Ағартушылар философиясы

Ресейге қосылу нәтижесінде белгілі бір дәрежеде Қазақстанда өндіргіш күштер мен халық ағарту ісін ұйымдастыру және басқаруда ілгерілеу байқалды. Аймақтың халықтары тағдырында осы бетбұрысты байыптап ұғынуға деген қоғамдық қажеттілік туды. Ол қажеттілік XIX ғасырдың екінші жартысында пайда болған және қоғамдық сана дамуында жетекші рөл атқарған ағартушылық- демократиялық ойдың мәнін түсіну үшін мынандай методикалық және теориялық қағидаларды ескеруіміз қажет: біріншіден, қарастырылып отырған ағартушылық идеология нақты тарихи шындық болып табылады. Ресейге қосылу, оның мәдениетімен кең танысу және сол арқылы еуропалық өркениеттен сусындау- Ресейге бодан кезеңінің нәтижесі болып табылғанмен, қазақ ағартушылығы дүниежүзілік ағартушылық ойдан оқшауланбай, керісінше, онымен ортақтастықта- XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басындағы жалпыресейлік қозғалыстың ықпалы тиген дербес құбылыс ретінде дамыды. Сондықтан Қазақстан ағартушылық идеологиясын оқып үйренуде жалпы ағартушылық құбылысқа тән белгілермен қатар оны тудырған мәдени- әлеуметтік орта ерекшелігіне де баса назар аудару қажет. Екіншіден, осы ағартушылық идеологияның басты ерекшелігі оның азатыққа, бостандық пен теңдікке ұмтылыс ниетіндегі Кеңес өкіметіне дейін және сол өкімет тұсында өз мәнін жоймаған негізгі идеялық бағыт ретінде сақталуында (М. Дулатов- «Оян қазақ!», М. Жұмабаев- «Тәңір», «Мен кім», «Тез барам» т.б. А.Байтұрсынов «Қазақ өкпесі», «Тәні саудың жаны сау». «Қазақша оқу жайынан», Ә.Бөкейханов, Ш. Құдайбердиев, М.Шоқаев, Ж. Аймауытов т.б.). Патша өкіметі мен сталиндік репрессия зардабын басынан өткізіп, әділет пен шындық жолында халқының мұң- мұқтажын жоқтаған қазақ зиялыларының халықты оянуға, білімге, оқу- ағартуға үндеген еңбектері бостандығы мен теңдігі жолында күреспен тығыз байланысты болды. Үшіншіден, қазақ ағартушылығы күрделі де қайшылыққа толы эволюциялық даму сатысынан өтті. Ол даму реакциялық идеялық бағыттармен күреске толы болды.
1. Алтаев Ж., Ғарифолла Е., Тұрсын Ғ., Байтенова Н., «Ғылым тарихы мен философиясы». Алматы: Қазақ университеті, 2006.
2. Алтай Ж., Қасабек А., Мұхамбетәли Қ., «Философия тарихы». Алматы: Раритет, 2006.
3. Әбішев Қ. «Философия» Алматы: Ақыл кітабы, 2001.
4. Гайденко П.П. «Эволюция понятие науки (ХҮІІ-ХҮІІІ вв.)» М., 1987.
5. Есім Ғ., «Фәлсафа тарихы». Алматы: Раритет, 2004.
6. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. «Филосфия». Алматы: 2003.
7. Мырзалы С.Қ. «Философия әлеміне саяхат». Қостанай: 2000.
8. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. «Философия тарихы». Алматы: 1999.
9. Соколов В.В, « Европейская философия ХҮ-ХҮІІ веков».М.,2003.
10. «Философия» Құр. Т.Ғабитов., Алматы: Раритет, 2003.
11. «Филосфиялық сөздік». Алматы: 1996.
        
МОӨЖ‭
Тақырыбы:‭ ‬Ағартушылар философиясы
Ресейге қосылу нәтижесінде белгілі бір дәрежеде Қазақстанда өндіргіш күштер мен халық ағарту ісін ұйымдастыру және ... ... ... ... ... ... осы бетбұрысты байыптап ұғынуға деген қоғамдық қажеттілік туды.‭ ‬Ол қажеттілік XIX ғасырдың екінші жартысында ... ... және ... сана ... жетекші рөл атқарған ағартушылық-‭ ‬демократиялық ойдың мәнін түсіну үшін мынандай методикалық және теориялық қағидаларды ескеруіміз қажет:‭ ‬біріншіден,‭ ‬қарастырылып‭ ... ... ... ... тарихи шындық болып табылады.‭ ‬Ресейге қосылу,‭ ‬оның мәдениетімен кең танысу және сол арқылы еуропалық өркениеттен сусындау-‭ ‬Ресейге бодан кезеңінің ... ... ... ... ағартушылығы дүниежүзілік ағартушылық ойдан оқшауланбай,‭ ‬керісінше,‭ ‬онымен ортақтастықта-‭ ‬XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасыр басындағы жалпыресейлік қозғалыстың ықпалы тиген ... ... ... ... ... ... ағартушылық идеологиясын оқып үйренуде жалпы ағартушылық құбылысқа тән белгілермен қатар оны тудырған мәдени-‭ ‬әлеуметтік орта ... де баса ... ... ... ... ‬осы ағартушылық идеологияның басты ерекшелігі оның азатыққа,‭ ‬бостандық пен теңдікке ұмтылыс ниетіндегі Кеңес өкіметіне дейін және сол өкімет тұсында өз ... ... ... идеялық бағыт ретінде сақталуында‭ (‬М.‭ ‬Дулатов-‭ «‬Оян қазақ‭!»‬,‭ ‬М.‭ ‬Жұмабаев-‭ «‬Тәңір‭»‬,‭ «‬Мен кім‭»‬,‭ «‬Тез барам‭» ‬т.б.‭ ... ... ... «‬Тәні саудың жаны сау‭»‬.‭ «‬Қазақша оқу жайынан‭»‬,‭ ‬Ә.Бөкейханов,‭ ‬Ш.‭ ‬Құдайбердиев,‭ ‬М.Шоқаев,‭ ‬Ж.‭ ‬Аймауытов ... ... ... мен ... ... зардабын басынан өткізіп,‭ ‬әділет пен шындық жолында халқының мұң-‭ ‬мұқтажын жоқтаған қазақ зиялыларының халықты оянуға,‭ ‬білімге,‭ ‬оқу-‭ ‬ағартуға үндеген еңбектері ... мен ... ... күреспен тығыз байланысты болды.‭ ‬Үшіншіден,‭ ‬қазақ ағартушылығы күрделі де қайшылыққа толы эволюциялық даму сатысынан ... ‬Ол даму ... ... ... ... толы ... ... ағартушыларының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов‭ (‬1835-1865‭) ‬демократтық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі.‭ ‬Энцклопедис-‭ ‬ғалым,‭ ‬шығыстанушы,‭ ... ... және ... ... ‬Шоқан Уәлиханов өз бойында шын мәнінде еуропалық ... пен ... ... ... жайлы терең түсінікті үйлестірді және қысқа ғұмырында мол да жан-‭ ‬жақты шығармашылық мұра‭ ‬қалдырды.‭
Уәлихановтың азамат,‭ ‬ғалым және ойшылдық ... ... озық ... мен ғылым қайраткерлерінің маңызды рөл атқарғандығын атп өтуіміз қажет.‭ ‬Шоқан В.Г.‭ ‬Белинскийдің,‭ ‬Н.Г.Чернышевскийдің,‭ ‬А,И.‭ ‬Герценнің,‭ ‬Н.А.Добролюбовтың еңбектерін оқып-‭ ‬үйренді,‭ ‬олардың ... мен ... ... ... ... ‬1‭) ... кезеңі‭ (‬Петерборға барғанға дейінгі уақыт,‭ ‬яғни‭ ‬1855-1859‭ ‬жылдар ... ... ‬2‭) ... ... ... ... бөлуге болады.‭ ‬Петрбордан басталатын қызықты да мазмұнды соңғы кезеңі Шоқанның туған ... ... ... өмірінің соңына дейінгі жылдарды қамтиды.‭ ‬Омбыда кадет корпусын бітірген Шоқан өзінің‭ ‬30‭ ‬жылдық аз ... ... ... ... және Орта Азия ... мен ... саласында ұлы еңбектер қалдырған ғалым,‭ ‬ағартушы-‭ ‬демократ.‭ ‬Ш.‭ ‬Уалиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған,‭ ‬алайда,‭ ... ... ... философиялық пікірлер мен тұжырымдарды байқауға болады.‭ ‬Ол‭ «‬Қазақтардағы шамандықтың ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады.‭ ‬Ең алдымен,‭ ‬Ш.Уалиханов‭ ‬сыртқы дүниенің адам санасынан тыс өмір ... шек ... айту ... ... ... шамандықтың орын алу себебін түсіндіргенде‭ «‬сыртқы дүние-‭ ‬күн,‭ ‬ай,‭ ‬жұлдыздар және жер-‭ ‬алғашқы құдірет ... ... ... ... ... ... ... шығу тегін мұқият зерттеулерінен және басқа да еңбектерінен Шоқанның себептілік заңдылығын құптайтындығы,‭ ‬себепсіз құбылыс болмайтындығына ... ... ... ... «‬Тәңір‭ (‬Құдай‭)» ‬мақаласында қазақтардың малды қасиет тұтатын ырымдары себебін халықтың күн көрісі малға ... ... ... ... ‬Шоқан сыртқы дүниенің санадан тыс өмір сүретіндігін,‭ ‬оның обьективтік заңдылықтарға бағынатындығын мойыедайтын философиялық көзқараста болғанын көреміз.‭ ‬Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ‬оның қоршаған дүниеге қарым-‭ ‬қатынасы аталынады.‭ ‬Уәлиханов бұл мәселенің маңызды‭ ‬екенін сонау XIX ғасырдың орта кезінде-‭ ‬ақ ... ... ... шамандықтың қалдығы‭» ‬деген еңбегінде табиғат пен адам,‭ ‬өмір мен өлім мәселесін,‭ ‬адмның табиғатқа қатынасын танып білу қажеттілігін ... туды деп ... ... Ш.‭ ‬Уалихановтың адам мәселесіне,‭ ‬оның фәни дүниедегі орнына,‭ ... өмір ... ... мән ... ... тұр.‭ ‬Шамандықтың шығуының бір себебі,‭ ‬табиғатқа құштар болу дейді.‭ ‬Екінші ғажайып нәрсе-‭ ‬адам,‭ ‬адамның терең ойға және ... ... ... рухы деп ... ... ... ішкі дүниесі,‭ ‬оның қоршаған дүниеге қатынасы зерттеуді қажет ететін мәселе есебінде қаралады.‭
Шоқан діннің,‭ ‬әсіресе,‭ ‬қазақ ... ... ... ... ... ... «‬ой мен сезімнің дамуын тежейтін өлі схоластикадан басқа ештеңе әкелмейді‭» ‬деп көрсетеді.‭ ‬Кейбір ислам дінін жақтаушылардың Мұхаммед ілімін тазартуға болады ... ... ... ... ‬онда ешқандай реформа болуы мүмкін емес дейді.‭
Шоқанның прогресті халықтың материалды тұрмыс жағдайының жақсаруымен тікелей байланыстырылуы қоғамды дұрыс философиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... бірге ол қоғамның топқа,‭ ‬жікке бөлінетіндігін,‭ ‬үстем топтың мүддесі қалың бұқараның мұң-‭ ‬мұқтажына қайшы келетіндігін атап ... ... ... ... ... ... демократтық көзқарастары.‭ ‬Мысалы‭ «‬Сот реформасы жөніндегі жазбалар‭» ‬атты еңбегінде патша үкіметі тағайындаған сотта қазақ даласында ... ... ... билер артық деген шешндігімен көзге түсуі керек.‭ ‬Егер әділ болмаса,‭ ‬оған ешкім билік айтқызуға келмей қояды,‭ ‬ал ... ... ... сот ... ‬шектелер уақытқа шейін сот міндетін атқаратын болады,‭ ‬оның іс-‭ ‬әрекетінде немкетерлік пен мансапқорлық жайлап,‭ ‬әділетсіз,‭ ‬парақор болатынын дәлелдейді.‭ ... ... даму үшін ... оған қажет нәрселер-‭ ‬өзіндік даму,‭ ‬өзін-‭ ‬өзі ... ... ... ... және өз соты болуы шарт.‭ ‬Осы өзгерістер енгізіліп және сақталып қалу үшін ... ... ... мұқтажына сәйкес және ұлттық сипатына бейім болуы да ... ... ... айтады.‭ ‬Уәлихановтың ойынша,‭ ‬дерексіз теорияларға негізделген немесе басқа елдің өмірінен алынған реформалар күшпен енгізілсе халыққа орасан зиянын тигізеді.‭ ... ... ... ... ... ғана тұйықталып,‭ ‬жекеленіп өмір сүруі керек деген ... ... ... ... ... мәдениетті меңгеру қай елдің болмасын алдына қоятын мақсаты болуы керек деген ойды ... ... ... ... ... үшін ... халқы ағарту мәселесін іске асыруы қажет.‭ ‬Бұл ретте қазақ жұрты үшін орыс мәдениетінің маңызын Шоқан ерекше жоғары ... ... ... де көптеген мақалалалрында қазақ даласында орыс мектептерін ашуды,‭ ‬басқа да білім ошақтарын көбейтуді кеңес етеді.‭ ‬Қазақ жеріне дәрігерлік ... мен ... ... ... ... ... аударады.‭ ‬Алғашқы кезде осы қиыншылықтардың бәрін патша үкіметі шеше алады деп ... ... ... ... ... ... үміт артады.‭ ‬Шоқан Ресейдің оқу орнын бітіріп,‭ ‬Еуропадағы ғылыми жетістіктерді жақсы ... де,‭ ‬өз ... ... ‬халқының мұңын әсіресе,‭ ‬қалың бұқараның жоғын жоқтады.‭ ... ... ... ... өз ... ... ламады,‭ ‬керісінше,‭ ‬ол тәрбилеген еуропалық рух өз елінің қызметшісі ... ... деп ... ... ... ... істер күткен Шоқан бірте-‭ ‬бірте үмітін үзе бастайды.‭ ‬Әсіресе,‭ ‬генерал ... ... ... ол орыс ... отаршылдық озбыр істеріне наразылық білідіріп,‭ ‬қызметтен шығып,‭ ‬ел ішіне кетеді.‭ ‬Н.М.Ядринцев Шоқан туралы естелігінде:‭ ‬бұратана халықтың өкілі өркениет ... ... ... алса да,‭ ... ... ... ырқын ығыстырғанын көзімен көргенде,‭ ‬бір жақты ықпалдың ... ... ‬өз ... ... жөн көрді дейді.‭ ‬Қоғамды ұйымдастырудың жолдары мен әдістерінде Ш.‭ ‬Уалиханов әкімшілік жолмен жасалатын реформаға шешуші мәселе деп қарады.‭ ‬Сондықтан отаршыл ... ... ... рет ... ... та жүрді.‭
Н.Г.‭ ‬Чернышевсуийдің‭ «‬Философиядағы антропологиялық принцип‭» ‬атты ... ... ... ... ... Ст.‭ ... ... қарастыратын еңбегінде автордың реформа мәселелеріне көзқарастарын қолдауы көңіл аударарлық.‭ ‬Уәлиханов соңғысының ... де ... ... ... ... ойын ... отырып,‭ ‬реформада қарастырылған әлеуметтік қауымдастықтың тұрмыстық,‭ ‬ұлттық,‭ ‬текстік,‭ ‬топтық психологиялық және салт-‭ ‬дәстүр ерекшеліктері ... тиіс еді ... ... демократтар реформа мәнін теріске шығармағанымен,‭ ‬алдыңғы қатарға революциялық күрес жолын қойса,‭ ‬Уәлиханов ... ... ... ‬халық бұқарасының өмірін материалды және рухани жағынан жақсарту көзі реформа деп білді.‭ ‬Қоғамдық прогрестің бірінші шарты ағарту мен ғылым,‭ ... ... ... соң ... ... деп ... ‬Уәлиханов жалпы әлеуметтік бақытсыздық себебін жаппай сауатсыздықтан іздеді.‭ «‬Әділетті басшы‭» ‬идеясын жақтады.‭ ... ... ... ... ... ... жеке ... болғанмен,‭ ‬жалпы алғанда ағартушылық позицияны ұстанды.‭ ‬Біріншіи кезекте қалың бұқараның надандығы мен қараңғылығын жою қажет.‭ ‬Олай болмаған ... ... ... ... ... және сот ... ... бұқара түсінбеуі мүмкін.‭ ‬Ал түпкі мақсат-‭ ‬әлеуметтік теңсіздік пен ... ... ... ... ... ... ...
Уәлиханов мәңгілік,‭ ‬шексіздік идеяларын негіздеді,‭ ‬дамытты.‭ ‬Дін түрлерініңи ішінде буддизімді ... ... ... ... бағалады.‭ ‬Жалпы алғанда Уәлиханов дүниетанымы,‭ ‬оныңтшығармашылық мұрасы мен ... іс-‭ ... ... Азия мен ... ... ... жолындағы биік белес болып қалады.‭
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
Алтаев Ж.,‭ ‬Ғарифолла Е.,‭ ‬Тұрсын Ғ.,‭ ‬Байтенова Н.,‭ ... ... мен ... ... ‬Қазақ университеті,‭ ‬2006.‭
Алтай Ж.,‭ ‬Қасабек А.,‭ ‬Мұхамбетәли Қ.,‭ ... ... ... ... ... ... ... Қ.‭ ‬«Философия‭» ‬Алматы:‭ ‬Ақыл кітабы,‭ ‬2001.
‎ ‏4.‎ ... ... ... ... ... ... ... М.,‭ ‬1987.
‎ ‏5.‎ ... Ғ.,‭ ... ... ... ‬Раритет,‭ ‬2004.
‎ ‏6.‎ ... Д.,‭ ... Ұ.‭ ... ‬Алматы:‭ ‬2003.
‎ ‏7.‎ ... ... ... ... ... ... ‬2000.
‎ ‏8.‎ ... Ә.,‭ ... Т.‭ ... ... ‬Алматы:‭ ‬1999.
‎ ‏9.‎ ... ... «‬ ... ... ... ... ‏10.‎ «‏Философия‭» ‬Құр.‭ ‬Т.Ғабитов.,‭ ‬Алматы:‭ ‬Раритет,‭ ‬2003.
... ... ... ... ‬1996.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антик философия. Софистер4 бет
Гегельдің тарих философиясы4 бет
Фридрих Энгельс3 бет
Қазақ философиясының тарихы14 бет
Қазақстан Республикасының Университеттік білім беру жүйесінде тұлғаға этномәдениеттік білім беру мен тәрбие берудің ұлттық моделін құру79 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Ахмет Байтұрсынов дүние танымының қалыптасуы77 бет
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь