Көркем шығарма

Кіріспе
I.Көркем шығарманың тақырыбы және идеясы.
1.1. Көркем шығарманың тақырыбы
1.2. Көркем шығарманың идеясы.
II. Көркем шығарманың сюжеті және композициясы.
2.1. Көркем шығарманың сюжеті
2.2. Көркем шығарманың композициясы
III. Көркем шығармадағы көркем бейне
IV.Өлең
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Мейлі шағын, мейлі көлемді, ұзақ шығарма болсын, жазушы-ақындар өмір туралы, адам және олардың араларындағы қарым-қатынастар туралы жұртшылыққа өздерінің ой-пікірлерін, көзқарастарын ұсынады.
Шығарманы жазбас бұрын, қандай мәселені оқушыларының алдына тартпақшы, сол туралы аз ба, көп пе ойлайды. Сан ой, сан алуан пікірлердің ішінен біреуін негізгі ойының қазығы етеді. Сол шығарманың тақырыбы саналады.
М.О.Әуезовтің атақты «Абай» романы - төрт томдық, көлемді еңбек. Әйтсе де сол романның негізгі тақырыбы не деген сұраққа: «ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақтың әлеуметтік құрылысында ғасырлар бойы үстемдік алып келген рушыл-феодалдық таптың өкілдері мен жаңа заманның жаршысы, прогресшілдік бағытты қолдаушы демократтық топтардың күресі» дер едік.
Әрине, әңгіме негізгі тақырып туралы, мұндай желісі ұзаққа тартылған үлкен шығармаларда қосымша тақырыптар да аз болмайды. Сүйіспеншілік, феодалдардың өзара тартысы, барымта-сырымта тәрізді тұрмыс-салт мәселесі т.б. бар.
Шығарманың тақырыбын оның идеясынан бөліп қарауға болмайды. Жазушының шығарманы не туралы жазуын тақырыбы десек, шығармадағы суреттелген өмір құбылыстарына оның өз көзқарасы, қалай бағалаушылығы шығарманың идеясы болмақ.
Тақырыпты жазушылар қалай болса, солай ала салмайды. Шығармаға тақырып боларлық өмір құбылысы, әр алуан өмір мәселелері көп. Солардың ішінен әр жазушы өзінің өмірге көзқарасы, дүниетанушылығы, өз табының тілек-мүддесіне керекті деген тақырыпты таңдайды. Кейде екі таптың ақын-жазушылары бір тақырып туралы жазуы да мүмкін. Бірақ ол тақырыптың негізінде суреттелінетін өмір құбылысын оқушыларына жеткізу, суреттеу әдістері, оқушыларының ой-сезіміне әсер етуі әр басқа.
Бұрын да және осы кезде де өз Отанына деген махаббат, сүйіспеншілігін көрсететін ақындардың өлеңдері аз емес. Олардың тақырыбы да, идеясы да бір. Бірақ сол махаббат, сүйіспеншілікті оқушыларға жеткізу, олардың ой-сезіміне әсер етудің әдістері әртүрлі. Бір ақын не жазушы өз отанының елдігін, ерлігін мадақтап, соған өзі терең сүйінумен қатар, басқаларды да сүйіндіреді. Екіншісі, сол отанның символы ретінде табиғаттың бір көрінісін, не адамды, не туған жерін сүйсіне жырлау арқылы да отанына деген махаббатын сездіреді. Оқушыларына сол суреттеп отырған нәрсесі арқылы әсер етеді.
Бұл айтқандарымыз бір бағыт, бір идеялық көзқарастағы ақындар туралы. Ал әр басқа идеялық бағыт, әр басқа көзқарастағы ақын-жазушыларды алсақ, олар бір тақырып туралы жазса да, әрқайсысы өзінің дүниетанушылық көзқарасы тұрғысынан жырлайтындығын көреміз. Мысалы, ХІХ ғасырдың бірінші жарымында өмір сүрген феодалдық әдеби бағыттағы ақындар Байтоқ, Жанұзақ пен демократтық әдебиет өкілдері Махамбет, Шернияздарды алсақ, өз кезіндегі әлеуметтік мәні бар мәселелерді шығармаларына тақырып етіп алса да, оны суреттеулерінің тек әдісі ғана емес, оқушыларына сілтейтін бағыты да, олардың ой-сезіміне әсер ететін әсерлері де әр басқа болды.
1. “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
2. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
3. Қабдолов З. Сөз өнері. - Алматы, 1992.
4. Хасенов М. Ұнамды образ және типтендіру. – Алматы, 1966ж
5. . Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы, Астана, 2003ж.
6. Ахметов К. Әдебиметтануға кіріспе. Қарағанды, 2004жү
7. Байтұрсынов А. Әдлебиет танытқыш. – Алматы, 1989ж.
8. Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдау жолдары. – Алматы, 1995ж.
9. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. – Алматы, 1997ж.
10. Тюна В.И. Аналитика художественного: Введение в литературоведческий анализ. М., 2001.
11. Эсалняк А.Я. Основы литературоведения. Анализ художественного произведения: уч. Пос., 2-е изд. М., 2003.
12. Хализев Е.В. Теория литературы. М., 2002.
13. Алынған ресурс: http://www.izden.kz/referattar/kazak-tili-men-debieti/31 Ғылыми жұмыстар жинағы. © izden.kz
14. "Қазақстан" ұлттық энциклопедиясы, Алматы, "Қазақ энциклопедиясы", 1998 ж. 7-том
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
I.Көркем шығарманың тақырыбы және идеясы.
1.1. Көркем шығарманың тақырыбы
1.2. Көркем шығарманың идеясы.
II. ... ... ... және ... ... шығарманың сюжеті
2.2. Көркем шығарманың композициясы
III. Көркем шығармадағы көркем бейне
IV.Өлең
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
I.Көркем шығарманың тақырыбы және ... ... ... тақырыбы
Мейлі шағын, мейлі көлемді, ұзақ шығарма болсын, жазушы-ақындар өмір туралы, адам және ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарын ұсынады.
Шығарманы жазбас бұрын, қандай мәселені оқушыларының ... ... сол ... аз ба, көп пе ... Сан ой, сан ... ... ... біреуін негізгі ойының қазығы етеді. Сол шығарманың тақырыбы саналады.
М.О.Әуезовтің атақты романы - төрт томдық, көлемді еңбек. Әйтсе де сол ... ... ... не деген сұраққа: дер едік.
Әрине, әңгіме негізгі тақырып туралы, мұндай желісі ұзаққа тартылған үлкен шығармаларда қосымша тақырыптар да аз ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салт мәселесі т.б. бар.
Шығарманың тақырыбын оның идеясынан бөліп қарауға болмайды. Жазушының шығарманы не туралы жазуын тақырыбы десек, шығармадағы суреттелген өмір ... оның өз ... ... ... ... ... болмақ.
Тақырыпты жазушылар қалай болса, солай ала салмайды. ... ... ... өмір ... әр ... өмір ... көп. Солардың ішінен әр жазушы өзінің өмірге көзқарасы, дүниетанушылығы, өз табының тілек-мүддесіне керекті деген тақырыпты ... ... екі ... ... бір ... ... ... да мүмкін. Бірақ ол тақырыптың негізінде суреттелінетін өмір құбылысын оқушыларына жеткізу, суреттеу әдістері, оқушыларының ой-сезіміне әсер етуі әр басқа.
Бұрын да және осы ... де өз ... ... махаббат, сүйіспеншілігін көрсететін ақындардың өлеңдері аз емес. Олардың тақырыбы да, идеясы да бір. ... сол ... ... ... ... ... ой-сезіміне әсер етудің әдістері әртүрлі. Бір ақын не жазушы өз отанының елдігін, ерлігін мадақтап, ... өзі ... ... ... ... да сүйіндіреді. Екіншісі, сол отанның символы ретінде табиғаттың бір көрінісін, не адамды, не ... ... ... ... ... да ... ... махаббатын сездіреді. Оқушыларына сол суреттеп отырған нәрсесі арқылы әсер етеді.
Бұл айтқандарымыз бір бағыт, бір идеялық көзқарастағы ақындар туралы. Ал әр ... ... ... әр ... көзқарастағы ақын-жазушыларды алсақ, олар бір тақырып туралы ... да, ... ... ... ... тұрғысынан жырлайтындығын көреміз. Мысалы, ХІХ ғасырдың бірінші жарымында өмір сүрген феодалдық әдеби бағыттағы ақындар Байтоқ, Жанұзақ пен ... ... ... ... ... ... өз кезіндегі әлеуметтік мәні бар мәселелерді шығармаларына тақырып етіп алса да, оны суреттеулерінің тек ... ғана ... ... ... бағыты да, олардың ой-сезіміне әсер ететін әсерлері де әр басқа болды. ... ... ... оны халықтың қамқоры деп білсе, соңғылар хандықты өлтіре сынады. Хандық - шаруаларды қанаудың күшті құралының бірі деп ... ... ... ... болуын тілесе, Махамбеттер оның жойылуын арман етті. Бұл - ... ... ... тек ... ... ... идеялық көзқарастардың басқалығы еді.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген Әбубәкір мен ... ... бірі ... бірі жаңашылдық көзқарасты қолдаушы ақындар екенін көреміз. Олардың тақырып таңдаулары да, сол тақырыптың негізінде суреттелген өмір құбылыстарын ... ... ... де ... өміртану көзқарастарымен нық байланысты.
Әбубәкірді не сол сықылды ақындарды қызықтырған - ескі өмір. ... ... ... ... тақырыбы ескі феодалдық, хандық құрылыс, ол құрылыстың іргесі босап, әлсіреуімен байланысты әр алуан ... ... ... өз түсініктерінше, әлеумет үшін ең керекті мәселелер ескі заманның салт-санасын бұзбай, өз қалпында сақтау деп ұқты да, ... ... ... таңдады. Өткен күндерді сұғына жырлап, оқушыларының ой-сезіміне өз әсерлерін тигізу, көркем сөздерінің күші арқылы көпшілікті өз көзқарастарының ... ... ... ... ... Жаңалықтың қай түрін болса да, сықақ етіп суреттеді, жұртшылықты олардан бездіруге тырысты.
Әбубәкір ақынның замандасы Ы.Алтынсаринды алсақ, ол өз кезіндегі өмір ... ... ... ... ... ... Өйткені Алтынсарин сол дәуірдегі прогрестік идеяны қолдаушылардың бірі болды. Ол шығармаларының тақырыбы етіп оқу, ... әр ... ... ... ... ... ... алды. Қайткенде халықты оқу-өнерге қызықтыруға болады деген мәселені негізгі нысана етіп қойды да, өмір ... ... ... ... оқушыларының ой-сезіміне әсер етуге, өзінің ағартушылық идеясын таратуға күш салды. Өз халқының алға ... оның ... ... ... ... тек оқу, өнердің күшімен ғана мүмкін екендігіне көзі айқын жеткен Алтынсарин өзінің бар өмірін, бойындағы творчестволық қабілетін сол жолға жұмсады.
Әбубәкірге ... ... ... өз ... ... етіп қана қойған жоқ, надандық, мәдениетсіздік, діншілдік, кертартпалық тағы басқа ... ... ... ... бөгет екендігін, халықтың ілгерілеуіне зиян келтіріп, кежегені кейін ... кер ... деп ... ... оларды өзінің өлең, әңгімелерінде шенеп, сықақ етті.
Қазақ халқының ұлы ақыны Абай ескішілдікті сынап, жаңалықты қолдауда ... да гөрі ... ... ... ... Оның ... қара сөздерінің тақырыбы да, идеялық мазмұны да жаңалыққа үндеу, сол жаңалықтарды іске ... ... ... отырған ескішілдікке қарсы күрес ашу болды.
Тақырып таңдау не жаңа тақырыптардың пайда болуы кездейсоқ нәрсе емес. Қоғам өмірінің дамуымен нық ... ... ... өзгерістер, тап тартысы не олардың кезеңдері өз тілектеріне сай жаңа идеяны керек етеді. Ол жаңа идея ... ... ... ... ... ... ... қатар, шығарманың идеялық бағытын белгілеумен қатар, тақырыптың және бір маңызды жағы - ... өмір ... сол үшін ... ... ... ... Шығармада нені көрсетпек, ол үшін не керек, тек соларды ғана алып, басқа жаққа ... ... да, ... ... ... ... де ... бір жүйеде баяндау үшін тақырып Темірқазық жұлдызындай алда тұрады да, жазушының маңдайын аудырмауға көмектеседі.
Тақырыбы өзіне әбден айқындалған болса, жазушы бірді ... ... ... ... ... қандай көлемді шығарма болса да, негізгі тақырыптың идеясы қамшының өзегіндей шығарманың ұзын бойына тартылып жатады да, қосымша тақырыптар сол ... ойды ... үшін ғана ... шығарманың негізгі нысанасы балалық шақты суреттеу екен, ендеше оған көлденең оқиғалар енгізілмей, сол балалық шақ суреттелінуі керек. ... тән ... ... сенім, психология тағы басқалар ғана әңгіме болуы керек.
Негізгі тақырыпты нысанаға берік ... - ... ... ... ... ... да көмектеспек.
Сөйтіп, тақырыптың көркем шығарманың идеясын айқындауда болсын, жазушының дүниетанушылығын белгілеуде болсын, шығарма құрылысын шыңдап жетілдіруде болсын үлкен мәні бар. ... ... ... ... ... ... болсын, белгілі бір идеяны үндейді дедік.Тақырып, ... және оның ... ... ... араларындағы сол тартыс, оларды суреттеу әдістері, түптеп келгенде - жазушының сол ... ... ... ... ... қандай идеяны үндеуі жазушының өмірге көзқарасына, дүние танушылығына ... ... ... өмір ... ... ... ... оқушылардың көз алдына елестете, ой-сезіміне әсер ете отырып, жазушы оларды өзі меңзеген бағытқа жетектейді.
Бірақ ... ... ... айқындау тек оның мазмұнын ғана айту емес, сол идеяны образ арқылы (адам образы) оқушыларының ой-сезіміне қалай жететіндігін ашу.
Шығармадағы ... ... ... ... шарықтау шегі, шешуі, қысқа айтқанда, құрылысы, адам образы, олардың жасалу жолдары - бәрі шығармадағы негізгі ... ... ... үшін ... екендігі сөзсіз. Әйтсе де шығарманың идеясын ашу үшін осылардың ішінде шешуші орын алатыны - адам образы. Олардың өзара күрес-тартысын, ... ... ... ... ... ... ... ой-сезіміне әсер етеді және өзінің ойын ең алдымен сол образдар арқылы жеткізеді.
Мысалы, Отан қорғау тақырыбына жазылған романдардың негізгі идеясы - ... өз елі, өз ... шын ... ... ... соны ... үлгі ету. ... осыны біз жазушыны қаламынан шыққан көркем шығармаларда тек ақылымызбен болжап, біліп қана қоймаймыз, сезінеміз. Совет адамдарының ... шын ... ... істері бізді сүйіндіреді; ойымызға мақтаныш, көңілімізге қуаныш, жүрегімізге жылылық пайда ... ... ... ... ... күш ... ... ойыңды да билеп әкетеді. Бұлардың бәрі сол образдың, көркемдіктің күшімен байланысты.
Шығармаларды талдауда бұл жайларға біз айрықша ... ... ... болатын бір нәрсе, шығарманың негізгі, жетекші идеясымен қатар, сол ... ... ... ... ... ... да болады.
Мысалы, Фадеевтің негізгі идея - Коммунистік партия мен ... ... ... ... ... жастардың патриоттығы. Сонымен қатар ерлік, төзімділік, тапқыштық, көнбістік тағы басқалар. Осылар тәрізді қосымша идеялар да ... ... ... - жеке ... ... ... идея ... мәселелер. Бірақ бұл романда солардың бәрі негізгі идеяға, совет жастарының Ұлы Отанын тереңнен сүйген патриоттықтарын көрсетуге бағыныңқы.
II. ... ... ... және ... ... ... ...
Сюжет (фр. sujet - зат) - өзара жалғасқан оқиғалардың тізбегі, біртұтас желісі. Сюжеттің негізі - өмірлік тартыс, ... ... ... ... Ол ... ... - әр түрлі адамдардың көзқарасындағы қарама-қайшылық. Мұндай кайшылықтар әр түрлі әлеуметтік топтардың ымырасыз күресі, таласы ... ... ... бой ... ... ... баяндалған оқиға, жағдайларға кейіикерлердің әр түрлі қарап бағалауынан да жақсы аңғарылады. Кейіпкерлердің қақтығысы қалайда қоғамдық өмірдегі күрес-тартыспен қабысып ... жеке ... ... ... ... ... ... шындығын көріп, әлеуметтік қайшылықтардың сырын ұғады. Шығармадағы қақтығыстартыстың өрістеп дамуы үстінде кейіпкерлердің қимыл-әрекеттері, ой-сезімдері, сөздері арқылы олардың характері ... ... ... Сюжеттің жүйелі тұтастығы да, жекелеген сәттері, яғни бастамасы, ... ... ... ... және шешілу-аяқталуы да өмірлік тартыс, қайшылықтың даму-өрістеу заңдылықтарына сәйкес келіп отырады. Оқиға желісі болған соң, тартыс ... соң оның ... да ... ... өрістеп, шиеленісіп, ширығатын кезі, аяқталуы болатыны түсінікті. Және мәселе окиғаның жай аяқталуында емес, көркем шығармадағы қактығыстар, жеке сурет-картиналар арқылы толысып, ... ... ... окиға тізбегі бара келе логикалык тиянактылык тауып, негізгі шиеленістің түйіндері шешіліп, бәрі-бәрі бір арнаға құйылып барып ... сол ... ... ... ... өсерлі толық ашылуы аса қажет. Сонымен бірге Сюжеттің беташары ретіндеаңдату (пролог), ал соңында ... ... де ... ... ... ... емес, тек қажетті деп саналса ғана. Сюжеттің аталған түстары, өз алдына оқшауланып ... ... ... бір ... ... ... нақтылы жағдайларға орай сан түрлі болып құбылып өзгеріп отырады. Сюжеттің мағыналык мүмкіндігі баяндалатын, оқиғаға катысатын кейіпкерлердің ... ... ... характерлері бейнеленуі арқылы ашыла түседі. Қалай десек те, Сюжет пен кейіпкерлер, олардың характерлері арасындағы ... ... ... бар. ... ... ... - адамның басынан кешетін жағдайы немесе бірнеше адамдардың қарым-қатынасының ... Ал, ... ... ... ... оның істеген ісінен, қимыл-әрекетінен айқын танылатыны және талассыз. Ал кейбір шығармаларда ... ... ... ... бойлап, өмір шындығын ашып көрсетудің орнына, баяндалып отырған жағдайларды ешбір зерлеп, зерттеп жатпай, окиға желісінің өзін ... ... ізін қуып кету де ... ... ... ... бұл көркемөнердің талабы емес, көбінесе жазушынын талғампаздық, шеберлігінің жетіспеуінен болады. Сюжетті қызықтау, оқиғаны қыздырмалап, бірыңғай баяндау ... жанр ... ғана ... ... ... ... ұтымды болмайды. Көлемді шығармада оқиға желісі бірнеше тарауға бөлініп, қатарласа өрбіп, бір-бірімен жалғаса келіп, бір ... ... ... аяқталуы, бітуі дегеніміз - баяндалып отырған оқиғалардың бір арнаға сайып, оз шешімін табуы. Алайда Сюжеттің аякталуы, тиянақтылығы әр шығармада әр ... Көп ... ... оқиғаларды одан әрі үластырып, жалғастыру мүмкін болса да, жазушы баяндауын сөза бермей, кайырады. Өйткені ... ... ... ... үнемі сарқа баяндау мақсат емес. Жазушы бір не бірнеше окиғаны суреттеу арқылы кейіпкерлердің характерін, мінез-бітімін айкын айтып ... ... ... кейіпкерлердің мінез-құлкы, бейне тұлғасы дараланып, әсерлі корінсе, солғүрлым шығарманың Сюжеті ... ... ... ... ... ... ұласып, жалғасып кете береді де, оқырман шексіз, ... өмір ... ... ... әсер ... ... ... шығарма аякталып біткен тұста да баяндалған кейбір жәйттер, оқиғаның жеке түйіндері толық анықталмай қала береді. Осындай ерекшеліктерді ескеріп, ... ... ... ... ... роман" деп, басқа топқа жатқызып, тұжырымды аяқталғанды "тұйық роман" деп ажыратып, бөлек қарастырылады.[1][2]
2.2. Көркем шығарманың композициясы
Композиция (латын сөзі - ... - ... ... ... - ... шығарманың құрылысы. Көркем әңгіме не поэма, не ... ... ... та, әр ... сюжетке құрылады. Сюжет дегеніміз - шығармадағы адамдардың бір-бірімен байланысы, қарым-қатысы, күрес-тартыстары - шығармадағы оқиғаның дамуы. Ендеше ... ... ... ... суреттелмейді; белгілі бір тәртіппен дамиды. Бір оқиға себебі болса, екіншісі - оның ... ... ... ... тек кездейсоқ нәрсе емес, өмір шындығы, өмірге екі ... ... екі ... ... ... екендігі аңғарылады. Оқиғаның белгілі бір мекенде, белгілі мезгілдерде болғандығы көрсетіледі.
Әңгіме адамдар туралы болғандықтан, олардың ... ... ... мінез-құлқы, іс-әрекеті, күйініш-сүйініші, сөйлеген сөзі, қысқасы, өмірдегі адам қандай болса, көркем ... да біз тап ... ... ... ... ... ... оқиғаның осылар тәрізді әр алуан бөлшектердің қалауын тауып жазушы асқан шеберлікпен қиюластырып, бір ... ... етіп ... ... ... ... композициясы - құрылысы деп атайды.
Сонымен қатар композиция, сюжет деген терминдердің мағыналарын аша ... ... ... тоқтала кетуге тура келеді.
Композиция (құрылыс) - көркем шығарманың ... ... ... бар ... Ал ... тек оқиғалы шығармаларға ғана қолданылады.
Біз жоғарыда эпикалық шығармадағы оқиғалардың белгілі бір тәртіппен дамуы, кейіпкерлердің сол оқиғаны дамыту жолында ... ... ... ... ... болып шығуы композицияға жатады десек, лирикалық шығармаларда оқиға жоқ. Сондықтан олар сюжетсіз шығармалардың тобына жатады. Бірақ лирикалық өлеңдердің де ... ... ... ... ... өлеңдердің өзі сан алуан болса, олардың формалары да сондай болуы мүмкін. Демек, бұл ... ... ... ... ... ... көркем шығармалардың құрылысы тек түрге ғана байланысты мәселе емес, мазмұн, идеяға байланысты мәселе. Шығармаларда суреттелетін ... ... ... ... ... ... ... шебер қиюластыру жазушының дарындылығымен байланысты болса, қандай ... алу және ... ... ... ... ... ... өмірге көзқарасы, шығарманың идеясымен байланысты. Бұл - тек сюжетті шығармаларға ғана емес, сюжетсіз лирикалық өлеңдерге де тән ... ... ... әр ... ... ... ... етуінен туады.
Образдардың жасалу жолдары ... ... ... - тип дегеніміз не, олардың тәрбиелік мәні қандай, тағы ... ... ... ... ... тырыстық; енді сол образ - тип қандай жол, қандай әдістермен жасалады деген сұраққа жауап беруге біз міндеттіміз. Бұл - бір. ... ... ... ... ... ... ... бұл тарауда көп сөз болады. Сондықтан адам образдарын жасауда ақын-жазушылар қандай әдіс, қандай шеберліктер қолданады, осы ... ... ... ... ... біз ... екі ... тілегінен туатын сұрақтарға да жауап береміз.
Жазушы - адам портретін жасау үшін, оны ... ... беру үшін ... ... ... тағы ... бейнелеу құралдарын қолданады. Живописьтің портрет жасаудағы қолданатын ... ... ... ... біз ... ... әдеби шығармаларды оқығанда қиял жүгіртіп ойлау керек болады. Портрет жасау үшін жай ғана ... ... жеке ... ... қиялымызды жүгіртіп ойлауға әдебиеттегідей жәрдем бере алмайды. Сондықтан әдеби ... ... сол ... тән, оның ... ашық, айқын көрсететін нәрселерге көп тоқталады. Сөйтіп, портрет дегеніміз - шығармаға қатысушылардың (нәрселердің де) сыртқы тұрпатын, түрін, ... ... ... Жазушы шығармаға қатысушылардың сыртқы портретімен қатар ішкі портретін - мінезін, құлқын, ... ... ... ... ... мұны ... ... образын жасауда мінездеу айрықша орын алады. Өйткені ... ... ... ... ... де, ... есте ... да адам мінездерінің шебер жасалуымен байланысты. Сонымен қатар шығармада әдеби мінез жеке адамға тән сипат етіліп суреттелсе де, ол - ... ... ... және ... өз ... тән, сол жағдайға лайықты, әбден екшеленіп алынған мінездердің сіріндісі.
Портрет сықылды, ... ылғи бір ... ... оқиғаның дамуы, қаһармандардың өзара қарым-қатынастарымен байланысты шығарманың әр жерінде ... ... ... бір ... Абай ... ... ... Қаршығалы, Қопа деген қоныстарына деген Құнанбай бұйрығын айтады. Әр іске шапшаң, батыл айтып, батыл кірісетін Байдалының өзіне тән мінезін ... сөз ... ғана ... ... ... ... ... жерлерде кездеседі. Бір жерде емес, әр жерде қысқа ... де, ... ... тән ерекшеліктерді тап басып, дәл айтқандықтан, солардың жиынтығында келіп, оқушылардың естерінде берік сақталарлық толық мінездеу жасалынған.
Ақын, жазушылар - өмір ... ... ... ол ... ... міндетті. Оқушылар шығармадағы қаһармандардың ерлігін көріп риза болады, жеңісін, ... ... ... ауыр халін көріп қайғырады. Оқушы жұртшылықтың сезімдеріне ең үлкен әсер ететін нәрсе - адамның басында болатын күйініш-сүйініштерді суреттеу. Оның әр ... ... ... бар.
Адамның сезім дүниесіндегі өзгерістерді суреттеудің әріден келе жатқан бір түрі - психологиялық параллелизм. Ескі ... ... ... ... адамның басында болатын қайғы, қуаныштарды көрсету үшін сол ... ... ... бір ... ... суреттеу әдісін кездестіреміз. Ол бір кезде адам ... ... әлі ... ... ... әр ... ... жанды, оны қозғалтатын саналы күштерге бағыныңқы деген нанымнан туған да, кейін ой-сананың өскен ... ... ... ... ... ... дүниесінде болатын құбылыстарды суреттеуде ауыз әдебиетіндегі ең үлгілі саналатын психологиялық параллелизмге ... үшін ... мына ... ... туған Ақжүніс!
Көкті бұлт қоршайды.
Күнді байқай қарасам,
Күн жауарға ... бұлт ... ... қарасам,
Түн жауарға ұқсайды.
Көгілдірін еріткен
Көлдегі қулар шулайды.
Шулағанға қарасам,
Қол-аяғым көсіліп,
Аузы-мұрным ісініп,
Алланың хақ бұйрығы
Таянғанға ұқсайды.
Бұл - Тарғынның ауру азабынан, аштықтан әбден тарылып, ... ... ... жан ... ішкі ... ... ... халін суреттеу. Бірақ сол үшін ақын табиғаттағы әртүрлі құбылысты, әртүрлі жануарлардың арасындағы жайларды параллель етеді. Қаһарманның басындағы ауыр халін жырдан ... сол ... ... ... ... жануарлардың арасындағы жайлар арқылы сезінеді.
Адамның күйініш-сүйініші, рухани-психологиялық жайттар кейде ерекше ... ... ... ... аттың бестісі-ай,
Адамның азбас естісі-ай,
Қайда кетіп барасың,
Қарағымның аманат қойған, ешкісі-ай!
Шөрей, жаным, шөрей!
Бұл үзіндіде жалғыз ұлы жау еліне барып, хабарсыз ... ... ... ... өз ... өзін малшы қылып қойған сексендегі қарияның ауыр халін сезінеміз.
Әрине, ... ... де ... ... ... ... олардың не жұрнақтары, не мүлде өзгерген түрлері ғана кездесуі ... не ... ... классиктерінің күйініш-сүйінішті суреттеулерін алсақ, жоғарыда келтірген мысалдарымыздан өзгеше әдістер қолданатындығын көреміз. Олар ... ... ... адам сезімінде болатын құбылыстарды суреттеу үшін басқа бір табиғат құбылыстарын қатарластырмай-ақ (параллель етпей) не ерекше қиюластырған сөйлем құрылыстарына сүйенбей-ақ ... ... ... ... ... әдістері екендігі аңғарылады.
Жазушылар кейде қаһарманының өзімен-өзін сөйлестіру арқылы да адамның басында болатын күйініш-сүйініштерді ... Мұны ... деп ... Ішкі монологтің әр алуан түрі, әртүрлі себептермен қолданылуы мүмкін. Бірақ негізінде сезім ... ... ... ондағы өзгерістерді көрсету үшін пайдаланады.
романында Тоғжанды бірінші рет көргенде-ақ ... ... ... ... ... ояна бастауын және сонымен байланысты оның жан дүниесіндегі күйініш-сүйінішті жазушы ішкі ... ... ... ... ... әр сөзін алып, ойланып көрсек те, терең сезіну, үлкен толқудан ... ... ... арасына дәнекер болып, Абайдың басындағы күйініш-сүйініштерді дұрыс түсінуге сілтеу берерлік автордың баяндауларын есепке ... ... ішкі ... ... оның жан ... толқуын анық сезінуге болады.
Кейіпкерлердің тілі. Образ жасауда кейіпкерлердің тілі ... орын ... ... ... және диалог түрінде кездеседі. Монолог (грек сөзі - monos - бір, logos - сөз) - бір ... ... ... ... не ... қайырыла сөйлесе, басқалар оның сөзін бөлмей, тек тыңдаушы есебінде болса, ондай сөздерді монолог ... (di - екі, logos - сөз) - екі не ... ... ... ... - ... ... негізгі құралы. Драмалық шығармалар монолог пен диалогтен құралады. Бұл жанрда адам образы - типі ... ... ... ... ... ... ... диалогтер арқылы жасалады.Диалог түрінде өлеңдер де жазылуы мүмкін (мысалы, А.С.Пушкиннің , Б.Майлиннің өлеңі).
Образ-тип жасаудағы негізгі бір шарт оны ... ... ... ... ... ... ... түсерлік етіп көрсетуіне және оның мінез-құлық, іс-әрекеттерінің өз ортасына тән болуына байланысты.
Қатысушылардың сөздері грамматикалық жағынан көбіне төл сөздерден құралады. ... ... ... өз ... не ... не ... ... бұлжытпай, тап сол күйінде беруге күш салады. Оның негізгі себебі: қаһармандардың ... ... өз ... тән ету ... ... Мысалы, оқымаған жай шаруа мен оқымысты адамдардың сөздерінде өз орталарына, білім дәрежесіне қарай көптеген айырмасы ... ... ... ... өзіне лайықты, өз ортасына тән сөздермен сөйлетпесе, өмір шындығына нұқсан келеді. Оқушыларын ... ... сөзі ... қай ... ... оқиғаны суреттейтіндігіне де байланысты. Бұдан 100 жыл бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... да сол жағдайға лайықты, өз кезіне тән сөздермен сөйлеу керек. Ол жағы еске алынбаса, жазушының шындықтан шалғай кеткені болып табылады.
Қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... мәселесі сөз болғанда, кейіпкерлердің жасы, жынысы, кәсібі т.б. мәселелер де ұмытылмайды. Шын талант, үлкен жазушылар осы жайлардың бәрін ескереді.
Жай ... ... онша ... да ... ... көркем шығарманың құрылысы, образдардың жасалу жолдары, тілі белгілі бір заңға негізделетіндігін ескере отырып, талдауға кіріссек, роман, әңгімелердің қай жағынан ... ... ... ... ... және олар сол шығармалардың идеялық мазмұнына бағыныңқылығын көреміз. Бұл айтқанымыздың монолог, диалогтерге де тікелей қатысы бар.
Мысалы, М.Әуезовтің пьесасында Жантас пен ... ... ... ... көрсетуінше мұғалім Сапа - Ғалия медресесінде оқыған, миллат мәселесін жалпылап түсінетін, ұсақ-байшыл идеядағы оқымысты. Бір ... ол ... шен, ... ... бай, ... әр ... елін ... отырады десе, екінші жағынан, олардың ішінде Майқан болыс тәрізді әділ, жақсы болыс та ... ... ... ұғымнан арыла алмайды. Ең ақырғы кезге шейін қайшылық көзқарас, сезімдердің шырмауында болып келеді де, Майқандардың ең ... ... және ... себебінен халықтың, оның басшысы Жантастың нақақ апатқа ұшырағанын өз көзімен ... ... ... ... ... кейде тип-образ жасау үшін қатысушылардың бір сөзін не сөйлемдерін көп қайталау арқылы оқушыларының оған ... ... ... төл сөз, ... тек жай ... үшін ... ... Сол адамға тән, оның дағдылы сөзі екенін ... ... Кете әр ... - деп ... Осы сөз ... оның ... іс-әрекет, мінез-құлқын айқындауда ерекше орын алады. Халық ... ... ... мыңбасы болған, Аманкелдінің жақсы серігінің бірі болған Кете февраль революциясынан кейін, Совдеп құрылып, кешегі сарбаз енді солдатқа ... ... ... ... басқару оның шалғайынан алыс жатқанын сезінбеген аңғал батыр Аманкелдіге ... ... деп ... ... онан ... ... ... Елге барып, еш нәрсеге қатыспай жатпақ болған Кете ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуші Кенжеқараның шырмауына ілігіп, қаладағы Совдеп өкіметін өз қолына алып, басбұзарлық ... ... ... ... ... ... ... Совдеп әкелген бостандық, теңдікті ыдыратпақшы болып, ел басына әңгіртаяқ ойнатады.
Кете сол істері үшін кейін ауыр ... ... Оны сол ... ... өзі көп айта беретін - . оған күні өтіп кеткенін аңғартпайды, оны Аманкелдіге кектендіреді, жерді ... ... ... әйел ... қарсы етеді, оған жуан жұдырықтық жасатады, ең ақыры оның түбіне жетеді.
Қорыта айтқанда, тас ... ... ... туралы деп қынжылуы күлкімізді келтірсе, сөз астарында Кетенің мінез-құлқы, іс-әрекеті, наным-сенімі жатыр. Олар сол ... ... ... сай ... ... ... ... дейтін мәтел бар. Екеуінің мазмұны бір. Бұл мақал-мәтелдер адамның жақсы-жамандығын, өзіне тән ... ... ... ... ... сенімдерін тану, білу үшін оның басқалармен достық, қастық қарым-қатынастарының мәні зор ... ... ... ... және оның ... жолдарына тоқталып, бірнеше мысалдар келтірдік. Әйтсе де қатысушылардың мінезін суреттеудің ... ... да ... бар. Оның ... - жанама мінездеу.
Жанама мінездеу - қатысушының өзін емес, оның ... ... ... ... ... жақсы көреді, қалай киінеді, оның үйіндегі заттарды т.б. Бірақ жазушы ... ... ... ... ... ұнатпайды, оның мынадай сбептері бар деп түсіндіріп жатпайды. Ол туралы кейіпкерлер де сөз қатпайды. Тек барды бар күйінше ғана көрсетіп ... ... әсер ... ... шығармадағы көркем бейне
Әдебиет туралы жалпы түсініктердің бәрінің ... ... ең ... және өзекті мәселесі-образ және образдылық. Кең ауқымда алып қарасақ, көркем образ-өмірлік шындықты ... мен ... ... ... ... ... ... ғана тән ерекше тәсілін сипаттайтын эстетикалық категория. Сонымен бірге көркем шығармада жасалған алуан құбылыстарды да, көбінесе кейіпкерлер мен әдеби ... деп ... ... ... ... екі ... яғни нақты шындық пен ойлау үрдісіне қатысты ... ... ... Соған сәйкес, образдың обьективті-танымдық сипаттары 2 түрлі жағдайға байланысты анықталады. Образ көркемдік шындыққа тән болғанымен, өмірлік негізінде ... ... ... ... ... қоғам, заттар мен құбылыстардан алшақ кете алмайды. Сондай-ақ, образ ақиқат болмыспен біте ... ... де тиіс ... Оның ... өмір сүру ... қатысты. Нақтылай түсер болсақ, образ ақиқат өмірден бастау алғанымен, көптеген шарттылықтар арқылы одан ажырап, көркем туындыдағы ... ... ... ой ... ... ... ... тән сипаттарға образ да ин болады. Яғни образ тек қана ақиқатты суреттеп берумен шектелмейді. Өмір шындығын жинақтай отырып, ... ... ... ... ... адам баласын толғандырып келе жатқан мәңгілік сауалдардың ... де ... ... ... ... ... ... де, образ ол құбылысты дерексіз, тиянақсыз әлденелерге ... ... оның ... ... ... ... қалады. Әдебиетте адам бейнесін жасаудың амалы алуан ... Ол ... ... ғана ... ... ... жасауға қажет өмірлік материалды жинақтаудан әдеби тұлғаны даралауға дейін барады. Жинақтау дегеннің өзі-әдеби тип ... ... ... ... ... Типтендіру - мөлшерлі енетін, өлшеулі көнетін әрекет емес, ақиқат өмірдегі кісілерден әдеби шығармадағы ... ... ... аса ... күрделі және әрқашан тың, тынымсыз харакеті. Суреткер өзі ... ... ... құны мен ... қатаң қағидаға қарап белгілемейді, оның өмірдегі жанды дерегіне қарап бағалайды. Жазушыға тип жасау әрекетінің үстінде ... ... ... тірі ... Кейде оқырман күнделікті өмірдегі адам мен әдеби қаһарманды бірдей ұғым ретінде қабылдайтыны бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ерекше байқалады. Алайда, прототип пен әдеби қаһарман бір ұғым ... ... ... ... ... ... Құнанбайдың таза көшірмесі деп түсінуге болмайды. Өйткені, әдеби бейнеде қаламгер ... ... да, ... орай ... бейне жасалады. Сонымен бірге авторлық позицияға байланысты кейіпкер халықтық қаһарманға айналуы да, қаламгердің көркемдік жүйесіне байланысты да болады. Шындық ... ... ... ... суреткер болашақ образдың немесе типтің жалпы бітімін, тұлғасын қалыптастыруымен қатар оның ішкі ерекшелігін ашып, мінезін даралайды. Әрбір әдеби тұлғаны өз ... адам ... ... ... танытып тұратын, оның тек өзіне ғана тән, өзгелерде жоқ және қайталанбайтын психикалық ... ... ... ... өмір ... ... әрекеті әрқашан оның адам мінезін даралау әрекетімен ұласады. Мінез - адамның ішкі болмысы, белгілі қоғамдық жағдай қалыптастырған қоғамдық ... ... ... ... ... Осы ... өзін жазушы әр түрлі тәсілмен жасайды. Мысалы: бірі-тура мінездеу, тағы бірі-жанама мінездеу. Мінездеу, жанама мінездеу, адамға тән сүйініш, ... ... ... ... өз ... ... немесе өзгемен сөйлесуін (диалог) келтіру-осылардың бәрі жеке-жеке тұрған, бір-біріне жеке, дара мақсатты нәрселер емес, ... ... ... бірінен-бірі туып жалғасып жатқан дүниелер. Мұндай бірліксіз бұлар адам мінезін де, ... да ... ... ... еді. ... ... ... ішкі бітімімен қатар сырт келбеті (портреті) де адам образын ашуға қызмет етеді. Портрет ... ... ... ... ... жіпке тізе беру шарт емес. Әр портретте әр адамның ең бір ерекше сипаты ... ... ... ... шығарма не туралы жазылса да бәрібір, сайып келгенде, бәрі де адам, тек адам туралы ғана сыр ... ... ... ... ... көріністерін, яки пейзажды да әншейін бір уақыт пен кеңістіктің дерегі ретінде даралап ... адам ... ... ... ... бірі ... ... Образдың жасалу тәсілдеріне лайық образдың түрлері туады. ... ... ... ... ... ... ... фактолары бар. Көркемдік әдіс тұрғысынан келгенде, образ екі ... ... ... ... образ. Әдеби тек тарапынан келгенде, образ үш түрлі: эпикалық образ. лирикалық ... ... ... Ал, жалпы жасалу тәсілдеріне келетін болсақ, образ юморлық, сатиралық, ... ... ... қаһармандық, т.б. бейнелер деп бірнеше тұрғыдан жіктеуге болады. Осылардың әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері бар, оны білу әдебиетшіге ... ... ... ... әдіс, негізінен екі түрлі:(романтизм, реализм). Біз қазір образдың көркемдік әдіс тұрғысынан өзіндік ерекшеліктеріне ғана тоқталамыз. ... ... - ... адам ... ... түрлерінің бірі. Бұл образдың алғашқы үлгілері баяғы көне дүние әдебиетінде, әсіресе мифте, немесе қай ... ... да ауыз ... ... Бұл ... өмірдегі болған немесе бар деректен гөрі өмірде әзірше жоқ, бірақ болатын дерекке негізделеді. Романтикалық образ - қай ... ... ... да ... кездесетін, образдың дәстүрлі, қалыптасқан түрі. Реалистік образ - әдебиеттегі адам бейнесінің ең сымбатты, шынайы ... ... - ... латын тіліндегі мағынасы заттық деген ұғымды білдіреді. Сонымен қатар, деген сияқты ... да ... ... өнер ... қатысты қалыптасқан реалистік образ ұғымы өмірлік шындыққа негізделген, эстетикалық-тәрбиелік мәні зор, қоғамдық сипаты айқын, өз бойына ... және ... ... қатар дарытқан, сонымен бірге қоғамдық, көркемдік дамуға ... ... ... ... ... көрінетін шыншыл бейне деген түсінікті білдіреді. Реалистік образ - нанымды образ:оның мінез-құлқа, іс-әрекеті, оны қоршаған ... оның ... ... ... бәрі ... ... суреткер шыншыл образ жасау үстінде өзін шындық шеңберінен шығармайды. Реалистік образ - типтік образ. Өнердегі шыншыл образ өмірдегі бір ... ғана ... жоқ, ... ... ... шыққан. Әдеби тек тұрғысынан образдар эпикалық, лирикалық, драмалық болып 3 топқа бөлінеді. Аталған образ ... ... да адам ... ... ... ашып ... мақсат етеді. Сол себепті, образ бойында бүкіл адам баласына ортақ ... ... ... өмірдің кейбір сәттері мен жеке адамға ғана тән сезімдік шарпысуларға ... ... ... ... ... ... тән ... сәйкес, образ тұлғалауда қаламгерде сол тектерге тән тәсілдерді пайдаланады. Эпикалық образ - ... ... ... мен ... ... ... ... яғни кейіпкер сөзі арқылы жасалатын орбаз. Портрет пен мінездеу, диалог пен монолог, түрліше ... мен ... ... секілді көркем бейне жасаудың көп-көп амал-тәсілдер, әсіресе эпикалық образ үшін керек. Оқырман эпикалық образдың тек түсін танып қана қоймайды, оның ... ... Бұл ... ... жанр оның ... ... ашып танытуға, ойын, сезімін, сөз мәнері мен сөйлеу машығына дейін оқырманға жайып салады. Лирикалық образ - сыршыл өлең-жырлардағы ... өз ... оның ішкі ... сыры мен ... ... ... образдағыдай ұзақ, кең, мол суреттеліп, жан-жақты ашылған адамның сыртқы кеипі де, тағдыры да, қимыл-қаракеті де көріне бермеуі мүмкін. Лириканың ... өмір ... ... ... ... ойлары мен сезімдерін бейнелеу болып табылады. Драмалық образ - кейіпкердің өз сөздері мен с-әрекеттері арқылы бейнеленетін образ. Драмалық ... ... бір ... оның ... сомдалуына қатысты. Драмалық образдың жасалу тәсілдер де өзінше бөлек эпикалық образ кең құлашты баяндаулар мен суреттеулер ... ... ... ... көңіл күйлері мен шабытты толғаныстар арқылы жасалса, драмалық образ шиеленісінен тартыстар мен қақтығыс қимыл-әрекеттер арқылы жасалады. Образдың жасалу тәсіліне ... ... ... бас-басына сипаттама бермес бұрын, жалпы әдемлік туралы ілімінде бірнеше (комедия және ... ... ... тәрізді) эстетикалық категориялар болатынын білу шарт. Комедия ақиқат шындықтағы не адам мінезі мен бітіміндегі күлкілі жайлардан туса, трагедия ... ... ... құбылыстардан туатыны фантастика асыңқы, асқақ әрекеттерден туатыны мәлім. Міне, осы тәсілдердің әр қайсысына лайық, трагедиялық, фантастикалық ... ... ... ... ... ... көркем образдар юморлық және сатиралық түрлері жасалады. Юморлық образ - күлкілі кейіпкер: юмор - өмірдегі кісі ... ... ... ... ... жоқ ... юмор да жоқ. Ал күлкілі әешейін жеңіл желпі нәрсе деуге болмайды. ... зор ... ... әлеуметтік сыр жатады. Әрине, эстетикалық комедиялық категориясындағы юмордың, сатираның, иронияның, сарказмның, гротескінің әрқайсысындағы күлкінің ... әр ... ... ... құбылыстардың ең бір майда, зиянсыз түрлері алынады. Юмордағы күлкі-әзіл, ал әзіл келемежге айналса - ... ... ащы ... ... сын үдей ... - ... ... Юмор бар жерде ылға сын бар деуге де болмайды. Сатриалық образ - сатира ... ... ... көлтің көз алдында - көрінісіне шығарады, халықты одан түңілтеді. Құлық пен ... ... ... ұятсыздықты, өмірдегі зиянды жайттарды аяусыз әшкерелеп, адамдарды онымен ымырсыз күреске үндейді. Мәз болады болысың, Күнде жақсы бола ма, ... ұлыс ... Бір ... жаққанға? Шел тірейтіп орысың, Оқалы тон тола ма, Шенді шекпен жатқанға. Ар-ұятын сатқанға. (АБАЙ) Сатираның юмордан ... - ... ... өзі ... отырған адамына жаны ашымайды; оның мінін түзеу, өзен өнегелі өмірге қайта қосу мүддесі болмайды, ... ... ... ... ... ... ... деген қатал үкімін шығарады; юморда түзеу мақсаты жатса, сатирада жою, жоқ қылу ... ... ... ... ... - ... да юмордағы секілді күлкі болады, бірақ мұндағы күлкі жай ... әжуа ... ... ... ... - күлкі. Сатиралық образ жасаудың тәсілдері әр ... өнер ... ... Ирония - кемшілікті, астармен перделеп санау, мысқылдау, кекету. Сарказм - сыналған объект тәлкек етіліп қана қоймайды, оның ... ... да қоса ... ... образ жасауға, адам мінезін ашуға лирикалық нәзіктік қандай керек болса, сатиралық өткірлік те, сондай қажет. Фантастикалық образ - ... ... ... ... адам ... ерте ... күні бүгіге дейін келе жатқан көне түрлерінің бірі. Қай халықтың сөз өнері ... оның ең ... ... бірі - ... ... сол ... ... жуық қиялға негізделген ертегілердің адам бейнелерінің көбінде қиял-ғажайып сипат болатыны мәлім. Бұл да фантастикалық образдың ... ... ... ... ... - ... тым ... келе жатқан адам бейнелерінің бірі. Трагедиялық образ ескі мен жаңа, адам мен қоғам, адамдық пен жауыздық арасындағы ымырсыз ... ... ... қайшылықтан, соның өзінде де мейлінше асқыққа, адам жеңіп болмас ауыр, азапты жайларды әдеби шығармада терең және шебер жинақтаудан туады. Трагедиялық ... ... де, ... юморлық не сатиралық құбылыстарға қарама-қарсы: юмор мен сатирада күлкілі жайлы ... ... ... ... көрінсе, трагедияда қатерлі нәрселер қайғы, қорқыныш, қаза түрінде көрінеді. Трагедиялық қаһарманның өмірі көбіне өліммен аяқталып ... ... оның ... жауы өзінен күшті, әлеуметтік қиянат адам еркінен тыс үлкен. Көне ... ... грек ... ... шығармаға негіз, трагедиялық шығармаға негіз, трагедиялық образға психологиялық дәлел болатын, көбіне, жазымыш еді. Дүние жүзілік әдебиетте трагедиялық өнер мен ... ... ... жаңа ... ... шыңы боп ... Шекспир творчествосы. Бұл тұста, трагедия туралы ұғымның өзі жаңарып еді. ... ... адам ... апат ... ... ... ... өздеріне өздері жасаған қиянат пен қастықтан, өшпенділік пен өктемдіктен туындап жатты. ... ... XIXғ ... одан әрі өрби ... ... ... ... құлдырауы, Пушкин мен Гоголь, Досоевский шығармаларындағы аянашты халдері мен ауыр тағдырлары сөз өнеріндегі трагедиялық ... әрі ... әрі шыңы ... ... ... трагедиялық образдың небір керемет үлгілері бар. Әсіресе әйел образды ... ... Қыз ... пен ... Қамар мен Шұға, Еңлік пен Сұлушаш, т.б. осылардың ... ... ... қиын ... оқырманды енжар қалдырмайды, оның ой-сезімін тұтқындап, жан дүниесін тебірентіп, оны әрқайсысы өз тағдырына ортақ етеді. Трагедиялық ... ... ... мәні осында жатса керек. Геройлық (қаһармандық) образ - ... тән ... ... сипаттардың жинақталуынан тұратын сом тұлға, өз дәуірінің ең аяулы, ... ... ... ... тегі. Әдлебиеттегі қаһармандық дегеннің өзі-қоғамдық, адамдық биік ... ... ... пен ... ... қаһармандықты жырлау. Адам рухының ұлылығын қастерлейтін әдебиеттегі геройлық сөз өнерінің ең сұлу қасиеттерімен біртұтас. Бұл ... ... ... - суреткердің ең биік идеалының және аыыл мұратының көркем жинақталуы. Қаһармандықтың қайнар көзі көп және әр ... ... ... ... ... ... елді жаудан қорғау, халықтың азаттығы жолындағы ассқақ әрекеттер, адамгершілік ардың тазалығы үшін тартсы, ... пен ... ... пен ... ... ... Қаһармандық образ - еңбек пен күрес адамының көрінісі. Әдебиеттегі ең көрнекті типі биік үлгісі сөз өнеріндегі қаһарандқ дегеннің ... зор ... мәні де ... ... Дүниедегі қандай бір заттар мен құбылыстар болса да мазмұн мен форманың тұтастығынан тұратындығы ... ... ... жай. ... ... ... шығарманың мазмұны мен формасын бір-бірінен бөлмей, бірінсіз бірі өмір сүре ... ... - бірі ... ... бір ... екі ... деп ... Мазмұн, белгілі бір форма арқылы көрінсе, форма белгілі бір мазмұнды айқындайды, яғни форма мазмұнды ... ... оны ... ... ... етіп ... Сонымен әдеби шығарманың мазмұны - өз эстетикалық идеясының тұрғысынан суреткер таныған ақиқат өмірде, пішіні - осы ... ... ... ... ... ... яғни әдеби қаһармандар өмірі. Мазмұн әлеуметтік категорияға жататындықтан да, қоғам өзгеруіне орай ол да ... жаңа ... алып ... Жаңа ... жаңа ... ... талап етеді. Бірақ жаңа форма бір дегеннен туа қалмайтындықтан да алғашқы кездерде жаңа мазмұнның өзі уақытша блса да ескі ... ... ... отырады. Осы кезде мазмұн мен форма арасында алшақтық тууы да мүмкін. Жаңа мазмұнды ескі ... ... ... ... оның маңызын жояды. Мұндай жағдайда жаңа мазмұнға жаңа форма керек. Жаңа мазмұн жаңа ... ... ... бар ескі ... ... ... ... көріп отырады. Сонымен жаңа форма бұйрықпен немесе жеке адамдардың тілегі бойынша жасалынбайды. Ол қажеттіліктен, творчестволық ... ... ... - ... ... ... ... формасы әр халықтың өмірі, тіршілігі, мінез өзгешеліктері, әдет-дәстүрлерімен тығыз байланыста болады. ... ... ... ... ... ... саналатын жәйттер бір кезде мазмұн болған. Мысалы, қайта өрлеу кезінде пайда болған ... ... ... ... ... ... мен форма жайын сөз еткенде бірінші мазмұнның бірнеше формасы болатыны өмірде жде өнерде де солай. Сонымен ... ... ... ... ... Бір ... өзі әр дәуірде әр түрлі формаға көшіп отырады. Мазмұн мен форма тарихи категория. Әрбір жаңа дәуірде көне мазмұн тың ... ... ... ... қана ... әр ... өз ... демек, өз мазмұнын ала келеді. Сонымен, әдебиеттегі мазмұн мен ... ... ... сөз ... ... ... ... бірі, өнер туындысының көркемдігі үшін ауадай қажет жағдай боп табылады. Көркем шығармадағы ... мен ... ... - оның ... ... ... мазмұн мен форманы көркем шығармаға көшірсек шығарма мазмұны - оның ақиқат шындыққа ... ... мен ... да ... ... ... қарым-қатынасына, тағдыр тартысына негізделген сюжеті, композиция және ... ... ... ... ең ... құралы - суретті сөзі, көркем шығарманың тілі. Әдебиеттегі пішін мен мазмұн - ... ... мен ... категорияларына сүйене отырып, өз бойына әдеби туындының ішкі және сырқы жақтары жайлы түсініктерді тоғыстырған әдебиеттану ұғымы. ... ... мен ... ... ... ... есте ... жәйттер бар: біріншіден, әңгіме ғылыми абстракциялыққа негізделетіні, яғни мазмұн мен пішін шындығында еш ... ... ... ... - ... ... ... да., мазмұн дегеніміз - берілген пішіннің ішкі ... Ал, ... ... ... ... жанр, композиция, көркем тіл, ырғақ), мазмұндық (тақырып, фабула, конфликт, характерлер, жағдайлар,көркем идея, тенденция) немесе мазмұндық - ... ... ... ... ... түрлі бөлшектері, жекелеген жақтары пішін мен мазмұнның біртұтас күйдегі шындығы болып табылады. Бұл - ... ... ... пішін мен мазмұн ұғымдары барынша жинақталған философиялық категория ... ... ... - дара құбылыстарды талдау барысында аса абайлай ... ... Бұл, ... ... ... - пішіндік тұтастығы өзгені мүлде қайталамайтын, сол қасиетімен де маңызды саналатын бірегей бітімді көркем туындыларға қатысты. Мысалы, жалпы ... ... ... ... екіншілігі жайындағы; пішіннің артта қалушылығы; пішін мен мазмұн арасындағы қарама - қайшылық туралы қағидалар жеке бір ... ... сол ... бөлшектерін зерттеу кезінде сақталуы міндетті өлшемдер бола алмайды. Өнер мен әдебиеттегі пішін мен мазмұн қарым - қатынастағы ерекшелік ... ... ... әдебиеттануға көшіре салуға жол бермейді. Өйткені көркем туындының өмір сүруінің ең қажетті шартының өзі - ... мен ... ... болып табылады. Мұндай жарасым болмаған жағдайда әдеби туынды қалай да өзінің көркемдігінен айырылады. Сонымен ... ... , ... , ... мен ... мен ... жеке ... шығармашылығын, әдеби даму кезеңдерін және тұтастай дәуірлерін (әсіресе, өтпелі де шұғыл өзгеріске толы ... ... ... ... Мұндай кезеңдердегі пішіннің мазмұннан кейіндеп қалуын бір қаламгер ... жеке алып ... ... даму ... ... ... ғана аңдай аламыз. Әдебиеттегі пішін мен мазмұн ұғымдары арасына шек қою тек XVIII ... мен XIX ... ... ғана, ең әуелі немістің классикалық эстетикасында жүзеге асты. Гегель мазмұн ... ... қана ... оған ... сипаттама да береді. Бұл жағдай әдебиеттің табиғатын түсіндіруде орасан мәнді қадам болды, сонымен бірге бұл ... ... мен ... бір - бірінен алшақтату қаупі де ьолды. XIX ғасыр әдебиеттануында ... ... баса ... ... XX ... ... мазмұнды жеке алып зерттеуде кеңінен таралғанымен, әдебиетке пішіндік тұрғыдан үңілу басымырақ болды.
IV.Өлең
Өлең - шағын көлемді ... ... ... мен ... қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі. Ө-нің ... мен ... әр ... ода, ... ... ... т.б. Кең мағынасында Ө. қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы атауы болса, тар мағынада муз. өнер мен сөз өнеріне ... ... яғни ән Ө-і. ... ауыз ... ... ... еңбек-кәсіпке орай (аңшылық, төрт түлік, наурыз Ө-дері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны, арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, ... ... ... қара Ө., ... Ө., ... Ө-дері болып бөлінді. Ө. сөздердің болмысы, жаратылысы аса күрделі, оған ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, астарлау, бейнелеу, теңеу, ұқсату, т.б. тән. Ө. ... ... кең ... ... ... ... көңіл күйі, табиғат, махаббат және филос. түрлерге жіктеледі.Өлең құрылысы - өлең ... ... ... ... ... мен ... тән ... белгілейтін шарттар мен заңдылықтар. Өлең-жырдың күнделікті айтылатын жай сөз, қара сөздерден басты айырмасы олар мөлшерлі жеке ... яғни ... ... Ө. ... құрылыс жүйесі әр халықтың поэзиясында өзінше қалыптасқан. Дүниежүз. әдебиетте орын ... Ө. ... 4 ... ... 1) ... Ө. ... өлең ырғағында ұзын буын мен қысқа буынның кезектесіп ... ... Мыс., ... грек және рим поэзиясында кең орын алған ямб, хорей, т.б. 2) Силлабо-тоник. Ө. жүйесінде екпінсіз буын мен екпінді ... ... ... Ол ... ... ағылшын халықтары поэзиясында кездеседі. 3) Тоник. Ө. жүйесі орыстың ... ... ... Оны жазба әдебиетте орнықтырған A.Маяковский болды. Мұнда ... ... ... ... екпін түспейтін буындар есепке алынбайды. Кейбір қосарланып келетін сөздер болмаса, тармақтағы әр сөз бір екпінмен айтылып, дербес ырғақтық ... ... ... өзі ... ... тақпақтап оқуға мүмкіндік береді. 4) Силлабик. Ө. жүйесі буын санының мөлшерін тұрақты сақтауға ... Бұл өлең ... ... чех, ... және ... ... ... халықтардың поэзиясында қолданылады. Бұл Ө. құрылысының басты сипат-белгілерін ... ... ... анық ... ... Ө. ... ұлттық сипат белгілері ұлт тілімен тамырлас. Қазақ өлеңі, алдымен буынға негізделіп, ырғақ пен тармақ та, ... пен ... та ... ... қ. ... ... ... өлшемі - біркелкі ырғақ сақтау үшін қолданылатын өрнек. Ө. өлшемінің негізгі атаулары ежелгі грек поэзиясынан келген, көне грек, рим ... бұл ... ұзын буын мен ... ... ... ... ... Араб, парсы, қазақ поэзиясындағы Ө. өлшемі буын санын тұрақты мөлшерде сақтау арқылы жасалады. Мыс., қазақ жыр үлгісінің тармақтары көбіне 7 не 8 ... ... ... ... 6 ... Ө. ... қолданылады. Ең көп тараған өлшемнің бірі 11 буынды. ... буын саны ... ... ол ... ... жағынан бірнеше бунаққа бөлінеді. Мыс., алты буынды тармақта екі ... ... (3 буын + 3 ... ... ... Ө. ... ... тілде күнделікті айтылатын сөзге тән ырғақтың ең жеңіл, ықшам түрлерін саралап, екшеп, соларды бір жүйеге түсіру негізінде жасалған. Қазақ ... ... ... Ө. ... де жиі қолданылады. Абайдың "Сегіз аяғы" осындай үлгімен жазылған. Мұнда 5 және 7 - 8 ... ... ... ... ... ... Ө. өлшемі сөздердің тек сыртқы өрнегі ғана емес, ол ойдың өрістеуі, сөздердің мағыналық өзара ... ... ... ... ... - тармақтың соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтарға сәйкес буындармен ... ... ... әр тармақтың жігін айқындап, Ө. сөздің ырғағын күшейтуге себін тигізеді, әуезділігін арттырады. ... ... ... ... оның ... яғни ... сөздердің өзара үйлесімі еске алынады. Ұйқас өзара үйлескен тармақтардың кезектесу ретіне қарай сан түрлі болып ... ең көп ... ... егіз ұйқас (аа), шалыс ұйқас немесе кезекті ... ... ... ... немесе орама ұйқас (абба). Соңғысы орыс поэзиясында жиі қолданылады, ал қазақ ... көп ... - қара өлең ... деп ... ... ... ... Бұл 11 буынды өлең өлшемінде үнемі дерлік қолданылады. Қазақ поэзиясындағы жыр ұйқасы кейде шұбыртпалы ұйқас деп те аталады, ол бір ... ұзақ ... ... ... ... үйлестіруімен ерекшеленеді. Көбінше негізгі ұйқасқа (желілі ұйқас) қосымша, ... ... ... ... ... Абай ... ... жаңаша түрлері: алты тармақты ұйқас (алты аяқ, аабввб) және ... ... ... (аабввбгг).Өлең ырғағы - өлеңдегі белгілі ырғақты үлгі-өрнекті қолданудан туатын өлшемділік. Ол алдымен Ө-нің жеке жолдарға, яғни ... ... ... ... болады. Ө. тармақтарының көлемі әдетте тұрақты. Мыс., қазақ поэзиясында тармақ көбіне 6, 7 - 8, 11 ... ... ... Әр ... ішкі ... ... Айталық, 7 буынды Ө. 2 бунақтан (4 буын + 3 ... ал 11 ... Ө. 3 ... ... (3 + 4 + 3 ... 4 + 3 + 4 ... ... көбіне белгілі мөлшерде топтасып, тұрақты шумақ өрнегін жасайды. 4 тармақты шумақ қай елдің поэзиясында болсын ең жиі ... ... ... 2, 6 ... т.б. ... да ... Шумақ көлемінде тармақтар әр түрлі тәртіппен өзара ұйқасады, ұйқас бірнеше тармақтың соңындағы сәйкес буындардың дыбыс үйлестігінен туады. Ө. ырғағы ... туса да, жеке ... ... ... сан ... болуына орай, Ө. сөздің нақтылы айтылуындағы ырғақ-үні үнемі құбылып, ... ... Ө. ... байыту үшін сөзде бай мазмұн-мағына болуы керек, сонда интонация, ... ... ... жанданады, сөздің ырғақтылық-әуезділігі арта түседі.Сөз өнері дамыған сайын қазақ өлеңінің құрылысы шыңдалып, кемелденіп, жаңа өлшем-өрнектермен толысып, байып келеді. ... ... ... ... молынан игеріп, өлең өрнектерін байытып, дамытуға зор үлес қосқан Абай ақын болды. Ол жаңа өлшем, шумақ, ұйқас түрлерін орнықтыруда асқан ... ... ... көп ... белгілі өлшем-өрнектерді керек жерінде өңдеп, түрлендіріп қолдану жағынан да соншалықты зор өнегелі іс атқарды. Абайдың қазақ поэзиясына тыңнан қосқан өлең ... ... ... аяқ" пен "Сен мені не етесің?" атты өлеңдері бар. Қазақ ақындары ... ... ... ... ашу, Ө. ... ... интонациясына тән ерекшеліктермен байыта түсу ісіне ат салысып келеді. Әсіресе, соңғы кезде поэзияда ерікті өлең түрі ... ... ... ... белгілі бір өлшем берік сақталмағанмен, қалыпты ырғақтық өрнектер еркін қолданылады. ... ... ... ... ... М.Әуезов, І.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, С.Мұқанов, З.Ахметов, З.Қабдолов, т.б. ғалымдар зерттеді.(14)
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* " Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - ... ЖШС, ... ... ... ... ... анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
* Қабдолов З. Сөз өнері. - Алматы, 1992.
* ... М. ... ... және ... - ... 1966ж
* . Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы, Астана, 2003ж.
* Ахметов К. Әдебиметтануға кіріспе. ... 2004жү
* ... А. ... ... - ... 1989ж.
* ... Қ. ... шығарманы талдау жолдары. - Алматы, 1995ж.
* ... ... ... - ... ... Тюна В.И. ... ... Введение в литературоведческий анализ. М., 2001.
* Эсалняк А.Я. Основы литературоведения. Анализ художественного ... уч. Пос., 2-е изд. М., 2003.
* ... Е.В. ... ... М., ... ... ресурс: http://www.izden.kz/referattar/kazak-tili-men-debieti/31 Ғылыми жұмыстар жинағы. (C) izden.kz
* "Қазақстан" ұлттық энциклопедиясы, Алматы, ... ... 1998 ж. 7-том

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сыныпта көркем шығармалардың түрлерін оқыту48 бет
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу38 бет
В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік42 бет
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет
Көп дауысты хорларға, ірі формадағы (кантата, ораториядан білімдер опералық) жанрлық кесек ірі музыкалық көркемділігі бай күрделі шығармаларға түсініктеме5 бет
Көркем еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылығын дамыту35 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Көркем шығарма атауларындағы сөздер тіркесімі69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь