Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау жолдары

Кіріспе
Жұмыстың негізгі мазмұны
Сырдария өзенінің алабындағы жалпы климаттық, гидрологиялық және экологиялық сипаттамалары
Сырдария өзені бассеінінің гидротехникалық инфрақұрылымы
Қорытынды
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі
Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, 65 пайдаланылған әдебиеттерден тұрады. Диссертацияның жалпы көлемі компьютерде терілген 86 беттен тұрады.
Тақырыптың өзектілігі: Сырдария өзенінің су шаруашылық мәселелерінің негізгі проблемасы ағын суларының деңгейінің төмендеуі және өзен арнасының су жіберу қабілетінің азаюы. Егер ХХ ғасырдың ортасына дейін табиғи режимде өзен арнасымен гидрологиялық фазаға байланысты 500 м3/с-тан 3500 м3/с су ағыны өткен болса, ал қазіргі таңда 1500 м3/с-тан аспайды, ал кей уақыттарда одан да төмен болып келеді.
Су ағынының төмендеуі және арнаның су жіберу қабілетінің азаюы бірте-бірте табиғи және техногендік процестердің бірқатар фактілерінің нәтижелерінен пайда болды. Сол факторлердің біреуі - Тоқтағұл су қоймасы толық көлемі 19 км3-ден тұратын ең үлкен көпжылдық аумағының қайта реттеліп, жұмыс режимінің өзгерілуіне байланысты. Егер Тоқтағұл су қоймасын күзгі-қысқы мерзімде «иррагациялық» режимде аздап су мөлшері жіберілсе, ал қазіргі кезде ол энергетикалық режимде іске асырылып, бұрынғы 40-50% -ға қарсы жылғы ағынның күзгі және қысқы жіберілудің 60-70%-на дейін көтерілуге әкеліп соқты. Бұл аздаған көбею су тасқынынан сақтанудың басты себебi болып келеді, өйткенi қысқы жоғарыланған тарқау, шағын уақыт кезең ағымында өтедi және бұл кезеңде мұз қату қалыптасып, сең жүре бастайды.
Келешекте өзекті және аймақтың экологиялық сауығуы үшiн маңызды болып негiзiнен Шардара су қоймасынан төмен орналасқан Сырдария өзенiнiң су ресурстарын реттеу және басқару, гидротехникалық түйiндердiң арасындағы өзеннің өткiзгiштiк қабiлетін қалпына келтiруi болып табылады.
Себебі бұл мәселелер қазіргі таңда басты орын алып отыр, өйткенi iс жүзiнде 1-шi САРСАТС және 2-шi САРСАТС бойынша жобалық шешiмдердің тиiмдiлiктерін күшейте алатын өзара келiсiлген және байланыстырылған су ресурстарын басқару режимдерi өңделмеген. Жобаның өңделген шеңберiнде 1-шi САРСАТС жобаласы мен 2-шi САРАСАТС жобасының техникалық - технологиялық шешiмдері бiр жағынан гидротехникалық құрылымдардың көмегімен су ресурстарын басқаруды жақсартуға бағытталған болса да, әр түрлi кезеңдегі сулы және өзен ағын реттеу жағдайында, өзен ағыстын реттеу мәселелерін және арнаның өткiзгiш қабiлетінің жоғарылауын толық шеше алмайды. Өзеннiң төменгi ағысында орын алған соңғы факторлар, жоғарғы жақта орналасқан су қоймаларының энергетикалық режимде жұмыс iстеу жағдайларында жиi пайда болады және Коксарай су реттегішін пайдалануға беру үшін үлкен маңызы бар.
1. «Современное состояние бассейна Аральского моря и задачи регионального сотрудничества» тақырыбында ТОО Уралнаучкнига, e-mail: info@rusnauka.com. Современный научный вестник журналына мақала жариялануға жіберілді.
2. «Арал теңізі бассейнінің қазіргі жағдайы» тақырыбында Ақмешіт гуманитарлық-техникалық институт хабаршысы санды жинағына мақала жариялануға жіберілді.
3. «Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау» тақырыбындағы мақала Водные ресурсы Казахстана журналына жариялануға жіберілді.
        
        ӘӨЖ: 627.142(282.255.2):(262.83)
Қол жазба құқында
ҚАРЛЫХАНОВА ӘЛИЯ ӘДІЛХАНҚЫЗЫ
СЫРДАРИЯ АРНАСЫН РЕТТЕУ ЖӘНЕ СОЛТҮСТІК АРАЛ ТЕҢІЗІН САҚТАУ ЖОЛДАРЫ
6М080500- «Су ... және суды ... ... бойынша
ауылшаруашылық ғылымдарының магистрі академиялық
дәрежесін алу үшін дайындалған
Реферат
Қазақстан Республикасы
Қызылорда, 2013 ... ... Ата ... ... ... Университетінің | ... ... «Су ... және ... ... | ... орындалған. | |
| | ... ... ... | ... | ... Қ.И. ... | |
| | |
| | ... оппоненті: ... | ... | ... ... | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... 2013 ... « » « » ... « »
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде өтеді (Мекен-
жайы: 120014, Қызылорда қаласы, Абай ... 66, ... ... оқу ғимараты, аудитория « »).
Диссертациямен Қорқыт Ата ... ... ... кітапханасында танысуға болады.
Кіріспе
Жұмыстың құрылымы және көлемі:
Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, 65 пайдаланылған
әдебиеттерден ... ... ... ... ... ... 86
беттен тұрады.
Тақырыптың өзектілігі: Сырдария өзенінің су шаруашылық мәселелерінің
негізгі проблемасы ағын суларының деңгейінің төмендеуі және өзен ... ... ... ... Егер ХХ ... ... дейін табиғи режимде
өзен арнасымен гидрологиялық фазаға ... 500 ... 3500 м3/с ... өткен болса, ал қазіргі таңда 1500 м3/с-тан аспайды, ал ... одан да ... ... ... ... төмендеуі және арнаның су ... ... ... ... және ... ... бірқатар фактілерінің
нәтижелерінен пайда болды. Сол факторлердің біреуі - ... су ... ... 19 ... ... ең ... ... аумағының қайта
реттеліп, жұмыс режимінің ... ... Егер ... су қоймасын
күзгі-қысқы мерзімде «иррагациялық» режимде аздап су мөлшері жіберілсе, ал
қазіргі кезде ол энергетикалық режимде іске асырылып, ... 40-50% ... ... ағынның күзгі және қысқы жіберілудің 60-70%-на дейін көтерілуге
әкеліп соқты. Бұл аздаған көбею су тасқынынан ... ... ... келеді, өйткенi қысқы жоғарыланған тарқау, шағын уақыт кезең ағымында
өтедi және бұл кезеңде мұз қату ... сең жүре ... ... және ... ... сауығуы үшiн маңызды
болып негiзiнен Шардара су ... ... ... ... ... ... реттеу және басқару, гидротехникалық түйiндердiң арасындағы
өзеннің өткiзгiштiк ... ... ... ... табылады.
Себебі бұл мәселелер қазіргі таңда басты орын алып отыр, өйткенi iс
жүзiнде 1-шi САРСАТС және 2-шi ... ... ... шешiмдердің
тиiмдiлiктерін күшейте алатын өзара келiсiлген және ... ... ... ... өңделмеген. Жобаның өңделген шеңберiнде 1-шi
САРСАТС жобаласы мен 2-шi САРАСАТС ... ... - ... бiр ... ... ... көмегімен су
ресурстарын басқаруды жақсартуға бағытталған болса да, әр түрлi кезеңдегі
сулы және өзен ағын ... ... өзен ... ... ... ... өткiзгiш қабiлетінің жоғарылауын толық шеше алмайды. Өзеннiң
төменгi ағысында орын алған ... ... ... ... ... ... ... режимде жұмыс iстеу жағдайларында жиi пайда
болады және Коксарай су реттегішін пайдалануға беру үшін ... ... ... ... ... су ... ... басқару, өзен арнасын
реттеу және Кіші Аралға дейiнгі Шардара су ... ... ... су өткізгіштік қабілетін арттыру мәселелері қарастырылып отыр. Арал
теңiзiнiң Қазақстандық бөлiгiмен қоса арнаның ... ... ... ... ... ... және перспективты
инженерлiк-техникалық және табиғатты қорғау шараларының өңделуі қаралады.
Арал теңiзiнiң мәселесi үлкен ... ... ... ... одан әрі ... 1988 жылы теңіз екiге бөлiніп, Үлкен Арал
және Кіші Арал ... ... Берг ... бұл су ... ... буын ... Осы уақыттан бастап оларда көлемі, деңгейі,
минерализациясы, биоценозы және тағы ... ... әр ... ... ... құрастырылды. Және де Үлкен Аралдың деңгейi келесi
себептермен тез ... ... ... Үлкен Аралға деген
Амудария өзенінің ағыны анағұрлым азайды, және де, ... ... таяз ... ... ... су ... ... едәуір үлкен, соның
салдарынан булану бөлігінің ... және әр ... ... ... Бұл ... арасындағы құлама деңгейлерінің нәтижесiнде,
Бергтiң бұрынғы бұғазының астынан судың Үлкен ... ... ... ... Кіші ... ... ... әкелетiн ағыс пайда
болды .
Осыған байланысты ... ... ... бұл су ... көмегiмен екіге бөліп және экологиялық қолайлы белгiде Кіші
Аралдың ... ... ... бар су ... ... ... ... қажеттілігі туындады. Абсолюттiк мәннiң 46 м. дейiн судың
деңгейiнiң ... әр ... ... ... және ең ... ... ... абсолюттiк мәннiң 42 м. абс.
деңгейіндегі белгі қабылданды. Кіші Аралдың экожүйесін ... ... ... ... су ... белгiлерін негіздеу және қабылдау
мүмкін болмады, өйткенi ғылыми көзқарастан мәселенің шешiлуі сондай күрделi
болып ... ... ... ... ғылыми зерттеудi жүргiзуді талап
етедi.
Сондықтан ... ... ... үшiн ... ... және
өзекті мәселе Сырдарияның төменгi ағысындағы гидрологиялық режiмін реттеу
және басқару, гидротехникалық түйiндердiң ... ... ... қалпына келтiруi болып табылады.
Бұдан шығатын қорытынды, жұмыста шұғыл және ... ... су ... мәселелері өзеннiң төменгі ағысы жанында
гидрологиялық режiмді ... ... ... шешуге бағытталған, әр
түрлi сулы жағдайда су ағынын реттеу және ... ... ... ... Кіші Аралға дейiнгі гидротехникалық түйiндердiң арасындағы
арнаның өткiзгiштiк қабiлетін жоғарлататын іс- шаралар ... ... ... ... ... ... ... Арал
теңізін сақтау мәселесін зеттеуге шетел және отандық ғалымдардың көптеген
ғылыми және арнайы еңбектері арналған, соның ... атап ... ... О.Қ., ... М.А., Ибраев Т.Т., Баджанов Б.М., Духовный В.А.,
Тауипбаев С.Т., ... Ж.С., ... П.М., ... С.Р., ... ... Р.И., ... С.Т., Сатенбаев Е.Н., Мусин Ж.А., Аяпбергенов
А.А., Баджанов Б.М., Магай А.А., Бакбергенов Н., Рябцев А.Д., ... ... К., ... М.А., ... М.Ж., ... Ж.Д., ... Потапов М.В., Лелявский Н.С., Ларионова Л.В., Мартинкус ... Н.М., ... ... ... Г.И., ... С.Ш., ... ... М.В., Котляков В.М., Тимощук Л.А., Хачатурьян В.Х.,
Айдаров И.П. және т.б. ... ... ... ... ... бойынша қазіргі күнге дейін белгілі
көлемде ғылыми жетістіктер мен еңбектер жинақталғанымен, ... ... ... ... ... ... атап өтуіміз қажет.
Зерттеу мақсаты. Сырдария өзенінің төменгі ... ... және ... ... зерттеу.
Зерттеулердің негізгі мәселелері. Диссертациялық жұмыстың мақсаты –
Сырдария өзенiнің төменгi ағысындағы су ... ... ... шешу ... әзiрлеу:
- Сырдария өзенінің төменгi ағысының гидрологиялық сипаттамаларын,
Шардара су қоймасынан төмен ... ... ... қызметтің
дамуы бойынша олардың өзгеру дәрежесін зерттеу.
- қазiргi су шарушылық және өзеннiң төменгi ағысындағы ... ... және ... 1-шi және 2-шi ... ... бойынша
өткiзiлетiн су шарушылық шаралардың тиiмдiлігін бағалау ;
- экологиялық және тұрмыстық жағдайларға байланысты су ... су ... ... анықтау;
- Шардара су қоймасынан төмен орналасқан өзен арнасының өткiзгiштiк
қабiлетінің төмендеуінің себебтерін ... ... су ... ... ... ... режiмді
басқару үшiн сутағандарды пайдаланудың интегралдық режимiн қарастыру.
Зерттеулердiң объектісі. ... ... ... болып
табылатындар: Сырдария өзенi, Шардара су қоймасынан Арал теңiзiне дейiн.
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... баяндау,
салыстыру, сараптау, модельдеу, жинақтау, жүйелеу, талдау, ... ... ... ... ... ... ... жасанды су тасқыны мен таяздықтың, экологиялық-тұрмыстық
шаруашылық ... су ... ... ... ... туралы
жаратылыстану-ғылыми ұсыныстарын жетiлдiруде;
- қыс мезгілінде және су ... ... ... ... ағысында
су жинақтайтын сутағандарды пайдаланудың бiрлескен режимiн әзiрлеу;
- өзеннің ұзындығы бойымен судың қысқы ... ... ... ... су ... ... өткізу ұсыныстарын жасау.
Зерттеудің тақырып бойынша апробациялық нәтижелері: Ғылыми жұмыстың
мазмұны мен ... ... ... конференциялар мен
семинарларды талқыланды. Зерттеудің нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... тудырды.
Жұмыстың практикалық мәндiлiгi. Ол көлдер жүйесін, ескі арналарды және
жергілікті ойпаттарды пайдалана отырып және Шардара су ... мен ... ... ... мен ағызудың жаз-қыс мезгіліндегі әртүрлі
режимдері арқыылы өзеннің ... ... су ... ... ... ... қабілетін көтеру болып табылады.
Қорғауға шығарылатын ахуалдар:
- өзеннің гидрологиялық режiмнiң өзгеру жағдайындағы Шардара ... және ... су ... ... ... жеке ат ... Сырдария өзені ағымының, оның табиғи және
жасанды режимдерін ескере отырып, гидрологиялық сипаттамасын ... ... су ... сондай-ақ Көксарай су реттегішінің режимін
бірлескен әрекеттің ... ... ... ... Қорытындылар және ахуалдар
аналитикалық күйде, ... және ... ... ... ... режiммен ұсынылған басқару әдіс-тәсiлдерi және теориялық
зерттеулердi ... ... ... ... алынған.
Жұмыстың жариялануы. Зерттеу нәтижелері бойынша 2 мақала жарияланды.
Жұмыстың сыннан өтуі. «Современное состояние бассейна Аральского моря
и задачи регионального ... ... ТОО ... мақала
жіберілді, e-mail: info@rusnauka.com. Современный научный вестник журналына
«Сырдария арнасын реттеу және ... Арал ... ... тақырыбында
Ақмешіт гуманитарлық-техникалық институт хабаршысы санды жинағына мақала
жариялануға ... ... ... ... ... ... оның көкейкестілігі негізделіп,
зерттеу проблемасы, мақсат-міндеттері, объектісі, пәні анықталған, болжам
ұсынылып, қолданылатын ... мен ... ... ... ... ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық мәнділігі ашылған,
қорғауға ұсынылатын қағидалар, нәтижелердің дәлдігі мен ... ... ... ... ... ... ... климаттық,
гидрологиялық және экологиялық сипаттамалары талданды. Климаттың ... су ... ... үрдісінің тұрақтылығы анықталды. Сонымен қатар
Шардара су қоймасы, Көксарай су ... ... ... ... 1910 ... бақыланатын өзеннің гидрологиялық режиміне
талдау жүргiзілген.
Нарынның бастауынан аяғына дейiн Сырдария өзенінің ұзындығы 3019 ... ... ... ... көлемі 37, 2 км3-ге тең.
Сырдария өзені бассейнінің су ресурстары Нарын, Қарадария, Ферган
алқабы өзендерінің, Шыршық, Ахангаран, ... Арыс ... ... ... ... ... ... Үшқорған станциясы жанында 427
м3/с-ке тең , Кампырават станциясы жармаcындағы ... ... ... ... м3/с, Сырдарияның Ферган алқабынан шығуда - 570 м3/с, Шардара су
қоймасына ... - 720 м3/с, ... ... - 670 м3/с, ... - 490 м3/с.
Өзеннiң науасы энергетикалық iс жүзiнде толық пайдаланылады және (1-
шi сурет) ирригациялық объектiлермен, гидротехникалық ... ... кең ... ... - ... және өзен ... ирригациялық объектiлер
Су бекеттерiнде өзеннiң көлемінің өзгерiсiн жыл сайынғы ... ... және ... ... ... жиi ... ... көптігінің және таяздықтың қайталануы орташа әр 9-11 жылдардан кейiн
болады, ал үздiк ерекше науа - ... 48-50 жыл ... ... және 1969 жылдары жазып қойған). Суы мол жылды алдағы ... ... күту ... ... ауа райы ... Өзеннiң төменгi ағындары ... ... ... бар ... кенет бейнеленген
атмосфералық жауын-шашындардың аздығы, ауаның құрғақтығы тән.
Ең ыстық айдың орташа ... ...... ... ең төмен температурасы –33,4°С.
Ауа температурасының абсолюттік жылдық амплитудасы 78°С. Орташа жылдық
температурасы 9,5 – 12,9°С ... ... ... ... су ... ... ... өтуін, су
шарушылық шаралардың талдану мәселесін шешу, Шардара су қоймасына құйылатын
судың шығынын жедел үлестiру, ... шара ... ... ... көрсетедi.
Осы мақсатта көлемi 3 км3-дi құрайтын, ауданы - 470 км2 ... ... ... ... (2008-2010ж.ж). Жұмыста Шардара су ... ... су ... ... пайдалану режимi дәлелденген. Су
реттегіштің құрылысы кезеңдеп жүзеге асырылды. Басты су тораптың ... ... және су ... каналдарды қосатын, бөгеттiң бiр бөлiгiнiң
тұрғызулуы ... ... ... ... 2009 ... ... кезеңі,
жобалық белгiге дейiн бөгеттiң биiктiгiн жеткiзуге жоспарланған. Құрылыстың
толық аяқталуы 2011 жылға жоспарланған. 2009 жылы бiрiнші ... ... ... 1 км3 ... су реттегішінде тасқын су ... су ... 2010 ... ... ... ... ... пайдалануға
берілді.
Көксарай контрреттегіші Шардара су ... 165 км. ... ең ... ... бұл ... мұз қату ... байқалмайды
және қысқы кезеңде су сирек қатады.
Көксарай контрреттегіші маусымдық типтегі суды жинаушы сыйымдылық
болып ... су көп ... ... ... ... ал жазда – өлі ... ... ... ... ... ... су ... емес
және келесі міндеттерді шешеді:
– қысқы су ... ... ... ... ... қамтамасыз
етеді;
– Сырдария өзенінің төменгі ағысының және Кіші ... ... ... ... әсер етеді;
Шардара су қоймасының және Көксарай су реттегішінің ... ... ... су ... ... ... ... Сырдария өзені бассеінінің гидротехникалық
инфрақұрылымына талдау жасалған.
Сырдария өзенінің төменгі сағасында табиғи ... ... ... ... ... уақытта жаппай өзгерді және ... ... (СЭС ... ... ... су қоймалары және т.б.)
антропогендік әсері нәтижесінде дамыды немесе өшті.
Сырдария өзенінің су режимінің ... ... ... шаруашылық
қажеттілігі үшін жазғы кезеңде судың тапшылығы және көктемгі судың ... ... ... ... ол ... зор материалдық залал келтірді. Бұл
проблемалар бұдан бұрын да табиғи болатын, ал қазір антропогендік шығу тегі
бар.
Өзен бассейнінде ... су ... ... ... ... ... әсіресе, екі стратегиялық ... ... ... (1965 ж.) және ... ... – күрт
төмендеді.
Көктемде су тасығанда су басу және ... ... ... ... тұрақтандыру келесімен байланысты, өзеннің табиғи ағысын реттеу
және су қоймаларынан суды жіберу режимі, бір ... ... ... мен ... проблемаларын алып тастау және екінші жағынан, суарылатын егістік
қажеттілігін қанағаттандыру үшін арнайы ұйымдастырылды.
Осы су қоймаларымен өзен ағысын реттеу шаруашылық ... ... ... ... және өзеннің бүкіл бассейні бойынша суарылатын
жерлердің кең ауқымды бағдарламасын жүргізуге мүмкіндік ... ... ... және су тапшылығы проблемалары қайтадан
туындады және олар ... ... ... (Тоқтоғұл және т.б.)
энергетика режиміне көшуімен ... су ... ... ... және оның құйылуы бөгеттермен,
суландырумен үлкен аудандарына қызмет ... су ... ... ... реттеледi, электр энергиясын өндiредi және экономика
саласындағы сауалдарды қанағаттандырады. Ең ... ... су ... (есептік арыны 140 м), Чарвак (118 м), ... (86,5 м), ... м.), олар ... ... ... ал ең төмен арынды – өзеннің ... ... ... (15,8 м). 1992 ... дейiн жоғарғы су тораптарының
пайдалану режимі ауыл шаруашылығының қажеттiлiгiн ... ... ... ал 1992 ... ... Нарын-Сырдария СЭС-ы каскады
энергетикалық жұмыс режiмiне өттi.
Шардара су қоймасы бұл құламаның ең соңғы ... ... ... өзен маусымдық ағынды реттеуге арналған. Оның негізгі жұмысы -
суландыру, ... ... ... ... ... ... ... өзен бассейнінде су қоймаларының көлемдері, миллиард- м3
|Су ... |Ел ... ... ... |Пайдалы көлем |
|Тоқтағұл |Қырғызстан |Нарын |19,5 |14,0 ... ... ... |5,2 |4,7 ... |Тәжікстан |Сырдария |3,4 |2,5 ... ... ... |1,9 |1,7 ... |Өзбекстан |Шыршик |2,0 |1,6 ... | | |4,0 |1,2 ... | | |36,0 |27,5 ... су ... ... екi кезең айқын ерекшеленедi: қысқы
– су жинау кезеңі және жазғы - ... ... ... ... су ... ... ... орналасқан су тұтынушылардың суға ... ... су ... Арнасайдан реттелмейтiн тасқындарды тастаудың
шектелуi, артынан апаттық жағдайға әкелуі мүмкін жағдай ... ... ... ... ... имараттар өткiзгiштiк қабiлеті жобалықтан
екi есе төмен және 2100-2200 м3/с құрайды, оның iшiнде Сырдарияның арнасына
тасталу мүмкiндігі 1500-1600 м3/с.
Шардара су ... 1965 жылы ... ... ... ... арналған құрылыс және ирригациялық мақсаттан басқа, энергетика,
балық ... және ... ... ... реттеу үшін қызмет етеді.
Қазіргі уақытта Тоқтоғұл су қоймасынан ... су ... ... оның тасқынға қарсы қызметінің маңызы бірінші кезекте.
Шардара су қоймасымен бірге су ресурстарын реттеу мен бөлу өзеннің
төменгі ... ... ... ... ... ... Қызылорда және Қазалы су тораптары, Әйтек және ... су ... ... кіреді.
Соңғы жылдары өзеннің төменгі ағысында САРСАТС (Сырдария арнасын
реттеу Солтүстік Арал теңізін ... ... ... ... ... ... құру және жаңасын салу бойынша іс-
шаралар ... ... ... ... ... (2), антропогендік (3), және
қазіргі заманғы (4) кезеңдердегі, 5- Шардара, Қайраққұм және ... ... ... ... 6- Тоқтоғұл су қоймасын толтыру кезеңі, 7-
су тапшылығы кезеңі.
2 – сурет. Бақылаудың барлық кезеңінде Қазалы ... ... ... ... ... ... өзендерде судың тасуы, бәріне мәлім, судың тасқынымен,
топан сумен және мұзбөгеттер мен мұзбуу ... ... ... ... ... байланысты.Олар төменгі ағыста және өзендер дельтасында
жиі болады, өйткені су тасу мен ... ... ... өзендегі су
көкжиегі қоршаған ортадан биік болады.
Сырдария өзенінде су тасқынының табиғи режимінде су тасқындары әрдайым
болды, бірақ қысқы кезеңде тірі ... ... ... ... және ... ... өйткені өзенде су деңгейінің қыста көтерілуі ... ... бос ... ... болды. Су тасқынына Сырдария өзенінің
биік орналасуының ... де ... ... ол ... ... ... өзен жайылмасы іргелес жазық ... ... ... суы ені 20 км және одан да ... ... қамтуы мүмкін.
Қыста бөгеттер, су ағынын ... ... ... және мұзбуудансу
деңгейінің көтерілуіне себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... бұзылуға бейім.
Сондай-ақ, су тасқынымен күресте ең сенімді құрал (қысқы да, жазғы
да) өзен ... ... ... ... әдіс өз ... ... және Тоқтоғұл су қоймасының ... ... ... Бұл ... ... жетпісінші және сексенінші
жылдары толығымен су ... ... ... ... ... ... ... гидроторабын жұмыстың энергетикалық режиміне
ауыстырудан кейін жыл сайынғы қысқы су тасқындары ... ... ... ... ... ... замануи режимі өзеннің төменгі ағысының
ирригациялық сумен ... ... ... ... өзгертті, өзен ағысының
Сырдария мен Арал теңізіне құйылуын азайтты.
Сырдария өзенінің бассейнінде экологиялық-су шаруашылық ... ... ... 1990 ... дейінгі кезеңде Сырдарияның орташа сулығында экономика
салалары арал теңізін есепке алмай, өз ... ... ... етілді. Су тапшылығы жылдары суармалы егістікке ғана қолдау
көрсетілді, қалған тұтынушылар су ... ... ... ... теңізінің барлық кезең ішінде теріс балансы болды, оның нәтижесінде
қарқынды құрғап тартылу ... ... ... Шардараға судың құйылуы вегетациялық кезеңде қысқы
құйылудың тиісті ұлғаюымен ... 30-35 %-ға ... бұл ... су
ресурстарының үлкен көлемдерін мәжбүр болғандықтан, жыл сайын жіберудің
себебінің бірі болды. ... он ... ... ... таза өзен ... км3 ... суы жіберілді.
3. Жазғы кезеңде суару алқабын қысқартқанда (340 мың га-дан 230 мың ... ... ... ... ... ауыл ... ... етуде белгілі шиеленіс туғызды. Аса ауыр ... ... ... ... соңғы жылдардағы көп ... ... ... ... ... және ... заманғы зерттеулер көрсеткендей,
қысқы кезеңде (қараша-наурыз айлары) Шардара ... ... ... ... ... басуы мен су тасқыны болмайды.
Есептеулер көрсеткендей, қысқы қиыншылықтар қысқы ... ... ... су ... ... реттелуі мүмкін, бірақ бұл
мүмкіндіктер толығымен ... ... су ... ... аса ... ағын ... қысқы су тасқындарының болу мүмкіндігі
артады, оған жол бермеу үшін өзеннің ... ... ... салынды.
Гидрологиялық режим мен арналық ... ... ... ... ... су пайдаланушыларға су беруді жетілдіру,
көлдер жүйесі мен өзен атырауын сумен қамтамасыз ету және елді ... басу ... ... ... ... Бұның өзі Сырдария
өзенінің алабындағы су қорларын ... мен ... ... ... ... мен ... ... болып табылады.
Қысқы кезеңде Шардара су қоймасы біртіндеп толады, Шардара су
қоймасынан ... ... ... ... ... ... Көксарай
контретегішін толтырады, көл жүйелері мен Әйтек гидроторабына дейінгі ескі
арналар өзеннің төменгі учаскесінде шығыс бойынша қауіпсіз ... ... ... мұз қату ... ... ... ... ретінде қарашадан бастап наурыздың ортасына дейін 4,5 айға тең.
Ағыстың ... ... ... жағдайында, осы кезеңде Шардара
су қоймасында 15 км3 дейін және ... ... 8,2 км3 ... ал арна бойынша шығыс 600м3/с (Көксарай реттегішінің ... және ... ... бұл 4,5 ... 6,8-ден 4,6 км3 ағысына
тең. Арыс ө. құйылу (Qср.мн.= 80 м3/с)ескеріліп, шығыстың бір ... ... ... – 60 м3/с, ... – 40 м3/с, ... –180 ... ... наурыздың аяғына дейін мұз ... ... өзен ... көл ... ... ... ... учаскесінде 1,3 км3 дейін және Қызылорда-Әйтекте 2 км3 дейін, мұз
қату ұзақтығының 5 айға дейін созылатынын ... ... ағыс ... ... 5 км3 ... ... қату Шардара су қоймасынан 450-500м3/с су ... ... мұз қату ... ... ... ... Бұл
қысқы кезең ішіндегі орташа шығысқа қарағанда, 100-150 м3/с көп, және де
арынды ағын мен мұз асты ... ... ... ... жүру кезеңінде Қызылорда гидроторабынан төмен учаскелерде шығыс
қауіпсіз мәнге дейін төмендетілуі тиіс, ол су деңгейімен және бөгет ... Осы ... ... ... шығысты 350-400м3/с дейін
төмендету ұсынылады.
Мұз қату ... көл ... 100м3, ал мұз ... ... ... ... ... судың тұрақты шығысын
болжайды.
1987 жылы Арал теңізі Көкарал желісі бойынша екіге бөлінді, ... және Кіші ... ... ... ... су беті ... ... Үлкен теңіз 35-36 м абс. және
құлауын жалғастыруда; Кіші теңіз 42 м абс. және оны ... ... және оның ... бөліктерінің деңгейін 46-50 м абс. ... ... ... ... тағы да үш бөлікке бөлінуі күтілуде: терең сулы ... тар ... ... және ... ... одан да таязсулы, бірақ
Лазарев, Возрождение аралы, Құланды түбегі мен Барсакелмес ... ... ... ... және ... ойпаңдармен солтүстік. Бұдан
әрі қарай басында солтүстік және біртіндеп теңіздің шығыс ... де ... ... ... ... жаңа аумақтары ашылады.
10 жылда теңізді толтырудың бірінші нұсқасының ешқандай нақты
мүмкіндігі жоқ, ал ... ... ... нұсқа, келешекте деңгейлендіруді
және сонымен бірге Үлкен және Кіші ... ... ... бір жолы деп қарастырылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... түрлілігін ішінара қалпына
келтіру және ашылған теңіз түбінің белгілі бір бөлігін ылғалдандыру ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Қазіргі уақытта Амудария мен Сырдария бассейндерінде ауылшаруашылық
өндірісін дұрыс жүргізбеуге байланысты елеулі ... емес ... ... ... 5-7 км3 ... ... емес ... бөлігі осы өзендердің орта белдеуінде табылды және ол суарылатын
егістікке бастапқыда Аш даланың саздық белдеуінің, ... ... ... ... ... Ферғана аңғарындағы қарақалпақ
даласының, Бухар оазисіндегі Қаған төмендігінің және т.б. өте ... (сор) ... ... ... жерлерде мақта өнімі 7-
8 ц/га жоғары емес, яғни ... емес ... ... 4 есе ... ал
суару нормасы жерді шаюға жұмсалатын су шығыстарын есептеумен жоғары.
Екі өзеннің де ... өте ... ... ... алқабы
құрылған, бастапқыда табиғи жағдайлары жаман болған жоқ, кейіннен оларды
дұрыс пайдаланбау салдарынан нашарлады. Бұл ... ... және ... ... қайта құру жүргізіп, тұзды жерлердің бір бөлігін
пайдаланудан алып тастау керек, бұл 30-35 км3 ... ... ... ... ... ... лықсымасы және
каналдарда фильтрленген шығындар салдарынан, олардың көлемі ... ... ... ... 9 км3, ... ... 2 км3 жуық, бедер
төмендігінде біршама жасанды көлдер пайда болды.
Барлық аймақ бойынша ... ... 30-50 % ... жоғары.
Әр жылдардағы аэроғарыштық түсірілімдер және су шаруашылығы
қызметінің талдауы ... ... ... емес ... және ... мөлшерін көрсетеді, мамандардың есептеуінше, жылына 40
км3 дейін жетеді [57]. Осының бәрі су ... жабу үшін ... ... қажетті мөлшері бар екенін сенімді дәлелдейді, ал теңіз
бүгінде соған мұқтаж.
Сондықтан, теңіз ... ... және оны ... реттеудің
ұсынылған жолы теңіз акваториясында экологиялық жай-күйдің нақты зерттеуіне
негізделген, теңіз бен қоршаған ... ... ... және ... аймақта ішкі су резервтерін ұтымды пайдалануға негізделген.
Кіші Аралда инженерлік тұрғыдан Кіші Аралды ғана ... ... ... ... ... ... жаңа және ... шешім қабылданды, Ол өзіне
Қазақстан Республикасы Үкіметінің бастамашылығымен, Кіші ... ... ... ... жаңа ... ... Үлкен теңіздің тиісті
белгісіне қарағанда, Кіші Арал түбі бедерінің белгісі айтарлықтай жоғары,
бұл соңғыға ... ... ... ... Бұл жағдай жуыр арада
Сарышығанақ, Бутаков және ... ... ... және ... орталық бөлігінің деградациясына және оның жоғалуына әкелуші еді.
САТ бөгенінің сындарлы шешімі Кіші Аралда 42м абс. ... ... ... ... туындайды, ол жабушы жер бөгенінің және үстіңгі ... ... ... іске ... САТ ... су ...... 5,50 м, тоғыз тесігі бар, кең шоңғалды су ағар. ... ... м. ... ... ... ... 44,50 м. белгіде тұр. НПУ
белгісі 42,00 м, тең, ал Кіші ... ... ... шандорлық
аражабындар арқылы 43,50 м белгісінде тұруы мүмкін. Деңгейді шандорлармен
реттеу ... ... ... ... ... Үлкен Аралға тұздармен аз
қаныққан беткейлі су қабатынан су тасталады. Осы құрылыстың ... ... ... ... ... бұл 2007 жылы Кіші ... балық қорының
елеулі шығынына және түбінің су лықсымасына әкелді. САТ бөгенінің барлық
кешенінің техникалық ... ... үшін Кіші ... ... ... ... бүкіл акваториясы бойынша біркелкі
болғандай, түбінің су ... ... ... ... ... ... Берг ... бөгенмен жабу көмегімен кіші ... ... ... ... бөлінуі жағдайында қазіргі кезде оң
нәтиже беруде.
Біріншіден, 42 м абс. ... Кіші ... ... ... ... ... ... акваториясында балық шаруашылығын дамыту үшін
жағдай жасау қайтарылды.
Екіншіден, теңіздің орталық ... ... ... ... ол өзен ... мен ... ... арасында өтуде.
Жалпы, Берг бұғасын бөгенмен жабу келешекте келесі нәтиже береді:
– бұрынғы көрсеткіштерді ішінара ... ... ... үшін ... ең алдымен, бұл биоттар және оның сулы-тұздық режимі;
– ашылған теңіз түбін ішінара сумен жабу ... ... ... атмосфераға тозаңдық-тұзды шығарылымды азайтады.
Кіші Аралды қалпына келтірудің әрі ... ... Кіші ... деңгейін
каскадтық реттеу қарастырылған, яғни ... ... ... ... ... 50м жуық белгіге жеткізу және теңіздің елеулі
бөлігіндегі ... ... үшін ... ... ... ... Сол үшін Сарышығанақ шығанағы жер бөгенімен жабылады, бұл оны
гравиметриялық әдіспен тармадтуға мүмкіндік ... [64-65]. ... ... ... ... ... су лықсымасы арқылы іске асырылады, ол
өте үлкен тұзбен қаныққан су қабаттарын теңіздің Орталық ... ... ... Кіші Арал ... ... ... тиімділігін
зерттеуді су шаруашылығының ҒЗИ (Тараз қ.) ... ... «Су және су ... институтының ғалымдарымен бірлесіп
жүргізеді. Бағдарламада Сарышығанақ шығанағын гравиметриялық әдіспен
қабаттату ... ... ... және ... ... үшін оның деңгейін негіздеу көзделген. Осы зерттеулер шеңберінде
қайтадан жасалған су ... ... ... ... ... ... ... бірнеше нұсқасы ұсынылған.
Шығанақтың деңгейлік режимін қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... ... канал түбінің белгісі 50,0 м.абс, ағынның
каналдағы 2,0-2,5 м.тереңдігінде ... 52 м абс. ... ... ... ету ... ... булануға жұмсалған шығындарды және Арал қ. өнеркәсіптік және
коммуналдық-тұрмыстық мұқтажын ескеріп, аталған белгіде ... ... су ... ... ету ... ... ... ылди судың біркелкі қозғалысын құру ... ... ... ... кемінде і = 0,00005 болуы тиіс.
Осы талаптарды ескерумен, 1 нұсқа бойынша канал ... ... ... ... ... ... суды алумен және аталған
жобаланған бөгеннің жанындағы Сарышығанақ шығанағына құйылумен, ... ... ... су ... ... ... ... енгізілді.
Каналдың ұзындығы шамамен 60 км, оның жартысынан көбі бұрынығ ... ... Өзен ... ... ... жерінде 47,4 м, болжамды
сағаның белгісі 45 ... ... ... ... 50 м. ... ... алу ... г/т-нан, ондағы ғимараттың белгісі 47,50 м, таңдалған
трасса каналы мүмкін ... 2 ... ... суды алу ... Ақлақ және Райым су тораптары
арасында қарастырылған. Бұл ... ... ... ... 75 ... ... ... болуы мүмкін, тығыздалған грунт бойынша
төселгенде, онымен 90 жылдары құрылысшылар кезікті және ... ... ... ... тоспасында суды алу орнын таңдаса, өзен түбінің
белгісі 51 м., жергілікті жердің ... ... су ... ... ... 1 және 3 ... ... 3 нұсқаның екі сызбасы бар.
– 3 б сызбасы ... ... суды ... ... ... жағынан басқа өзендермен байланысты және Райым г/т ... ... ... белгісі 54 м. Осы ... ... ... 70к м. және ... шегінде ылдиды қамтамасыз
етеді.
3 а сызбасы 3б. сызбасындағыдай, Райым г/т-нан суды алуды қарастырады,
бірақ ... ... ... және ... ... ... көлін батыстан айналып, әрі қарай канал трассасымен, 2 нұсқадан
шығысқа қарай. Осы жағдайда канал ... 80 км, бұл ... ... ... ... ... ... құрылысының бұл нұсқасы да
аталған көлдер жүйесін айналумен күрделі инженерлік қамтамасыз ... ... г/т ... ... ... ... жағдайында, ол САРСАТС
жобасының келесі ... ... ... ... ... 58 м ... 52 м абс. ... Сарышығанақ су деңгейінде командалау
қамтамасыз ... және Арал қ. кеме жүзу ... ... ... ... тағы да ... трассасының 4 нұсқасы бар, ол ТЭО да ... ол ... ... ... бір ... оңтайлы нұсқасы
ретінде қарастырылуда. Бұл су алымы Қазалы су торабынан және жұмыс істеп
тұрған ... ... ... ... және Қамыстыбас көліне дейін су
–батпақ жерінің ... ... ... ... Одан әрі қарай трасса
шығыстан айналып өтіп, онымен қосылмай, 3 б ... ... ... Бұл
жағдайда канал ұзындығы 150 км дейін ... ... ... ... ылдиы
оның бүкіл бойымен 0,00001....0,00009 шегінде Қазалы г/т жанында 65м ... ... ... ... ... ... ... болады, аз сулы жылдары Қамыстыбас
көлін қажетті мөлшерде және тиісті ... ... ... ... ... ... бағдарламасы бойынша 2007 ж. ғарыш
түсірілімдерін талдау негізінде алынды және ... ... ТЭО ... ... Бұдан кейін канал трассасының түпкілікті ... ... ... ... ... ... сүйеніп, мүмкін,
канал трассасының божаулы белдеуінде қосымша гидрологиялық ізденістермен
негізделуі тиіс.
Қорытынды:
1. Сырдария ... ... ... ... ... арқылы
қыстық режiмнiң тасқындармен, арна процестерімен, ерекшелiктерi, сең жүруде
мұзқұрсаулардың пайда ... ... ... ... ... су ... ... яғни қыста су ағынының көбеюі және жаз ... ... ... су ... ... Бұл суармалы жерлердiң
аудандарының қысқаруына, ... ... ... ... мал
шаруашылығының дамуына және қоршаған ортаның экологиялық көрсеткiштерiн
нашарлауына әкеліп соқтырады.
2. Шардара су ... ... ... ... процестер «еркін
ирелеңдеу» түрінде өтеді. Иреңдердің кей кезде «бармақшалық» сипаты бар,
бұл өте аз ... ... бар және түп ... құрамы ұсақ өзен
учаскелеріне тән, сондай-ақ, бармақ ... ирең ... ... ... растайды: әрі қарай мойнақтан өту басталады. Бұл бір мезгілде
өзеннің ... мен ... ... ... ... ... өзен ... арнасынан басқа жаққа алыс кетуге тырысады.
3. Қызылорда қ. шекарасында жағалау түріндегі жаңа ... ... ... ... өзен 120 м. ... ... қосымша
ұзындығы 60 м.бетондық пирс салынған, ол ағынға қосымша кедергі ... ... ... ... ... Бұл ... су ... салынып, жастар паркі бар қалалық жағалаудың сәулеттік элементі
ретінде қаралды. Бұл ретте, қатаң тәртіппен жоба және ... ... ... ... ... қарама-қарсы жағалауында орналасқан,
өздігінен ... ... оның бас жағы ... ... яғни ... ... жылдамдық «қысылған қимада» орташадан
жоғары болғанда және оң жағалаудағы су деңгейі күрт төмендейді.
Қызылорда-Әйтек өзені учаскесінде арнаның өткізу ... ... ... шығыстардың кедергісіз өтуіне мүмкіндік ... ... сең жүру ... ... Күн күрт жылынғанда, ... ... ... жиі ... пирс, автожол көпірі
аумағында, бұрынғы ЦКЗ және Александровск кенті жанында су ... ... ... ... мұзбөгеттер болуы мүмкін.
4. Сарышығанақ шығанағын толтыру үшін 52м БС ... ... ... Шардара су қоймасын және Көксарай су реттегішін
бірлесіп басқарғанда, су ресурстары ... ... су ... 50м абс. ... ... ... теңізінің Қазақстандық бөлігінің ... ... ... ... және жоба ... ... ... режим жасайды,
Арал қ. рекреациялық белдеуінде даму мүмкіндігі пайда болады.
Кіші Арал мен Үлкен теңіздің ... ... су ... ... ұсынылды, бұл су ресурстарының шектелген мөлшерімен өте
қолайлы сулы-тұздық режим жасайды.
Қойылған мәселелердің ... ... ... ... ... мақсаттар теориялық, эксперементалды,табиғи ... ... ... ... өзенінің су өткізгіштік қабілетінің
артуы зерттеу нәтежиесіне ... ... ... және ... ... пайдаланудағы бастапқы
мәлiметтер. Зерттеу нәтижелері трансшекаралық өзендерді интегралды, ... ... ... ... ... техника-экономикалық тұрғыдан бағалау. Зерттеу
нәтижелерінің техника-экономикалық бағалауын енгiзудiң тиiмдiлiгiн ... 2-ші ... ... және т.б ... ... ... ... салыстырмалы жұмыс iстеудiң деңгейін
техникалық-экономикалық бағалау. Гидрологиялық режим және арнаның ... ... ... ... ... ... су
қоймасынан төмен орналасқан Сырдария өзенінің су ресурстарын тиімді, әрі
қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етеді.
Диссертация ... ... ... ... ... ... ... бассейна Аральского моря и ... ... ... ТОО ... ... ... научный вестник журналына мақала
жариялануға жіберілді.
2. «Арал ... ... ... жағдайы» тақырыбында Ақмешіт
гуманитарлық-техникалық институт ... ... ... ... жіберілді.
3. «Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау»
тақырыбындағы мақала Водные ... ... ... ... Алия ... русла реки Сырдарьи и пути сохранения Северно-Аральского
моря.
Объект исследований. Объектами натурных исследований являлись: река
Сырдарьи от ... ... до ... ... и ... исследований. Объектами натурных исследований
являлись: река ... от ... ... до ... моря.
Цель и задачи исследований. Цель диссертационной работы – ... ... в ... течении реки Сырдарьи с решением
следующих задач :
- изучить гидрологические характеристики ... ... ... ... их ... ниже Шардаринского водохранилища по мере
развития хозяйственной деятельности в регионе;
- ... и ... ... водохозяйственную и
экологическую ... в ... ... реки и ... ... ... ... по проектам РРССАМ 1 и 2;
- установить причинно-следственные связи наводнений и маловодья,
дефицита воды для ... ... ... ... снижения пропускной способности русла реки ниже
Шардаринского водохранилища;
- обосновать интегрированный ... ... ... ... ... для управления гидрологическим режимом.
Практическая значимость работы заключается в разработке методики и
приемов повышения пропускной способности ... на ... ... ... и ... ... ... и Коксарайского
контррегулятора, которые позволяют ... ... ... ... в ... усиления антропогенной нагрузки и
изменения гидрологическго режима, снизить степень ... ... ... и ... выносимые на защиту:
- режим работы Шардаринского водохранилища и ... в ... ... ... ... реки.
Личный вклад автора заключается в ... ... ... реки Сырдарья с учетом естественного и антропогенного
ее режимов, и обосновании режимов совместного ... ... и ... ... ... «Общие гидрографические и гидрологические характеристики
бассейна реки Сырдарья» ... ... ... и ... характеристики реки и анализируется
гидрологический режим ... ... с 1910 ... ... ... ... в ... реки» дается
оценка хозяйственным и экологическим состоянием ... реки ... ... ... ... ... воды в летний период ... в ... ... ... ... «Мероприятия по увеличению пропускной способности реки
сохранению моря» рассмотрены гидрологические ... и ... ... процессами реки. Предложено каскадное регулирование уровней воды
в ... ... и ... ... ... ... что ... более
благоприятный водно-солевой режим с ограниченным объемом водных ресурсов.
SUMMARY
Karlyhanova Aliya ... Darya Control and ways to preserve the North Aral ... object of ... The objects of field studies were: the ... river ... from the ... to the Aral ... and methods. The objects of field studies were: the ... river ... from the ... to the Aral ... purpose and ... of research. The aim of the thesis - the
development of water ... in the lower reaches of the Syr Darya ... the ... tasks:
- To study the hydrological characteristics of the lower reaches of
the Syr Darya, the degree of change Shardarinskiy lower reservoir with ... of economic ... in the ... To analyze and ... the modern water management and
environmental situation in the lower reaches of the river and to assess ... of water ... ... for projects RRSSAM 1 and 2;
- To establish a cause and effect relationship of floods and water
shortages, water scarcity for ... and economic ... To ... the reasons for reducing the capacity of the river bed
below Shardarinskiy reservoir;
- Justify the use of an integrated regime of ... ... ... to control the hydrological regime.
The practical significance of the work is to develop ... ... of ... channel capacity on the basis of the ... of filling and drawdown of the ... and ... Koksaray
that improve water management and the environment in the face of ... ... and changes ... mode, reduce ... of ... in the winter ... and ... provisions for the defense:
- Operation of the reservoir and Shardarinskiy Koksaray in a changing
hydrological regime of the ... personal ... of the author is a ... ... ... of the Syr Darya, taking into account natural
and anthropogenic its modes, and modes of ... the joint ... ... and Koksaray.
In the "General hydrographic and hydrological characteristics of ... Darya Basin" ... the general ... ... and ... of the river and analyzes the hydrological regime of ... observed since ... the section ... and Water ... in the ... of the river," assesses the economic and ... state of the
lower reaches of the Syr Darya River. Proposed solutions to the problems of
water scarcity in summer and flooding during the spring ... the "Actions to increase the capacity of the river ... ... sea" are ... hydrological regimes and how to manage the river
channel processes. Proposed cascade control water levels in the Small ... the ... part of the great sea, which would create a ... ... regime with limited water ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биология пәні бойынша есеп шығарудың жолдары59 бет
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Атыс қаруы құрылысы оны пайдалану күту және сақтау6 бет
1926 – 1927 ж.ж. Қытайдың ұлттық- революциялық армиясының Солтүстік жорығы4 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
Антикалық жерорта теңізінің медецинасы20 бет
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь