Әбіш Кекілбаев, жазушы, Парламент Сенатының депутаты, қоғам және мемлекет қайраткері: егемендік декларациясын қабылдау оңайға түскен жоқ

– Егемендік декларациясы қа¬был¬данған кезде Сіз үлкен мін¬бер¬ден халқымызды құттықтаған еді¬ңіз. Содан бері он алты жыл өтті. Тәуелсіздіктің бастауы болған оқиғаларға бүгінгі күн биігінен қандай баға берер едіңіз?
– Осыдан он алты жыл бұрын Егемендік декларациясы қабыл¬дан¬ған күн біздің жаңа тари¬хы¬мыз¬дың ең бетбұрыс сәті боп са¬на¬лады. Ол күн – менің көз ал¬ды쬬да. Егемендік декларация¬сын қабылдау оңайға түскен жоқ. Өйт¬кені оған дейін бұрынғы Кеңес¬тер одағы кеңістігінде қай¬та құру үдерістері жүріп жатты. Ол құбылысты әркім әртүрлі түсінетін. Бірақ көпшілік жұрт: «Сол бұрынғы жүйе сақталынады, оған жаңа сипаттар қосылады, басқарудағы міндет бөлісу өз¬ге¬реді, азаматтардың қоғамға қа¬ты¬насының сипаты өзгереді, демок¬ратиялану басталады» деп топ¬шы¬лаған болатын. Себебі, бұл үдерістердің алдында халы¬қа¬ра¬лық коммунистік қозғалыста осы бағыттағы көптеген ағымдар сал¬танат құрды. Капиталистік елдердегі коммунистер евро¬коммунизм ағымын алға шы¬ғар¬ды. Чехословакия, Венгрия сияқ¬ты елдерде «социализм с челове¬ческим лицом» сипатындағы иманжүзді социализмді дәметкен ағымдар бой көтерді. Мұның бар¬лығы да бір кездегі таптық күрес¬тің қалыптастырған мемлекеттік концепцияларына түбегейлі өз¬герістер жасау, азамат бостан¬ды¬ғын көбейтетін жаңа қарым-қатынастарға көшу мәселесін көтерген ағымдар еді. Бұрынғы одақ та осы ағымға қосылып, қайта құру кезеңін бастаған кезде біздің отандастарымыздың көп¬шілігі осы тақылеттес өзгерістер болады деп дәметкен сияқты. «Қай¬та құру» деген сөз жиі айтыл¬ғанымен, оның сипаты, бол¬мысы, эволюциялық жолы айқын бағдарланған жоқ еді. Көпшілік сол әлгі «бұрынғыдай емес, басқару жүйесін сынауға болады, бір кезде тоталитаризм тұсында кеткен қателіктерді ашып айтуға болады, ақтаңдақ¬тар¬дың орнын толтыруға болады» де¬ген сияқты жадағайлау түсі¬ніктердің ғана жетегінде жүрді. Ал бірақ тіпті осы сипаттарды өз¬герт¬кен күннің өзінде қоғамның ірге¬тасын түбегейлі жаңарту керек екендігін ұзақ уақытқа дейін түсінбеді. Сонымен, көп жағ¬дайда қайта құрудың одақ кеңістігінде белгілі мөлшерде толық ойластырылмағанын, тың¬ғы¬лықты зерттелмегенін, оған бара¬тын жолдар үлкен сараптан өтпе¬гендігін кейінгі оқиғалардың ба¬рысы көрсетті. Бірақ демок¬ратиялық қарым-қатынас, адам құқы, азамат бостандығы, халық¬тар теңдігі жөніндегі ұғымдардың дәуірлік, кезеңдік мәселелер екендігі даусыз анықтала баста¬ды. Ол мәселелерді түбегейлі шеш¬пей тұрып, қоғамды қайта құру мәселесі шешілмейтіндігі де түсінікті болды. Сондықтан да бір үдеріс екінші үдерісті бастады. Сол жағдайда бізге, Қазақстанға жаңа тарихи мүмкіндік туды.
        
        Әбіш Кекілбаев, жазушы, Парламент Сенатының депутаты, қоғам және мемлекет
қайраткері: ... ... ... ... ... ... Егемендік декларациясы қа¬был¬данған кезде Сіз үлкен мін¬бер¬ден
халқымызды құттықтаған еді¬ңіз. Содан бері он алты жыл өтті. Тәуелсіздіктің
бастауы болған ... ... күн ... ... баға ... ... Осыдан он алты жыл бұрын Егемендік декларациясы қабыл¬дан¬ған күн ... ... ең ... сәті боп ... Ол күн – ... ... Егемендік декларация¬сын қабылдау оңайға түскен жоқ. Өйт¬кені
оған дейін бұрынғы Кеңес¬тер одағы кеңістігінде қай¬та құру ... ... Ол ... ... ... ... Бірақ көпшілік жұрт:
«Сол бұрынғы жүйе сақталынады, оған жаңа сипаттар ... ... ... ... азаматтардың қоғамға қа¬ты¬насының сипаты
өзгереді, демок¬ратиялану басталады» деп топ¬шы¬лаған болатын. Себебі, бұл
үдерістердің алдында халы¬қа¬ра¬лық коммунистік қозғалыста осы ... ... ... ... Капиталистік елдердегі коммунистер
евро¬коммунизм ағымын алға шы¬ғар¬ды. Чехословакия, Венгрия сияқ¬ты елдерде
«социализм с ... ... ... ... ... ... бой көтерді. Мұның бар¬лығы да бір кездегі таптық
күрес¬тің қалыптастырған мемлекеттік концепцияларына түбегейлі ... ... ... ... жаңа ... көшу
мәселесін көтерген ағымдар еді. Бұрынғы одақ та осы ағымға қосылып, ... ... ... ... ... ... көп¬шілігі осы
тақылеттес өзгерістер болады деп дәметкен сияқты. «Қай¬та құру» деген сөз
жиі айтыл¬ғанымен, оның ... ... ... жолы ... жоқ еді. Көпшілік сол әлгі «бұрынғыдай емес, басқару ... ... бір ... ... ... кеткен қателіктерді ашып
айтуға болады, ақтаңдақ¬тар¬дың орнын толтыруға болады» де¬ген сияқты
жадағайлау түсі¬ніктердің ғана жетегінде жүрді. Ал бірақ тіпті ... ... ... ... ... ... ... жаңарту
керек екендігін ұзақ уақытқа дейін түсінбеді. Сонымен, көп жағ¬дайда қайта
құрудың одақ ... ... ... ... ... ... оған бара¬тын жолдар үлкен сараптан
өтпе¬гендігін кейінгі оқиғалардың ба¬рысы көрсетті. Бірақ демок¬ратиялық
қарым-қатынас, адам ... ... ... ... ... ... ... кезеңдік мәселелер екендігі даусыз анықтала баста¬ды.
Ол мәселелерді түбегейлі шеш¬пей тұрып, қоғамды қайта құру мәселесі
шешілмейтіндігі де түсінікті болды. Сондықтан да бір ... ... ... Сол ... бізге, Қазақстанға жаңа тарихи мүмкіндік туды.
– Егемендігімізге ертерек қол созып, тәуелсіздігімізге тезірек жетуіміз
үшін сол ... ... алғы ... ... ... Қандай кедергілер бар еді?
– Жалпы, адамдар еш уақыт¬та ... өмір ... ... емес. Адамзат
жаратылғаннан бері белгілі бір әлеуметтесуден аулақ болмаған. Ал мынау
жиыр¬масыншы ғасырдағы адам¬дар – тарих қалыптастырған үлкен
әлеуметтесулердің ... Ол ... ең ... және ең ... түрі –
ұлт. Сондықтан өзі¬нің ұлты азаттық ала алмаған адамның азат болуы, ... ... ала ... ... ... алуы ... емес еді. Сөйтіп, күн
тәртібіне азаматтардың бостанды¬ғы¬мен қоса халықтардың ұлттық азат¬тығы
жөнінде мәселе көтерілді. Мінекей, көп ... ... ... ... құру үдерісі қоғамды өзгертудің эволюциялық заңдылықтарын
аттап өте алмай, осы мәселелерге де келіп килікті. 1991 жылғы тамыз
оқиғалары мұны тездетті. Ол ... ... өз ... ... құрыла
алмайтындығын, оның түбегейлі жағдайлары өзгер¬мей тұрып, жаңағы айтып
отырған категориялардың жүзеге аспай¬тындығын ... ... ... ... ... ... республикалардың пар¬ла¬мент өкілдері мен
саяси басшылары Кремльдің съездер сарайында бас қосты. Үлкен әлеуметтік
катак¬лизм¬нен кейін қоғамның қандай болатыны жөніндегі мәселені
тал¬қы¬лады. ... ... ... өзі ... ... ... субъектілердің бостандығын, еркіндігін қамтама¬сыз ету қағидасын
даусыз мойын¬да¬ған еді. Соның нәтижесінде бұрын¬ғы одақтас республикалар
бірі¬нен соң бірі өз егемендігін жария¬лауға көшті. Мұны ең ... ... ... ... бұл ... елдің ал¬дына шығып, ентелей
қойған жоқ.
– Неге соншама ұстамдылық таныттық?
– Бұл ... ... ... өз тәуелсіздігінің керек емес¬тігінен
емес еді. Ол кездегі Қа¬зақстан аса көп құрамды мемлекет болатын. Оның
құрамында жүз отыз этностың ... ... ... ... ... ... ... қалған этнос¬тар¬дың өкілдерінің саны да айта
қаларлықтай еді. Оған 1989 жылы Қазақстандағы байырғы халықтың құрамы қырық
процент¬ке де жетпей ... ... ... ... бола ... ... мұның
бәрі өз еркімен, тарих заң¬ды¬лығымен болған құбылыстар емес-ті. Мұның ... ... ... ... ... ... Ал ... бостандық та, теңдік те тек тарихи қалыптасқан эволюция¬лық жолмен
келетін құбылыстар. Осы жағдайдың бар¬лы¬ғы Қа¬зақстанды бұл мәсе¬ле¬ні
талқылау барысында аңыс аңдауға мәжбүр¬ле¬ді. ... ... ... ... ... жұмыс¬та¬ры¬на белсене қатынасып, сол
ке¬лісімшарттар¬дың халықтың, аза¬маттардың көк¬сеп отырған мұрат¬тарына
қызмет етуі жағында болды. Алай¬да сол ... ... ... ... өзі бұл ... ... ... бастады. Сол себепті Қазақстан тарихтың өзі туындатып
отырған еге¬мендік мәселесін тығырыққа тіреп ... ... ... ... үшін ... ... фак¬торларды үйлестіруге міндетті
бол¬ды. Сөйтіп, сол одақты құрап тұр¬ған республикалардың бар¬лығы ... ... ... ... ... ... біз бұл ... күн тәртібіне шығара ал¬дық. Себебі, сол кездегі
Қазақ¬стан¬ның Парламенті болып сана¬латын Жо¬ғарғы Кеңестің құрамы да
ха¬лық¬тың ... ... ... еді. Осыған байла¬ныс¬ты
сондағы депутаттың бар¬лығы тарихи заңдылықты түсі¬не¬тіндей жағдайға
жетпей тұрып, бұл ... қою оны ... ... ... ... осылай аңыс аңдау так¬тикасы, қалыптасып отырған объек¬тивті
сипаттарды ... ... ... ... ... ... Өйткені
талқылау бары¬сы көрсет¬кен¬дей, біздің депутаттық корпус¬тың көпшілігі бұл
мәселені әлі де жеткілікті түсініп болмаған¬ды¬ғын байқатты. Көптеген адам
тең¬дік, бостандық жөніндегі ... ... ... ғана деп
са¬нады. Ал одақты құраған респуб¬ли¬калардың басы Ресейден бастап бәрі
егемендік жолына түс¬кеннен ... бұл ... ... ... ... ... ... қал¬ған қағидалары үшін амалсыз абыр¬житын,
қобалжитын болды. Сөй¬тіп, бұрынғы кеңестік ... ... ... ... ... жағдайында да егемен¬дік
тура¬лы сөз етуге болатындай алғы шарт¬тар қалыптасты. Міне¬кей, осы¬лай
өткен қызу айтыс ба¬ры¬сын¬да ... ... ... ... ... ... ... әдепкіде ішкі және сыртқы күш¬тер¬ден қандай
баға алды? Егемендіктің ал¬ғашқы нәтижелері саяси ... ... Осы ... ... ... ... ... депутаттық
корпустың өзі ха¬лықтың алдына шығып, алғаш рет хабарлауды ұйғарды. Себебі,
бұқара бұл құбылысты көп күткен болатын. Халық өзінің көптен аң¬сап
жүргенінің ... ... ... ... ... ... олар ... дейін-ақ осының нәтижесін білгісі келіп, Жоғарғы Кеңес үйінің
алдында топталып, тосып тұрды. Дауыс б嬬рі¬ліп, нәтижесі мәлім болғаннан
кейін бір топ ... сол ... ... ... ... ... келіп, Жоғарғы Кеңес шешімін жария етті. Сөйтіп, Қазақстан
егемендігінің алғашқы қадамы жасалды. Соған қара¬мастан, бұл декларацияны
тек қана ... ... ... аса қоймайтын утопия ретінде қабыл¬да¬ған
күштер де болды. Ондай пікір¬лер іштен де, сырттан да ... ... өз ... ел ... ... ... ... Бұл үшін көптеген
тарихи алғы шарттар керек. Ал Қазақстанда соның бәр-бәрі жоқ. Ендеше, бұл
тек қана сөз жүзінде қалып қоя¬тын құбылыс» деп ... ... ... ... ... тарихи нәтижелілігі сол
қабылданған күннен бастап-ақ көрінді деуімізге болады. Еге¬мен¬дік
жариялаған Қазақстанды Ресей Федерациясының басшы¬лы¬ғы ресми түрде
қабылдап, арнайы кездесу ... Бұл ... ... ... ... тамыз оқиғаларының тұсында байқалды. Тамыз бүлігіне баста¬ма¬шы
болған саяси топ ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Ал егер біз оған дейін өз егемендігімізді жарияламаған ел
болсақ, жаңағы волюнтаристік топтың да сөзін тыңдауға мұқтаж құқықтық
тәуелділік жағдайында болар ... Біз ... бір жыл ... ... ... ... ... төтенше актілерге қосылған жоқпыз.
Бо¬лып жатқан оқиғаның сипатын шы¬найы түрде ... оған ... ... ... ... ... ... оқиғалары деклара¬ция күйінде
қабылданған егемен¬дік¬ті толыққанды саяси факторға айналдыруды тездетті.
Осының нәтижесінде Қазақстанда алғаш рет мемлекет басшысын естияр қауымның
түгел ... ... ... ... ... сайла¬ған Президент, халық
сайлаған Парламент мұндай аума-төкпе жағдайда Қазақстан сияқты үлкен
кеңістікте болатын әлеуметтік үдерістерді өз қолында ұстауға ... ... ... осы бағдар қамтамасыз етілгеннен кейін біз мемлекеттік
тәуелсіздік мәселесін көтере алдық. Сөйтіп, ... сәт ... ... ... ... тәуел¬сіз¬дігіміз туралы заң қабылдадық.
Осы заңды талқылап жатқан кез¬дің өзінде бұрынғы саяси кеңіс¬тік¬тің әр
шетінде әртүрлі ағымдар бас көтере бастады. Мысалы, ... ... ... шешім қабылданды. Ашхабатта Орталық Азия халықтарының
қауымдастығын қандай сипатта құру керектігі белсенді ... сөз ... ... ... ... ... ... логикасына түсіру оңай
болмады. Бұл жерде де егемен Қазақстан енжарлық көрсеткен жоқ. Өзінің саяси
бастамашылдығын танытты. ... ... 1991 жылы ... ... Алматы кездесуі өткізілді. Алматыдағы кездесу Кеңестер Одағының
саяси фактор ретінде жойылғанын, оның орнына ... ... ... ... паш ... алғашқы үлкен форум бол¬ды.
Мен бұл оқиғаларды жиырма¬сын¬шы ғасырдың тарихындағы ең ... ... ... ... ... ... деп біле¬мін.
– Тәуелсіз мемлекет құру ісінің ба¬сы-қасында болған қоғам қайрат¬ке¬рі
ретінде Қазақстанның бүгінгі же¬тістіктерін ... ... ... ... мем¬лекеттік дербестікті жариялап қою бар да,
оны қамтамасыз ету бар. Ал жариялап қоюдың өзі қан¬шалықты күрделі
екендігіне жаңа¬ғы айтқан ақпараттық тұжы¬рым¬ның өзі де ... ғой ... Ал соны ... ... ... ... бұдан да гөрі көп
уақытты, көп төзімді талап ететін күрделі үдеріс болды. Себебі, Кеңестер
Одағы өз еркімен ... ... жоқ. Ол өзі ... ... саяси жүйенің
барлық мүмкіндігі таусылғаннан кейін барып құла¬ды. Сөйтіп, социалистік
даму жо¬лы дағдарысқа ұшырады. ... ... ... ... ... да ... дағдарысқа тап келді. Ал аталмыш меншік пен аталмыш
қатынастар тұсында өмір сүрген қоғам оны бір ... ... жоқ. ... ... да ... жоқ. Оның ... ... тиісті екендігін түсінуге,
өмірдің өзгеруге, ол үшін қоғамның өзгеруге тиісті екендігін мойындауға
біраз уақыт кетті. Осының нәтижесінде елде әлде¬неше дағдарыстар қатар
жүрді. Соның ... ... ... ... ... ... болды. Ал
экономикалық дағда¬рыс бұрынғы одақтың тұсында басталған және сол кезде
шырқау шыңына ... ... еді. ... ... ... ... жатып қалды. Оған бастамашы болған да сол бұрынғы қайта құруды
бастаған коммунистік партияның өзі. Өйткені ол кәсіпорындар бостан¬ды¬ғына
жетеміз деп, жоспарлы үлестірмелі ... ... ... ... ... ... Әр ... өз ал¬дына билік алуы сол аймақтардың
өзіне-өзі қожа болып кетуіне жол ашты. Сөйтіп, кәсіпорындардың ыдырауы
арқылы кеңестік одақ¬тың да ... ... ... Бұл ... ... ... үлкен рухани дағдарыстар туғызды. Осының
нәтижесінде елде үлкен әлеуметтік күйзелістер басталды. Бұл әлеумет¬тік
күйзелістер көп халықтан ... ... ... ... ал¬май қоймайды.
Сондықтан Кеңес¬тер Одағының түкпір-түкпірінде ұлттық негіздегі
наразылықтар, ұлттық есеп айырысулар басталды. Мұндай жағдайда кез келген
эко¬номика өз бетімен тыңайып кете ал¬майды. Бір ... ... ... бейбіт өзгере салмайды. Ол міндетті түрде оқ атылып, қан төгілетін
оқиғаларға жетелемегенмен, бейбіт эволюция¬дан гөрі тегеуріндірек
реформа¬шыл¬дықты талап ... Бұл ... ... да ... ... жоқ. ... ... таласатындар, елдің бірлігіне нұқсан
келтіргісі келе¬тін¬дер оны тарихи заңдылықтан тыс¬қары, қолдан жасалған
мемлекет ретінде қарастыратын әңгімелерді гулетіп ... ... де ... ... ... оның аумақтық тұтастығы¬на қол салғысы
келетін күштер де табыл¬ды. Қысқасы, Қазақстан өзінің мемлекеттік
дербестігін нығайтуды қиын ... ... ... Мінекей, ол
күйзелістер Қазақстан экономи¬ка¬сын да қатты дағдарысқа ұшы¬ратты. Ол
дағдарысты Қазақстан бәрібір айналып өте алмайтын еді. Себебі, қайта құруға
дейінгі Қа¬зақ¬стан экономикасының 87 ... ... ... ... елдің өзі дербес билейтін бөлігі 13 пайыздан аспай¬тын.
Оның үстіне экономи¬ка¬мыз¬ды құрайтын факторлардың бар¬лығы технологиялық
жағынан да ... ... ... еді. Қазақстан, негізінен,
шикізаттық республика болды. Сондықтан ол өзінің байлығынан толық ... ... ... ... өзгеге тіркеліп қойған жарымжан экономика
әлгіндей аума-төкпе кезеңде алдымен ... ... ... ... ... ... ... бұл тығырықтан айналып өтуге қанша
тырысқанмен, бәрібір осынау экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жуық тоқ¬тап қалды. Ауыл шаруашылығы
ебіл-себіл күйді бастан кешті. Халық¬қа жәрдемақы мен жалақы ... ... ... ... ... ... ... жылдап теңгенің де
түрін көрген жоқ. Бұл күйзеліс қазақ¬стан¬дықтардың көңіл-күйіне жа¬ғым¬ды
әсер қалдырмайтыны, әри¬не, ... Сол ... ... ... ... күй¬зелістері мен экономикалық қиындықтарын тілге тиек етіп,
Қазақстанның келешегіне күмән¬дануды күшейтуге ... ... да ... ... ең ... ... – сол жаңа ... қа¬уымның осынша көп қырлы, тым тереңдеп кеткен қиындықтар¬ды
санаулы жылдардың ішінде жеңіп шыға алғандығы деп айтқан болар едім.
Қайтадан қой ... ... ... ... күтіп отырмай, сол
күйзелісті күн¬дер¬дің өзінде жаңа этно-эконо¬ми¬ка¬лық қарым-қатынастарды
жүзе¬ге асыруға тәуекел еткендігі деп ... ... еді. ... өз
бетімен осы омалып қалған эконо¬ми¬каны, ошарылып қалған өнді¬ріс¬ті
қайтадан тіршілікке қоса алмай¬тындығын түсініп, халы¬қ¬арବлық
экономикамен ықпал¬дас¬тыққа түсуге тәуекел еткендігі деп ... ... ... ... ... да ... ... қажет ететін түбегейлі өзгерістер
саналады. Оның қай-қайсысын да жұрттың бірдей түсініп, бірдей қолданып
кетуі өте қиын еді. Сон¬дық¬тан мұның барлығы ... ... ... ... ... ... ... етті. Қазақстан осы үдеріс¬тер¬ді жүзеге асырудың өзіне
лайық кес¬кіндемесін таба алды. Сөйтіп, бі¬рінші кезекке ол ... ... тік ... ... ... ... саясатын
баста¬ды. Ол үшін халықаралық капи¬тал¬мен жаңа жағдайда ықпал¬дасу¬ға
көшті. Әрине, кіріптар бо¬лып, ісің түсіп отырған елге сенің ... ... ... ... ... ... ... дейін ымырашылдықтан қашып
құтыла алмайтын дипломатия қажет еді. Қазақстан бұған да тәуе¬кел ете ... ел ... ... ... ... және онда ... табиғи
ресурстардың молдығын тиімді пайдаланды. Осыдан туын¬дамай қоймайтын сыртқы
әсер¬лер¬ді екі жаққа бірдей тиімді іскер¬лік әріптестікке бейімдеу үшін де
көптеген ... ... ... Сол ... ... саяси элитасында
да, бүкіл жұртшы¬лық¬та да осыған жеткілікті төзім мен ақыл табылды. Бұл
Қазақстанның тағы бір ... ... деп ... Енді осы ... ең ... ... – елдегі әлеу¬мет¬тік ахуалдың
орнықтылығы еді. Бүгін¬гі таңда Қазақстан ... ... ... ... ... ол біздің еліміздегі әлеуметтік ор¬нық¬тылықты қамта¬ма¬сыз
еткен¬ді¬¬гіміз¬ге байланысты бо¬лып отыр. Ал қиын ... ... ... тұра ... мемлекет пен қоғам одан әрі өзінің жаңашылдық ... ... ... таба ... ... ... ... табиғи мүм¬кін¬діктеріне, тарихи мүмкін¬дік¬теріне сай қа¬лыשּׁтасып
отырған жағдай¬дан туын¬дайтын заңды¬лық¬¬тарға ла¬йық¬¬талған жаңа
сәй¬кес¬тігіне қол жеткізді.
– Мемлекеттілігіміз туралы әң¬гіме болғанда Әбілқайыр ханды ... ... ... ... мол ... ... бүгінгі күні өзі¬нің нағыз
бағасын алды деп ой¬лайсыз ба?
– Әбілқайыр – шынында да, тарихи қайшылыққа толы тұлға. Оның заманында қай
халық та ... ішкі ... ... ... кете ... ... көшпелі мал шаруа¬шы¬лы¬ғы¬мен шектеліп қалған, ұлан-бай¬тақ
кеңістікті иемденіп жатқан, сан жағынан аз қазақ қауымы сыртқы факторға
жүгінбей тұра алмайды. ... ... ... ... ... ... сол ... қалыптасқан халы¬қа¬ра¬лық жағдай бұған мүмкіндік
бер¬мейді. Әбілқайырдың тұсында таңдау аз еді. Қазақ жұрты батыс¬қа немесе
шығысқа ықылас біл¬діру¬ге міндетті ... Ал оның ... ... оза
қимылдап, әлеуметтік немесе экономикалық прогресс жасап жатқан көршілері
бола қойған жоқ. Ол кездегі Қы¬тай¬дың өзі ұзақ жылғы отаршыл¬дық¬тан күшін
сарыққан, бір кез¬де¬гі ... ... ... ... ... ... Сондық¬тан дамуды ойлаған, елінің ілгері басуын ойлаған саясатшылардың
барлығы оза қимылдап, келе жат¬қан сыртқы факторларға ұмсыну¬ға мәжбүр
болды. Мұны тәуелсіз¬дік¬тен безіну, ... ... деп ... ... ол кездегі Қазақ елінің жағдайы отаршылдық пен
тәуелсіздіктің арасында тұрған жоқ-ты. Ол кезде елдің жағдайы одақтастықты
қай тараптан іздеуге ... ... Оған ... жасаған
дипломатиялық қадымға одан бұрынғы Тәуекел мен Тәуке, оның тұстастары
Қайып, Сәмеке, Жол¬барыс, одан кейінгі ... ... ... ал бір ... оның ... алып, ізін шабақтаған Барақтың
Неплюевтің алдауына түсіп, «жаман ... ... оған ақ үй ... беріп,
Әбілқайырдан да озып, алға түсіп кеткені үшін жер ауып, қазақ арасында
жүрген Шона батыр мен Қазыбек, ... ... ... ат ... ... дейін барғанын айтсақ та дәлел бола алады. Әбілқайырдың шығыс
тараптан күткен қаупін кейін Абылай өз басынан кешіп, орыс саясатшылары
«двоеданство» атап ... қос ... ... ... ... ... одақ іздеуден қашып құтыла алмаған жалғыз қазақ билеуші¬лері емес
еді. Украина гетманы ... ... ... Вахтанг VІ, армян
католикосы Есаи Га¬сан-Жалаян, Литва, Бес¬сара¬бия, Кавказ билікшілері,
Хиуа ханы Шахнияз, торғауыт Аюке, ... ... ... мен ... ... де
Ресей патшасына осындай өтінішпен жүгінген еді. Бұл бодан болғысы
келгендіктен емес, екі оттың ортасында қалып, күші жетпейтін басқыншыға
одан да күшті одақтас ... ... ... ... еді. ... ... ... билік¬ші¬¬лері¬нің мұндай пиғылын өз мақ¬саттарына
пайдаланудың қитұрқы жолдарын тапты. Сөйтіп, оларды бір-біріне қарсы айдап
салып, ке¬зек-кезек өз ... ... ... ... ондай құрықтан
қазақ, жоң¬ғар сияқты көшпенді мем¬ле¬кет¬тер түгілі бір кезде әлемді
тіті¬рет¬кен Иран, Үнді, Араб, Қытай бас¬таған бүкіл ... Азия ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдағы қазақ билеу¬ші¬ле¬рі¬нің бірін
пері, бірін періште қылып, екі ұдай таласқа түсудің қа¬жеті жоқ. Олардың
қай-қай¬сы¬сы да ұлысты ... ... ... келді. Жерге, суға ие болғысы
келді. Бірақ оны бұрынғы көшпелі ордалар тәжірибесімен жүзеге асыру ... ол үшін жаңа ... ... ... ... ... мұршалары
болмады. Оған сол кездегі тарихи жағдай мүмкіндік бермеді. Алайда олар¬дың
өз мемлекеттерін құтқарып қалу ... ... толы ... Ресей мен Қытай билікшілері өздерінше пайымдап, өздерінше
шешімдегені белгілі. Сөйте тұрса да, олар қазақ ... ... ... ... ... ... ... Бұл ақиқатты
Ресейдің де, Қытайдың да дипломатиялық мұрағаттары жоққа шығармайды. Қайта
нақты құжаттармен айғақ¬тай түседі. Сөйтіп, бұл құжаттар ол кезде ұлан-
байтақ Қазақстан ... ... ұлт ... анық ... Бұл
кейбі¬реу¬¬лер айтып жүргендей, қазақ¬тар¬¬дың жиырмасыншы ғасырдың аяғында
қолдан жасалған ұлт емес екендігін, ... өз ... ... ... ... байырғы атамекенімізде төл ұлттық мем¬ле¬кет
құруға тарихи негізіміз жеткі¬лікті ... ... ... де¬рек¬тейді.
Сондық¬тан қалыптас¬қан жағдайға орай Әбілқа¬йыр¬дың жасаған таңдауы¬ның
ұтым¬ды да, ұтымсыз да тұста¬ры болды. Ұтымдылығы, дәл сол жылдары өзінің
шығыстағы көр¬ші¬сі жоң¬ғармен одақтас ... ... онда 1751 ... ... ... құритын еді. Егер жоң¬ғар¬ды жеңген қытаймен одақтас
бол¬са, күндердің күнінде сол жоң¬ғар¬ды жайпаған Цин империя¬сы¬ның қазақ
мемлекеттілігін жой¬май¬тынына ... аз. Ал бұл ... ... ... ... тағы да ... ... жанаспай¬ды. Бірақ сол кездегі Ресеймен
одақ¬¬¬тас болуға талпынғаны Қа¬зақ ... ... ... тағы бір
ғасырға дейін ұстап отыр¬уы¬на, өз халқының тілі мен этни¬ка¬лық
дербестігін осы ... ... ... ғасырға жет¬кіз¬уі¬не мүм¬кін¬дік
берді. Алайда бұл Ре¬сейдің сахилығынан не болма¬са бізге көп жаны
ашығанды¬ғы¬нан емес еді. Негізінде, өркениеті бө¬лек, тілі мен діні ... ... ... Ресей қазақ жеріне қаптап енуге көп уақытқа дейін құлықты
болған жоқ. ... сол ... ... дала¬сын олар қурап жатқан құладүз
кеңістік қана деп есепте¬ді. Ондағы қо¬рек айырып отырған мал шар¬уашылығы
оларды тіпті де ... жоқ. ... ... ұрынуы бүкіл адамзат
жер асты байлық¬та¬рын игеруге көшкен кезден бас¬та¬лады. Ал мұндай ке¬зең
бастал¬ған кезде тек Ресей ғана емес, жер бетіндегі бар¬лық ... ... ... ... ... көр¬шіміз – қытай да, өздерін
әлеуетті санайтын басқа халықтар да ... ... ... ... ... жаңа әлемдік саяси қатынастар¬дың дәурені бас¬талды. Осының
арқа¬сында аза¬маттар мен халық¬тар¬дың бос¬тан¬дығына залал кел¬тір¬мейтін
тиім¬ді қарым-қаты¬нас¬тар¬дың жаңа әлемдік ... ... ... Мінекей, осы шын¬дықты мойындаудың және оның жолында бүкіл
адам¬зат болып күресудің нәтижесінде бұрын¬ғы ... ... ... ала ... Бүкіләлемдік қоғам¬дық сананы билеген
демок¬ра¬тиялық серпілудің үшінші ағы¬мы күшей¬ген кезде біздің елге ... ... ... Әбіш Кекілбаев¬тың қаламгер Әбіш Кекілбаевқа тигіз¬ген пайдасы
мен келтірген ке¬дер¬гісінің қайсысы ... Бұл ... ... көп ... ... осы ... ... бас¬қаша
қойылғанын қалар едім. Мыса¬лы, «Суреткер Әбіш Кекіл¬баев өзі өмір сүріп
жатқан осы ке¬зең¬де қоғамдық ... ... ... ұмтылмай,
күрде¬лі заманның саяси өміріне ара¬лас¬пай тұра алар ма еді?» деп сұра¬ған
орынды сияқты болып кө¬рінеді. Ал ... ... мен «Ол ... ... ... ... ... кеңістігі
Әбіш Кекілбаев – заманымыздың бір заңғар тұлғасы. Кекілбаев туралы сөз айту
кімге болса да оңайға түсе қоймас. Өйткені, Кекілбаевтың өзі бір ... ... сол ... ... ... оның ерекшеліктеріне шұқшия
үңіліп, Кекілбаевтың шығармашылық өнері туралы жазылған ... ... ... ... ... ... еңбегі туралы пікір
білдіріп, еңбек жазғысы келген әрбір адам бұрынғы айтылған сөз, жазылған
дүниелерді қайталағысы келмей, тың жол ... ... де ... ... Кекілбаевтың өзінің әлем, қазақ тарихының көрнекті адамдары,
замандастары, осы заманның, біздің қоғамның құбылыстары, бағыт-бағдары
туралы толып жатқан ой толғаулары да, ... ... да ... ... ... ... ... шеберлігіндей жазу –
тек сол Әбекеңнің үлесіне тиген жеке тұлғалық ерекше қасиет.
Кекілбаевты біздің қазақ ... ... ... ең ... ... жазушы
ретінде таныды. Кекілбаев толғанса – роман, көсілсе көсемсөз туады.
Өндіріп, өнімді жазатын ... ... ... ... бейнелері шежірелі шешендігімен, оқиғасы тарихи деректілігімен
қатар өріліп, астарлы сөз, ой дариясының тұңғиығына шомылдырады. Менің
қатарым оның әдебиет сыншысы ретінде қарымды еңбек ... де ... өзін ... ... ... оның әдеби сын мақалаларын
оқитынбыз. Әбіш Кекілбаевтың әдеби шығармалары, әдебиет туралы өте ... ... сол ... ... ... ... ... Алаш”), “Қазақ
әдебиеті” газеттерінде, “Жұлдыз” журналында жарық көре қалса, жібермей
оқып, қаламгердің сондай білімгерлігіне, білгіштігіне тәнті болып, таң
қалып жүретін ... ... ... ... жас ... сол ... ... адам шығар деп ойлайтынбыз. Оның сол кезде
жиырма бес пен отыздың арасындағы жігіт екенін де кейін білдік. Сын
мақалаларымен ... ... ... ... шығармалары дүниеге келе
бастағанда көптеген оқушылар іздегенін тауып, күткені келгендей қуанғаны да
есімізде. “Күй”, “Шыңырау”, “Ханша ... ... ... ... ... шығармалары оқушыларының дүниетанымына жаңа бір рухани серпіліс
берген-ді. Тақауда ғана ... ... ... 25 ... ... ... бойынша түсірілген “Кек” фильмін бүгінгі көрермендер де түсініп,
жылы қабылдады.
Әбекеңнің қоғамдағы феномені – оның ... ... ... сол ... ... жүк ... тең-тең етіп қоймай,
түйдек-түйдегімен оқушысына, еліне, жұртына тасқындатып төгіп жатуында.
Сондықтан да әдебиет сүйер қауым Әбекең не жазды екен деп ... ... ... ... ... оқып ... Әбекең оқушысын жерітпеген,
ренжітпеген, көңілін қалдырмаған, қаламы демікпеген, шабыты сарқылмаған
жазушы, қоғамның сергек сарапшысы. Асқар ... ... бір ... деп жазыпты: “Кекілбаев дарыны мейлінше ғибратты дарын. Оның
кеңістігінің өзінен ұғымтал көкірекпен жіті көз адуын өнердің мінезін
көреді”. (Ә.Кекілбайұлы, ... ... ... ... ... “Елең-алаң” тарихи романдары тек тарихи
шежіре емес, бүгінгі қоғам үрдісімен, ұлт мүддесімен астасып, бостандық
рухы мен өркениеттің өшпес ... ... ... ... ... Әбіш Кекілбаевтың қай қасиетін сөз етсек те ең алдымен
қазақ санасында оның әдебиет сыншысы, шебер, көркем шығарма жазушылығы алғы
кезекке шығады. Әдебиетке бала ... мол ... ... оның ... ... көрінеді. Әдеттегідей жасқана, имене әдебиеттің есігін
ашқан жас өскін емес, білімі толық, ... ... ... ... дауысы
орныққан дарын иесі екендігі шүбәсіз, нық басқан салмақтылықпен келді. Ол
өзінің көркем сөз зергерлігімен біздің рухани ... ... ... ... ... сенім, сана ұялатты.
Жазушы Әбіш Кекілбаевтың көркем шығармаларының қай-қайсысы болсын ... ... ... Қоғамның елеулі оқиғасы, құбылысы болып, еніп
жатты.
Өткен ХХ ғасырдың 60-70-жылдары қазақ әдебиетінің қайта өркендеу дәуірі
болды десек қателесе ... ... көзі ... ... тобы”
атанып, елдің, қоғамның рухани көсемдеріндей болған Мұхтар Әуезов, ... ... ... Ғабиден Мұстафин сынды әйгілі суреткерлердің ізін
баса, өкшелес келген Жұбан Молдағалиев, Сырбай Мәуленов, Тахауи Ахтанов,
Әбдіжәміл Нұрпейісов, Ілияс Есенберлин ... ... ... ... көтерумен бірге қоғам қайраткерлері ретінде танылды. Әдеби
шығармалар үздіксіз сұранысқа ие болып, қоғамның қозғаушы ірі күшіне
айналды. Әдебиеттің, әдебиет қайраткерлерінің ... ... ... ... ... ... олардың зиялы сөз, саналы ойына құлақ
асты. Зейін қойды.
Осы тұста келіп қосылған жас ... ... де, ... да, ... мен ... ... қуатты еді. Олардың өрнегі, қаламгерлігі, қоғам ісіне араласқан
қайраткерлігі де жаңа серпінге толы болды. Шоғыр жұлдыздар қатарындағы
Әнуар Әлімжанов, Олжас Сүлейменов, ... ... Әбіш ... Сайын
Мұратбековтің әрқайсысы бір ой мен сөздің сәнін түзеген жасаулы керуендей
әсер қалдыратын. Оларға ілесе саясат сахнасына ... ... ... ... ... ... мақалада Әбекеңнің жазушылығына сараптама жасау мақсатымыз емес. Сол
жазушы ... ... ... ... жаңа қоғамның, жаңа мемлекеттің
қалыптасуында Әбіш Кекілбаевтай талғампаз білімдардың мемлекеттік саясат
ісіне араласу қажеттілігі сөз болмақ. Әбіш Кекілбаев осындай дарыны ... ерек ... ... ... қоғам ісіне, саясатқа дәл бүгінгідей
араласа алар ма еді? Әрине, бұл сұрақ.
Әбіш ... ... сөз ... ... – оның ... ... кең
ауқымдылығы мен тұтас тұлғасының жан-жақты, көп салалығымен бетпе-бет
келетініміз хақ. Біразын айтып көрейік.
Әбіш Кекілбаев – жазушы.
Әбіш Кекілбаев – философ.
Әбіш Кекілбаев – ... ...... ...... Кекілбаев – шежіре.
Әбіш Кекілбаев – мәдениеттанушы.
Әбіш Кекілбаев – ғалым.
Әбіш Кекілбаев – ... ...... ...... ... – саясаттанушы.
Әбіш Кекілбаев – кітапхана.
Әбіш Кекілбаев – энциклопедия.
Әбіш Кекілбаев – гуманист.
Әбіш Кекілбаев – ... ... ... ... ... зерттеу мақалаға немесе
тақырыптық лекцияға арнаса да болар еді.
Әбекеңнің кез келген ортада, кез келген мінберден тауып ... ... ... ... ... оны сүйсініп тыңдайтын адамдар арасында
аңызға парапар әңгімелер айтылады.
Бірде, Әбекең Еуразия университетінде жаһандану құбылысы туралы лекция
оқыды. Үлкен зал толы ... мен ... ... ... тынып, қызығушылықпен тыңдады. Лекция біткен соң тыңдаушылар
жұмыла ризашылықпен қол соқты. Соңыра, тіл білімінің профессоры Мырзатай
Серғалиев Әбекеңнің лекциясына өте ... баға ... орыс ... ... А.Луначарскийді еске алып: “Біздің Әбекең қажет болса –
сайтан туралы да бір сағаттық лекция оқитын ...... ... ұзақ қол шапалақтады. Шынында да кезінде ғұлама Мұхтар Әуезовтің
лекцияларынан нәр алған Әбіш Кекілбаев – ғасырлар тереңінен келе ... ... ... жаңа заман зиялыларының көш бастаушысы десек,
артық айтқандық болмас.
Әбекеңнің естен ... тағы бір ... ... ... ... ... ... Маңғыстау жерінде өткізіліп еді. Әбекең ол кезде
Жоғарғы Кеңестің Мәдениет, тарихи ескерткіштерді қорғау ... ... ... ... ... ... Комитет мәжілісіне
50-60 адам ғалымдар, өнер, мәдениет қайраткерлері, депутаттар, жазушылар,
министрлер, баспасөз қызметкерлері қатынасты. Аңыз бен ... ... ... мен ... бір жұма жер ... жүріп, Әбіштің
лекцияларын тыңдадық. Бұл – теңдесі жоқ тарих, ел тану, жер ... ... ... ... ... ... әлі күнге сөзбен айтып жеткізе
алмаспыз. Әбекеңнің Ұлы даладағы лекциялары туралы Герольд Бельгер тамаша
очерктер жазды. Өзі де ... ... ... аз ... ... ... Қабдолов риза болғанын “Мен Әбішті оқыттым деп ... ... ... ойпырай, бұл не деген білім?”, – деп таңғалғанын жасыра
алмады. Мырзатай Жолдасбеков: “Маңғыстауда ежелден 362 ... бар еді, ... ... Әбіш ... ...... Ол ... Әбекеңнің біліміне риза
болғандықтан айтылған сөздер.
Міне, тұла бойы телегей-теңіз дарын мен талантқа толы интеллектуалдық
құбылыстың қыр-сырына терең үңілместен-ақ, оның жазғандарын оқып,
толғамдарына ... сәті ... ... ... ... Яғни,
қазақ тарихының кесек бітімінің бірі Әбіш Кекілбаев еңбегінің әр саласы
тарау-тарау зерттеулер мен құлаш-құлаш мақалаларға арқау боларлық.
Әбіш Кекілбаевтың ... ден ... жай ... ... дидарласуға ғана
қарапайым көрінуі мүмкін. Бұл – әрине, алдамшы сезім. Шын мәнінде Әбекең
кез келген шығармашыл тұлға ретінде күрделінің күрделісі. Оның қарапайым
көрінетіні – тірі ... ... мен ... ... мен ... мен шіренуі жоқ, Жаратушының бере салған дархан жүрек, жомарт пейіл
қасиетінен. Залал түгілі тіпті өзі жақтыра бермейтін жұғымсыз, сырғанақ,
жылпос, ... адам ... да ... ... жаман сөз айтып көрмеген
ерекше төзімшіл даналығы Әбекеңнің тұлғасының ірілігін ... ... күй ... ... ... Эрнст Хэмингуейдің түнгі бардың биік
үстелінде тұрып жазатынындай кез келген жерде отырып, ... жаза ... көп ... ... ... сұлу шатқалында біз атқа
мініп, сауық, сайран, серуен құрып жүргенде, сол рахаттан өзін тежеп,
Махамбетпен “оңаша ... ... ... ... ... ... жазды.
Уақытына өте мұқият. Кешікпейді, жинақы жүреді. Төңірегіне өте қырағы.
Тауда жүрсе – қиядағыны, далада жүрсе – ... ... ... ... мықты. Уәде берсе орындайды, сөзіне берік – рыцарь.
Қырынан қарасаң, дүрдік еріндері Қажымұқанның ... еске ... ... ... адам таңғалатындай нәзік сезімталдығы мен кейде жоқтан
өзгеге шыр-пыр болып ... ... да ... Шөл мен аптапқа сыр
бермес төзімді, Үстірттің қара нарындай кейпінде арқаның құрық тимеген
асауындай тарпаңдық та, Алатаудың қарағай мүйізді Арқарының маңғаздығы ... ... ... бәрі түп ... – Қара Боқан мен бағзы бабасы
– Қожаназардан өрбіп келе жатқан өшпес мұра, бай мінезі ... ... ... зиялылығы мен дархандығы – көзіміз көріп, мейір шапағатынан
ғибрат алған ұлы ана – ... ... асыл ... ... ... не ... ... де сөз айтылды. Бірақ жазушы қоғамның
алдыңғы қатарлы озық ойшылы бола отырып, қоғамның ... ... ... ... ... оған өз ... беріп, ұсыныс-пікірлерімен де
тікелей араласарлық мүмкіндіктерін үнемі ескере бермейміз. Кекілбаев өткен
заманда да партия қызметіне шақырылды. Бірақ, партияның солақай
қолшоқпарына ешқашан ... ... ... ... әдебиет, мәдениетке
партия саясатының әділ қалыптасуына оң ықпалын тигізді. Өйткені, Әбекең
өзінің табиғи шыншыл, адал, әділ болмысын сақтап қана ... ... ... ... да ... ар ... қарай білді.
Біз кейде бүгінгі күннің биігінен өткен заманымыздың қыр-сырына үңіліп
жатпастан, бәрін “бір қауызға” сыйғызып, “бір сыпырғышпен” ... ... ... бар. Сол тоталитарлық жүйенің кезінде де әртүрлі
лауазымды қызметтерде жүріп, ұлтымыздың ұлттық мәдениет, әдебиет, ұлттық
мұра, ... ... ... болған ардақты адамдарымыз да
баршылық. Әбекең ол адамдардың өмірі мен қызметін, ұлттық ұстанымдары мен
дүниетанымын ... ... олар ... ауыз тұшытып айтып та жүреді.
Әбекеңнің сондай ыждаһатпен айтатын адамдарының қатарында Нұртас
Оңдасыновтың, ... ... ... ... ... ... ... кездерде партияның идеология саласының, немесе үкімет басшысының
қызметінде ... ... ... ... ... ... шежіре түрінде ғана жинақтап қоймай, өзінің қоғамдық, мемлекеттік
қызметінде де үлгі еткенге ұқсайды. Осы ... ... ... ... ... ерекшеліктерін мәртебелеу жолындағы
білімдарлық еңбектерін, саяси ұтқырлықтары мен тапқырлықтарын нақты
деректермен негіздеп, ... ... ... шабыты келген шақта
төгілтіп әңгіме айтады.
Әбекең өткен ғасырдың 70-80 жылдар аралығында мәдениет, әдебиет, ... ... ... ... ... ... кәсібін алдыңғы қатарға қоя білді. Партияның Орталық Комитетінің
мәдениет бөлімінде әдебиет секторының меңгерушілігіне Әбіш Кекілбаев
жазушыларға да, ... да ... сөзі ... ... ... басқарушы
билікке олардың да талап, тілегін, сөзін өткізе алатын беделді қаламгер,
тәжірибелі саясаткер ретінде қызметке шақырылды. Сол ... ... ... ... ... абыройлы қызмет атқардық. Әбекең
Орталық Комитеттен Мәдениет министрінің орынбасары қызметіне жіберіліп,
қысқа мерзімде қыруар істер атқара алды. Әрине, ол лауазым шекпені
Әбекеңнің иығына ... ... да рас. ... сол ... ... жатқан
мемлекеттік тарихи мұражай үшін, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің
жөнделуі, басқа да тарихи ескерткіштерді сақтап, жандандыру үшін Әбекеңнің
сол ... ... ... болды. Соңыра Әбекең қайтадан Орталық Комитетке
ұлтаралық қатынастар бөлімінің ... ... ... ... ... да Әбекең – депутат, Комитет төрағасы, Жоғарғы Кеңес
Төрағасы, Мемлекеттік хатшы, Сенат депутаты сияқты лауазымды қызметтерді
абыроймен атқарып келеді.
Менің пайымдауымша сол жылдарда да, ... ... да ... құлшынған құштарлығы бола қойған жоқ. Әбекең өз ... ... ... ... Әбіш ... ... тұлға қажет болды.
Әбекеңнің ішкі дайындығы жеткілікті болған соң, реті келгенде одан бас
тартпады. Желкенді қайыққа мінді. ... жел ... ... ... жолы ... Бір ... – саясаттың ықпыл-жықпыл ойындарынан
бойын аулақ ұстап, жеке даралығын ... ... ... ... ... тән. Дәл ... кезінде қиындау болғанымен, кейбір ұсақ-
түйектен ұтылыс болғанымен, түбі ... ... ... айтпағанның
өзінде Әбекеңнің бірінші нөмірлі “Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев”
деген орденнің иегері ... да, ... ... жай емес ... ... 1995 жылы “Егемен Қазақстан” газетіне берген бір сұхбатында
бұл туралы өзі былай деп ... ... мен ... ... ... ету – менің суреткерлік те, азаматтық та парызым. ...Мен
әдебиетші ... ... ... ем. Суреткер болмасам, күрескер де
болмас ем. Бұрын ... ... ... ... – мені ... де толғандырып жүрген мәселелер еді. Қиял арқылы шешіп келген
мәселелерге нақты өмірде тікелей атсалысуға мүмкіндік туып тұрса, одан
қалайша бой тартамын? Оның ... қай ... де ... ... қызметпен ұштастырып жүрген адаммын. Саясатқа келгеніме
өкінбеймін. Тауқыметі көп. ... ... ... ... бұзатын тұстары
да мол. Әлеуметтік өмірдің талай шиеленісті додаларының ортасында ... ... ... ... Кекілбайұлы, Он екі томдық шығ. жинағы. 9-том. 397-398
беттер).
Кеңес Одағының соңғы кезеңінде ұлттық сананың жаңа ... ... ... мейлінше өрістеп, ол туралы пікірталас бүкіл кеңістікте бұрын-соңды
болмаған сипат алды. 1922 жылғы ... ... ... ... қажеттігі туды. Осының төңірегінде Мәскеуде, одақтас
республикаларда пікірталастар басталды. Әртүрлі “дөңгелек үстелдер”,
жиналыстар ... ... ... ... ... жағалауы, Кавказ
республикалары егемендік туралы әңгіме көтере бастады. Әбекең Қазақстан
делегациясының құрамында осы ... ... ... ... ... ... ұсыныс, әсерлі пікір айтып жүрді. Сол кезең
туралы Әбекең өзі былай деп еске алады:
“Елдегі әлеуметтік оянуға 1989 жылғы ... ... КСРО ... Кеңесінің
сайлауы жаңа қарқын қосты. Демократиялық оппозиция 1922 жылы жасалған
Одақтық шартты жаңалау ... ... Бұл ... ... ... ... қарай бұрды. Сол жылғы мамырда Литва, шілдеде Латвия,
қыркүйекте Әзірбайжан мемлекеттік егемендіктері туралы декларациялар
қабылдады. Бұдан ... СОКП мен КСРО ... ... ... ... ... ... танудан бас тартты.
Оларды одан әрі шошыта түскілері келгендей 1990 жыл басталмай жатып, Литва
тәуелсіздік жариялады. Іле-шала оған Латвия мен Эстония ... Бұл ... ... ма ... жоқ одан әрі ... ма екен деп ... ... осы алуандас мәлімдеме жасады. Оған басқа республикалар
қосылды. Сол жылғы 25 қазанда біздің Жоғарғы Кеңесіміз Егемендік
декларациясын қабылдады. ... ... үшін ... ... ... ... ... тосуға тура келді.
Өйткені, алдыңғы жылғы есеп алуда қазақтар әлі тұрғындар санының 40 пайызын
құрамайтын. Басқа ұлт ... өз ... ... ... ... Қазақстанда да жариялануы тарихи әділеттілік боларын сонда
ғана түсінді. Бұл құжат орталық ... ... ... талаптар қоюға
мүмкіндіктер берді.
Орталық пен республикалар арасында жаңа құқықтық ілік пайда болды. “Одақтық
заңның ба, ... ... ба – ... күші ... ... ... ... Ұлтты ұлы мұрат алға жетелейді. “Егемен
Қазақстан”, 7 қараша, 2006 ж.). Міне, осы таластардың қайнаған ортасында
полемист Әбекең жүрді. Жай ... жоқ, ... ... ... ... қорғап, ұтып жүрді. Халық оны сол үшін де қадірлейді, сенеді.
Сол жылдары тек ... ... сырт ... ғана ... ... мүддені өз
ішімізде, республиканың ішкі саясатында нәтижелі жүргізе білу маңыздылығы
кезек күттірмейтін жағдайда ... Ұзақ ... ... ... тұрған ауыр
жүйе сыр беріп ыдырай бастағанда салмақ ең алдымен ұлтаралық, ұлттық
қатынастарға түсті. Саясиландырылған жалаң ұрандар ... ... ... жалаңаштады.
Ресейдің кейбір саяси күштері тарапынан “одақтас республикалардағы
орыстардың жағдайын құтқару” ұранын жалындатып қаулатты. Бастапқы кезде
мұндай әрекеттердің көпшілік сезіміне әсер еткені де рас. ... ... ... ... ... ... ... етілген кейбір
топтар осы Қазақстанда бәрінен қағажу көріп жүргендей сезінгендері де рас.
90-шы жылдардың басы экономиканың құлдырап, тұрмыстың ... ... ... ... ... шиеленісіп, саяси ауаның
қызуы көтеріліп, ыстығы күшейіп-ақ тұрды. Әсіресе қазақ тілінің жағдайы,
ономастика мәселелері, ұлттық тарих, мәдениет тағдыры, толып жатқан
әлеуметтік кемшіліктер ... ... ... ... ... тиек ... ... жайлап, саяси қиқу сары желдей ысқырып, ешкім ешкімді тыңдай ... бір ... ... ... ... ... ... оның сол кездегі
Жоғарғы Кеңестің депутаттық қызметімен байланысты болды.
Еліміздің тұңғыш ... ... ... та сол ... ... ... ... өте тиімді жұмыс жасай білді. Олардың
көпшілігімен тікелей пікірлесіп, ой бөлісіп ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Жаңа деңгейге көтерілуіне
ықпал етті. Президенттің құқықтық саясатының кеңістігін ... ... ... ... ... ... Әбіш ... Әнуар
Әлімжанов, Сауық Тәкежанов, Сұлтан Сартаев, Шерхан Мұртаза, Мұрат Әуезов,
Нұрлан Оразалин сияқты ұлтжанды, ұлт ... шын ... ... ... ... сайланған Жоғарғы Кеңес депутаттарының үлесіне еліміздің
егемендігі туралы тұңғыш Декларация, бір жылдан кейін мемлекеттік
Тәуелсіздік туралы, тілдер ... ... ... ... ... ... ... тиді. Міне, осы тағдырлы шешімдерді
талқылау, қабылдау барысының ең кереғар пікірталас додасының дәл ортасында
Әбіш Кекілбаевтың нанымды деректері мен ұтымды, өтімді ... ... ... ... бір ... ... беруге жұмылдырып қана қоймай,
Жоғарғы Кеңестей мемлекет институтының мәртебесін, беделін халық ... ... ... әбден шиеленіскен тұста Кекілбаев сөзге
араласып, талқыланып жатқан мәселені дауға емес, дәйекті дәлел, сарабдал ой
тастап, қайшылықты – ... ...... ... алатын.
Коммунистік партияның басқарушы беделі төмендеп, Кеңес Одағы күйзелу мен
күйреудің арасында ... ... ... ... ішкі ... 1991 ... 1 желтоқсанында бүкілхалықтық Президент сайлауына
жұмылып, еліміздің Тұңғыш Президентін сайладық. Бұл біздің өміріміздегі,
қоғамымыздағы аса ірі, әрі ... ... ... ... рухы мен ... ... рет Президентті ұлықтау (инаугурация) рәсімі өткізілді.
Президент Қазақстан халқына ант ... ... ... ... ... ... толғап, бүгінге теңеп, болашаққа меңзеп әсерлі, шұрайлы
сөз ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар мен жауыннан кейін
қаптаған саңырауқұлақтай саяси партиялардың, саяси топтардың бастарын
біріктіріп, ең басты құндылық – ұлтаралық өзара ... ... ... тұрақтандырудың маңыздылығына назар аударды.
Қоғамдағы, ел арасындағы тыныштықты, тұрақтылықты ... ... да ... ... ... ... ... еместігі халыққа
дамылсыз түсіндірілді. Қоғам жағдайының жақсаруы немесе керісінше болуы
халықтың өз қолында екендігі де жүйелі түрде ... ... ... билік пен мүмкіндікті қоғаммен, халықпен тығыз ақпараттық қарым-
қатынаста болып, кеңесуге, қоғамдық пікірмен санаса отырып, қажетін алып,
терісін ... ... ... ... ... тиімді саясат жүргізуге
сауаттылықпен пайдаланды. Президент осындай рухани жұтаң кездің өзінде
халықпен ... ... ... ... ... қажеттігін өте
сезімталдықпен шебер жүргізді. Еліміздің экономикалық даму стратегиясының
тұжырымдамасын жасау қолға ... ... ... ... ... ... да дәл сол кезеңнің саяси ерекшеліктерін ескере
отырып жасалды. Мұндай күрделі құжаттардың ... ... ... ... ... ... де белгілі. Әрине, бұл жерде арнайы мемлекеттік
жауапты, ... ... ... ... ... де ... ... Ал олардың басы-қасында, Президенттің ақылдасар алқасында
Әбіш Кекілбаевтай білгір де орнықты, сабырлы, мінезге бай мемлекетшіл,
ұлтжанды және ел арасында ... бар ... ... көпшілік жылы
қабылдап, қоғам құптайтыны анық.
1993 жылы Әбекең Президенттің жанында мемлекеттік кеңесші деген қызметке
тағайындалды. Сол кезде әйгілі ... ... ... бір кездескенде: “Осы
Әбіштің қызметі не қызмет?” - деп сұрап еді. Тахаң да ол жылдары ... бет ... тың ... ... жүрген. “Таха, қазақтың
тарихы мен қызметін өзіңізден артық білеміз бе, Сіз қалай ойлайсыз?” – деп
сұрақты өзіне бұрып ем, ол кісі де соны ... ... осы ...... ... емес пе?” – дегені. Бұқар жыраудай данагөй дүлдүлдің
тарихта Абылайдың хандық қайраткерлігімен қатар ... өзі де ... ... де рухани биіктікке ұмтылысын білдірсе керек. Тахаңның айтып
тұрғаны – Елбасының жанында ақыл-парасаты мол, әділ де адал ... ... ... ойы ... ... ... ... шығатын көптеген маңызды шаралар
ұйымдастырылып, өткізілді. Ол кезде қоғамда сұрақ көп болатын. Сұрақ әр
кезде де жеткілікті. ... ... ... жүйе ... ... басталып, ондаған жылдар бойы санамызбен сеніп келген
дүниетанымдық құндылықтардан бас тартып, қоғам ... ... ... сұрақтың көп, жауаптың жеткіліксіз болатынын бастан кешірдік.
Бұрын-соңды болмаған жаңа, демократиялық, құқықтық, ізгілікті, зайырлы
мемлекет құрудың ... ... ... ... ... ... ... көп. Ең бастысы – экономика күн сайын құлдырап, шашылып, шегіне
жетті. Қаржы жоқ. Жаппай жұмыссыздық ... ... ... ... ... Әуел ... оның себебін түсіне алмаған жұрт көшеге,
митингілерге шықты. Айқай, шу жеткілікті болды. Мемлекеттік ... қиын ... ... ... де, күн-түн демей ізденіп, дүние
жүзінің тәжірибесін жинақтап, өркениетті заңдар жобаларын дайындауға
міндетті болды. Бұл – уақыт өткен сайын айтуға жеңіл ... еді. ... ... ... ұмыт ... тарихи тұлғалардың есімдері жұрт
назарына ұсынылып, оларға ас берілді, ескерткіштер орнатылып, рухани
өмірімізге, әсіресе ұлттық патриотизм санасын қалыптастыруда олардың ... жер үшін ... ... мен ... ... етілді. Президенттің
қатынасуымен барлық облыстардан мемлекеттік қызметкерлер, саяси партиялар,
қоғамдық ... ... ... басы ... ... ... ... Тарихтың, қоғамның өз әлеуетін пайдалану
сөз болды. Осындай шаралардың құрамында бабалар рухына тағзым ете ... ... ... ... ... бас ... ... 1726 жылы қазақтың үш жүзінің басын қосқан Билер жиыны
тәжірибесін еске алып, көршілес отырған үш ...... ... ... ... халықтың рухын көтеріп, бірлігін
нығайтып, жақсы нәтиже берді. Жүз елу мыңнан астам халық жиналды. ... ... көк ... ... Халыққа арнап сөз сөйледі. Мен
ол кезде вице-премьер қызметінде болғандықтан, осы маңызды шаруаны
Әбекеңмен бірге ... ... ... ... Әбекең шын мәнінде
таптырмайтын ақылшы, ақы сұрамайтын кеңесші.
Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... казактар қозғалысы етек алып, әр жерде сепараттық көзқарастар
күшейген тұста Нұрсұлтан Әбішұлының тапсырмасымен Әбіш Кекілбаевпен бірге
бір топ “дуалы ауыз” ғалымдарды ... ... ... облыстарды бірнеше
рет араладық. Көптеген адамдармен кездестік. Сұрақ-жауап пікіралысулар
өткіздік. Әртүрлі үлкенді-кішілі аудиторияларда тәуелсіздіктің, ұлттың,
мемлекеттің мұң-мұқтаждары, сұраныс, талаптары, алдағы мақсаттар ... ... ... ... әртүрлі наразылық митингілерге қатынасып,
сабырға шақырып, екпіндерін бәсеңдеттік. Осындай сапарлардың бірнеше
мақсаттары болатын. ... ... ... ... ... ... жауап беру, елдің жағдайын білу. Екіншіден, Президент,
Үкімет, Жоғарғы Кеңес тарапынан жүргізіліп жатқан саясатқа жұрттың
көзқарасын білу. Үшіншіден, халық пікірімен санаса отырып, ... ... ... ... ең ... ... ... қабылдау
қажеттігін білу. Бір жолда Президент осындай талаптарға қосымша болашақта
Астананы көшіру мәселесін де зерттей келуді тапсырды. Ол кезде (1993 ... ... тіл ... күн сайын дүрліккен әңгімемен көтеріліп
жататын. Оған қосымша ішкі-сыртқы қоныс ... да ... ... Солтүстік өңірлерден қазақтар Алматы жаққа, орыстар Ресей жағалап,
немістер Германияға көш-керуен түзеген. Сол көші-қонның себептерін ... ... ... ... ... ... даңғылын
Мағжан Жұмабаев атына ауыстырғанына қарсы болып, наразылық митингісін
ұйымдастырды. Жиналғандар алдына Әбекең шығып сөйледі. Қазақтың жерінде
ешкім, ешқандай ұлт ... ... ... ... ... ... шектеліп қалғанын ешкімнің шамына тимей ұғынықты етіп жеткізді.
Мағжанның кім екенін айтты. Митингішілер райынан қайтты. Осы, тағы ... ... ... ... жөніндегі әлі жариялана
қоймаған, ой түбінде жатқан шешімінің дұрыстығына ... тағы да ... соң ... ... өз ... ... ... бабындағы записка
жаздық.
Сол жылы атақты Орбұлақ шайқасының 350 жылдығы — халқымызда, әсіресе ... ... ... ... сезімін күшейтуге тигізер ықпалы мол,
танымдық мәні зор шара ретінде өткізілді. Әбекең ел-жұрт қошеметіне
бөленіп, қазақ ... ... ... ... көрсеткен Белжайлауда
тарихи танымдық тамаша баяндама жасады. Баяндаманың тарихқа жүгінген
өзектерін Әбекең өзіне тән саясаткерлік, көсемсөздік шеберлігімен бүгінгі
қазақ қоғамының міндетімен аса зергерлікпен ... ... ... ... тоқталды. Әбекеңнің баяндамасын тыңдаған адам әлі
күнге соны тамсанып еске алады. Жалпы, Әбекең Жаркент өңіріне барған ... ... ... ... ... мен тілегін ағынан жарылып
айтып, жұртты жадыратып кетеді.
Қазақ көркемсурет өнерінің негізін қалаушы, қылқалам шебері Әбілхан
Қастеевтің, ұлы композитор, ағартушы, ... ... ... жаңа ... ... ... ... 100 жылдық мерейтойларында да адам жаны мен
білімін байытатын тамаша баяндамаларды да осы Әбіш Кекілбаев ... ... ... ... 2000 ... қарсаңында жарық көрген “Талайғы Тараз”, Махамбеттің
200 жылдығына жазылған “Шандоз”, биыл жазда “Егемен Қазақстанға” ... және ... ... ... ... ... ... сұранысы, ертеңнің асыл дүниелері.
Әбекең – саясаткер, мемлекеттік қызметкер, қайраткер ретінде Нұрсұлтан
Назарбаевтың ең сенімді лауазымды адамдарының бірі. Парламенттің құрамында
Әбіш Кекілбаевтай ... ... – ең ... ... ... нышаны,
мемлекеттік қызметкерлерге құрмет, Парламентке абырой, қоғамға қажет, ... ... ... ... ... ... Раушановтың шығармашылық кеші хақында)
 Өнердің киесі қонған Маңғыстау тағы да бір текті ұлының, өрен ұлының
өнерін тамашалады, тамсанды, қол соқты. Абыл мен ... ... ... талай от пен суға түссе де, өлмешінің күнін кешсе де өлмей, есен ... ... ... ... ... ... болсақ Есенғали ақын бүгінгі қазақ
поэзиясының ту ұстаушыларының біреуі де бірегейі. Бұл тек біздің емес
жүрегі жырдан жаратылған қазақ ... ... ... ... ... ... жүргізушісі Астанадан арнайы шақырылған ақын, сазгер, әнші
Елена Әбдіхалықова: - ... ... ... ... ... ең бірінші ел-халық өздеріңіз болсаңыздар, екінші «ел ағасыз,
тон жағасыз болмайтыны» және ... ақын ... өтуі де ... ... басшылығымен болса, ел – халықтың қосшылығымен жүзеге
асып отыр. Қала ... ... ... адамзаттың Әбіш Кекілбаевының қатысуы,
қазақ поэзиясының падишасы Фариза Оңғарсынованың қатысуы құдайдан сұрасаң
бере бермейтін ... деп ... ... ... ... басы, сөз басын облыс
әкімі Қырымбек Көшербаевқа және Әбіш аға Кекілбаев пен Фариза апа
Оңғарсыноваларға ... ... ... ақын ... ... жасы Елуімен құттықтап, ақ
тілегін арнады.
     Облыс әкімі Қырымбек Елеуұлы: - ... ... ел ... та ... ... қарағайға қарсы біткен бұтақтай, ерекше айтары
бар, жойқын рухы бар ақын екені алты алашқа мәлім.
     Елу ердің жасы. ... сен 50 мен ... ... ... ... етіп, бұрқыратып жыр жазуың керек. Тіл, көзден аман жүр, әрқашан ... ... ... ... тұлпардың кілтін тапсырды.
     Бұдан әрі ақынның кеші әдемі ән, күмбірлеген күй, ақ ... ... ... ... ... шығармашылығы туралы ғылыми еңбектер жазған,
филология ғылымдарының кандидаттары астаналық Жанат Әскербекқызы мен
атыраулық Гүлзада Ниетқалиева және «Дарын» ... ... ақын ... ақын ... ... ... бөлісіп, ақ тілектерін
жеткізді.
     Облысымыздың Мақпуза Шоманова, Асанәлі Көшеров, Жоламан Көшкінов
сияқты маңдайалды әншілері өз ... ақын ... ... ... ... талантты жас сазгер, әнші Есенбай Құлиевтың Есенғали ақынның
сөзіне жазылған «Есентай өзені», «Жалғыз жиде» әндерін жиналған халық
ықыласпен тыңдап, жылы ... Ақын ... жас ... ... ... ... Құдайберген және
мектеп оқушылары Ақбота Көшкінбайқызы мен Келдібай Әлібектер Есенғалидың
халық арасына кеңінен тараған ойлы да, отты өлеңдерін нәшіне келтіріп,
келістіре оқыды. ... ... жыр ... ... ... ... Әнуарбековтың құлын даусынан құлдыраңдаған шабыс байқалғандай
болды.
     Кешті жүргізіп отырған ... ... әнші ... ... әнін
айтып, әңгімесін әдіптеп, саңлақ сахналардың сырын меңгергендігімен
салтанаттың сәнін келтіре білді.
     Кеш ... ... ... ... ақын Есенғали Раушанов зал тола
жиналған жамағатқа және осы кештің ... ... ... ... ... ... ... айтты.
     Ақын кешінде Әбіш аға тебіреніп, ұзақ сөз сөйледі. Ақын – ол кім?
Ақынның қоғамдағы орны ... ... ... ... Алла ... ... ... оны сақтау...
     Міне, осы жайлар туралы ой қорытты. Жұртшылық ықыласпен тыңдады. Біз
төменде Ә.Кекілбаевтың сөзін тұтас ... жөн ... ... ... түсірілді).
     Әбіш КЕКІЛБАЕВ: - Менің алдымда сөйлеген мына Фариза апаларыңның
берген батасы қабыл болсын. Негізінде қазақ әдебиетіне Есенғалидай ерен
тұлғаның ... ... ... ... ... ... ерте ... болған,журнал ұстаған кісі. Сол журналында талай-талай
таланттардың бағын ашқан редактор.Соның ең алғашқы кезегінде жіліктің майлы
басын ұсынғаны өзінің бауыры осы ... ... ... ... ... ... ... журналдың айқарма бетін толтырып жариялады.
Әдебиетте мұндай дебютант ... Мен ... ... тек қана Есенғалидың кеші деп ойламаймын, бүгін тек
Есенғали, иә болмаса оны әдебиетке әкеліп қосқан Фариза қуанып тұр ... ... ... ... ... ... қазақ халқы, соның ішінде
Есенғалидың кіндігін кескен Адай топырағы деп ойлаймын. Сіздер білесіздер,
Маңғыстауға құдай бәрін берген-астына да үстіне де. Маңғыстау дегенде
құдайдың ... ... бір жері бар ол ... ... өзен ... ... ... бәрін бергенде Маңғыстауға Манашының
ащыағарынан басқа ештеме қимаған. Бірақ құдай әділ ... соң ғана ... тұр ғой деп ... Сол ... ... ... ... осындағы
халықтың көкірегіне берген.
     Осыдан оншақты жыл бұрын Қашаған атамыздың алғашқы тойы ... ... ... ... ... жазғанмын. Жер бетінде жырдария деген рухани
өзен осы біздің Маңғыстаудың топырағында. Сол жырдарияның сарқылғанын
көрген ... ... ... ... ... бала ... Ембі ... Қапы деген аңғардың ішінде өтті. Кілең
бір жерден қазған ... ... ... ... ... оң ... тағы ... болды. Ол жертөледен бір кісі таң атпай, елең-алаңда атына ... де, ... ... ... Үйге ... таң ... ... ақтарып
отыратын. Біздің елдің адамдары: «ол кісінің жолын ... ... ... молда кісі» дейтін. Сөйтсек ол молдамыз Түмен Балтабасов деген
атақты ақын екен.
     ... ... ... ... оқып ... қазіргі Таушық
ауылының солтүстік батысында РККА-ның аттарын бағатын «Конзавод» деген жер
болды. Ол жерде де ылғи ... ... ... ... қызыл ағаштан
қиып жасаған трибуна болды. Халық «1-Май» , «7-Ноябрь» дейтін мерекелерді
сол ... ... ... ... ... ... үстінде қолдан қарпыған
көгілдір шапаны бар бір кісі шығып, ыңыранып тұрып 15-20 минөттей ... Ол ... ... ... ақын ... ... ... кейін елге аман-сау оралған жігіттер, араға бір-жар
жыл ... ... той ... ... ... терістігіндегі 7- Шахта
деп аталатын бөлек ауылдың желкесінде Ембінің тауымен жарыса көлбеп
жатырған ұзын қоңыр жал бар. Сол жалдың баурайында 10-15 ... ... ... ... осы ... ... ... ауылының
азаматы болуы керек, Досжанов Әбіш деген жігіт үйленіп, той жасады. Осы
тойда бір сары кісі жыр айтты. Ол төрде бастаған ... ... ... ... ... ... ... отырып айтатын адам екен. Бұл
Жанжігіт деген жырау болды.
     Мен мектепте оқып жүрген жылдарымда сайлау болды. Сол ... ... ... ... ... ... депутат болып сайланды.
Мен оқушы баламын. Солай бола ... да ... атын ... ... ... ол ... ... көбі сауатсыз, газет оқи
алмайды. Сондықтан ата-аналарымыз депутаттыққа кандидаттардың атын ... үшін ... ... ... Біз ... күн сайын Алла тағаланың
атына қосып, әлгі депутаттардың аттарын айтып жататынбыз. Сол сайлау
пунктінде әрбір ... ... ... ... қара шал, ... ... соза түсіп, керемет әдемі дауыспен жыр айтатын. Ол ... ... ... ... осы ... ... менің ойымда Маңғыстауға жыр
қатты дарыған деген ұғым қалды. ... біз ... ... сол ... ... Ол ... заман қиын болды. Еститініміз жаңағы Түмен атамыздың «Жирен
ат пен басқарманың айтысы», Сәтекемнің:
          Тоғызыншы ауылдың,
          Шамалы екен ... ... ...      ... мен сары майы – ... ... ... жарысты
насихаттаған өлеңдері болатын. Кейін студент болып, әдебиетті ақтарған
кезде қарасақ, біздің өңірімізде өлеңнің небір ... мен ... ... ... Жары Абыл мен ... ... бастаған топта үшінші болып
Қалнияз, төртінші болып Нұрым, бесінші болып Қашаған, алтыншы болып
Аралбай, ... ... ... ... ... Сүгір дегендей... жалғасып
кете береді екен. Осы Маңғыстау топырағынан шыққан қазақ ақындарынан, өз
алдына, Менделеев таблицасын ... ... ... Осы асыл ... бір
ғасыр бойына талқандалып, жоғалып, халықтың жадынан өшіп, біз бәріміз
Маяковскийді ... ... Бір ... ... ... ұшып кеткен жырдың әруағы біздің басымызға
қайта айналып қонады деп армандамаған да болуымыз керек, көп жағдайларда.
Қазір сол кезіндегі зар заман ... ... ... ұшып ... ... біздің басымызға қайта айналып қонып тұр деп ойлаймын.Көп уақыттарға
дейін мұны айта ... ... ауып ... жүрер деп. Мына Фариза
шыққан кезде де, Меңдекеш шыққан кезде де айта алмайтынмын.Тіл-аузымыз
тасқа, тағы да бір пәлеге ұрынып қалып жүрерміз деп. ... ... ... Мына ... ақыл тоқтататын шамаға келген кезде, оның өзін артына ... ... өте ... алымды сәйгүліктер тобы келе жатыр. Олар
келді,Фаризаның алдына шыққан жоқ та, олар қазіргі қазақ ... ... Сол ... ... ... қиғаш құлақ, қисық қылыш жаңа
жаналарлардың жандаралы – ол мына тұрған Есенғали.
     ... ... ... ... ... ... ... қазір
қазақтың бәрі 42 әріпті таниды. Ал 42 әріпті танитын кісіге өлең жазу онша
қиын емес,ұйқас табу да қиын емес.Қазақтың сөзі ... өзі ... ... ... келіп тұратын сөздер.Өлең жазу онша қиын емес дейтініміз
сондықтан.Алайда мына Фариза апасы құсап, баяғы өтіп кеткен өзіміздің
Абылымыз, Қалниязымыз, Ақтанымыз ... ... ... ... ... ... ... білу ол қиынның- қиыны. Менің мынау інілерім
сол қиынның қиынын қиыстырып келе жатырған өнерлерімен ... ... ... ... ... ... сан тарапқа
сенделтті.Сондай үлкен ақындықтың әруағы мықтап қонған адам – бұл да ... ... ... ... өзі жас ... ... Жүріс-тұрысы нар тайлақ сияқты болғанменен, бойында көш бастайтын
көсем түйенің мінезі бар.Шаңырақ артсаң шақпайтын, кебеже артсаң
сындырмайтын,тең артсаң түсірмейтін, ... ... да ... ... атан ... ... өлеңдерін оқыған кезде біздің құлағымыз жөндеп
ести алмай қалған баяғы қариялар қайта тіріліп кеткендей болады. Мен ... ... ... ... ... Ең ... ... туралы өлеңдерін
оқимын. Оны оқып шыққаннан кейін жылағың келеді.Одан кейін мұның біздің
шәлкес шалдар туралы өлеңдерін оқимын. Ол шалдардың көбі қазір ... ... ... алғың келеді, бәрінің беттерінен сүйгің
келеді.Бәрі шалқайып, жер түбінен, Германнан келіп тұрған кісі сияқтанып,
саған шекесінен ... ... ... ... түспей, берген сәлеміңді
алмай қиқайып, жарты сағаттан кейін барып «амансың ба ... ... көз ... ... ... ... жастарының
жастығына, жастық шалығына арналған өлеңдерін оқимын. Біздің бастарымызда
болмаған, болса біздің алдымыздағы ағаларымыз бен ... ... ... таза ... ... ... ... қимастық туралы жырларын оқимын.Қысқасы қазақтың ішіне
еніп,Сарыарқаны аралағандай қазақтың жан-дүниесін аралағыңыз ... бір гид- ол мына ... ... деп ... ... бала ... ... шыбық тіліп молданың алдын көрген кісі құсап,
әптиекті қойып, құранның өзінен ... ... ... ... ... ... да тек қана біздің Маңғыстау әдебиетінде бар өнеге.
     Қашаған мен ағасы Нұрымның шариғат айтысын білесіздер. Осы ... ... ... ... үшін Сәттіғұл Жанғабыловты көп уақыт
Жазушылар Одағына мүше қылып алмаған. ... деп ... ... ... да ... ... ... поэзиясындағы көптеген ақындарымыз
«сөзіне құдайды араластырады, қайдағыны айтады» деген кінәмен шаң басып,
архивтерде көп жатты.Көбі ... ... ... оны ... ... жер астына кетіп, ол өлеңдер қазір архивтен шығып ... ... ... ... ... ... ... жүргендей,сарқытын
ішкендей, керемет бір саф поэзия жазуды бастаған осы Есенғали. Оның ... әрі ... бері ... ... заманда Әбдіжапар ағаларымыздың жер
ауып кеткені қандай жақсы болған деп тәубе еттім.Әйтпесе анау шалдарымыздың
асыл мұраларын ... ... ... ... қалатынын кім
білген.Сол ақсақалдар маған қияндарға кетіп,қазақтың жырын аман алып қалған
рухани жиһанкездер сияқты болып көрінеді. Оларға бүгінгідей күндері мың бір
тәубә ... ... ... ... ... үшін, шежіремізді сақтағаны
үшін, құдайдан басқаға айтпайтын сырларымызды сақтағаны үшін.
     Асыл жәдігерлеріміз сол шалдармен бірге кете ... ... не ... ... ... ... ... де халқымыздың жыры, сыры кетпеуі
керек.Соны ұққан жас ұрпақтың қазір қатары қалыңдап келе жатыр. Есенғали
соның ... ... ... емес. Оның соңында Есенғалидың өзінің
тұяғын қытықтайтын дүрсіл, дүбір естіліп келе жатыр. Соның біреуі Сабыр
Адай туралы мен осыдан үш жыл ... ... ... ... ... деп
қылғынып тұрып жазғанмын.Құдайға шүкір ол бар, тіл-көзден аман.Амандық
болса әкімдігін ... ... ... деп ойлаймын. Өйткен себебі біздің
Адай атамыз біреу.Оның басын бүкіл халық болып, ұлт болып ... ... ... жүрді,еңбегі сіңді.Енді өзінің жазу үстеліне
оралады.Оның өлеңдері де сол Адайдың айта алмай кеткен сырлары.Сол сырларды
ақтарады деп ойлаймын.
     Есенғалидың тойында мен ... ... ... ... үшін деп , ... жырына келуі үшін деп, Адай бабасын өзінің адайша сөйлеген жырларымен
қуантсын деген тілегімді ... ... Сол ... ... бір ... ... шығатын батырлар сияқты, екі дүлей, үш дүлейдің біреуі – ол ... ... ... Оның да ... ... хан үйік қып ... жөргегі
майса болған. Бауырына алған анамыздың көкірегі жан баласына бітпейтін
талай асыл сырды бойына дарытқан. Жас та болса ақылды, шежірені көп ... ... ... ... ат ... ... жылқыдан үйренген, қашып
бара жатырған құланнан, киіктен үйренген. Көп кісінің ауызы түгіл көңіліне,
сезіміне, ... ... ... ... де жаза ... ... да жазу ... мықтап тұрып шегеленіп отыруы керек деп
ойлаймын. Олар елтең-селтеңді қояды, елдің тілегін елдің өзі тілеуі керек.
Ел мен құдайдың ... ел мен ... ... ... боламыз дегенді
қоюымыз керек екен. Өйткені біздің қазіргі халқымыз баяғы Некрасовтың
тұсындағы халық емес, иә болмаса Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... кітап қарай алатын. Қазір бәрі жүз пайыз
сауатты, Бәрі, шетінен Президент болғысы келеді, кемпірлерін тастап,
келіншек алғысы ... ... ... адвокат боламын, оның қызметін
істеймін, оның қолына су құямын деудің өзі ... ... ол ... ... ... ... шаруа сияқты, абысынның күлін төгетін
келін сияқты әлеуметтік шаруалардың бәрін ... ... ... ... Өздеріңнің талантты сөздеріңді жауға кеткен батырдың
жесіріндей қыңсылатпай, оралыңдар қағаздарыңа деп ақырғым келеді.
     Құдайдың бергені жақсы, бергенде де ... ... ... ... жақсы.
Қазақтан гөрі ақылы көптеу, саудаға барса қазақты ұтып кететін халықтың
біреуі - ... ... ... ... бар. ... ... ... бір ыңыранғанмен арыстан табам деп ыңыранады» дейтін. ... ... ... ... ... ... аман жүрсін, қатарлары
көбейе берсін! Оған қарсылығымыз жоқ. Бірақ, бұлар бір-бірімен жарыспасын.
Жарысса –ақ аржағынан алысу басталады, алыссаң аржағынан алыстау басталады.
Ағайынның, туманың ... ... ... Әсіресе «сенен анау жақсы,
немесе анау сенен төмен» деген сияқтылардан аулақ ... ... ...... ... жетіскен кісі айтпаған,жетіспеген кісі
айтқан. Өмір күрес емес. Өмір деген – ол еңбек, өмір деген- ықылас, өмір
деген- пейіл. Басқалар да мендей ... мен де ... кем ... ғана ... шын аты Өмір – ... деп бір-бірімен жау-жағалас
жасағаннан ешкім ұтқан жоқ.
     Батырдың батыры, ... ... ... жырлаған, күресті
жырлаған ақынның ақыны болса- Қалнияздай күреңің-ақ болар. Сол Қалнияз
жердің түбіндегі Тескентау асып кетіп,Тәжікстанда өлейін деп жатырғандағы
ақырғы ... ... ... ... ме? Ол ... ... ...      Жазалап жазығы жоқ Бәймембетті,
          Ерлерім асығыстың ісін ...      ... ... ақырғыны
          Патшаға кәне, кімнің күші жетті?І – деп кетіпті ғой ол. ... ... ... ... ... ... ... халыққа біткен ырыс-несібені
сақтау, алысу емес халыққа біткен қасиет пен ... ... ... ... ... ... ... банктер сияқты, ең мықты
капитал- алдымен өздеріңе сақ болыңдар. Көкіректеріңдегі талантты ... ... ... ... ... ... аруананың мінезін берсін, өзім
сүрінсем ботама қауіп- дейтін. Бастарыңа қауіп болмасын, жүректеріңе қауіп
болмасын, аман ... Сол ... ... ... ... тастауды,бүкіл қазақты
қуантатындай өнер көрсете беруді Есенғалижан, мойныңа арттық. Біздерге бас-
көз бол. Біз ... ... ... соқса қолымызды соғармыз,қолымызды
соқпасақ басымызды изерміз.
Әңгімелесіп жатырған біздің екі тентек шалымыздың біреуі айтыпты ғой: «Әй,
мен иә- десем дермін, демесем ... ... де сол ... ... келе ... Құдай сендерден қуатын аямасын».
         Әшейінде сықырлаған сары аязы мен ақ ... ... ... ... ... ... ... бүгін жуаси қалыпты. Ақиық ақынның
жұртының жүрегіне жауһар жырларымен мейірім шуағын ұялатқан мерекесіне
табиғат та мерейлене қалғандай...
     Шынайы бір талант, хас талант ... ... ... өнердің
дәнін тастайды. Ал оның бүр жарып, өрімталға, бәйтерекке айналуы
жастүлектің талабынан, тағдырынан.
     Есенғали ақынның өнер кешінде де талай жас ... ... ... ... ... Жыр ... тарап бара жатырғандардың, әсіресе өрімтал
жастардың жүзінен біз осыны аңғардық. Ылайым сол өнер шоғы қаулаған,
лаулаған ... ... деп ...

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбіш Кекілбаев5 бет
Әбіш Кекілбай42 бет
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
"Қабылдау бөлімі" бағдарламасы63 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»32 бет
«Қабылдау комиссиясы жұмысын автоматтандыру»63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь