Ақшаның экономикалық мәнi және қызметтерi

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I АҚШАНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНI ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТТЕРI ... ... ... ... 5

1.1 Ақшаның қажеттiгi және шығу тегi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Ақшаның жалпыға бiрдей эквивалент ретiндегi ерекшелiгi
мен қызметтерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7


II АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ ЗАҢЫ ЖӘНЕ АҚША АГРЕГАТТАРЫ ... ... ..12

2.1 Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
2.2 Ақша агрегаттары және оның құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
Қазiргi жағдайда ақша шаруашылық өмiрдiң ажырамас бөлiгi болып табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналысы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның айналыс заңын, ақша айналысына қажеттi ақша массасының көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ақша агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық экономика тұрғысында тиiмдi пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып табылады.
Сондықтан мен экономикалық теория пәнiнен курстық жұмысымның тақырыбын “Ақша айналысының заңы және ақша агрегаттары” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық қатынастардың дамуы экономиканың еркiн түрде өздiгiнен дамуын талап етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз толық қанды қызмет етуi мүмкiн емес. Ал мемлекеттiң экономикаға әсер етуi үшiн белгiлi бiр саясаттар жүргiзу арқылы ғана араласа алады. Ал осы саясаттардың ең негiзгiлерiнiң бiрi мемлекеттiң салық-бюджет және ақша-несие саясаты болып табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша нарығының саясаттары болып табылады. Сондықтан ақша нарығы экономикадағы ең негiзгi нарық деп аталады. Бұл нарықтың негiзгi элементi әрине ақша болып табылады.
Ақша – қаржы активi бола отыра, тауардың жалпы эквивалентiнiң тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi өтiмдiлiк болып табылады.
Ақша көлемiн монетарлық және ақша саясаттары арқылы мемлекет белгiлейдi, яғни бұл қызметтi монополиялы түрде Ұлттық банк атқарады. Ақшаның сандық теориясында айналыстағы жүрген ақша массасы экономикадағы өндiрiлген өндiрiс көлемiне тең болуын сипаттайды. Егерде бұл теңдiктен ауытқыса экономикада тұрақсыздық туындайды.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
4. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
5. 2-е, - Москва: 1999г.
6. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
7. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
8. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
9. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. - Экономическая теория. - Санк- Петербург. - 2001. – 362 с.
10. Мамыров Н.Қ., Тiлеужанова М.Ә. - Макроэкономика: Оқулық. – Алматы: Экономика. - 2003. – 432 бет.
11. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
12. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика: Учебник. – 2-е изд., испр., доп. – М.: Дело. 2002. – 472 с.
13. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
14. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
15. “Валюталық реттеу туралы” Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
16. А.К.Омарбаева “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2003ж.
17. Статистический ежегодник. Алматы. – 2004г. №5.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........……………........3
I АҚШАНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНI ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТТЕРI ................ 5
1. Ақшаның ... және шығу ... ... ... ... ... ... ерекшелiгi
мен ... АҚША ... ЗАҢЫ ЖӘНЕ АҚША ... ... Ақша ... және оның ... Ақша агрегаттары және оның құрылымы
................................................18
III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ ... МЕН ... ... ақша ... ... ... бөлiгi болып
табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда ... ... ... ... ... зат тауар бола алмайды. Егер
тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан ... оны ... ... ... ... ... ... бұйым тауарлық
формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да ... ... ... ... алу ... бола ... , өзiнiң өндiрушiсiне
қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың
өзiнен бөлiнiп ... және ... ... өз ... өмiр ... ... ... тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi
және есеп айырысуларды жүзеге ... ... ... ... және ... ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша ... ... Егер ... ақша ... ... ... ... қажеттi ақша
массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз
кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы ... ... ... ақшаның мәнiн, оның айналыс заңын, ақша айналысына
қажеттi ақша ... ... ... және ақша массасын құраушы ақша
агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық экономика ... ... ... анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып
табылады.
Сондықтан мен экономикалық теория пәнiнен курстық жұмысымның тақырыбын
“Ақша ... заңы және ақша ... деп ... тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да
ақшаға сұраныс пен ... ... Ақша ... ... ... үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет
етуiн ... өз ... ендi ғана ... ... үшiн ең ... ол ... ... ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты
экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық қатынастардың дамуы ... ... ... ... ... ... Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық
рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз толық ... ... ... емес. Ал мемлекеттiң экономикаға әсер етуi үшiн белгiлi ... ... ... ғана араласа алады. Ал осы саясаттардың ... бiрi ... ... және ... ... болып
табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша ... ... ... ... ақша нарығы экономикадағы ең негiзгi нарық деп ... ... ... элементi әрине ақша болып табылады.
Ақша – қаржы ... бола ... ... ... эквивалентiнiң
тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi
өтiмдiлiк ... ... ... монетарлық және ақша саясаттары арқылы мемлекет
белгiлейдi, яғни бұл ... ... ... ... банк ... ... теориясында айналыстағы жүрген ақша массасы экономикадағы
өндiрiлген өндiрiс көлемiне тең ... ... ... бұл теңдiктен
ауытқыса экономикада тұрақсыздық туындайды.
I АҚШАНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНI ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТТЕРI
1. Ақшаның қажеттiгi және шығу тегi
Ақша дегенiмiз – ... ... ... ... ... эквиваленттiк формасы мен тұтыну құны бiте қайнасқан ерекше тауар.
Яғни ақша – ... ... мен оны ... ... ... тауарлардан
бөлiнiп шыққан ерекше тауар, оның айрықша қызметi – барлық тауарларға ортақ
балама ролiн атқару.
Ақшаның маңызын ... тек ... ... арқылы ғана
тауарлар қоғамдық еңбектiң нәтижесi екенiн анықтауға болады. Мысалы,
ақшаның ... ... ... етуi ... ... еңбектiң сапалық
деңгейi айқындалып, сандық есебi жүргiзiледi.
Екiншiден, әр адамның еңбектегi, яғни ... ... ... ... арқылы анықтауға болады. Себебi адам қоғамдық еңбектегi үлесiн ... ... ақша ... ... ... ... айырбас үрдiсiнде ақшаның делдалдық етуiмен тауардың iшкi
қайшылықтары да шешiледi. Тек ... ... ... ... ... ... құны түрiнде айырбас қатынасының бiр жағында тұрады да, ал
екiншi жағында бүкiл тауарларға қарама-қарсы ақша тұрады.
Тауарлар дүниесiнiң тауар және ақша ... ... ... оның ... мен құнының, яғни тауардың iшкi қарама-қарсы жақтарының ... жол ... ... егер де тауар ... оның ... ... ... ... ... болғандығы және оның құнының бар екендiгi
дәлелденгенi.
Сонымен, ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол ... ... ... ... түрде көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, ... ақша ... ... ... ... ... ақшаның пайда болуындағы
объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр ... ... ... ... алу
құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне ... ... ... ... ... ... құн тауарлардың өзiнен ... ... ... ... өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар ... да ... ... ... ... тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Сондай-ақ ... ... әр ... ... сол ... сай ... ... теориясы дамыды. Олар ... ... және ... ... болып табылады. Олардың экономикалық
қызметтi жүзеге асыруда алатын орны өте зор.
Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар ... ... ... шарт және өнiм ... ... Тауар – бұл сату ... үшiн ... ... ... Адам ... ... оны
өндiрушiлердiң белгiлi қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, ... ... ... ... ... ... ... болуындағы объективтi
алғышарттарды құрайды. ... ... зат ... бола ... Егер
тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса,
онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны. ... ... ... ие ... ... оның ... қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр
тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола ... , ... ... ... ... құны ... көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың
өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр ... ... ... ... ... мiндеттi түрде тұтыну құны ретiнде көрiнедi. Оның құны
жасырын түрде болады. Тауарлар және ... бiр және осы ... ... қарама-қарсы жақтары бола отырып, айырбас процесiнде бiр-
бiрiн табады және ... ... ... ... ... кезiнде бiр тауардың басқа бiр ... ... ... ... жай ... ... формалары
қолданылады ( 1 балта = 5 құмыра, 1 қой = 1 қап ... ... ... байланысты кездейсоқ айырбас жиiленедi. Жалпы
тауар массасының iшiнен барынша жиi айырбасталатын ... ... ... жай ... ... формаға өте бастады. Осыдан келiп, құнның
толық немесе кең көлемдегi формасынан жалпы құндық формасына жасырын ... ... ... оның ролi бiр ... нық бекiтiлмеген едi. Бiртiндеп
жалпы құндық эквивалент ролiн белгiлi бiр ... ... ... ... осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның жалпы құндық формасы ақша
формасына айналды.
Ақшаның ... ... мен ... ... ... ... ... пайда болғандығы ертеректен бiзге белгi. ... ... ... анық нәрсе ол оның тауарлы шығу тегiне байланыстылығын
көрсетедi. Тауар – сатуға ... ... ... ... ... ... өнiмiнiң тауарға айналуы ақшаның пайда ... ... ... ... алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның
капиталды инфляциядан сақтау құралы ... ... ... ... алуды
қамтамасыз ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып қала
беруiмен сипатталады.
Металдың ақша ... ... ... ... одан бiрте – бiрте
монеталар пайда бола ... ... ... ... ... ... ... Олардың пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы ... ... – ол ... ... ... салмақтық құрамы заңмен
бекiтiлген металдан жасалған ақша белгiсi. Монета бет жағы – ... ...... ... – гурт ... ... ... номиналды құны құрамындағы металдың құнына ... онда бұл ... ... ... ... ... еместерi биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай түсiнiктемелер ...... ... ... ... екi ... одан да ... атқарады, яғни айналыста алтын және күмiс монеталар пайдаланылады.
Монометализм – жалпыға бiрдей эквивалент ... бiр ғана ... ... алтын, күмiс, т.б.) қолданылатын ақша жүйесi.
Осылай, б.э. дейiн III – II ғ. римде мыс ... ... ... ж.ж. аралығында – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, ... “ақша”, яғни “ақ” сөзiнен күмiс
монетаның түсiне қарап шыққан.
2. Ақшаның ... ... ... ретiндегi ерекшелiгi мен
қызметтерi
Ақша тауардан дами ... ... ... қала ... бiрақ бұл
тауар ерекше жалпылама эквивалент.
Ақша - ... ... ... ... ... онда барлық
басқа тауардың құны ... және оның ... ... ... өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз ... ... ... бiрдей эквивалент ролi ... ... ... ... ... таурлардың құндылығын ... ... ... ... ... ... ... “Табиғат ақшаны
жаратпайды. Алтынға бұл қасиет қоғаммен берiлгген”.
Алтын жалпыға бiрдей эквивалент ... ... үшiн ең ... тауар болып қалып отыр. Бiрiншеден ол ерекше табиғи сапаға
ие: ... ... ... ... тот ... тек қана ... ... ( 2/3 тұзды және 1/3 азот ... ... ең ... ... жоғары құнға ие. ... ... ... аз ... ... ... ... шығындарының өте жоғары болуына
әкелiп соқтырады. Алтынды тұтынуға жылдан жылға ... ... Ол ... ... ...... бастап зергерлiк
iстерге дейiн, ... өте жұқа ... ... ... ... кездеседi.
Алтын тек қана алтын ... ... ғана ... бiрге электронды – есептеуiш және ... ... ... ... , ... талшықтарды жасау үшiн
де қолданылыда.
Ақша - ... мен бөлу ... ... ... бiр ... ... – қатынастарды көрсететiн, тарихи даму
үстiндегi эканомикалық ... ... ... ... ... ... ... мәнi оның келесi үш қасиетiнiң
бiрiгуiмен көрiнiс табады.
- жалпыға тiкелей ... ... ... ... ... ... ... заттық өлшемi.
Жалпыңа тiкелей айырбасталу формасында ... ... ... құндылықтарға ақшаны ... бар ... ... Социализм жағдайында бұл
мүмкiндiк елеулi қысқарды және тiк ... ... ... және ... ғана шектелдi. Кәсiпорындар жер, орман, жер
асты байлықтары ... және ... ... Қазiргi кезде
жекешелендiру ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың көлемi едәуiр кеңiдi.
Ақшаның айырбас құнының ... ... ... ... ... ... байланысты емес. Ақшаны бұл формада
қолдану жағдайлары, олар ... беру ... ... ... ... ... бюджеттiң кiрiстiң ... ... ... ... кiрiстерiн ... және ... және ... емес ... ... ... ... ресурстарды басқа банктерге сатуы
және т.б
Еңбектiң сытрқы заттық өлшемi ... ... ... ... ақша ... ... мүмкiн құнын анықтау ... ... ... ... ... ... қызметтерi арқылы
орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы процесiнен ... ... ... ... формасы ретiндегi ақшаның әлеуметтiк -
экономикалық маңызының белгiлi бiр ... ... Ақша ... ... бес ... қызметтi атқарады:
1) Құн өлшемi және баға масштабы;
2) Айналыс (айырбас) құралы;
3) Төлем құралы;
4) Қор және қазына жинау құралы;
5) ... ... Ақша құн ... ... Ақша жалпыға бiрдей балама ретiнде
барлық тауарлардың құнын өлшейдi. Құнның ... ... ... ... туындайды. Бұл ақшаның барлық тауарлар құнының өлшемi ретiндегi
қабiлеттiлiгiн бiлдiредi, бағаны анықтауда делдал ... ... жеке құны бар ... ... құн өлшемi бола алады. Яғни, бұл қызметтi
толық құнды ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемi – ол ... ... ... ... ... құнды көрсетедi.
Тауар құнының ақшамен бейнеленуi оның бағасы деп ... Баға ... және ... ... қоғамдық еңбек шығынымен анықталады. Әрбiр
елде ақшаның өлшемi ... ... және ... ... өлшеуге
қызмет ететiн металдың баға белгiлеу процесiндегi ақша бiрлiгiне бекiтiлген
салмақты саны баға масштабы деп аталады.
Бағалардың негiзiнде және ... ... құн заңы ... ... ... ... мен баға масштабы арасында өзара ... бар. ... бұл ... тәуелсiз ақшаның экономикалық қызметiн сипаттайды.
Құн өлшемi қызметi құн заңына байланысты ... Баға ... ... тәуелдi, бiрақ тауардың құнын көрсету үшiн емес, тек оның ... үшiн ... ... Баға ... нарық заңына, яғни сұраныс пен
ұсынысқа байланысты белгiленедi.
Тауар бағасын өлшеу үшiн қолма-қол ақшаның болуы қажет ... ... ... теңестiру ойша орындалады. Тауарларды ... ... ... өйткенi олар адам еңбегiнiң өнiмi.
Толық құнды ақша айналысы жағдайында алтынның ... ... ... өз ... ... ... құны өздерiмен анықталуы мүмкiн емес.
Бағаның орнына ақшалар кез-келген тауарларсанын сатып алу ... ... алу ... ... өлшеу қызметi жалпы эквивалент ретiнде ақшаның тауарға деген
қатынасын көрсетедi. Бiрақ тауардың ... ... үшiн баға ... ... ақша айналысында мемлекет заңды түрде баға масштабын тұрақты
етiп ұстады. Металдың салмақтық санын ақша ... ... ... ... ... қызметi. Ақша айналыс құралы қызметiнде
тауарларды өткiзудегi делдал болып табылады.
Тауарлар бiр қолдан екiншi ... ... ... ... тұтынушысын
тапқанға дейiн ақша үздiксiз қозғалыста болады. Тауар айналысы ... ... ... ... яғни оның ... ... және тауарды
сатып алу, яғни тауардың ақшаға айналуы.
Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн атқарады, ал бұл ... алу және сату ... ... ... мен ... бойынша сай
келмейдi. Сатушы, тауарын сатқаннан кейiн, басқа тауарды ... ... ... ... Ол тауарды бiр нарықта сату, ал басқа нарықтан ... ... ... ретiндегi ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi
өзара сай ... ... ... ... ... айырмашылығы ақша тауарды бiртiндеп
айналыстан шығара отырып, өзi ... ... ... ... ... құралы ретiндегi қызметiнiң басты ерекшелiгi, бiрiншiден, ... ... ... емес ... ... қағаз және несиелiк ақшалар
атқарады, екiншiден, нақты және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Өзiнiң ... ... ... ... ... ... ақшалар айналыс құралы ретiнде барлық уақытта осында қалып
отырады және сату-сатып алу процесiне ... ... ... ... ақша ... ... мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама – қарсы қозғалысы;
• Оны идеалды ... ... ... ... ... орындайды;
• Ақшаның бұл қызметiнде таарларды айырбастау өте тез ... оны ... ... емес ... оны ...... орындайды.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, айналыс
қажеттiлiгi олардың саны ... тиiс ... ... мен массасы
негiзiнде, яғни өткiзiлуi тиiс тауарлар ... ... ... ... бiр ақша ... бiр – ... тауар мәмiлелерiне қызмет
ететiн болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн ... саны ... аз ... ... ... ... ... массасынан көп болса, одан бұл
олардың құнсыздануына, яғни инфляцияға алып келедi.
3) Ақша төлем құралы қызметi. ... ... ақша ... ... ... ақша қозғалысы мiндеттi түрде тауар қозғаласымен бiр
уақытта тоғысуы тиiс ... Ақша ... ... ... ... ... ... еркiн аяқтайды. Ақшаның қозғалысы ... ерте ... кеш ... ... ... мен ... қарама - қарсы қозғалысы болмаса, яғни
тауар төлем ақы ... ... ... ... немесе керiсiнше
болса, онда бұл жағдайда ақшалар төлем құралы қызметiн атқарады.
Ақша төлем ... ... ... ерекше бiр қозғалыс формасына ... Т ... – М ... ... ... ... ... – Т (тауар).
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана тауар айналысына ... ... ... ... - ... қатынастарына да қызмет етедi.
Барлық ... ... ... етiп ... ... ... және қызметтердi төлеуге байланысты мiндеттемелер;
• Еңбекақы төлеуге байланысты ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк және тұтыну несиесi ... ... ... ... Әкiмшiлiк, сот сипатындағы мiндеттемелер және басқалары.
Ақша ... ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ақшалар делдал болып табылмайды, ол тек
қана сату-сатып алуды аяқтайды. Нәтижесiнде тауарларға ... ... ... ... ... ... Тауарды несиеге сатып ала ... ... ... ... ... орнына, борыштық мiндеттеменi жазып
ұсынады. Бұл борыш өтелген ... ақша ... ... ретiнде қызмет
атқарады.
Төлем құралы қызметiн толық емес нақты (қағаз ... ... ... ... ... ... идеалды ақшалар атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметiн атқаруына байланысты ақша ... ... ... толық көрiнiсiн тапты. Егер тауарлар несиеге сатылса, одан
қолма-қол ақша қажет ... Бұл ... ... ... ... ... Бiрақ төлем мерзiмi жақындаған сайын борыштарды жабу
үшiн ақша айналымының қажеттiлiгi атқарады.
4) Ақша – қорлану және қазына ... ... ... Ақшаның төлемi
және айналыс құралы қызметтерi ақшалай ... ... ... ... ... ... Т – А – Т ... екi актiлерге Т – А
және А – Т айырылуымен ... ... ... ... ретiнде, оның иесiне тауар алуды қамтамасыз
етумен қатар, байлықты жинау ... ... та ... ... адамдар
оларды жинақтауға немесе қорлануға тырысады. Қорлану үшiн ақша айналыстан
алынады, сөйтiп тауарды сату және сатып алу ... ... ... ... дейiнгiлер үшiн байлықты “таза
қазына” формасында жинақтау, яғни ақшаның қарапайым қорлануы тән ... ... ... ... да ... еткен жоқ, себебi олар шын
мәнiсiнде айналыстан тыс ... ... ... ... ... бұл
қазыналар неиселiк жүйе және қор биржалары арқылы пайда әкелетiн капиталға
( өнеркәсiптi немесе ... ) ... ... ... ... ... өндiрiсiмен байланысты болады. Айналым капиталын немесе тұтыну
заттарын алу үшiн ең бастысы ақшаны ... ... ...... ... мен алтын құймаларын жинақтау
түрiнде жүзеге асады. Металл ... ... ... қазына жинау тек
қана ақша айналысын реттеушi ролiн атқарған болатын. Өндiрiстiң және ... ... ... ... ақшалар қазынадан айналысқа шығып
отырады немесе керiсiнше .
Несиелiк және қағаз ақшалар қазына ... ... ... атқара
алмайды, себебi олардың меншiктi құны жоқ. Бiрақта осы қызмет ... ... ... ... асырады.
Ақша айналыс саласынан уақытша шығып қалғаннан кейiн олар ... ... ... ақша ... сол ... сақтай отырып, олар
кез-келген ... ... ... ... ... ... ... түсе
алады.
5) Дүниежүзiлiк ақша қызметi. ... ... ... ... ... дүниежүзiлiк нарықтың пайда
болуы дүниежүзiлiк ақшалар қызметiнiң ... ... ... ... ... ... құн өлшемi, халықаралық төлем және
сатып алу құралы ретiнде қызмет ... ... ... ... ... ... , ал ... ақшалар (шетел валютасы) атқарады. 1867 жылы ... ... ақша ... ... ... ... де ... iшiнде ұлттық ақша бiрлiктерi формасында қызмет етiп
жүрер ... ал одан ... ... К. ... ... ... өзiнiң
ұлттық киiмдерiн шешiп, бастапқы қымбат бағалы ... ... ... ... ... ... ... өтедi.
Бреттон – Вудстағы (1944 ж) мемлекетаралық келiсiмге келу, доллар
мен фунт стерлингке ... ... ... ... ... ақшалардың жаңа формалары: СДР – арнайы ... алу ...... ... алу ... ... ... Ал 1999 ж. 1 қаңтарынан
бастап ... ... ... ... ақша бiрлiгi “еуро” айналысқа
шықты. Демек, дүниежүзiлiк ақшалардың дамуы ұлттық ақшалардың ... ... ... өту ... ... ... ... АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ ЗАҢЫ ЖӘНЕ АҚША АГРЕГАТТАРЫ
2.1 Ақша айналысы және оның заңы
Ақшаның өмiр ... ... ... ол ... ... ... ... болуына негiзделедi. Кез ... ... ақша ... құралы болып табылады. Тауар және ақша ... ... Ақша ... ... онда ... ... да
болмайды.
Ақша айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, ... ... ... және есеп ... ... ... қызмет ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтiк негiзiнде де ... ... ... ... және ... ... көмегiмен тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы ... құру ... ... ... ... мен ... айналасы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек қойылатын. Ақша айналысы деп қолма – қол ... ... Ал ақша ... ... одан кең ... бергендiктен ол
қолма – қол және ...... ... ... ... айналысы шаруашылықтағы тауарларды өткiзуге, сондай-ақ тауарлы
емес ... және есеп ... ... ... ... ... қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша белгiлерi әр түрлi жағдайда қамтамасыз етiледi. ... ... ... және ... ... қамтамасыз етiлсе, қолма- қолсыз
ақшалар – бөлуге арналған ... ... ... қамтамасыз
етiледi.
Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған жоспарлы ... ... ... ... ... ол ... кәсiпорындар мен халықтың қолында
ақша қанша тауардың ... және ... ... бағада сатылатыны белгiлi
болған. КСРО-ның таратылуына, бағаның босатылуына, меншiктiң мемлекет
иелiгiнен ... және т.б. ... ... ... ... ... емес
болып қалды.
Ақша айналысы мен ақша айналымы ... шек ... ... ... қолма – қол ақша қозғалысы және төлемақыны жүзеге ... ... ... сонымен бiрге кәсiпорындар мен қаржы несие
мекемелерiнiң арасындағы ақшалай ... ... – ақша ... ... ... ... негiзi – тауар өндiрiсi мен тауар айналысы
болып табылады. Құн формасыныңөзгерiп отыруы, яғни ... ... ... жаңа ... ... алу үшiн ... ақшаның әрдайым қозғалыста,
яғни айналыста болуына ... ... ақша ... ... ... ... ... Бұл екi процесс
бiр-бiрiнен жекешеленiп жүредi. Тауарлар, оларды сатып алғанан ... ... және ... Ал ақша ... ... жүредi.
Айналыста жүре отырып ақша әрi айналыс құралы, әрi төлем құралы
функцияларын атқарады. ... ... ... ... ақша ... ... мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды төлеуге түскен ақшалар тауарлар алу
үшiн ... ... ақша ... көлемi тауар бағаларының соммасынан ... ... ... қызмет көрсетуi тек сатып алу – сатумен шектелмейтiнi
түсiндiрiледi. Ақша еңбекақы, зейнетақы төлеу үшiн, ... ... үшiн, ... ... алу үшiн және т.б. мақсаттар үшiн қолданылады.
Ақша айналысың реттеудiң маңызды ...... ... ... ... ... ... Бұл мәселе бiздiң елiмiзде кәсiпорындар
арасындағы есеп айырысулардан ... ... ... есеп ... ... арқылы ғана шешiледi.
Бұл екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан оларды бөлу қажет емес.
Ақша өз айналысында қолма – ... ... ... ... ... ... Мысалы, кәсiпорынның бөлшек саудасынан түскен түсiм банкке
түскеннен соң оның есеп ... ... ... ақша ... да, ол ... өз ... ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, бүкiл ақша айналысы: ... және ... ... ... ... өнiмдi өндiру және сату процесiн, яғни тауарлы ... ... ... ақша ... тауалы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы ;
• ақша айналысы бiрнеше тарихи ... өттi және ... ... ... ... ... ... қатар ақша айналысында оның металл, қағаз және несиелiк
ақшалар айналысының түрлерiне байланысты ... ... етуi де әр ... соларды жеке-жеке талдасақ:
1) Ақшаның металдық теориясы. Бұл ... ... ... ... ... ... ( ... Мэн, т.б.) жатады.
Оларға қоғамның байлығын ... ... ... ... ... ... бiрдей деп санау тән болған. Олардың пiкiрiнше қоғамның ... ... мен ... яғни ... ... ... бойынша нағыз ақшалар
болып табылады. Ақшаның металдық теориясы фетишистiк ... ... ... ... ... ролiнде алтын, күмiс сияқты кез-келген
бағалы металл бола алады, ал адамдардың тауар ... ... ... ақша ... ... ... Ресейде металдық
теорияның өкiлi атақты мемлекеттiк қызметкер М.М.Сперанский (1771-1839
ж.ж.) болып ... Ақша ... оның ... ... ...... тек ... бiр ғана ақша деп қарау ... ... ... ... ақша деп тек қана бағалы металдарды емес, сондай-
ақ ... ... ... ... банкноталары да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп қолданылады.
Екiншi дүниежүзiлiк ... ... ... ... ... ... ағылшын экономисi Р. Харрд халықаралық айналысқа алтын стандартын
енгiзу идеясын ұсынады. ... 70-шi ... ... ... Бреттон –
Вудс валюталық жүйенiң орнына жаңа ... ... ... ... ... АҚШ ... экс-президентi Р. Рейган сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын стандарты қайта оралуы ... деп ... 1981 ... ол ... болып тұрған кезiнде осы мәселе бойынша ... ... ... ол ... алтын стандартын енгiзу онша қажет емес
деген шешiмге келедi. Жалпы алтын ... ... ... ... және ... ... ... Қағаз – несиелiк
ақшаларды алтын ... ... ... ... ... айырбас
формасына немесе бақыланбайтын стихиялы ақшалай эквивалентке ... ... ... ... ... өсiмi ... тұрғыдан
экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, сөйтiп бұл ақша бiрлiгi ... ... ... әкелiп соқтырып, соның салдарынан ақшаның айырбасталынуы
тәрiздi аса ... ... ( ... ... ... ... болды.
Сонымен, ақшаның iшкi мазмұны бағалы металдың N мөлшерiне берiлген
құжат ретiнде бiртiндеп иелерiнiң ... ... оның ... ... ... ... Үкiметке деген сенiмсiздiк, соғыстар және
басқа да форс-мажорлық ... ... ... ... ... ... ... экономика тұрғысынан қарағанда қарапайым тауар болса
да алтын ерекше орында ... ... ... ... Меркантелистердiң металлизмге қарсы
iс әрекетiнен ақшаның номиналистiк ... ... ... Бұл ... Самуэлсон мен Энгелстер еңбектерi жарық күрдi. Тауар ... ... ... ... металл монеталарды вексель, банкнот түрiндегi
несиелiк айланыс құралдарына жартылай ... ... орын ... ... ... ... арасындағы iшкi байланыстарды жоққа шығара отырып,
номиналистер құн белгiлерiнiң жүру құқығын негiздедi, ол үшiн ... ... ... ... ... ... Ақша ... есеп бiрлiгi болып саналады және олардың ... ... құны ... Бұл ... ... да iшкi ... ие емес;
Сонымен номиналаистер ақшаның құндық жаратылысын толық жоққа шығара
отырып, ... ... ... құралы ретiнде қарастырады. Адам
Смиттiң айтуынша, ақша – бұл ... ... ... ... ... және ... ... Ол ақшаның құны екi жақты мәнге ие дп
санайды:
• Қандай-да бiр заттың пайдалылығын көрсетедi;
• Басқа ... ... алу ... ғ. ... және XX ғ. ... саяси экономияда номинализм үстемдiк
ете бастады. Бiрақ бұрынғы номинализмнен ... оның ... ... ... мәнi немiс экономисi Кнаптың ... ... , 1905 ж.) ... ... ... Оның негiзгi ережелерi
төменгiдей құрылған:
• Ақша – құқықтық тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша ... ... ... құралы, яғни ол мемлекеттiң төлем
күшiмен жасалған ... ... ... ... ... ... ... – төлем құралы.
Ақшаның номиналистiк теориясы жағында ... ... ... да болды. Ол ақшалар өткен уақытта ғана ... ... ал ... ... ... ... ... айналуда деп сендiредi.
“Тауар ақшалардың дәуiрiн қағаз ақшалар алмастырды. ... ... ... iшкi ... ... Ақша дегенiмiз ол ... ... ... ... ... ... ... объективтi
заңдылықтары мен ... ... ... ... ... ақша ... ... қосымша қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... ... Бұл уақытта Қытайда ақ ... ... ... пайда болды. Ақ бұғылардың барлығы император
меншiгiнде болған.
Нағыз қағаз ақшалардың пайда ... ... ... ... ... ғ. ... ... тауарлы өндiрiстiң дамуымен қағаз
ақшаның қолданылуы өрiс ала бастады. Қағаз ақшалар 1690 жылы ... ... отар ... 1716 ж. ... 1795 ж. ... ж. Австралияда пайда болды. Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. ... ... ... ... ... ... номиналдық құрамының нақты құрамынан бiртiндеп
бөлiнуi нәтижесiнде пайда болған құн белгiсiнiң ақырғы формасы.
Қағаз ақшалар ... ... ... келедi, себебi, өзiнiң дербес құны
жоқ. Оларды шығаруға кеткен шығындар өте аз. ... ... ... ... ... ғана олар ... сатып алу қабiлетiн сақтай алады.
Егер “нағыз” ақшалар айналыста өзiнiң меншiктi құнының арқасында
жүрсе, ал ... ... ... ... ... ... ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана оларға ерiксiз өзiндiк құн ... , ... 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы ... 500 ... ... шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылмаған. Бiрақ кейбiр жағдайларда
мемлекет айналысқа ... ... ... ... ... бағасы
бойынша алтынға ауыстырған кездерi болған.
Қағаз ақшалардың меншiктi құндарының болмауына байланысты ... ... ... ... және ... ... келедi.
Ақшаның құнсыздануы әр түрлi себептерге ... ... ... ... және ... да ... емес шығындарды жабуға артық
ақшалардың шығарылуы; пассивтiк ... ... ... ... ақша ... ... ұлғаюы; еңбек өнiмдiлiгiнiң төмендеуi
және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi ... ... ... ... Жалпы алғанда қағаз
ақшалардың құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Несиелiк ақшалар – бұл ... ... ... ... ... құнның
қағаздай белгiсi. Несие ақшалар несие берушi мен ... ... ... ... ... көрсетедi және “төлем құралы формасы ретiнде
өмiр сүрудiң меншiктi формасын алады”. Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне:
вексель, ... чек, ... ... ... Ақшаның сандық теориясы. Айналыстағы ақшаның саны К.Маркстiң
ашқан ақша айналысының заңымен реттеледi. ... ... ақша саны ... ақша саны мен ... ... ... массасы және атауы бiр
ақша бiрлiктерiнiң айналыс жылдамдығы арасындағы белгiлi бiр ... ... ... Айналысқа қажеттi ақша санының формуласы төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық экономика мектебiнiң
ғалымдары, келесiдей тепе-теңдiктi белгiледi:
PY = ... P – ... ... ... - ... көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ақшаның және депозиттiң ... ... ... ... ... қызмет етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз мiндеттемелерiнiң көп ... ... мен ... ... есептеу арқылы жабу жолымен
түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму дәрежесi ақша ... керi әсер ... ... көп ... несиеге сатылса; соғұрлым айналыс үшiн
ақшаның аз саны қажет етiледi. Оған қоса ... ... жөн: ... ... ... бiр саны шаруашылықтағы және ... ... ақша ... ... ... нәтижесiнде, айналыстағы
ақша санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – ... + Тс – ... / А + ...... ... және ... құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. – тауар бағасының сомасы;
Нт.б.с. – несиеге сатылған ... ... ...... және ... мiндеттемелер бойынша төлем сомасы;
Өт.м.с. - өзара есептескен талаптар мен мiндеттемелер сомасы;
АР – ақша ...... ... және ... құралдары ретiндегi айналымының орташа
саны.
Теңдiкте көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы мүмкiн
себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының ... аз ... ... ... айналысы заңы – құн заңының айналыс аясыдағы көрiнiсi. Ол тауар
– ақша ... ... ... ... формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... реттеледi. Тауар
айналысына қызмет ету үшiн қажеттi ақша мөлшерi екi ... ... ... ... тиiс ... ... қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына байланысты өзгередi. Ақша ... заңы ... ... = P * Y / V
Мұндағы:
М – ақша мөлшерi;
Р – ... ... - өнiм ...... ... ... айналысы заңының мәнi – ақшаның айналыс құралы қызметiн ... ... ақша ... ... тиiс ... ... көбейтiндiсiн
бiр аттас ақша өлшемiнiң айналым санына ( ... ... ) ... ... тек ... ... ғана ... сонымен бiрге төлем құралы қызметiн
де атқаратындықтан айналысқа ... ақша ... де ... ... ... байланысты азаяды. Қарыз мiндеттемелерiнiң бiразы қолма-
қол ... есеп ... ... яғни олар ... ... мен
мiндеттемелерiн өзара есептеу жолымен де өтеледi. Сөйтiп несиенiң даму
дәрежесi ақша мөлшерiне керi ... ... ... ... көп ... ... ... аз ақша мөлшерi қажет.
Сөйтiп айналысқа қажеттi ақша мөлшерi өндiрiстiң даму ... ... ... ... ... тауар мөлшерiне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейiне және т.б. байланысты өзгередi. Айналысқа ... ... ақша ... жылдамдығына керi пропорционалды өзгередi. Ал
ақша айналысына әсер ... ... ... ... даму ... егер ... көп бөлiгi несиеге сатылса,
айналысқа сонша мөлшерде кем ақша ... ... ... есеп ... дамуы;
3. Ақша айналысы санының өсуi.
Айналысқа ақша екi түрде шығарылады немесе эмиссияланады: ... ... ... ақша түрi, яғни ... ... ... сома.
Екi деңгейлi банк жүйесiнде ақшаның бiрiншi түрiн, яғни ... ... ... Орталық банк эмиссиялайды да, қолма-қол емес ақша
белгiлерiн коммрциялық банктер жүйесi шығарады.
2.2 Ақша ... және оның ... ... ... ... ... бiрiне ақша массасы
мен ақша базасы жатады.
Ақша массасы – жеке тұлғаларға, кәсiпорындар мен мемлекетке ... ... ... ... ... ... алу және ... құралдарының
жиынтығы.
Белгiлi бiр күндегi және белгiлi бiр кезеңдегi ақша айналысының сандық
өзгерiсiн талдау үшiн, сондай-ақ ақша массасының өсуi мен ... ... ... ... үшiн әр ... ... пайдалынады.
Ақша айналымының екi жағының бiрлiгi, олардың бiр түрiнiң екiншiсiне
ауысуы жалпы ақша жиыны құрамын ... ... ... ... ақша ... ... ... көрсеткiшi. Белгiлi бiр мерзiм ... ... ... үшiн, сол ... ақша ... ... және оның өсу
қарқынын реттейтiн iс-шаралар ... үшiн әр ... ... ... ... өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны құрамын анықтау үшiн
негiзгi ақша агрегаттарының төмендегi жиынтығын пайдаланады:
М1 – айналыстағы ... ақша ( ... ... ) және ... ... қаражат ( депозиттер ) жатады;
М2 – оған М1 агрегаты және ... 4 ... ... коммерциялық
банктердегi мерзiмдi және жинақ салымдары кiредi;
М3 – ... М2 ... және ... ... ... ... ... – оған М3 агрегаты және iрi коммерциялық банктердiң ... ... / 4, 157 б. ... ... әрбiр келесi ақша атрегаты өзiнен алдынғылардың
барлық элементтерiн өзiне бiрiктiрiп үлкен ақша жиынын құрайды. ... ... ... ... төмен.
Ақша жиыны нақты әр мемлекеттiң өзiне тән ... ... ... АҚШ-та ақша жиынын анықтау үшiн – төрт, Швейцария мен
Германияда – үш, Ұлыбританияда – бес, ... – екi ақша ... ... ... ... ... ... Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгередi.
Ақша жиыны бiрнеше жолмен өсуi мүмкiн:
1. Банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебiнен;
2. Орталық ... ... ... ... ... ... бюджеттiң кемшiлiгiн жабу үшiн Орталық банктiң үкiметке
несие ... ... ... асыл ... ... ... және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алуымен; / 2, 180 б. ... ... ... ... ... ақша жиынының өзгермелiгi
мен қатар, оның айналым жылдамдығы да әсер етедi. ... ... ... экономикалық факторларға: ... ... ... ... ... ... өзгеруiне, срнымен
бiрге таза монетарлық факторларға, яғни төлем айналымының құрылымына,
несиелiк операциялар мен ... есеп ... ... ақша ... ... және т. б. ... өзгередi.
Ақша жиыны айналымының баяулауы – ұлттық жиынтық ... ... ... ... ... Егер ақша ... ... ол жоғары конъюктура барлығы және ақша қаражатын
жұмсаудың шапшандығын көрсетедi. Ақша айналысы ... ... ... керi пропорционалды әсер етедi, яғни ақша неғұрлым көп айналыс
жасаса, соғұрлым қосымша ақша ... ... ... Ақша
айналысының баялауы шаруашылық субъектiлерiнiң ақша қорын жинауға ұмтылысын
және ақша ... ... ... ұзақ ... ... көрсетедi.
Орталық банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне сәйкес,
несиелеу жолдары бойынша қажеттi ... ... ... ... ... және ... ... атқарады. Ақша екi түрлi формада
болады: қолма-қол және банктiк айналымның ақшалары, яғни банктiк шоттардағы
қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу ... ақша ... ... екi ... ... ... ... Банктiк айналымның ақшалары
әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi ... ... яғни ... ... қолма-қол ақшаға ауысуы және бұған ... ... ... ... ... ... қамтитынын анықтауды талап етедi.
Ақша массасының құрамы сол елдiң ... ... ... ... – бұл ... ... ... және ұлттық заңдылықтармен
бекiтiлген ақша айналысын ұйымдастыру формасы.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген ... ақша ... ақша ... ... ... ... ... өзiнiң ұлттық
ақша жүйесi бар.
Ақша жүйесi келесi элементтерден тұрады:
Ақша бiрлiгiнiң атауы. ҚР-ның ақша ... ... 100 ... 1 ... ... табылады.
Ақша белгiлерiнiң түрлерi. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейiн ... ... ... онда ... ... ҚР ақша ... ... өсу құны бойынша төлемнiң барлық түрлерiне қабылданатын ... ... ... ... Қолма – қол ақшаларды шығарып, олардың ... және ... ... Ұлттық банктiң қолма – қолсыз ақша
эквивалентiн ... ... мен ... сату ... ... түрлерi. Заңды төлем құралы болып табылатын: қағаз және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегенiмiз – бұл ... бiр ... ақша ... ... сол ... ақша ... ... тарихта ақша жүйесiнiң келесi типтерi болған:
• Металдық айналым, мұнда ... ... ... барлық қызметiн атқарады,
ал несие ақшалар металға айырбасталады;
• Несие және ... ақша ... ... алтын айырбастамайтын банкнотамен
айналыстан ығыстырылып шығарылады және қазынаға айналды.
Ақша массасының көбеюi бiрнеше каналдар бойынша жүредi:
• Банкноттар мен монеталар эмиссиясы есебiнен;
... ... ... ... ... алу ... ... банктiң ел үкiметiне мемлекеттiк бюджет тапшылығын жабу үшiн
несие беру арқылы;
• Орталық банктiң бағалы ... ... ... және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алу жолымен;
• Коммерциялық банктердiң салымдарын жұмылдыру негiзiнде чектер эмиссиясын
шығару немесе займдар беру ... ... ақша ... ... ... банк ... ақша – ... тығыз байланысты, мұндағы ең басты мақсат ақша массасынығ өсуiн
сақтау ... ... ... белгiлеуде Орталық банк ... ... ... бейнелеудегi ЖҰӨ-нiң болжанатын өсiмi;
• Жоспарлы кезеңдегi ақша ... ... ... ... ... инфляцияның максималды рұқсат етiлген денгейi;
Ақша массасы өсуiнiң бақылау көрсеткiштерi елдiң ... ... ... және оның ... ... ... есептеледi. Бұл көрсеткiштiң тәжiрибе үшiн де маңызы зор.
Егер ақша ... ... ... бұл ұлттық өнiмдi ... өте ... ... ал ақша ... ... қаражаттарды салыстырмалы түрде жылдам жұмсауды және жоғары
конъюктураны бiлдiредi. Ақша ... ... ақша ... ... яғни ... ... жоғары жылдамдығы қосымша эмиссия
қажеттiлiктi қысқартуы тиiс. Керiсiнше, ақша айналысының ақырын қозғалысы
шаруашылық ... ... ... ақша массасы құрамында
ұзақ мерзiмдi ... ... ... ... ... АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген ... ақша ... ақша ... ... ... ... ... ақша
жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... заң күшi бар ... ... Жарғы ақша айналысының ... ... ... ... онда ... ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң
эмиссиясы, сонымен қатар ... ... ... ақша ... және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ұлттық ... ... ... ... ... жаппай
етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына ... жол ашып ... ... ... 1999 жылы ұлттық валютамызды ұлттық және ... ... ... рыноктық түрде дамыту үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ... ... ... нығайып, елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Банк жүйесiн реформалау және ақша банкнотасын ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбiрiмен өзгерттi. ... ... 1992 – 1993 ж.ж. ... ... ... енгiзiлген директивтi саясаттың орнына
Республикамызда қолма-қол ақша айналысын ... және ... ... ... жасалынды.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та ... есеп ... ... зы ғана ... ... ал ... чек, ... карточталар т.б.
көмегiмен жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ақша
айналымынан бөлуге ... Ақша ... ... және ... қолсыз
деп қана қатаң түрде шектеудi ғалымдар онша ... ... ... ... ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол төмендегiдей:
М0 – ... ... ... ... банк ... тыс ... - өзiне – М0 –дi қосады, сонымен қатар шаруашылықтардың есеп
айырысу немесе ... ... ... ... ... каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, чектiк және
аккредитивтiк ... ... ... халықтың және заңды
тұлғалардың талап ... ... ... ... - ... М1 –дi ... ... жеке және заңды тұлғалардың шетел
валюталарындағы аудармалы салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге банктiк емес заңды ... мен ... ... ... да депозиттерi.
Мұндағы,
Аудармалы депозиттер:
1) әрқашан ... және ... ... ... ... ... ... немесе жиро-кепiлдiктiң көмегiмен еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен қолданылады. Аудармалы депозиттер қысқа
ақша массасының бiр бөлiгiн құрайды.
Басқа депозиттер – ... ол ... ... ... кейiн ғана
алынатындығы немесе әр түрлi шектеулерi жай коммерциялық операцияларда
бiраз қолайсыздық ... және ... ... ... талаптарға
жоғары дәрежеде сай келетiн жинақ және мерзiмдi депозиттер.
Ақша ... ақша ... ... етуi ақша ... ... мынадай формула арқылы есептелiнедi:
Ам = М3 (ақша массасы) / МВ (ақша базасы)
Ұлттық экономикадағы ақша агрегаттрының 2003 жылғы ... ... мен ... көре ... | |2004 ... ... ... |Мамыр | |
| |М3 |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |1147,5 | |
| |М2 |692,8 |732,4 |770 |784,1 |852,4 | |
| |М1 |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |483,6 | |
| |М0 |238,7 |241,3 |244,9 |257 |260,5 | |
| |М3,% |24,6 |23,7 |23,2 |23,6 |22,7 | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... 2003 ... ақша ... құрамы
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкiнiң деректерi бойынша 2004 жылдың 1
мамырына ақша ... (М3) 1090,3 ... ... ...... соның iшiнде айналымдағы қолма-қол ақша (М0) – 257 млрд. теңге
( 1,05,2003ж, - 167 млрд. теңге) ... М3 ... өсiмi ... жылдың
тиiстi кезеңiндегi деректермен салыстырғанда 33,5% ағымдағы жылдың 1
сәуiрiмен салыстырғанда –3,5%. Ақша ... ... ... ... ... 2004 жылы ... айының соңында 23,6% болды, өткен аймен
салыстырғанда 0,4 пайыздық тармаққа көбейдi.
Аталған ... ақша ... ... ... 316,3 ... теңге құрады,
бұл көрсеткiш өткен кезеңдегiмен салыстырғанда 2,9% азайды.
Елiмiздегi ақша агрегаттарының жалпы 2003 және 2004 ... ... ... ... мен ... келесi кестеден көре аламыз.
Кесте-2 – Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттарының ... |2003 |2004 |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | | | | ... ... % |
| | | | | ... өзгерiсi | ... |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |+3,5 |133,5 ... |692,8 |732,4 |770,0 |784,1 |+1,8 ... ... |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |+2,4 |147,4 ... |238,7 |241,3 |244,9 |257,0 |+4,9 |153,9 ... ... |23,7 |23,2 |23,6 |- |- ... ... | | | | | | |
|% | | | | | | ... ... ... ... ақша ... жылдан
жылға және айдан айға өсу үстiнде. Бұдан бiз елiмiз экономикасының ... өмiр сүру ... өсiп келе ... көре ... ... ... инфляция деңгейiн де ескеру керек. Бүгiнде 2004 жылы инфляция
деңгейi 6,4%-ды құраған ... атап ... ... өмiр ... объективтi
қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi мен тауар айналысы болуына негiзделенедi.
Жұмыс барысында ақша ... ... ... ... ... ... Оның бес қызметiнiң өзiнен ақшаның ... ... ... ... тұр. Кез – келген ... ... ... құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша – жалпыға бiрдей ... ... ... ... ... тауардың құны бейленедi және оның ... ... ... ... ... ... ... айырбасы
үздiксiз жасала бередi. Жалпыға бердей эквивалент ролi ... ... ... ... тағы да бiр ... ... оның ... кез - келген тауарға айырбастауға болады. Тауар бағасының өзi тауар
құнының ақшалай көрiнiсi.
Экономикалық категория ретiнде ... мәнi оның үш ... ... ... ... ... ... айырбасталу;
• Айырбас құнның жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы заттың ... ... ... ... оның ... қоғамның дамып,
өзгеруiмен қатар бiрге дамып, жан-жақты жетiлуде. Егер де бұрындары сатып
алу-сату процесi жалпыға ... ... ... ... бұл
күндерi қағаз және ... ... ... ... ... қатар
дүниежүзiлiк ақшалар пайда болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол ... ... ... ... және ... ... қатынастарды қадағалап, реттеп отырады.
Ал ақша ... ... ... ... ол ел ... ауыр ... мүмкiн, мысалы инфляцияны атап өтсек болады. ... ...... ... ... ... де пацдаланады, “ақша – несие саясаттарын”
жүзеге асырады. Ал бұларды орындау үшiн ақшаның ... ... ... ақша ... ақша ... заңы, ақша қызметтерi және ... ... ... айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес ... және есеп ... ... ... ... ... қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың ... ... ... ... де ... ... жатады.
Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз формаларының ... ... ... ... және ... ... қозғалысы жүзеге
асырылады.
Ақша айналысы заңы – құн заңының айналыс аясыдағы көрiнiсi. Ол тауар
– ақша қатынастары болатын ... ... ... тән. ... саны К. ... ашқан ақша айналысы заңымен реттеледi. Тауар
айналысына қызмет ету үшiн ... ақша ... екi ... ... кезеңде, сатылуға тиiс тауарлар бағасының қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына байланысты өзгередi.
Ақша айналымының екi жағының бiрлiгi, олардың бiр ... ... ... ақша ... ... ... қажет етедi. Себебi ақша жиыны
ақша айналымының сандық көрсеткiшi. Белгiлi бiр ... ... ... ... үшiн, сол сияқты ақша жиынының көлемiн және оның өсу
қарқынын реттейтiн iс-шаралар жүргiзу үшiн әр ... ... ... ... республикамыздағы айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол төмендегiдей:
М0 – айналыстағы қолма-қол ... ... банк ... тыс ... - ... – М0 –дi ... сонымен қатар шаруашылықтардың есеп
айырысу немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының ... ... ... ... ... ... халықтың және заңды
тұлғалардың талап ... ... ... ... - өзiне М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың шетел
валюталарындағы аудармалы салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге ... емес ... ... мен ... ... басқа да депозиттерi.
Елiмiзде ақша жүйесi 1993 жылы 15 қарашадан бастап “ұлттық валютамыз”
енгiзiлгеннен бастап ... ... ... таңда теңгемiз халықаралық
экономикада ашық айналысқа шығып, елiмiзде ... ... ... өз ... ... Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. ... Оқу ... / ... айналысы және несие” – Алматы,
Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 ... ... Я. А. ... Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы.
... ... ... Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И ... ... 2-е, - ... ... Абрамова М.А., Александрова Л.С. / ... ... ... ... ... ...... , 1996г.
7. Баян Көшенова , Оқу құралы / ... ... ... ... - ... “Экономика” 2000ж.
8. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – ... – 173 ... А.И. ... Л.С. ... - Экономическая теория. - ... - 2001. – 362 ... ... Н.Қ., ... М.Ә. - ... ...... - 2003. – 432 бет.
11. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : ... – МГУ. ... ... - 1999. – 416с.
12. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика: Учебник. – 2-е изд., ... ... М.: ... 2002. – 472 с.
13. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар жарлығы // ... ... ақша ... ... Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
15. “Валюталық реттеу туралы” Қ.Р –ның заңы // ... ... ... ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу
жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика ... ... ... ... ... – 2004г. №5.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшаның атқаратын қызметтерi және олардың қазiргi жағдайдағы дамуы30 бет
Ақшаның мәні және қызметтері 11 бет
Ақшаның мәні мен қызметтері37 бет
Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері42 бет
Ақшаның мәні, қызметтері, рөлі және теориясы30 бет
Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері30 бет
Ақшаның формалары мен түрлері, атқаратын қызметтері46 бет
Ақшаның қажеттілігі, мәні және қызметтері21 бет
Ақшаның қызметтерін, түрлерін және айналыс әдістерін талдау26 бет
Шаруашылықты ұйымдастыру түрлері. Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь