1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы

Кіріспе
Қозғалыстың басталуы және сол кездегі қазақтардың жағдайы


Негізгі бөлім
1. 1905.1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы.
2. Азаттық туралы идеологияның қалыптасуы және “Қазақ” газеті.
1. Уақытша үкімет қызметіндегі қазақ зиялылары.
2. «Алаш» партиясы мен Алашорда үкіметінің құрылуы.


Қорытынды
Көтерілістерге қарамастан Қазақстан Ресей империясының капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы-отарлық өлкесі болды. Қазақ халқының басым көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің отарлау саясатының қасіретін, екінші жағынан, ауылда бай-шонжарлардың езгісінің ауыртпалығын көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына Ресей алпауыттарымен қатар шетелдік капитал да қол сұға бастады.
Патша үкіметі қазақ халқының ата қонысын мемлекет меншігі деп жариялап, шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-қазақ әскерлерін орналастыру және басқа да оарлаудан туындайтын мақсаттар үшін тартып алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға созылған жылдарында ресейлік отарлаушылыр Қазақстанның 45 млн десятинаға жуық жерін, басқаша айтқанда ең құнарлы 16 проценттей бөлігіне иелік етті. 1917 жылғы екі революция қарсағында бұл жерлерге келіп орнын тепкен ресейлік қоныстанушылар сол кездегі Қазақстанды мекендегендердің 23,1 процентін құрды.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының айтарлықтай бөлігіне иелік етіп қана қойған жоқ, олар қазақтарды рухани жағынан да отарлады: халықты тілінен, дінінен, ділінен біртіндеп айыру бағытында қатігездікпен ойластырылаған шараларды жүзеге асырды.
Бұл жөнінде Міржақып Дулатов 1907 жылы жазылған «Қазағым менің, елім менің» атты мақаласында былай деп ашына жазған еді: «...Ең алдымен қазақ халқы – Ресейге тәуелді халық ... Оның ешқандай құқығының жоқтығы ыза мен кек тудырады. Халықтан жиналатын салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті көп емес нәрселерге жұмсалады... Өздеріңіз көз жазбай байқап отырғандай.... чиновниктер, урядниктер кедей қазақтарды ұрып-соғып, малдарын тартып, ойына не келсе соны істеді...
Енді чиновниктер біздің дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан әдет-ғұрыптарымызға , біздің моллаларға ғана тиісті неке мәселелеріне араласа бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды... »
1. Алаш-Орда: сборник документов. Алматы , 1992
2. Қазақстан тарихы. Очерк. Алматы, 1994
3. «Алаш қозғалысы» М.Қойгелдиев Алматы, «Санат», 1995
4. «Алаш һәм Алашорда» К.Нұрпейісов Алматы «Ататек», 1995
5. Тарих зердесі М.Қозыбаев Алматы, 1998
6. «Арыстары Алаштың» С.Өзбекұлы Алматы «Жетіжарғы», 1998
7. Қазақстан тарихы. 5-томдық. 3 т. Алматы, 2000
8. Қазақстан тарихы. Ч.Мусин Алматы, 2000
9. Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы Алматы «Қазақ университеті» 2005
10. Қазақ КСР тарихы. 3-5 томдар
        
        Жоспар:
Кіріспе
Қозғалыстың басталуы және сол ... ... ... ... жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы.
2. Азаттық туралы идеологияның ... және ... ... ... ... қызметіндегі қазақ зиялылары.
2. «Алаш» партиясы мен Алашорда үкіметінің құрылуы.
Қорытынды
Кіріспе
Көтерілістерге ... ... ... ... ... ... қатынастар үстем болған аграрлы-отарлық өлкесі болды.
Қазақ халқының ... ... бір ... ... ... ... ... екінші жағынан, ауылда бай-шонжарлардың езгісінің
ауыртпалығын көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер ... ... ... ... ... да қол сұға ... үкіметі қазақ халқының ата қонысын мемлекет меншігі деп ... ... пен ... егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-қазақ
әскерлерін орналастыру және басқа да ... ... ... ... алып ... ... өзіне алу саясатының екі ғасырға созылған
жылдарында ... ... ... 45 млн ... ... ... ... ең құнарлы 16 проценттей бөлігіне иелік етті. 1917
жылғы екі революция қарсағында бұл ... ... ... ... ... сол ... ... мекендегендердің 23,1 процентін
құрды.
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының айтарлықтай
бөлігіне ... етіп қана ... жоқ, олар ... ... ... ... ... тілінен, дінінен, ділінен біртіндеп ... ... ... ... жүзеге асырды.
Бұл жөнінде Міржақып Дулатов 1907 жылы жазылған «Қазағым ... ... атты ... ... деп ... ... еді: ... алдымен қазақ
халқы – Ресейге тәуелді халық ... Оның ешқандай ... ... ыза ... ... ... жиналатын салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті
көп емес нәрселерге жұмсалады... Өздеріңіз көз жазбай ... ... ... ... ... ұрып-соғып, малдарын тартып, ойына
не келсе соны істеді...
Енді чиновниктер біздің дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан әдет-
ғұрыптарымызға , ... ... ғана ... неке мәселелеріне араласа
бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды... »
Өлке өндірісі нашар ... оның ... ... үкіметі мен орыс
буржуазиясының отарлық саясаты және ... ... ... қатынастардың үстем болуы күшті кедергі жасады.
Қазақстанның қисапсыз табиғи байлықтары өте баяу игерілді. ... ... ауыл ... оның ішінде мал шаруашылғының
өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар еді. Мұнымен қатар өлкеде ... ... ... ... мен түсті металл рудаларын өндіретін
кәсіпорындары болды.
Бұл ... ... ... өте ауыр жағдайда өмір сүріп, еңбек
етті. Олар 12-14 сағаттық жұмыс күні үшін өлмесі күн-көріске жетер-жетпес
ақы алды. Әсіресе, ... ... ... жоқ ... ... ... аса қиын болды. Патша үкіметінің отарлық саясатының нәтижесінде
қазақ өлкесі ... ... көзі мен ... ... ... жылдың қарсаңындағы Қазақстан Ресей империясының оңтүстік
шығысындағы аса ірі ... ... ... Оның ... ... мал ... еді.
Патша үкіметі қазақ халқы мекендеген жерді мемлекеттің ... ... ... алқаптарды қоныс аудару қорына, қазақ ... ... ... ... жеке ... ... ... алып
отырды. Қазақ ауылын басқаратын төменгі әкімшілік аппарат, болыстар мен
старшындар патша үкіметінің ... ... ... біте ... бай-феодалдар өкілдерінің қолында болды. Олардың басым ... ... ... ... ... ... өздерінің
тарапынан шаруаларды езіп-жаншыды. Кедейленген қазақ шаруаларының белігілі
тобы аса ауыр шарттармен кулактар мен бай-феодалдардан жерді арендаға алуға
мәжбүр ... ... ... ... мен маусымдап еңбек ететін
жұмысшылардың саны өсті. Отырықшы және жартылай отырықшы өмір ... ... ... ... ... ... да ... бастады. Мұны
қазақ шаруаларының қолындағы егіндік көлеміндегі өсуі ... ... жылы ... ... қазақ шаруаларының меншігіндегі егіндіктің
көлемі 57600 десятинаға тең болса, 1916 жылы бұл ... жүз он бір ... ал 1917 жылы жүз он ... мың ... жүз елу сегіз десятинаға
жетті.
1917 ж. қарсаңындағы қазақ аулы осы ... ... ХХ ғ. ... ... ... ... украин қоңыстанушыларының селоларымен күрделі
этникалық және ... ... ... ... қатынас жасады,
1917 жылға дейін Қазақстанд негізінен Орталық Россиядан, Еділ ... ... ... ... тепкен 1,5 миллионға жуық орыс, украин шаруалары
өмір сүріп, егін шаруашылығымен айналысты.
Қазақстанға көшіп келген ... ... ... шаруалары мен қазақ
еңбекшілері арасында шаруашылық және мәдени ... ... ... ... ... ... ... егіншілік кәсібінің сырларын
үйренсе, қазақтар олармен өздерінің мал өсірудегі ғамырлар бойы жинақтаған
бай тәжірибесімен бөлісті.
Қазақ еңбекшілерінің 1916 ... ... ... 1917 ... ... ... ... революцияға ұштасты.
1917 ж. ақпанның 27-сінде басталған Петроградтың солдаттары мен
жұмысшыларының стихиялық көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... елдегі, оның ішінде Қазақстандағы
қоғамдық-саяси жағдайды түбірімен өзгертті. 300 жылдан астам Россияны билеп
келген Романовтар әулетінің және осы ... ... ... ... жылы ... ... ресми түрде тарих сахынасынан кетуі ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндіктер
туғызады. Петроградтағы ақпан төңкерісінің жеңісі, Уақытша ... мен ... ... ... ... ... Қазақстанға
наурыз айының 2-3 күндері жетті. Уақытша үкімет пен ... ... ... ... ... үшін ... болуына байланысты елдің орталығында
іс жүзінде қосүкітеметтілік орын ... ... ... ... кең ... ... ХХ ... алғашқы жылдарынан бастап елде орын алған
үздіксіз саяси дағдарыстардың нәтижесінде құлады. ... ... ... жүйенің жоғары сатысы – республикалық құрылысқа көшуге жағдай
туғызып қана қойған жоқ, сонымен ... ... ... күш-қуатын әлсіретуге
де мүмкіндіктер берді. Осының нәтижесінде ұлттың өзін-өзі билеу ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуын
жеделдетуге мүмкіндіктер туды. Уақытша үкімет іс жүзінде қазақ халқының
1916 жылы ... ... ... ... ... ... ... тоқтатылды, көтеріліске белсенді түрде
қатынасқандарға кешірім жарияланды. Алайда бір ... 1916 ... ... ... ... мемлекеттік құрылымдармен
бірге болғандарға да кешірім жасалды. Ақпан революциясы қоғамда азаматтық
келісім ... ... ... Бұл қоғамның барлық дерлік әлуметтік
топтарының мүдделеріне сай келетін еді. Ақпан революциясы ... ... ... елде кең ... ... бостандықтар мен бүкіл қоғамдық
өмірдің демократияландырылуы болды. Алайда ... ... ... ... ... мәселелерін шеше алған жоқ. Мәселен, революциясы
соғыс туралы мәселені ... жоқ, ... оны шешу үшін ... ... ... ... де өз шешімін таппады, алайда Ақпан революциясы
дворяндардың басты тірегі болған ... ... ... ... ... ... ауыл тұрғындарының қолындағы жерлерді
алуды ... ... ... ... ХIХ ... соңы мен ХХ ... патша үкіметі тартып алған жерлер заңды иелеріне қайтарылмады.
Ақпан революциясының жеңісінің нәтижесінде ... қара ... ... ата жұртына, отбасына қайтуға мүмкіндіктер алды, бірақ
келешекте ауыл тұрғындары мен орталық өкіметтің жаңа ... ... ... ... жоқ. ... революциясы монархияны құлатқанымен жер-
жердегі ескі басқару аппараттарын түбегейлі жоя ... жоқ. Ол ... тек қана ... ... облыстық комиссарлар келді, ал
уезд бастықтарын уездік комиссарлар алмастырды. Басқа ... ... ... ... ... туралы мәселені күн тәртібіне қойғанымен
оны бірден және ... шеше ... ... өкімет органдарын құру үшін күрес айтарлықтай күрделі болды ... ... ... ... революцияның Қазақстан үшін де тарихи
кезең ... ... ... ... Ә.Бөкейханов дәл атап
көрсеткендей, «Бүкіл дала саясат ... ... ... үшін ... ... ... ... тарих ғылымында 1905-1907 ... ... ... ... ... тигізген ықпалын
талдауда объективті ғылыми әдіс емес, белгілі бір саяси мүдделерді көздеу,
тарихи ... сол ... ... және ... ... ... , осы бағытта жазылған кеңестік ... ... ... ... ... ... ... бірінші халықтық революцияның құрамдас бөлігі» болды, екіншіден,
бүкіл империя көлеміндегідей «мұнда да бұл ... ... ... ... орыс пролетариатты» еді және, үшіншіден,
«революциялық қозғалыстың даму ... ... ... ... және ... ... ... интернационалдық
ынтымақтастығы нығайды».
1905-1907 жылдардағы революцияға байланысты осындай тұжырымдаманы тарих
ғылымына енгізушілердің алдыңғы сапында С.Брайнин мен ... ... ... ... ... тұрды. Олар: “Қазақ бұқарасының ұлттық-
революциялық қозғалысы ... ... ... өте ... ... 1905 ... ... ықпалында болды, большевиктер
партиясы басұарған жұмысшы қозғалысының аясында қалыптасып, ... ... әлі ... ... ... ... арқылы бұқараға жетіп, оны
революцияландырған болатын”, - деп жазды.
Г.Сафаров 1905 жылы ... ... ... таптық
қозғалысқа ешқандай да негіздің болмағандығын» баса айтып, оның есесіне
татар және ... ... ... ... даму алғандығына көңіл аударды.
ХХ ғасыр басындағы қазақ интеллигенциясының үлкен бқлігін гимназия мен
прогимназиялардың, медициналық училищелер мен ... ... ... түректері құрды.Олар дәрігерлік, фельдшерлік,
мұғалімдік кәсіпте, байланыс және ... ... ... пен журнал
редакцияларында, баспаханаларда, переселен және ... ... ... ... ... ... ... профессор
В.К.Григорьевтің есебі бойынша, бұл топтағы ұлттық ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Елдос Омаров,
Мырғазы Есболов, Телжан Шонанов, Мағжан Жұмабаев, ... ... ... Омар ... ... ... ... және бас белгілі көптеген қайраткерлер болды. 1916 жылы 21-28 мамыр
аралығында болып ... 29 ... ... ... өкілдерінің І съезі
біріккен дворяндар қоғамының кеңісін құрып құрамына Мемлекеттік ... ... ... ... ... бұл орынның міндетін
мемлекеттік саясатқа ықпал ету, сондай-ақ “Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан білдіріп”
отыру тұжырымдады. 1905 жылғы 6 тамыздағы Мемлекеттік дума ... ... ... ... де ... ... құқығын берді. 1905 жылдың соңына
қарай қазақ интеллигенциясы 1-ші Мемлекеттік Думаға ... ... қызу ... та кетті. 1905 жылдың соңына қарай Орал қаласында
партиясын” құру туралы шешім қабылдады. Оралда шығып ... ... ... ... ... ... ... Комитетінің құрамын жариялады. ... ... ... И.Тоқамбердиев, Х.Досмұхаммедиев,
Н.Айтмұхамедов, М.Мұқанов, Т.Рахымбердиев және И.Дүйсенбин еді. 1916 ... ... ... ... ... ... ... қазақ
сайлаушыларының 150 ден астам адам қатысқан жиналысы болып өтеді. Жиналыста
Павлодар уезі ... ... ... ... ... төрағалық
жасайды. Жиналыста қаралған мәселелерге байланысты жергілікті газет: “...
әңгімені ... ... ол ... “Народная свобода” партиясының
программасымен таныстырып, отырғандар оған ... ... ... – деп ... ... жарыссөзде аталған партия туралы Шәкәрім
Құдайбердиев және басқалардың сөйлегендігін айтады.
Қазақ интеллигенттерінің 1905-1906 жылдары саяси партия құрып ... ... ... Оның ... екі ... бар еді.Біріншіден, қазақ
қоғамында жалпыұлттық негізде саяси партияның құрылуына қажет алғы шарттар
әлі пісіп ... ... ... ұлы ... ... ... ... партисясының басшылығы үшін Қазақстан сияқты аймақта
ұлттық еркіндік пен теңдікті ... ... ... ... ... ... тиімді емес-тін. «Семипалатинский листок» газетінің ... ... ... ... ... айтысқа қызу араласып,
«экономикалық материализм ... ... бар ... ... қорғады.
Думаға депуттар сайлау барысында әкімшілік орындары саяси бағыты мен іс-
әрекеті ұнамаған депутаттыққа кандидаттарды өткізбеуге күш салды.
Сонымен, бірінші мемлекеттік дума ... ... ... ... ... қатынасты. Олар: Орал облысынан Алпысбай Қалменев, Торғай облысынан-
Ахмет Бірімжанов және Семей облысынан ... ... ... ... де ... ... мамандар, яғни алдыңғы екеуі заңгер, соңғысы орманшы-
ғалым еді.
Екінші Дума депутаттарының құрамы жағынан да және күн ... ... ... ... да ... ... гөрі ... болып
шыққан еді. Пікір тартысын тудырған негізгі мәселелердің бірі аграрлық ... ... ... ... Екінші Думаның екінші сессиясы ... ... ... ... ... ... ... жерге
орналастыру ісі бойынша бас басқарушыға депутаттық сұрау тапсырып, ... ... ... ... ... «Байырғы тұрғындардың құқығы
мен мүддесі» ескерусіз қалғандыіы айтылып, үкіметтің даярлықсыз ... ... ... ... кең ... ... ... депутаттары қатынасқан бірінші және екінші ... ... ... ... өзгеріс енгізе алатындай ешқандай заңдар
қабылдаған жоқ. «3 маусым ... » ... ... ... ... думаға артқан үміті де біржола сөнді. Ә.Бөкейханов
кейінірек ол жөнінде ... ... ... дума да мұжыққа орыс ... жер ... ... Үшінші дума депутаты сайланатын жол жасағанда
мұжық депутатының неше қайтара бұрынғыдан ... Орыс ... ... ... ... ... бес орыс мұжығы болады, қалған ... ... ... ... ... ... қалған уақ жұрттар. Орыстар
қаласынан үш маусым заңымен сайланған мұжық депутаты қырық-елу, төрт ... екі ... ... ... ... ... ... отырған мұжыққа
мұны қылғанда, аз, бытыранқы, надан қазақты не қылсын? Думадан шығарды да
тастады.» Орынбор қаласында ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газеті туралы тарих ғылымында соңғы
жылдарға дейін ... ... ... ... ... газетінің
материалдары тарихшы ғылымдар үшін мынадай екі тұрғыдан құнды. Біріншіден,
газет материалдары ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық процесстерді зерттеп тану үшін аса
бағалы деректер ... ... ... ... ... ... ... даму арнасында өмірге келген бұл басылым ең алдымен
бостандық үшін күрес ... ... ... ... ... езгі мен ... мешеулікке қарсы ұлттық интеллигенция жүргізген
азапты күрестің негізгі идеялық ... мен ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов «Қазақ»
газетіне редактор болып бекітілген мерзімге дейін шамамен екі жарым ... ... ... ... ... ... Бұл, ... дәрежеде газет
шығару ісіне қажет дайындық жасауға ... ... еді десе де ... Ахмет
Байтұрсынов үкімет органдарынан «Қазақты» шығаруға ... ... ... ... ... қызу дайындық жасап жатқанда ... ... жаңа ғана ... М.Дулатов келеді. Дулатовтың «Қазақ»
редакциясына арнайы ... ... және оның ... жұмысына
қатынасуы Семей абақтысынан босанған бетте енді шықпақшы ... ... ... ... растайтын мынадай дерекке көңіл
аударалық. М.Дулатов «Қай жерде қалай» аталатын мақаласында «Өткен ... ... ... ... тұрып, шығады деген хабар болған соң
Павлодар ... ... ... ... ... 4-5 ... соң ... Павлодар қазақтары өздері келіп жаздыра бастап аз күннен ішінде 150-
дей алушы болды», - деп ... ... ... ... қазақ қоғамына кең
мәлім болған «Оян, қазақ!»-тің авторын А.Байтұрсынов пен ... ... ... ... ... ... ... негізсіз емес-тің.
«Қазақ» және «Айқап» ... ... көшу ... ... көтеріп, пікірталасқа айналдырды. Оған қатысқан авторлар екі
баламалы пікірді ... ... ... ... пен ... ... топ қоғамдық мешеуліктің негізгі
себебін көшпелі өмір салтынан көріп сондай-ақ толассыз қоныс аударушылар
легінің Қазақстанды ... ... ... ... да келімсектер
сияқты он бес десятинадан жер үлесін алып, отырықшылыққа көшуді ... істе ... де үлгі ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және М.Дулатов бастаған ... ... және ... ... өмір салтының қалыптасуын және оны өзгерту
мүмкіншілігін қоршаған табиғи орта ерекшеліктерімен ... ... ... ... отырықшылыққа көшуді ұсынушы переселен мекемелері
мен чиновниктерінің отаршылдық пиғылды ұстанып ... ... ... ... емес қазақ бұқарасын он екі немесе он ... ... ... ... біржола жерден айыруға апаратын шара
екендігін дәлелдеп, қалың көпшілікке жеткізуге тырысты.
Міне осы айтылғандар, ... ... ... ... ... ... ... интеллигенция атауға негіз бола ... ... ... жылдары және одан ... ... бұл ... енген зиялылардың 1905 жылы ... ... құру ... ... бірігуі уақытша, өткінші қажеттіліктен
туған шара екендігін көрсетіп берді. Олардың ... ... ... ... ... тереңдей түсті.
Ахмет Байтұрсынұлы
Ахмет Байтұрсыновтың есімі бүкіл түркі тілдес халықтардың таихына Кемал
Ататүрік, Ысмайылбек Гаспыралы есідерімен ... ... ... ... ... жазылды.Қазақ халқының тарихында өзінің рухани сана-сезімі мен
парасаты және жалпы ... ... ... орын ... ол ... ... аудармашы, қазақ тілі мен әдебиетінің
негізін ... ірі ... ... ... ... ... зерделі тарихшы, журналист, ... ... ... ... ... ... ... құрушы, қазақ ғылымының алғашқы
ұйымдастырушысы, оқулықтар ... ... ... ... ... толық
тәуелсіздікке жетуі үшін жан аямай ... ірі ... ... өз
халқының жалындап жанған адал перзенті болып табылады.
Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы қаңтардың 28 ... ... ... ... ... ... Сарытүбек деген жерінде дүниеге келген.
1891 жылға дейін білімнің кәусар бұлағынан сусындайды.1905 жылға дейін
Қостанай, Ақмола, Ақтобе, ... ... ... ... ... Орыс ... басталған кезде Ахмет Байтұрсынов Қарқаралыда
болған еді. Атақты Қоянды жәрмеңкесінде, 1905 жылдың ... ... ... ... Байтұрсынов Жақып Ақбаев сияқты оқыған қазақ зиялыларымен
бірге патша өкіметінің атына оимперияның отарлық, ... ... ... ... ... ... білдіру мақсатында Санкт-
Петербургке петиция жолдады.
Петицияда қазақ жерінде адам құқы аяққа ... ... ... ... ... орыс ... озбырлық әрекеттері
көрсетіліп, болашақта келісімге келу арқылы қазақ ... ... ... ... ... шешудің шаралары белгіленген еді.
Патша өкіметі Ахмет Байтұрсыновтың халық үшін азаттық жолында тер төгіп
жүрген қызметіне күдіктене ... ... ... ала ... Бірінші
Орыс революциясының жеңіліске ұшырауына байланысты қазақ ... ... ... ... ... ... қанды шеңгеліне Ахмет
Байтұрсынұлы да ілінеді. 1909 жылы ол ... ... ... ... 21 ... Орынбор қаласына жер аударылады. Сол ... ... 1919 ... ... ... өмір ... жылы ... қаласында А.Байтұрсынов білімпаз қазақ зиялыларымен
біріге отырып, қазақ халқының арасында үгіт-насихат ... ... ... ұйқыдан оятудың құралы ретінде «Қазақ» газетін шығаруды
ұйғарады. «Қазақ» ... ... ... дейінгі аралықта ең көп тараған
және ең сүйіп оқитын басылымға айналған еді. Оның қазақ халқының ... ... және ... ... қосқан үлесі өлшеусіз.5-6 жыл
мерзім аралығында ... ... ... ... ... ... қазақ
сахарасындағы ұлт үшін жан беруге даяр алаш ... ... ... ... ... 5-13 күндерінде өткен екінші жалпықазақ
съезінде Алашорда атты ... құру ... ... ... Ахмет
Байтұрсынов осы өкіметтің халық ағарту ісін дамыту мақсатындағы оқулықтар
дайындайтын комиссияның құрамына кіреді.
Ахмет Байтұрсынов 1919 жылы ... 24 ... ... Халық
Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен Қазақ Әскери-революциялық ... ... ... ... ... ... Қазақ АССР-ның
ағарту комиссары, содан кейін ұстаздық қызметте ... ... ... ... ... жазуға мол үлес қосады.
1929 жылғы маусымның 2 жұлдызында Ахмет ... ... ... ... Архангельск облысына жер ... 1934 ... ... Е. П. ... ... ... Халықаралық Қызық
Крестің араласуымен Ахмет Байтұрсынов мерзімінен бұрын босатылады. ... ... 8 ... қызылдар ұйымдастырған қырғын қылышына тағы да
ілініп, адам төзгісіз азап тартып, желтоқсанның 8 жұлдызынды атылады. Бүкіл
түркі тілдес ... ... ... ... Байтұрсыновтың қазақ тәуелсіздігі
үшін тартқан тауқыметі нағыз азаматтық ерліктің, патриоттықтың ... ... ... мына сөзі ... ұран ... ... лайық: «Біз
кейін қалған халық, алға басып, жұрт қатарына кіру ... ... ... үшін біз ... бай һәм ... ... керек. Білімді болуға оқу
керек. Бай болуға кәсіп ... ... ... ... ... Осы ... жұмыс істеу керек».
Ахмет Байтұрсынұлының жасаған барлық еңбегі, тартқан қорлық, ... ... ... ... ... ... халық үшін қасықтай қаны
қалғанша қалтықсыз қызмет ... ... ... ... Қаратаев – Қазақстанның ірі тарихи тұлғаларының
бірі. Алғашқы қазақ заңгері, ... ... ... Оның есімі 20
жылдай бойы Ресей мен қазақ баспасөзі беттерінен түспей, ... ... ... ... т.б. ... ... ... әсерін тигізген еді. Терең мағыналы публицистикалық мақалалары болса
қазақ ... ... ... ... Ресе ... ... Өткі ... ашына жазылған мақалалары халықты азаттық
пен бостандық идеяларына баулумен қатар, қазақ ... ... ... да ... үлес ... жылдары Бақытжан Қаратаев алғашқы кезеңде Орда, содан кейін
Орал қаласында Елеусін ... ... ... ... ... ... мол үлес қосады.1912 жылы Бақытжан Қаратаев «Қазақстан»
газетінің ... ... ... ... шолу ... ... Ғ.Жүсіпов
деген азаматтың газетке ақшалай көмек бере алатынын жоғары бағалап, жауап
ретінде былай деп жазды: «Сіз ... ... де ... ... ... ... көрсетушілердің бірі біз боламыз».
Бақытжан Қаратаев сонымен қатар, 1911-1914 жылдар аралығында «Айқап»
журналында М.Сералин, Б.Сыртанов, ... ... ... тез ... ... қазақ съезін шақыру туралы идеяларын
қолдап, оны өткізуді, белгіленген тәртіп бойынша, патша өкіметінен ... алу ... ... асыруды талап етеді. Ондағы ... - ... ... зиялыларын қуғыннан, жазалаудан асқтап қалу еді.
Бақытжан Қаратаев 1934 жылы тамыздың 26 жұлдызында Ақтөбе ... ... ... ... ... тағы бір ... ... Бірақ, оның
халқының жарқын болашағы үшін атқарған қызметі еш уақытта ұмытылмақ емес.
Жанша ... есім – ... ... дейінгі Қазақстанда тұңғыштардың бірі
болып университеттік білім алған, бүкіл рухани ой-парасаты мен ... ... ... ... ... дарынды перзенттерінің бірі
ретінде құрметті. Оның Қазақстандағы саяси-құқықтық ой-пікірді жан-жақты
дамыту ... ... ... ... қызметі өз кезіндегі
«Айқап», «Қазақ» газеті сияқты көптеген ... ... ... ... ... ... ... тапқан еді. Ірі ... ... ... ... түрік әлемінің халықтары асқан білімді
заңгер ретінде таныған.
1911-1915 жылдар ... ... ... ... ... бірге
ірі ойшыл, ағартушы-демократ Мұхамеджан Сералиннің басқаруымен Троицк
қаласында шығып тұрған, қазақ халқының ... ... ... ... үлес қосқан жалпыдемократиялық бағыттағы ... «бас ... ... және насихатшылары болды».
Дарынды да білімпаз заңгер ол журнал шыға бастаған сәттен ... ... ірі ... ... бірнеше мақалаларын басып шығарып, бүкіл
қазақ зиялыларының назарын ... ... ... ... болады.
1917-1923 жылдар аралығында Жанша Сейдалин Кеңес өкіметінің ... ... ... ... жауапты қызметтерде болады, шамасы келгенше
жаңа өмірдің әділеттікке, бостандық пен ... ... ... ... ... ... ... халқын таныстырады.
Жанша Сейдалин 1923 жылы ұзаққа созылған науқастан кейін, 58 жасында
Орынбор қаласында дүние салады.
Сонымен, ХХ ... бас ... екі ...... және ... қыспағына түскен қазақ қоғамы бір жағынан, ауыр қоғамдық дағдарысқа
келіп тірелсе, екінші жағынан, ортағасырлық ұйқыдан оянып, ... ... ... ... жол ... әрекетіне көшті. Бұл оның азапты тарихындағы
сапалы жаңа кезең еді. Өйткені енді ол ... ... өмір сүре ... ал жаңа заман, жаңа өмір, жаңа ... көшу үшін ... ... отырған қоғамдық мерездерді жою мәселесін ... ... ... ... ел ... іздеу қажеттігін түсіне бастады. Өзін-өзі тану
аталатын бұл ... ... ... ... ... үшін ... ... –саяси күш-ұлттық интеллигенцияның алғашқы буыны тұрды.
Егер біз қазақ зиялыларының қызметін алдын ала ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, объективті
негізінде халық өмірімен, оның сол тұстағы негізгі ... ... ... ... онда ... ... жандарм орындары айтқандый
«сеператистік» әрекетті де, ... ... ... ... ... да ... қайта империяның темір
құрсауындағы елін бостандық, теңдік және туысқандық жолына алып шығу ... ... ... ... бар ... ... ... көреміз.
Қазақ қоғамында жаңа саяси күштік өмірге келіп, күреске араласа
бастағанын ... ... ... ... жоқ. ... ... тұқыртуды көздеген. Столыпин реакциясы енді ғана қаз
тұра бастаған ... ... ... да ... ... ең белсенді тобы жер аударылды, абақтығы жабылды. Осыдан соң
қазақ тарихында тұңғыш рет империялық зорлыққа ... ... ... ... 1911 жылдан бастап жүйелі трде шыға бастаған ... және 1913 ... ... көрген «Қазақ» газеті жалпыұлттық өзекті
саяси мәселелрді көтеріп, талқыға ... ... ... ... жол ашты. Бұл ретте, әрине, Орынбор ... ... ... ... газетін шығарып тұрған үштік
(А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов және М.Дулатов) жаңа өріс ала бастаған азаттық
үшін ... ... ... оның ... және стратегиялық міндеттерін
айқындай аларлық деңгейге көтерілді.
Қорыта айтқанда, 1905-1916 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы қарсыластарымен айқаста мол тәжірибе
жинады. Олар енді, әрине, бірінші орыс ... ... ... кадет партиясының филиалын құру сияқты әрекетке бармайтын еді.
Сондай-ақ қазақ зиялылары 1905-1907 жылдары өзі ... ... ... сияқты империялық өкілетті орындардың да не екенін ... ... ... ол ... ... құрамы жағынан да, ең негізгісі ұстанған ... ... ... ... да ұлттық-демократиялық
күш деңгейіне толық жеткен болатын. Бұл жолда қазақ зиялылары ... ... ... тәуелділіктегі басқа елдердің,
әсіресе, татар қиялыларымен бір ... ... ... оның ... ... сападағы биік міндеттер тұрды. 1917 жылғы ... ... ... берді.
«Алаш» партиясы мен Алашорда үкіметі бағдарламасы белгілі дәрежеде қазақ
жұртына большевитер ... ... даму ... бір мезгілде өмірге
келген балама ... ... жолы ... Бұл бұл ... ... ... жолды мінсіз, бірден-бір тура дара жол еді деп
отырғанымыз жоқ. Бірақ сол ... ... ... ... ... ... ... шығу үшін, тарихи ... ... ... ... жолдан алаштық интеллигенция ұсынған жол анағұрлым
тиімді және ... кем еді. ... ... ... ұсынған балама
жол қазақ елінің сан ғасырлық даму тәжірибесін, салт-дәстүрін революциялық
әдіспен құрт ... ... ... ... эволюциялық жолмен, басқа
өркениетті елдердің өмір тәжірибесін ескере отырып, одар ары ... ... Ең ... бұл жол ... ... ... билеуге, сөйтіп
өзінің ішкі қоғамдық мәселелерін өзі шешуге, өз атамекеніне өзі не ... ... жол еді. ... ... ... деңгейде шешілуі қазақ
қоғамы үшін сол даму сотысындағы ... ... ... ... ... ... бірдірмейтіні түсінікті. Бірақ шынайы ... пен ... ... ... ғана ол үшін ... ... болатын.
Қазақ демократиялық интеллигенциясы қазақ еліне өркениетті қоғамдық ... ... ... ... ... ... істік тарихи мәнін жақсы
түсінді. Ә.Бөкейханов 1917 жылдың ... ... ... ... ... не алғыс, не қарғыс бере-бер бүретін алдымызда зор шарттар бар», ... ... ... ... елі 1917 жылы олар ... ... түсі ... жоқ. Ал
большевиктер партиясы ұсынған даму жолы қазақ елі үшін азабы бол жол болды.
ол үшін ... ... ... ... да ... ... ... бостандығы үшін соңғы деміне шейін күрескен оның өзі де
империялық қорлықтың құрбаны болды.
Қазақстан өз ... ... ... ... уақытта жаңадан
қалыптаса бастаған менлекеттің сипаты жөнінде айтыс қайта ... ... ... тән бұл ... белгілі дәрежеде, ғасыр басындағы ұлт
зиялылары да ... ... әсер ... ... орай
А.Байтұрсыновтың ОГПУ тергеушілеріне берген мынадай ... ... ... Ол Кеңес өкіметіне қатынасын білгісі келген тергеушінің сауалына:
«Менің идеалым қазақ халқының тұрмыс ... ... ... болғанша
көтеру, ал мұның үзі оның игілікті ... ... ... мен ... ... билік қамтамасыз ете алса, соған риза болмақпын» деп ... еді. Ұлы ... бұл ... ... ... ... бүгінгі қазақ. Қазақстан зиялылары да қайталайтындығына
біздің ешқандай да ... ... ... бас ... ... қозғалыс тарихының өзекті
мәселлерінің бірі, әрине, «Алаш» партиясының құрылуы, оның ... ... ... ... және ... ... ... орны қазақ зиялылары
қоғамдық сұранысты білдіре отырып, саяси партия құру әрекетін бірінші ... ... ... ... Қазақ зиялылары тарапынан осы
мазмұндағы ... ... 1913 жылы ... бой көрсетті. М.Сералин
бастаған «Айқап» журналы төңірегіне шоғырланған қазақ зиялылары ең ... ... ... ... бір бағдарламалық тұжырымдарға келу
үшін жалпы қазақ съезін шақыру жөнінде бастама көтерді. Сонымен, қысқарта
айтқанда, жалпы ... ... ... онда ұлт ... ... өзекті
мәселелерді қарау, соған сай саяси партия құру ісін қолға алуға қажетті
алғы шарттар тек ... ... ... ғана ... ... бүкіл
халықтық съезд 1917 жылғы 21-26 шілдеде ... ... ... ... ... ... ... Жетісу, Сырдария облыстарымен Бөкей ордасынан
сонымен қатар Ферғана облысының қазақтар мекендеген аудандарының өкілдері
қатынасты. ... ... саны аса көп ... ... оның
күн тәртібінен сол кездегі ... ... ... ... ... өміріне тікелей қатынасы бар аса ... 14 ... Бұл ... ... ... 1917 жылғы сәуір мамыр айларында
болған облыстық қазақ съездеріне алдын ала талқыланған болатын және ... ... ... саналғандары жалпы қазақтық құрылтайға ұсынылған еді.
Съезде Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатов ... ... ... құру» идеясын ұсынды. Ал Ә.Бөкейханов «Демократиялық,
федоративтік және парламеттік Ресей ... ... ... ... ... қолдады. Съезд құрылтай съезінің
болашақ депутаттарына «Жер ... ... ... саяси партиялармен
келісуді» тапсырды. Бірінші ... ... ... ... жиналысына сайлау
туралы мәселені талқылап оның ... ... әр ... 81 ... ... бекітті.
Күн тәртібіндегі басқа мәселелер бойынша съезд қабылдаған шешімдерде де
қазақ зиялыларының ықпалы сезіліп тұр. Бұл ... дін, ... ... ... ... қабылданған съезд қарарларынан айқын көрінеді. Атап
айтқанда: Съезд ... ... ... ... көп ... діндарлардың
ықпалында болып келген ескі сот жүйесі таратылып олардың ... ... ... ... сот ... тиіс болды; «Міндетті түрде бастауыш
оқу енгізу», «Бастапқы екі жылда оқу баланың ана ... ... ... ... ... ... етілді; «Әйелдер саяси құқықта ерлермен тең»,
«Күйеуге тиу еркі әйелдің өзінде» болып, «Қалың ... ... ... ... «Тұл ... ... ... әменгерім деп зорлық қылу
болмасын», «Жеті атаға келмеген жерден қазақ қыз алмасын» - ... ... ... ... ... күн ... аса маңызды
мәселелердің бірі – қазақ саяси партиясын құру. Осы мәселе жөнінде ... ... ... ... «Қазақ халқының өз алдына саяси ... ... бұл ... жобасын жасауды съезд шораи ... ... ... ... партияның негізгі демократическая федоративная
парламентарная республика құрылмақ. Партия жобасын жасап болған соң өкілдер
қазақ областной комитеттерін қарауына ... Онан ... ... жиналған қазақ депутаттары қарап ... ... ... ... деген атқа ие болды. Әлейхан Бөкейханов, Ахмет Байтұрынов,
Ысқақов Бауыржан сияқты қазақтың либералды ... ... ... ... ... ... әуел бастан-ақ және
шығармашылық зиялыларының ... ...... М.Жұмабаев,
А.Кеменгерова, Ш.Құдайбердиев, Б.Ысқақов, Ғ.Қарашов, ... ... ... Ж.Досмухамедов, М.Дулатов, т.б. кірді.
Олардың басым көпшілігі 1917 жылдың жазында қалыптасқан ... ... ... ... ... күрес
бағдарламасын қабылдаған жоқ, өйткені «Алаш» партиясы ... сол ... ... қоғамы тұтас алғанда оған дайын емес ... да, олар өз ... ... ... ... ... халқын
отарлық езгіден құтқару үшін» деген ұранның астында топтастыруға бағыт
алды. Бұл ... ... ... ... ...... ... қазақтық
съезде дүниеге келген «Алаш» партиясы болу керек деп түсінді.
Съездің күн тәртібіндегі 14 мәселе бойынша қабылданған ... ... 1917 жылы ... газетінде Қарашаның 21 күні жарияланған «Алаш»
партиясы бағдарламасы жобасында өз бейнесін тапты.
«Алаш» партиясының бағдарламасының жобасы:
1) Мемлекет қалпы
2) ... ... ... құқық
4) Дін ісі
5) Билік һәмсұт
6) Ел қорғау
7) ... ... ... ... Жер ... ... Алаш ... сияқты Алаш орда үкіметінің де пайда болу
себептерін тек қазақ «Буржуазиялық ұлтшыл» интеллигенциясының кеңес үкіметі
мен большевиктер ... ... ... ... ... ... бірліктік белгілі бір таптың белсенді саяси
қызметі нәтижесінде ғана емес сонымен бірге ... ... ... ... қоғамдық сұраныс нәтижесінде өмірге келіп, белгілі бір кезеңге
дейін ұлттық тұтастық пен жалпы ... ... ... ету ... алмайды. Алаш орда үкіметінің өмірге келуіне тікелей себепші болған
жағдай уақытша үкіметтің басқа да шет ... ... да ... ұлт ... қатысты мәселелерді шеше алмаған әл жуас, тұрақсыз саяси
билікке айналуы оның арты бүкіл империяны қамтыған ... ... ... ұласуы еді. Қазақ облыстарында асқынған жер ... ... ... ... атты ... әскері, қарулы солдат пен
қоныстанушылардың панасыз жергілікті халық үстінен жүргізген озбырлығының
өрши түсуі ... ... ... ... көлемін қамтыған саяси тұрақсыздық жағдайында сол тұстағы
Орынборда шоғырланған қазақ оқығандары ... ... ... ... ... байланысты бір тұжырымға жалпы қазақ съезін шақыру
туралы шешім ... оны ... ісін бес ... ... ... өз
мойнына алады. Олар Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... газеті арқылы қазақ және қырғыз
халықтарына ... ... ... съезге шақыру жедел хаттарын
жолдайды.
«Алаш ұлы қазақ пен ардақты қырғыз ағайынға!» деп аталатын бұл ... елде ... ... ... ... ... 5 желтоқсанда
Орынбор қаласында «Қазақ-Қырғыз болып бас ... бір ... ... ... ... өзін ... үшін» Қазақ пен Қырғызға әскер жасақтау туралы
шешім қабылдау керектігі ... Ал ... ... ... ... мынадай деп: «5 млн. халықпыз, өзімізді ... ... ... Сол күшті реттеп жасайтын кеңес орындары ... ... ... ... керек.
Сөйтіп, қазақ мемлекеттігі туралы мәселе қараған жалпы қазақ ... ... жылы 5 ... ... қаласында ашылды. Оған барлық қазақ
облыстарынан, сондай-ақ одан тыс ... ... ... ... ... облысы қазақтарынан және Жетісу облысы қырғыздарынан – барлығы 82
өкіл қатысты.
Съезд бір ... ... ... Жалпықазақ-қырғыз съезі «Алаш
облыстарын қазіргі бүліншіліктен ... ... ... «Ұлт ... оның аты «Алашорда» болсын деді. Съезд демократиялық негізде
Алашорда – ... ... ... ... Бұл ... үш ... ұсынылды. Олар Әлихан Бөкейханов, Бақыткерей Құлманов және
Айдархан Тұрлыбаев. Көпшілік дауыспен ... ... ... ... ... сайланды.
Сонымен, съезд орталық билік – ұлт кеңесі – Алашорда ... ... және ұлт ... құру ... жеке көңіл аударды. Мемлекеттік
жүйе алдымен осы мәселелерді шешуден ... ... ... ... жалпы қазақ-қырғыз съезінің басқа да мәселелерді қарап, ... ... ... ... оқиғаларды қарастыра отырып, мынадай қорытындыға келуге болады.
Осы біздің ... ... ... ... өз ... алудан
1991 ж. дейін бас тартпады. Сол ... ... осы ... ... ... ... Сол кездегі қазақ
интеллегенциясының күшпен емес ... ... ... ұмтылысын
бірден-бір дұрыс әрекет деп ойлаймын. Осы бабаларымызды ... ... ... ... ... мұралары Қазақстанның ең
бағалы қазынасы болып саналады.
Қолданылған әдебиеттер
1. Алаш-Орда: сборник документов. ... , ... ... ... ... ... 1994
3. «Алаш қозғалысы» М.Қойгелдиев Алматы, «Санат», 1995
4. «Алаш һәм Алашорда» К.Нұрпейісов Алматы «Ататек», ... ... ... ... Алматы, 1998
6. «Арыстары Алаштың» С.Өзбекұлы ... ... ... Қазақстан тарихы. 5-томдық. 3 т. Алматы, 2000
8. Қазақстан тарихы. Ч.Мусин Алматы, ... ... жаңа және ... ... ... ... ... 2005
10. Қазақ КСР тарихы. 3-5 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
XX ғасырдың басындағы Ресейдегі революциялар және олардың Қазақстанға әсері28 бет
А. С. Макаренконың өмірі мен педагогикалық қызметі14 бет
А.С.Макаренконың педагогикалық ойлары мен тәлімі5 бет
Алашорданың құрылуы8 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Ежелгі мемлекетер тарихы37 бет
Жаһанша Досмұхамедов16 бет
Мағжан Жұмабаев, Мағжанның өлеңдері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь