
Осының нәтижесінде оқушылардың адамгсршілік көзқарасы, сенімі мен сезімі
дамиды.
Дүниетаным деген сөздің маңызына көп жібсрсек, оыың адам
мінездемесінде атқаратын негізгі (рөліне) орныыа маңыз бсре қара-сақ,
оның денсаулық қүрылымына көңіл аударсақта жеткілікті. Ол
14
екі сөзден түзілген: дүние және таным (мир и воззрение). Осыны ой елегінен
өткізсек, дүниетаным адамның санасының өзінше ерекше түрі, қоршағаы ортаға
оның көзқарасы, дүние сол дүниеден оның алатын орны. Осыған орай ғылыми
дүнистамымының, қүрылымдық компоненттерінің төрт түрінің бар екенін ғылыми
зерттеулердің нәтижесі көрсетеді. Олар: ғылыми білім жүйесі, сенім, адам
мүраты, дүниетану.
Білім объективтік дүниені бейыелейтін адам баласының мол тәжірибесі.
Білім арқылы адам табиғаттың және қоғам қүбылыс-тарының объективті жақтарыы
зсрттсйді, түсінсді, үғынады. Ғылыми • білім адамды қалыптастырудың және
дүниені танып білуіиің үлкен тірегі. Ғылыми білім арқылы қабылдаудың
нәтижесінде білім ор адамның көзқарасына, сеніміне айналыды. Сопдықтан жскс
адамға қаратып айтылған ескертпе сөздерде "сенімінде гылыми база болсын"
дейтін пікір кездеседі.
Дүниетаным жеке адамның өзіы қоршағаы ортадағы табиғат пен өлеуметтік
қүбылыстарды түсініп, байымдау арқылы, ой түжырымдауы. Адамның пайда болуы
туралы бүгінге дейіп скі үдай пікір қалыптасқан. Мысалы, бірі матсриалистік
түрғыдан дәлслдесе, екіншісі адамды жаратушы Алла (қүдай) деген тұжырым
жасайды — мүны діни пікір дейді. Сенім терең, тиянақты ойланып қорытылған
идеялардың жиынтығы. Сенім жеке адамның, бойына нық орнап, қалыптасқан
өмірлік позициясы, оның беріктігім айқындайды, мінсз-қүлқын сипаттайды. Әр
түрлі идеялардың ішінсп адам сснімін іауып алу, шындықты терең танудың
негізгі соны бсрік үстау.
Адам мүраты жете түсінудің жоғары кемелі адамның жоғары мүрат
мақсаттары, өмірде ілгері үмтылушылық, галап танушылығы. Біздің бүгінгі
жағдайда әлеуметтік өмір қажеттігііг, жскс бастыц оз мүмкіншілігін айқын
сезініп әрекет арқылы алдына қойғаы биік
15
мақсатқа қол жеткізуі. Дүниетанымның қалыптасуы үзақ және күр-делі
процесс, оның барысында жеке көзқарастар және сенім жүйесі дамиды, қалыпта-
сады, олар жеке адамның өрекет жасауына бас-шылық жасайды. Дүние-танымның
қалыптасуыма өр түрлі фактор-лар, микроорта мен тәрбие, ақпарат қүралдары
т.б. осер стсді.
Әрине әр адамның өмірге өз көзқарасы болады,ол оның таби-ғат пен
қогамда болып жатқан қүбылыстарга оз көзқарасы арқылы көрі-неді. Оның
сапалығы емірлік тәжірибесі мсн ғылыми әзірлігіне байланыстьі бағаланады.
Дүниетанымдылық білімін оқуигылар дене және ақыл-ой күшінің дамуына білім
дәрежесіію сэйкес біртс-бірте игереді.К.Д Ушинский "Әрбір сынып ең төмснгі
сыныптан бастап оқушы-лардың жасына қолайлы өзінің жинақталған көзқарасы
болуы ке-рек... әр жыл сайын бүл кезқарас тере]ідетілуі,кеңеюі, толықтыр-
ылуы тиіс",- деп жазады. Бастауыш,- орта, жоғары мектеп жасын-дағы балалар
қандай дүниетанымдық үғымды меңгеруі керек?
Оқыту мсн төрбие барысында ор ксзсдгс байланысты білім берудің мазмүны,
терсдцігі оларды оқушыларіа тусіыдіру оқу, гәрбие бағдарламаларында
белгіленген. Онда оқушылардың жас ерекшілігі және күрдслі дүниетанымдық
үғымдарды игеру қабілеттері еске алынған. Бастауыш сынып оқушылары
дүние, хабарлау-айқындау, бағалаушылық (табиғат қүбылыстары, адамның
табиғатпен өзара әрс-кеттесуі, қогам оміріиси олардың алатыи орлы туралы
гылыми білім-пің бастапқы ысгіздсріи игсрсді. Олар Отаи, хшіықіар достыіъі
т.б. мөселелерді түсінеді. Дцамды жан-жақты етіп тәрбиелеу білім беру
жүйесінде олардың ғылыми көзқарастарын дүпис таиымын, напым, сенімін
қалыптастыру мәселесі тәрбиенің өте маңызды мақсаты. Ғылыми көзқарас,
дүниетаным жекс адамга озін қоршаган омірді, оныц қүбылыстарыы танып білугс
мүмкіншілік береді, соны-мен қоса оған объективті баға беруге мүмкіншілік
жасайды. Осының
16
бәрі дүнис анымның қажетті қызметі; бағытгаушылық, ориеытацион-ная,
информациоыно —отражательная и отцспочная). Мүндай сапасы арқылы ол
көптеген көрсеткіштің маңызды цсмент-теуші жүрек жарды негіздсрі идеялық,
ғылыми жөне адамгершілік эстетикалық дамуын қалыптастырып, ынтасын,
күрестемүқалмауын қоғамның гуманитар-лық идеалын жүзеге асыру үшін
күреседі.
Тарихта мүндай (сынбайтын) иілмейтіы, түрақтылығымен бел-гілі адамдар
бар. Италияның үлы ғалымы Галилео галилей (1564-1642) - "A jce же она
вертится..." — "Бәрібір ол айналады" деген көз-қарасынан қайтпаса,
Поляктың аса көрнекггі астрономы Николай Коперник (1473-1543) өзінің
гелиоцентристік идеясынан қуғын сүргін мен қорлауға қарамай бас тартпаған.
Бүған орыс дсмократы Н.Г. Черныідевскийді, Отан соғысының қаһарманы Д.М.
Карбышев-
-7

тің табандылығын қосуға болады.
Халқымыздың күрескер үлдары Кеыесары, Махамбег меп Исатай бастаған
азаітық қозғалысы, желтоқсанның (19Н6) қаһар-маны Қайрат Рысқүлбековтың
ерлігі, Отаы қорғау соилсында Бауыржан Момышүлының, Қазақтың
қаһарман қыздары Әлия мен Мәншүктің срліктері бүгінгі және болашақ жастарға
үліі-өнеғе боларлық тағылымдар. Дүниетаным адам санасының арнайы түрі, оның
өзін қоршаған дүниеге, яғни қоғамдық өмірге, табиғатқа, озіне көзқарасы
және сенімі. Адамның өмірлік позициясы, олардың сснімі,
мүраты және іс-әрекеттерінің тірегі, көрсеткіші. Сондықтан оны
қоғам қүрметтеп, зор баға береді.

Бүгінгі заманда сауатсыз адамды табу мүлде мүмкін емес.
Мемлекетгік мектептің бірыңғай жүйесі қалыптьл жүмыс істейді.
Мектеп оқушылардың дүниетанымыы қалыптасгырып торбислом,
оқытып, білш беретін орын ретінде қоғам үшіп мадызы ore зор.
Өйткені ол жалпыға бірдей ғылыми жүйе ретінде, бүкіл азаматтарды
17
қамтитын ақпарат қүралдары әдебиет, үн қағаздары, журналдар, кинотеатрлар,
теледидар, радио т.б. көпшіліккс арналғам таиым қү-ралдары жүмыс
істейді...
Десекте, жас жеткіншектердің ғылыми дүниетанымын қалып-тастыратын,
жеке пәндерді белгілі бір жүйемен оқулықтар мсм оқу қүралдары арқылы
оқытатын , сол арқылы табиғат пен қогамның даму заңдарын ашатын жәые
дәлелдейтін көп мүмкімшілікке нс оқу орындарының адам өмірі мен омың
қалыптасуында орпы болск. Сыныптан, мектептен тәрбие жүмыстары оқушылардьщ
қогамдық өмірге ынтасын тәрбиелейді, ой өрісін кеңейтеді, еңбекке,
мамандық таңцаута көзқарастарын қалыптастырады.
Осы салада түрлі пәм, техникалық "болашақ" үйымы, қолөнер үйірмелерішң
тәрбиелік мәні зор. Мектеп пен отбасы, ынтымақтаса отырып оларды пайдалы
еңбекке айналастыру арқылы оқушы-ның дүниетанымын дамыта түседі. Қазіргі
жацару ксзеңінде біздіц қоғам-ымыздың ілгерілеу процесінде адам факторы
жөне оны жандандыру, ел өмірінің барлық жақтарын жаңарту бала тәрбиесінің
мәні мен оның проблсмаларын күрделендіріп отыр. Осыған байлаиысты тәрбие
берудің тиімділігі мен сапасын артгырудың нсгізгі бағыты — барлық тәрбиелік
істе өрбір балаыы жеке түлға дсп тагіып біліп, жаи-жақты қалыптастыру.
Бастауыш сатыда оқу-төрбие жүмысы жаы-жақты қарастырылып, оқушылар үйымы
арқылы ықпал ету қазіргі кезеңнің өзекті мәселесі болып отыр. Мектеп
оқушыларының жек түлғасын қалыптастыру мәселелері білім мен тәрбие беру
түжырымдамасында да негізгі орын алады. Мектеп оқушыларына торбис бсру
түжырым-дамасыыда: "Жеке түлғаның қалыптасуы үздіксіз күрделі процесс.
Әрбір балаға жеке түлға ретінде қарап, оыың өзіые төн санасы, еркі, өзіндік
әрекет жасай алатын қабілеті бар екенін ескере келіп, балалар мен жастардың
білімге, ғылымға ықыласын арттыру, олардың ақыл-
18
ой қабілетін, жеке бас қасиеттерін дамытып, опы қоғам талабыиа сай іске
асыруға көмектесу" — деп атап көрсетіп, мектеп алдындағы мін-деттердің
бірі етіп қояды.
Оқушылардың жеке бас түлгалық қасиетін оқушылар үйымы арқылы
төрбиелеу адам дамуының негізгі қаланатын бастауыш саты-дан басталатын
процесс. Баланың дүние танымы дегеиіміз объектив-ті дүние және ондағы
адамның алатын орыыііа, адамның озін қор-шағаи шындыққа және өзіі-іе
қатынасы туралы көзқарастарі а тәуелді адамдардьщ омірлік позициясын
олардың ссиімдері, мүраггары тап-ым мен іс-әрекет принциптері, қүндылық
бағдарлары. Жекс адамның өмірге табиғатқа көзқарасының қалыптасуы процссі
дүнистаиым идс-ясы элементтерін игеруден, яғни білімнің ғылымыың негіздерін
жөне мінез-қүлықтың белгілі нормаларын білу, оларды сақтай білуден
басталады.
Дүниетанымдық білімнің оқушылар дене, ақыл-ой күйінің да-муына, білім
деңгейіне сәйкес бірте-бірте игереді. Орыстың үлы педагогы К.Д. Ушинский
өрбір сыныптың оқушысының жасына лайықты өзіиің жинақтаған көзқарасы болуы
керек. "Әрбір жыл сай-ын бүл көзқарастың тереңцетілуі, ксңсюі, толық-
тырылуы тиіе" — дсп жазды. Қандай дүниетанымдылық үғымды бастауын, орта,
жогары мектеп жасындағы балалардың меңгеруі керек. Оқыту мен торбиепің
әрбір кезеңінде дүниетанымдық білімнің мазмүыы, терендігі және оларды
оқушыларға түсіндіру мемлекеттік оқу жәпс тәрбие бағдар-ламаларында
қарастырылған. Оларда оқушылардыц жас ерекшелік-тсрін жөне күрделі
дүниетанымдық үғымды игсру қабілеттері еске алынған.
Бастауыш сынып оқушылары дүние, табиғаггық қүбылыстары біздің
еліміздсгі шешімдердегі қоғамдық жәнс саяси өмір туралы, адамның табиғатпен
өзара орскеттссуі қоғам өмірілдсгі оі-іың іс-әрс-
19
кеті туралы ғылыми білімнің бастапқы ксзсңдсрін игсреді. Оқыту барысында,
отан халық отан халық туралы, алдыңгы қатардағы адам-дардың дүниежүзі
халықтарының бейбітшілік және бақыты үшін күресі туралы оқушылардың
түсінігі қалыптасады. Қай уақытта бол-масын дүниенің жаралуы, табиғаттың
түрлі қүбылыстары туралы адамның өзіндік көзқарасы, түсінігі болады. Ксйбір
табигат қүбылыс-тары тылсым жүмбақ болып көрінеді де, адам санасына елеулі
өсср етеді. Адам жасын бір жағдайға кездессе, неме-се өзіне беймәлім нәрсе
көрсе көпшілік жағдайда оны ойға салып қорытындылай алмай, сезім жстегіие
еріп кетеді. Табиғат қүбылысының терең тынысьтна үңілуде адамзат баласы
талай жолдардан отті. Дүпистаііымды қалыптастыру өткінші үрдіс емес. Ол
адам өмірін түгел қамтиды. Оқушьшыц жалны дамуында бүл қүбылыс түрақты және
үздіксіз өзгеріске үшырайды. Оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыру
оларды ЗЬы заманғы ғылыми біліммен қаруландыруға сүйенеді.
20
II. БӨЛІМ. Бастауыш мектепте оқушы түлғасын дамытуда дүниетағіу
ііәнін оқытудың озіндік ерекшеліктері 2.1. 3 юіаста
дүниетану сабақтарын үиымдастыру мен откізудіц
әдістемелік жүйесі.
Мектепте оқылатын жаратылыстану, математика ғылымдары
табиғаттың қүбылыстарымен процестері және заңдылықтары туралы белгілі үғым
жүйесін жасайды. Жалпы білім беретін мектептердегі оқыту мазмүнының
түжырымдамасында: "Қазақстан мектсптсрі XXI ғасырға жаңа оқу
тапсырмаларымен, жаңа бағдарламамен снуі тиіс" деп, көрсетілген. Осыған
орай 1995 жылдан бастап қазақ мек-тептерінде "Дүниетану" деген пөн
енгізіліп, оқушылардың айнала қоршаған дүние туралы біртүтас түсінігін
қалыптастыру міндетін
атқарып келеді.
•і

Дүниетану — мектептегі жаратылыстану ғылымдарының негізі болып
есептелетін пән. Бүл пәнді оқьггқамда балага қоршаған ортаыы таыытып,
дамыта отырып білім беруге, жске басын тәр-биелеп, денсаулығын сақтауға,
шығармашылықпеы өз ойын жинақ-тай білуге және жаңа мәліметтерге деген
қызығушылығым арттыру арқылы ездігінен жүмыс жасау дағдыларым
қалыптастыруға жол ашылады.
Баланың айналадағы өзін қоршаған дүниені зерттеу арқылы әсем табиғатқа
деген сүйіспеншілігі меы қызығушылығы артып, өз жеріне, еліне деген қүрмет,
мақтаныш сезімдері ояна бастайды. Адам мен табиғат арасындағы тығыз
байланыс, табиғатты қорғау мен үнемдеп пайдалану, маусымдық еңбек
нәтижелерімен жақыннан танысуға мүмкіндіктер алады. Бастауыш мектепте
жүргізілетін "Дүниетану" пәні баланы жан-жақты баланы жаи-жақты дамытуда
і маңызды рөл атқарады. "Дүниетану" пәні —балалардың адамгср-шілік,
әсемдік азаматтық сезімдерін оятып, эмоциялық әсер етстін,
21
ізгілік-имаидылық рухта тәрбиелейтін ерекше пән. Пән балаларды өмірмен,
халықтық үлттық ерекшеліктерімен, халықтың асыл мүраларымен, әсем табиғат
сүлулықтарымен тығыз байланыстыр-ады. Ел өмірімен, есте қаларлықтай табиғат
өзгерістерімен, аза-маттық өтпслі кезевдсрінеі-і мол молімсттср бсрсді.
Елдіц опсркосібі мен ауыл шаруашылығы мәдениетімен өнері саласында қол
жсткен табыстарынаы хабардар етіп, таныстырып отырады.
Ал бастауыш сынып мүғалімне жүктелетін негізгі жауапкерші-ліктің бірі
— ол баланың шығармашылықпен, тиянақты, ыңғайлы жүмыс істеуі және көңіл-
күйінің әсерлі — көтеріңкі болуы жалпыға бірдей шарт, яғни сабақ еткізетін
сынып болмесі балаыың жас ереьапелігіне' ыңғайланып жасалуы, безендірілуі
нсмесе қүрылуы тиіс.
Осы қағидаларды ескере отырып, менің сынып бөлмесін қү-рудағы негізгі
мақсатым мынадай:
1. Оқушыларға білім беруге, оқытуға ксрскті қүрал-жабдықтар-
ды, көрнекіліктерді бір жерге жинақтау, жүйелеу.
2. Сынып болмссіы қалай бсзсидіру ксрск дсгслдс, опда
оқушылар отыратын орындықтар, үстелдер баланың жүмыс істеуіне
ыңғайлы болуы керек.
Сынып бөлмесі таза, жарық, кең, жабдығы қазіргі заман тала-бына сай
болғаны жөн. Жарық соулссі сол жақтап түсу ксрск, біздіц мектепте мүның
бәрі есептеліп жасалған, тақта дүрыс орналасқан. Бастауыш сынып бөлмесінде
қандай стендтер болу керек десек, мүн-да оқушылардың "Түзу отыру ережесі!",
оқушылардың қүқығы, ел рәміздері, ғүлама-ғалымдардың суреті немесе ақын-
жазушылардың суреттері, табиғат бүрышы, жоолда жүру срсжесі, әріптер
тізбесі (алфавит) болғаны дүрыс деп білеміы. Оқушылардың жас срскшелік-тері
ескеріле отырып, стендтегі бояудың түсі козгс жагымды, анық болуы дүрыс деп
білемін, сол қабырғадағы жазылған жазудың өзі
22
балалар оқи алатындай түсінікті шрифтпен түсірілгені дүрыс. Ал, бастауыш
сыныптардағы оқыту жабдықтары мен сынып бөлмесін жабдықтау төмендегі
бәліктерден жинақталып жасалады. немесе түрады:
1. Сабақ откізу кезінде пайдаланылатым сүлбалар жиғтнтығы,
техникалық қүралдар, күйсандық, үюкоспар, грахопроектор, кодо-
скоп, фильмоскоп, тағы басқалары.
2. Келесі сабақтарда бірден алып пайдалануга ыңгайлы, сын-
ыптар бойынша жүйеленіп жасалғанқалталар, көрнекіліктер, гло-
бустар.
3. Мүгалімнің өзі және оқушылар, ата-аналар қолдарымсн жа-
салған оқыту қүрал-жабдықтары, топтамалар, сарамаыдық жүмыстар
және т.б.
4. Магнитті таспа, жазғанда бор дүрыс түсетін тақта, жасыр-
ғыш перде, экран, қараңғылайтын шымылдық, сөрелер.
5. 1—4-сыныптарға арналған оқыту . корнскі қүралдарының
тізіміне сәйкес оқу жабдықтарының және әдістемелік нүсқаулар
тізбесінің жиынтыгы.
Бастауыш сыныптарға арналған оқыту керсету көрнекіліктеріне 350-дей
түрлі атаулар енеді. Оларды мынадай топтарга болугс болады:
а) суреітер және кестелер;
ө) ыағыз заттар және олардың үлгісі;
б) топтамалар , перфокарталар, тест тапсырмалары, озіндік
сарамандық жүмыстар, тағы басқалары.
Бастауыш сынып кабинетінің бір сынып бөлмесін "Дүниетану" кабинеті
түрінде жабдықтау арқылы, оқушыларды сабақ үстінде, сабақтан тыс уақытта
тірі табиғат мүйісінде тапсырмалар беріп , ба-қылагыштығын арттыруға, пәнгс
дегсн қызыіушылығып тәрбиелсуге болады. Дүниетану кабинетіі-іің басқа
кабинетгеы ерекшелігі сол:
23
1. Бұл кабинетте сабақ өту — негізінде пайдаламылатыы корнекі құ-ралдар:
кестелер, үлестірмелі-дидактикалық қүралдар, фотоальбомдар, карталар,
глобус, атластар жинақталуы керек. Ал, мүғалімнің өзі дүниетану кабинеті
жабдықтауға бірнеше оқу жылында көптегсн жүмыстар атқаруға тура келеді.
Мысалы: Әрбір сыныптар бойыпша жүйеленіп жасалған, а) үлестірмелі қүралдар
(жаз, күз, қыс, түн, күн) жаыуар, өсімдік т.с.с. ө) I-IV сыныптар үшін әр
оқушыға жететіндей бақылау күнделіктері; жаппай тапсырмалар алу үшін I-IV
сыныптарға арналған тестік тапсырмалар мен деңгейлік тапсырмалар жиыытығы
болуы қажет: б) ІІ-ІІІ- IV сыныптарда жүргізілстін сарамандық жү-мыстарды
өту үлгілері; в) I- IV сыныптар үшіп өзіндік жүмыстардың мазмүыы жазылған
үлестірмелі нүс-қаулар. г) IV-сыныиқа арлалған әрбір партаға жететіндей
атластар мен кескін карталар. д) Қазақстан Республикасының физикалық,
админстрациялық (облыстар) табиғат зоналары, пайдалы қазбалары карталары
болуы тиіс. е) III- IV сынып-тар үшін пайдалы қазбалар үлгілері; и) Компас,
тсрмомстр, теллурий жөне экрандық қүралдар тақырыбына сай сөрелерге
орналастыру қажет.
Дүниетану кабинетінде "табиғат және еңбек" күнтізбесі ілі-
ніп, әріп аптаның дүниетану сабақтарында сол стенд бойыпша оқу-
шылар бақылағанын оқытушының басшылығымси толтырады. Бүл
стендтегі бақылауларды жүргізу арқылы оқушылар күнделікті ауа
райыы, жауъш-шашын түрлерін; (қар, қар аралас жаңбыр, қиыршық
қар, түман, бозқырау борасын, боран), желдің бағытын анықтайды.
Жыл мезгілдерінің ауысуына қарай, өсімдіктер мен жануарлар тірші-
лігіндеғі езгерістерді бақылап, адам еңбегінің өзгеруін де анықтап
отыруға жағдай жасалынады.
Дүниетану кабинетінде тірі табиғат мүйісі үйымдастырылса,
оқушылардың пәнге дегеы қызығушылығы артып, тірі ағзаларды
24
баптап, қамқорлық жасауға, өсіріп бағуға даідыландырары созсіз. "Түрі
табиғат мүйісі" сол сынып бөлмесінің бос түрған бөлігіне сорелер, шкафтар
орналастырып, аквариум қоятын стол, террариум орналастыратын сөре, бөлме
гүлдерін осірстіп қүмыралар, қүстар сақтайтын торлар қойылса, оқушылардың
осы пон сабагым асыға күтіп оқитынына ықпал жасайды. Тірі табиғат
мүйісіндегі бөлме гүлдері (алоэ, традесканция, бегония аспарагус, колеус,
кливия, ама-рилис, қытай розасы, пеларгония, бальзамин, хлорофитум т.с.)
Дүниетану сабақтарында "өсімдіктің бөліктерін өту кезінде",
"өсімдіктің көбеюі", (III сыныпта) тақырыбыпда сарамаыдық жасай отырып
бөлме гүлдерін көбейту жолдарын көрсете отырып, дағды-ларды қалыптастыруда
өте тиімді қүрал екенін белгілі. "Тірі табигат мүйісінде" аквариумда
балықтар өсіріп көбейтіп акпариумды баіггау жолдарын оқушыларға үйрете
отырып, сабақ үстінде, үйірме жү-мыстарында да осы балықтар тіршілігімен
таныстырып, бақылаулар, тапсырмалар беруге болады. Мысалы: алтын балық
қорсктсыеді? "Теле-скоп" балығын неге жыртқыш балық деп атайды? Гугши қалай
кө-бейді деген сүраққа балалар жауап іздейді. Бақылай отырып, көргенін
бақылағанын, жем беруін, мінез-қүлқын зерттейді, оны дәптеріне жазып алып,
сабақ үстінде немесс, үйірме отырысында оқып береді. Дүниетану
кабинетіндегі "тірі табиғат" мүйісіне көжектерді, кесірткені,
кірпіні, қүрбақаны, ірі қоңыздарды, көбе-лектерді, сайрағыш қүстарды бағып,
үстауға болады. Бүл тірі ағза-лардың тіршілігімен, қоректенуін, мінез
-қүлқымен дене қүрылы-сын бір-бірімен салыстыра отырып бақылап, —
сипаттай білуге баулуға ықпал етеді. Жыл маусымына лайықты тіршілігіндсгі
өзгс-рістерді оқутпы өз кәзімен көріп, бақылап, қорытынды жасайды. Мысалы:
Жануарлар тіршілігін оқушылардың ез бетінше бақылал зерделеуі кезінде,
оқушыға арнайы тапсырмалар беріледі.
25
Тапсырмаыың мазмүнында: қай жапуарды, қашаи, қалай ба-қылауда, күтіп-
бағуды үйрететін нүсқау карта береді. Оқушыларды бірнеше топқа бөлуге
болады. Кіриінің тіршілігін бақылау кезінде балаларды 1-2 -уін кезек-кезек
келіп сыііыіі болмесіндсгі жануар-дың қылықтарын, қоректенуін үйқыға
кетуін, қорғануын бақылап, дәптерге жазып отыруын талап ету қажет. Бақылау
аяқталған соң сабақ үстінде бүкіл сынып оқушыларына айтып беруге дайындала-
ды. Мысалы: "Жас табиғат қорғаушылар" үйірмссінің мүшелерінің "бақылау
дәптеріне" жазғаннан үзінді келтірейін:
"13 қыркүйек таңертеңгі сағат 1000. Күм бүлыңғыр, салқын. Бүлт
қоюланып, жаңбыр жауғалы түрған сияқы. Террариум ішіндегі термометр +16°с
ты көрсетіп түр. Кірпі ағаш бүтағының астында көзін біресе-ашып жүмып
жатыр. Баяу қозғалады, сүлық түсіп бурісіп жата береді, тамаққа зауқы жоқ.
Берген сүтімізді азғана ішті, тілінен сүтті жалап ішеді. Күзге қарай
кірпілер үйқыға кстуі керек, сондықтан біз бүл кірпіні босатып далаға
жібсрдік".
Дүниетану кабинетін үйымдастыру оқушыыың "туған жсрдің табиғаты" деген
тақырыпты өтерде оқытушыға таптырмайтьш көрне-кіліктер меы деректерді
қолдануға мүмкіндік береді. Өйткені, дүние-тану кабинетінің бір шкафы я бір
бөлігі "Туған өлке" тақырыбына байланысты .материалдармен жабдықталуы тиіс.
"Өлкетану мүйісі" дүниетану кабинетінің ең маңызды бөлімі болып табылады.
Туғаи елінің сүлу табиғатын, табиғат байлықтарыы, қазақ халқының кошіп-
қонып жүріғі-ақ сақтағаныы, жердің тозьш кстпеуін, табиғи: Өзен, қол,
бүлақ, орман тоғайды сақтағанын, ел байлығы — жер байлығы деген қанатты
сөзді бүлжытпай орындап отырғапын көрсетсгіи сурет-тер, деректер,
фотоальбомдар, қаптамалар, диаграммалар, карталар кепкен шөптер, жаі-
іуарлар түлыбы. Бастауыш білім — үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы деп
айтар болсақ, бастауыш сыныптарда
26

пән кәбинеттерін үйымдастыру келешек үрпақтыц сркііг дамуыпа, жан- жақты
білім алуына, байқампаздыққа еңбек сүйгіштікке, қай-ырымдылыққа тәрбиелер
жол деп санауға болады. Оқытудың мазмү-нын, тірік, сабақта білім беру
үрдісін тиімді пайдалану, оқушылық өзіндік жүмыстарын жоспарлау, бақылау
арқылы зерделей білуге баулу, бала бойындағы қабілетті ашу — одатг әрі
жетілдіру дамыта оқытудың негізі болып табылады. Осыған орай, дүниетапу
кабинет-індегі жинақталған дәрілік осімдіктер туралы "сыыыптан тыс сабақ"
өтіп, оған дайындалған қүрал жабдықтардың барлығыы кабинетке жинадық.
Келесі сабақтарда осы жинақталған жүмбақ, өлең, цифр-лар, суреттер,
гербарийлерді қолдана отырып, оқушының жан-жақты дамуына, өзін-өзі оқытып,
өздігінен дами алатын, ізгілікті бойына жинақтаған түлғаны төрбиелеуде,
білім бсрудс маңызы ore зор дсп ойлаймын. 2.2. 3 класта дүниетану
сабақтарында оқушы түлғасын қальштастыру-
дың тиімді жолдары.
3-сыныпта дүниетану пәніне оқу бағдарламасында барлыгы 68 сағат берілген
(аптасына 2 сағаттан) Оқу бағдарламасы мыыадай тарау-лардан түрады.
Адам. (8 сағат) Адам-табиғат перзенті. Адаммың өсімдіктер және
жануарлармен үқсастықтары, ерекшеліктері. Адам ағзасының қүры-лысы туралы
жалпы мағүлмат, қаңқы жөне бүлшық еттер. Дене сым-баты. Қимыл-қозғалыс
әрекеттері. Қан айналу мүшелері. Жүрек, оның қызметі. Тыныс алу мүшелері.
Өкпе, оның қызметі. Ac қорыту мүшелері, қызметі. Жүйке. Мүшелердің өзара
байланыстылығы, аға қызметінің бір түтас үйлесімділігі. Партада . дүрыс
отырудың, дене еңбегі мен спорттың, таза ауада қыдырудың, тынығудың
дене 4 сымбатын қалыптастырудағы, жүректің өкпснің шыыығуындағы рөлі.
Дүрыс тамақтану. Шылым шегудің зияны. Көрнекті қүралдар.
27
Модельдер: адамқаңқасы, түлғасы, жүрек. Диафильмдер: "Адампың қаңқасы.
Сүйектердің байланысуы", "Тыныс алу мүшелерінің қүры-лысы мен жүмысы",
"Адамның жүйке жүйесі".
Кестелер: гигиена бойынша.Оқу фильмдері: "Тыныс алу гигие-насы",
"Тамақтану гигиенасы", "Еңбек және тынығу"; қүралдар: сс-кундомер,
спидометр. Көрсетілімдер. Қан айналу, тыныс алу, ас қорыту, жүйке
мүшелерінің қүрылысы, қызмстімен және гигиена-лық, шыыығу мөселелерімен
байланысы материалдарды көрнекті қүралдардаы қарап танысу. Сарамандық
жүмыстар. Өзіне-озі бакылау тәсілдерімен өз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кіші мектеп жасындағы оқушылардың жеке тұлғасын қалыптастырудың педагогикалық мәселелері
Болашақ химия мұғалімінің креативті тұлғасын қалыптастырудың ғылыми педагогикалық негіздері
Бастауыш мектеп оқушыларында көркемдік-эстетикалық тәрбиені қалыптастырудың теориялық негіздері
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық тұлғасын қалыптастыру жолдары
Бастауыш мектеп оқушыларының инновациялық білім беру ортасына өзбеттілігінің қалыптасуының теориялық қағидалары
Бастауыш сынып мұғалімінің кәсіби қызметін қалыптастырудың ғылыми- педагогикалық негізі
Бастауыш сынып оқушыларының білім,білік, дағдыларын қалыптастырудың теориялық негіздерін қарастыру
Бастауыш мектеп жасындағы оқушылардың көркемөнер шығармашылығына қызығуын қалыптастырудың негіздері
Бастауыш сынып оқушыларында шығармашылық қабілетті қалыптастырудың теориялық негіздері
Мектеп жасына дейінгі балаларда мәдени-гигеналық дағдыларды қалыптастырудың теориялық негіздері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь