Ұлттық ойындар

Қазақтардың ойындарында ежелгі заманнан келе жатқан тастан, ағаштан, аң сүйектерінен, кейін металлдан жасалынған құралдар қолданатын. Кең дамыған халықаралық қарым-қатынастар ойын-сауықтың жаңа түрлерін тудырып, жалпы мәдени бойын көтереді.
Ғасырлар бойы балалар мен жастарды ерте жасынан ұлттық ойындарымен тәрбиелеу, қоғамдағы қарым-қатынасқа, қоршаған айналаға дұрыс қатынасу қалыптасуына әсер етті. Қазақтардың өнегелік-этникалық сұраныстарына сәйкес бозбала жасында күнделікті қоғам өмірінде қарқынды қатынасу тәрбиеленетін.
Қазақтардың салт-дәстүрі бойынша, бозбала тәрбиесімен ерлер айналысатын. Ұлдар ойындарында үлкендерге ұқсасып, олардың шаруашылық әрекеттерін жасайтын, ал қыздардың ойындарында тұрмыстық және отбасылық қатынастар көрінетін.
Көшпенді мал шаруашылығының өмірі жан-жақты денелік дамуды қажет етті. Сондықтан ұлттық ойындар ереже түрінде ойнап тұрып өзінің іскерлігі мен күшін көрсетіп, өте ырықты болды.
Ұлттық ойындар қоршаған ортаға, аңдарға қастерлеу қатынасты тәрбиелеп көрсететін. Халық шаруашылығының бір саласы аң аулау болғандықтан, қазақтарда ежелден аңдар мен құстар дауыстары мен құлықтарына ұқсату өнері атақты болған. Аңдардың құлықтарын имитациялайтын ойындар әліде кездеседі.
Қазақтың тайпалары өзінің тәуелсіздігі үшін күресіп, көптеген соғыстарды жүргізуге мәжбүр болды. Жігіттер өз ойындарында шабуылшы және қорғаушы аттыларға бөлініп, әскери әдістерге ұқсатып жасайтын.
Қазіргі уақытта қазақтардың арасында діни ойды, ырымдылықты ойындары әлі бар. Мысалы: “Мырш-мырш” (лақап атауы), “Ханды-қарабасты” (Періште хан), “Жұмақ-тозақ” және т.б. Бірақ шынында бұлардың діни бағыттылығы туралы атауымен ғана айтуға болады, ал бұл ойындардың нақты мазмұнын жалпыланған түрінде кесірлік пен жақсылықтың арасындағы ғасырлық күресін мінездеуге болады.
Ежелгі заманнан бізге жеткен көптеген ойындардың өздік мазмұны өзгермей сақталды, бірақ тарихи мазмұнының үрдісінде өзінің атауын өзгерткен: “Қарагие” – “Найза лақтыру”, “Аң аулау” – “Құспен аулау”(іскерлік құстармен аулау), “Қақпа тас” – “Бес тас”, “Садақ ату” – “Жамбы ату”(садақпен ату) және т.б.
Сонымен, ұлттық ойындар спорт түрлері сияқты әр түрлі тарихи кезеңдерде халықтың өмірі нақты және объективті болып келді. Ұлттық ойындар дене тәрбиесі бойынша бағдарламасына қосылған. Бұлар демалулар мен дәстүрлі мейрамдардың маңызды бөлігін құрайды. Қазақтың ұлттық ойындарының мазмұны мен түрлілігі біздің күнімізге дейін жетті.
        
        Кіріспе
Қазақтардың ойындарында ежелгі заманнан келе жатқан тастан, ағаштан, аң сүйектерінен, кейін металлдан жасалынған құралдар қолданатын. Кең ... ... ... ... жаңа ... ... ... мәдени бойын көтереді.
Ғасырлар бойы балалар мен жастарды ерте жасынан ұлттық ойындарымен тәрбиелеу, қоғамдағы қарым-қатынасқа, қоршаған айналаға дұрыс қатынасу қалыптасуына әсер ... ... ... ... сәйкес бозбала жасында күнделікті қоғам өмірінде қарқынды қатынасу тәрбиеленетін.
Қазақтардың салт-дәстүрі бойынша, бозбала тәрбиесімен ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық әрекеттерін жасайтын, ал қыздардың ойындарында тұрмыстық және отбасылық қатынастар көрінетін.
Көшпенді мал шаруашылығының өмірі ... ... ... ... ... Сондықтан ұлттық ойындар ереже түрінде ойнап тұрып өзінің іскерлігі мен күшін көрсетіп, өте ... ... ... ... ... ... қастерлеу қатынасты тәрбиелеп көрсететін. Халық шаруашылығының бір саласы аң ... ... ... ... ... мен құстар дауыстары мен құлықтарына ұқсату өнері атақты болған. Аңдардың құлықтарын имитациялайтын ойындар әліде кездеседі.
Қазақтың тайпалары ... ... үшін ... ... ... ... мәжбүр болды. Жігіттер өз ойындарында шабуылшы және қорғаушы аттыларға бөлініп, әскери әдістерге ұқсатып жасайтын.
Қазіргі уақытта ... ... діни ... ... ... әлі бар. Мысалы: "Мырш-мырш" (лақап атауы), "Ханды-қарабасты" (Періште хан), "Жұмақ-тозақ" және т.б. Бірақ шынында бұлардың діни бағыттылығы туралы атауымен ғана ... ... ал бұл ... ... мазмұнын жалпыланған түрінде кесірлік пен жақсылықтың арасындағы ғасырлық күресін мінездеуге болады.
Ежелгі заманнан бізге жеткен көптеген ... ... ... ... ... ... ... мазмұнының үрдісінде өзінің атауын өзгерткен: "Қарагие" - ... ... "Аң ... - ... ... ... ... "Қақпа тас" - "Бес тас", "Садақ ату" - "Жамбы ... ату) және ... ... ... ... түрлері сияқты әр түрлі тарихи кезеңдерде халықтың өмірі нақты және объективті болып ... ... ... дене ... бойынша бағдарламасына қосылған. Бұлар демалулар мен дәстүрлі мейрамдардың ... ... ... ... ... ... мазмұны мен түрлілігі біздің күнімізге дейін жетті.

Әр түрлі табиғи кедергілері бар, қиылысқан жергілігі бойынша өтетін ұзын және өте ұзын ... ат ... ... ... деп ... Спортшының тактикалық шеберлігі үлкен маңызды болып келеді. Кейде төзімді жылқылары бар спортшылар жеңіске жетпейді, керісінше, ... ... ... ... ... жағдайды жылдам бағалайтын, жылқыны жарысқа дайындайтын, қашықтықта жылқының күшін дұрыс реттейтін ... ... ... ... ... ұзын ... жақсы шабады. 50-ші жылдарында жарыс жылқылырының ұзын қашықтыққа шабу сынауы өткізілді. 1953 жылы бүкіл ... ... ... қойылған болатын. К. Рахметжанов (Алматы облысының Қастек қой совхозы) бір тәулікте 311, 6 ш шауып ... ... және кең ... ... ат ... ... түрлерінің бірі және жалпы сөреден басталатын қысқа және ұзын қашықтықтарға ат шабысты бәйге деп ... ... ... 7, 12 және 16 ш. 7 ш ... ... ... жылқы зауыттардын, совхоздардын, колхоздардын ат спортты жарыстарының міндетті қашықтықтарға кірді.
,
Іскерлікті құстармен ойын, бірнеше түрлері бар және ... ... ең ... ... ... үшін түзу алаң ... қайда жабайы аңдар, соның ішінде қасқыр да жіберіледі. Кімнің бүркіті ... ... сол ... ... ату немесе нысанаға садақпен ату бұл Қазақстанда революцияға дейін ең тараған спорт түрі. Қазақтардың арасында көптеген мықты мергендер болды, ... ... ... іскерлік, күш және батылдық сапаларымен қатар дәлме-дәл тигізушілік ажырамайтын бөлігі боп саналатын. Жерде ... ату, ат ... ... ату және ... ... келе жатқанда ату садақпен атудың бірнеше варианттары бар. Ақырғы уақытта жерде ату ең ... ... ... ... ... ... дөңгелек) қызмет ететін, қайсысын жұқа жіппен (аттын жалынан) үлкен бағананың кермесіне іліп ... ... ... ... ғана тигізетін. Жіпке көздеу ең рационалды болып саналатын. Ілініп тұрған дөңгелекті жерге құлату үшін жіпке дәлме-дәл ... ... ... ... ... ... садақпен ату жарыстары Республикамыздың мемлекеттік спорттық комитетімен бекітілген ережелер бойынша өткізеді. Олар (садақтан ... ... ... ... ... ат ... жөн ...
Қиылысқан жергілік бойынша жүгіріс ежелгі заманнан бастап спорттық мейрамның бағдарламасына кіреді. ... ... ... ... ... ... ... қолданған, қайсылардың бағалы жүлделері бар жарыстарды ұйымдастыруға мүмкіншіліктері жоқ. Бұл жүгірістің ... ... ... аз.

Жорғалап жүретін жылқылармен шабу жарысы. Жүрісі және шабысы кезіңдегі өзінің ритмикасымен, жұмсақтығымен, табасын ерекше қоюымен қолданатын жылқылар үшін өзара ... ... ... ... ... және ... оң жақ (алдынғы және артқы сол жақ) аяқтары алға қарай бірдей қойылады. Жарыс ... ... ... жай ... ауысып кетпейді. Осы ереженің әрбір бұзылуы үшін жорғаларға айып салынады және ережені үшінші рет бұзған үшін жарыстан шығарылады. ... ... ... ... ... киімдерді киген жас салт атты қыздар мен әйелдер қатысады. Әйелдер үшін, 2,3 ш және ерлер ... 4,6 ш ... ... ... ... ... ешкінің денесін алу үшін ат спортының күресін көкпар деп ... ал көк бөрі ... көк ... ... Көшпенділерге қасқыр ең кесір дұшпаны болатын, егер біреуге жыртқышты өлтіру сәтті болса, онда ол қасқырдың денесін жиналған ... ... ... өлтіру күні біртүрлі мейрам сияқты болатын. Қауымдағы әрбіреуі қасқырдың денесін өз ... ... ... және осы үшін ... ... болатын. Бірақ қасқырлар әрқашанда өлік болмайтын және осы уақытта жабайы аңның денесін басы ... ... ... ... Бізге дейін тек "көк қасқыр" аты ғана жетті, ал ойынның мазмұны мен түрі өмірдің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... күндерде көкпар халқымыздың ат спорты ойындарының ең сүйіктісі болып келеді және олсыз ... ... және ... сауықтар өтпейді. Ойынның екі варианты бар - ең ... ... ... ... ... ойында көптеген салт аттылар қатысады, қайсылардың әрбірі ешкінің денесін өзара алу үшін ... ... ... - ... ... ... салт ... санынан тұратын топтар арасында күрес жүріп жатады. 1958 жылдан бастап жарыстар ипподромның шабу жолында өтеді. Ойын уақыты - 8 және 15 ... 1957 ... ... ... ... ... ... ауылдарда өткізілген болатын. Бірінші бүкіл кеңестік ат спорты жарыстарында көкпар сайыстар бағдарламасының негізгі түрлерінің бірі боп қосылған.

Жігіттерге арналған спорт ... Салт атты ... ... ... ... шабысы уақытында жерде, орамалдарға түйіліп жатқан тиындарды ... соң оң ... және сол ... ... ... ... ... Әрбір сәтсіз мүмкіндік үшін айып уақыты беріледі. Кім бір ... ең көп ... ... ... ... сол жеңімпаз атанады.

Ипподромның 300-400 м қашықтық шабыс жолында өткізілетін халық ат спорттық ойыны. Сөреде бір-бірінен 10 м ... екі ... ... ... қойылады. Бірінші жалаушадан қыз бастайды. Екінші жалаушаның сызығын өткен соң жігітке қызды қуып жетуге ... ... ... үшін ... ... бір ... бірінен соң бірі жіберу керек. Кейін, осы ретпен артқа келеді, бірақ осы жолы ... ... ... қуып ... ... ... Ойынның бірінші кезеңнің мазмұны жігітке қызды қуып жету керек. Егер жігіт қызды қуып ... онда оған ... ... ... ... ... болады және жеңімпаз деп аталады. Егер бірінші кезеңде жігіт қызды қуып жете алмаса, онда екінші кезеңде, кері ... қыз, жете ... үшін ... қуып жетіп оны қамшымен соғуға рұқсаты болып соға алады, сонымен жеңімпаз деп аталады. Ойын басқа халықтар арасында шапшаң ... ... 1957 жылы ... ... бүкіл кеңестік ат спорты жарыстарында қазақ спортшылары қыз қууды бірінші рет көрсетті, ал бес жылдан кейін бұл түрді республиканың бүкіл ... ... ... ... жатты.

Тек қана қыздар қатысатын 1600 м және 2000 м қашықтыққа шабыс. Қыз жарыс ойыны 1958 жылы С. М. ... ... ... ... рет Мәскеуде өтті.

Екі салт атқа отырғандардың күресі. Бұрын Қазақстанда сайыс ... ... ... ... ... ... Ақырғы рет бұндай жарыстар 1929 жылы Алматы облысы Ұзынағаш ауданында Қазақстан және Қырғызстан өкілдері арасында өткен болатын. Найзаны қолданып сайыс ... ... ... жараларға ұшырататын және сайыстын ең қарапайым түрі келешекте жақсы дамыған. Бұнда екі салт атты ... ... ... жылқы ертоқымы үстінен сырып түсіруге талаптанады. Қазақстанның кейбір облыстарында бұл түрді аударыспақ деп ... ... 25-ке ... ... барлық ойнаушылардың саны шеңбер бойынша тұрып қалатын әркез ... ... Кіші ... ... ... ... шеңбер бойынша қазақша отырады. Жүргізуші (жіребе бойынша тандалады) ойнаушыларды: "бірінші бұғнай, екінші ... ... ... және т.с. - ... дейін санай бастайды. Сосың жүргізуші әркез бір нөмірді кенет айтып қалады ... ... ... ... ... шапшаң тұрып, өзі бір нөмірді айтып қайта шапшаң қазақша отырады. Айтылған нөмір тұрады және әркез бір ... ... Дәл ... ... рет: ... ... тұрады, нөмір атайды және шапшаң отырады. Егерде біреудің нөмірін атағанда, ал ол тұрмай және оның орнына басқа бір ... ... онда оған ... ... беріледі (сұраққа жауап беру, билеу, өлең айту, бір аяқпен секіру, жұмбақты шешу және т.б.). Осыдан кейін ол өз ... жаңа ... ... ... ... ... 1) әрбір ойнаушы өз нөмірін есте сақтау керек және шақырғанға дейін тұрмау керек;
2) шақырғаннан кейін ойнаушы өзінің орнына ... ... ... ... ... ... есік алдында), көбінесе кешке қарай. 10-нан бастап 20-ға дейін жоғарғы сынып оқушылары ... және ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Олар не "күзетші", не "қасқыр" көрмеу үшін жанжаққа таралып тығылады. "Қасқыр" көріну үшін басың ақ ... ... ... ... ол ... ... түспеуге тырысады. "Күзетшінің" тапсырмасы - "қасқырды" андап жүріп оны қуады. Тығылғандар қимылдамауға ... Егер ... ... ... ... және оны "күзетші" көрмей қалса, онда "қасқыр", "күзетшінің" орнына тұрады, ал ұсталынған ойнаушы "қасқыр" болады. "Күзетші" ... ... енді ... ... ... тығылады. Егер "күзетші", "қасқырды" көрсе, өзінің "отарын" қорғап оны қуады. Ойын уақыты белгіленбеген. Ойын аяғында ең ... ... ... және "қойларды" белгілейді.
Ережелер: 1) егер "қасқыр" ойнаушыны көріп қойса, оған оны қуып жетуі қажет емес, атын ... ... егер ... ... атын ... ... онда ... орында қалу керек (қашпау керек);
3) "қасқыр" мен "күзетші" рөлдерімен ауысқанда, "қасқыр" және "күзетші" кім болғаның қатты бақырып айту керек, және ... ... қалу ... жасыл алаңда, спортзалда (маттарда немесе кілемде) өткізіледі. 4-тен бастап 30-ға ... ... ... жасөспірімдер мен бозбалалар ойнайды. Ойнаушылар тең күштері бойынша екі құрамаға бөлініп, жұптасып тұрады. Әрбір ... ... ... ... өз ... ... отырады. Сигнал бойынша жұптар бір-біріне жақындайды және "жоғарғылар" бір-бірін құлата бастайды. Ойнаушылардың біреуі денесінің әрбір бөлігімен жерге тигізсе, онда бұл ... ... ... Бірінші жұптардан кейін екінші жұптар және т.б. күреседі.
Ең көп ... ... ... ... ... Сосың ойнаушылар рөлдерімен ауыса алады.
Ережелер: 1) қарсыласты ... ... ... етілмейді;
2) егер екі минуттың ішінде "жоғарғылар" бір-бірін ... онда тең ойын ... және ... ... ... шығады.
- сайыс
Бүкіл жастағы оқушы ұлдар ... ... саны 2-ден ... 40 ... дейін.
Ойын ойнаушылары капитандармен екі құрамаға бөлінеді, қайсылары ережелерді сақтауын байқап тұрады. Алаң ортасына әрбір құрамадан бір-бір ойнаушыдан бірінші жұп шақырылады. ... ... ... ... олар шыңтақтармен ұстасады. Жүргізушінің бұйрығы бойынша әрқайсысы өзінің қарсыласының аяқтарын ... ... ... ... ... Бұны ... оңай емес, өйткені жүргізушінің белгісі бойынша екеуі жартылай отыру қалпына отырады. ... ... ... ... жетеді. Көп жеңіске жеткен құрама жеңімпаз атанады.
Ережелер: 1) құрама капитандары күштерімен ақырғы болып санасады;
2) әрбір ... ... ... ... ... осы ойын өте кең ... ... Бұл ойында от жағып үлкен хор әң айтқан және барлығы моңшақтармен әшекейленген ескі ... ... күні ... бастайтын. Жасыл алаңда 3х3 м көлемімен төртбұрышты, аса биік емес ... ... ... ... ... ... мен ... салады. Кешкіде, оттарды жаққанда осы "себетте" жағылады. Орманнан ертоқымсыз жылқыларда отырған қыздар шығып, осы от "себет" арқылы секіреді. Секіретін жылқының өз ... ... ... от пен ... ашып ... ... от не ... не жылқы үстінде отырған қызға қауіпті болмайды.

Әйгөлек қазақ халқының ұлттық ойындарынан ең кең ... ... ... гүлдеңген, жазиралы көктемде және жазда ыстық басылғанда және күннің көзі түскенде және ызғарлы, ... ... ашық ... ойнайды. Сауыққа жиналған қыздар мен жігіттердің саны көп болғанымен, соншама да көп қызықтарымен өтеді. Халықта кең тараған осы ойында ... ... ... мен ... ойнай алады.
Жиналғандар тең санды топтарға бөлінеді. Бір-бірілерінен 15-20 қадам ... ... ... екі ... ... ... жақ өздерінен бір жігіттен таңдайды және таңдалғандарына ойынды басқару міндетті беріледі. ... ... ... ... ... ... ... барлық топ "әйгөлек" атты өлеңін бірдей айтады және аяқ шенінде өз топтарынан кім керек екенің сұрайды. Ал ... ... ... осы өлеңді жалғастырып біреудің атын атайды.
Аты айтылған ойнаушы жүгіріп келіп қарама-қарсы тұрған топтың қатарын үзіп жіберу керек. Егер ол ... үзіп ... онда ол сол ... ... ал егер үзіп ... онда ... ... бір ойнаушыны ала келеді. Бір жақ топтың ойнаушылары бітпегенше дейін ойын жалғаса береді. Бір топ ... ойын ... ... ... көп болса, онда сол топ жеңімпаз деп аталады.

Қазақ жастарының арасында ең кең тараған ежелгі ойын, өйткені оны ... ... Аылй ... ... жасыл шөпті жерде, ал қараңғы түнде түзу алаңда ... ... ойын үшін ... ... ... сүйегің қолданған. Енді бұл қажет емес. Ұзындығы 20 см және иені 5 см ... ақ ... бояп қоюы ғана ... және жай ғана ... орап қоюы жеткілікті. Ойнаушылар саны тым көп болса, соншама ... ... ... ... ... жеңіске жеткен топқа жүлдені анықтайды. Сосың екі топқа бөлінеді. Топ ... таяқ ... ... ... ... кезекпен қысады және сүйекті кім бірінші лақтыратының ... ... ... ... қай ... ұшқаның көрмеу үшін ойнаушылар кері бұрылып тұру керек. Сүйек құлағаннан ... ... ойын ... оны ... ... ... тапқан оны көтеріп алып, көмбеге, ойын алаңының біту белгісіне қарай ... ... ғана ... Егер ... ... ... сүйекті одан алып қойып қашуға тырысады. Сондықтан ... ... ... ойын ... ... жылжиды. Сонымен ақ сүйекті көмбеге бірінші жеткізген ... ... ... ... ұтып алады. Келесі турда сүйекті келесі топ лақтырады және бұл кезекпен ойын ... ... бір ... сүйекпен қашқан қарсыласты қуып жетіп оған қолымен тигізсе, онда қашқан ойнаушы сүйек ... ... ... қуып ... ... ... оны ... тартып, зорлануды қолданып құқығы жоқ. Ойын барысы құрамалар басшыларының қатаң бақылауымен өтеді.

Бұл ойын үшін үй ... ... алаң ... жай ғана ... ... де ... Әдетте балалар мен жасөспірімдер ойнайды. Жүргізуші доптармен бірге үш ұл ... ... ... ... - бұлар "аңшылар". Қалғандары - "үйректер" - жүргізушінің белгісі бойынша шеңберге ... және ... ... ... ... ... Осы уқытта "аңшылар" өз доптарымен "үйректер" бойынша атады. Жерге жабысып тұрған "үйректер" оқтардан қашуға, ... ... жоқ, олар тек ... не басымен жанжаққа бұрылып ауытқиды. "Өлген үйректер" енді "аңшылар" болады, ал тигізе алмаған "аңшылар" қайтадан атады.
Сонымен қатар "аңшылар" бір ... ... ... ... ... ... Кейін, аман қалған "үйректер" енді "аңшылар" рөлін атқарады. Ойын осылай ойнаушылар қажымағанша дейін жүргізіледі.
Арқан тартыс>>
8-10 м ... ... ... ... ... ортасынан орамалды байлайды. Осы орамалдан бастап 1-1,5 м қашықтықта екі ... да ... ... ... ... екі ... (10-15 ... бөлінеді. Бөліну реті осындай: ойнаушылар бой ұзындығы бойынша қатарға тұрады, ... ... ... ... оң ... бастап сол жаққа қарай саналады, жұп сандылар ... ... ал тақ ... алға ... ... екі құрама болып шығады. Қатысушылардың саны 10-нан кем болмау керек.
Бұрын-ақ жерде немесе едеңде түзу көлденең сызығын ... ... ... ... байланған жерін осы сызықпен сәйкес келу керектей тартып қояды. Кейін, екі ... ... ... ортасынан бірдей қашықтықта байланған жерден бастап, арқанды қолға алады. Жүргізушінің белгісі бойынша екі жақ арқанды ... ... ... Арқанды аз жағына қарай тартып алуы ойын ... ... ... ... ... ... алдында ән айтып билеу керек.

Арынды арқанды жастар кешінде ойнайды. Ойнаушылар көп ... ойын ... ... ... шеңбер жасап тұрғаннан кейін, жүргізуші 2-3 м ұзындығы жіппен шеңбер ортасына тұрады және ойын басталуын хабарлайды. Сосың арқанның байланбаған ... ... оны ... ... ... ... оны секіріп, аяқ астынан өткізіп тұрады. Егер біреу жіпті басып қалса, онда оны "жазалайды", ал "жазаны" ... ... ... ... ... ... ән айтады, би билейді.

Ойын түзу жерде өтеді. Оны өткізу үшін бір-бірінен 1,5-2 м ... ... 1 м ... ... ... ... арасынан арқанды тартып, оған отыруға болатындықтан орамалды іледі. Сол орын астына жерге бір жұп ... ... Осы ... асау ... деп ... ... "Егер батыл болсаң,
Ешкіні саған сойып беремін!
Батыл екеніне сенем,
Егер енкейіп, ... ... ... - деп ... бірнеше рет айтады. Ойында, баста бұйрығынан кейін, әрқайсысы асау местекке отыра алады. Жүргізуші ойын жағдайларын түсіндіреді. ... ... асау ... ... ... ... ... көтеруге тырысады. Әрбір ойнаушы осыны бірнеше рет жасау мүмкін.
Кім үш рет қана ... ... ... ... бәрінен көп көтерсе, сол жеңімпаз болып атанады. Жүргізуші жүлделі орынға ие болғандарды айтады.

Асықты тек қана ... ғана ... ... ... көптеген асықтарды жеңіп алу.

Осы алшы (арқасымен астына) деген ойынның негізгісі басқаларға қатынасы бойынша асықтың қалпы.
Ортаға бір асықтан қояды. Сосың бүкіл ... ... және ойын ... ... үшін ... лақтырады. Егер соққы алшы қалпында жатса, онда оның иесі ... ... егер ... ... - ... бүк ... - ... ішік болса - төртінші. Егер бірнеше асықтар бірдей қалпына ... ... ... ... ... орнатылғаннан кейін, әрбір ойнаушы кімнен кейін соғатынын біледі, ... ойын ... және ... өз ... ... ... Егер лақтырғаннан кейін соққы алшы қалпына түссе, ойнаушы ортадан бүкіл ... ... ... тағыда бір асықтан қояды. Ал егер соққы ішік қалпына түссе, онда иесі ойыннан шығады және ... ... ... Бұл ... ... соққы жасауға құқығы бар. Егер лақтырғаннан кейін соққы мен асық алшы қалпында тұрса ... ... алшы ... ал асық ... қалпында, онда ойнаушы асықты алады және де лақтыра береді. Егер асықтарға соғылған соққы алшы қалпында қалса, ал асық бүк ... ішік ... онда ол ... ... ал ... иесі ойыннан шығып кетеді. Соққыны тәйке қалпында кезекті ойнаушы соғады.
Ережелер: 1) ортадағы ... ... ... ал ... ... ... Егер ... тигізе алмаса, ол өзінің ортаға қойылған асығынан ұтылып ойыннан шығып ... ... ... ... ... ... ... - көп асықтарды ұту. Соққыны лақтырады және ойын шарттарын келістіріп, кім бірінші екенің анықтайды. Ойын мақсаты - ... ... ... жіберу. Лақтырыстың қашықтығын аяқ табанымен өлшейді. Барлығы қалай келіскеніне байланысты. Бір аяқ табаны - бір ... ... үш аяқ ... - бір. ... бастаушы "бірге", "екіге" және т.б. кеттім деп атайды. Сосың ойын жалғаса береді.

Бұл үстел ойынына жастармен ... ... ... 2 ... 4 адам ... алады. Бастауы алдында жүлде туралы келіседі. Ойын үшін төрт ойналған асықтар керек.
Ойнаушылар үстел бойында ыңғайлы отырып, кезекпен төрт асықты лақтырады. Егер ... ... бір ... 4 ... 4 тәйке және т.б. болса, лақтырған ойнаушы қойылған жүлденің жартысын ... Егер ... төрт асық әр ... ... ... ... жүлдені алды.

Ойынға көп асықтары бар 2 немесе 4 ұл бала қатыса алады. Үстел алдында отырып, ... ... ... ... 3 адам 10 асықтан). "Хан" түрінде белгі бір асықты тандайды және бір ... ... ... ... ... ... оларды қолға алып, кезекпен едеңге лақтырады. Егер осы уақытта "хан" алшы ... ... онда осы ... ... ... оны соғу ... Дәл осылай "хан", бүк немесе ішік қалпында болса. Соққан асықты қалтасына салып, қатысушы ойынды жалғастырады. Егер ойнаушы"ханға" көздегенде ... ... ... ... ... ... онда ол ойыннан шығады. Асықтарды келесі жинайды және лақтырады. Ойын асықтары біткенше дейін жалғаса береді.
Бір ережені ... жөн: ... ... "хан" ... ... ... мүмкін және асықтардан тазаланбайды. Сонда лақтырған: "хан талапай" деп бақырады. Ойнаушылардың ... ... ... ... ... таласады.

Ойынға таңдалған алаңның ортасына алты ұл бала шығады және үш-үштен екі топқа бөлінеді. Біреуі сол жақ қолмен оң жақ ... ... Екі ұл бала ... орындық сияқты жасап айқастыра ұсталынады, қайда үшінші бала отырады. Оның көздерін орамалмен жауып байлайды және "атқаума, атқаума" атты ... ... ... ... ... Сол жерде екеуінің біреуі ойын сөздерін айтады: "Ақ сандық, көк ... ... ... бала жауап береді:
"Көк сандық, аспанда не көрдің?
Жауап: "Жұлдыз көрдім!"
Сұрақ: ... не ... "Аң ... ... "Мында сусыз қыр,
Мында адам бар,
Мында көл бар!" - деп, ... ... Егер ... ... бала ... ... ... онда олар жеңді, ал егер аяқта тұрып қалса, ол жеңеді. Ойын шарттары бойынша, ұтылған жақ жеңгеннің барлық сұраныстарын жасайды. Ойын ... ... ... Ойын ... ... ... ... жастар кештерінде жиі ойнайды. Бұл үшін көзді жауып, байлап тұратын орамал және ұзындығы 1-1,5 м таяқ керек. ... көп ... ойын ... болады.
Жиналғандар қолдарынан ұсталынып шеңберге тұрады. Ортаға көздерін жауып байланған ойнаушы ... Ол кез ... ... ... "атынды ата" - деп айтады. Бұл, таяқтын басқа шетінен ұстасып, танымды болмау үшін өзгерген ... ... атты ... Егер ... көрмейтін" таяқпен тигізгенді дұрыс айтса, онда ол сонымен ... ... ... ал егер ... онда қала ... және орта жастағы оқушылар ойнайды. Қатысушылардың саны 3-тен 10-ға дейін. Әдетте ойында қара затты (ескі бас киімді, құммен бірге ... ... ... бұл ойнаушылар көзді жауып, тығыз шеңберді құрап тұрады. Басқарушының ұсынысы бойынша бір ойнаушы шеңберден шығып, ... ... ... ... ... ... Ойнаушылардың тапсырмасы - тығылған затты табу. Затты тапқаны ... ... ... ... және бәрі ... ... ... Зат иесі бұны қорғайды, ал қалғандары оны алдау жолдарымен алып қоюға тырысады. Кім алып ... сол ... ... және ... ... ... ал ... көздерін жауып, тығыз шеңберге тұрады. Ойын жаңадан басталады.
Ережелер: 1) затты ұстағанда қорғаушыға қарсы дене күшін қолдауға болмайды және мүлдем тиісуге ... ... ... ... іздеуге болады.

Ойын қыс уақытында қарлы алаңда жүргізіледі. Қатысушылар саны 5-тен 20-ға дейін. Орта және үлкен ... ... ... ... ... ... ... (қайын және т.б.) жасалынған, ұзындығы 1-2 м таяқты (найза) өзіне жасайды. ... бір шеті ... және ... ... ... ... 20-40 см, ... 1,5-2 м қабырға жасайды.
Жүргізуші жіребе бойынша тандалады және ол ойнаушылардың ретін ... ... ... ... найзасын 3-5 қадам қашықтығынан (келісу бойынша) қарлы қабырғаға лақтырады. Жүргізуші ең ... ... ... Ойнаушылардың тапсырмасы - найзаны қарлы қабырғаға тигізу және сол қабырға арқылы найзаны шамасына қарай алысқа лақтыру. Ең ... ... ... ... ... 1) ойнаушылар таяқты найзаны сияқты ортасынан ұстап, жүгіріп келіп лақтырады;
2) лақтыру сызығынан басуға болмайды;
3) ... ... ... ... лақтырады.

Ойынды далада өткізеді. Қатысушылар саны 2-ден 20-ға дейін. Орта және үлкен жастағы оқушылар ойнайды. ... ... саны ... ... 80 см, ... 2-3 см) ... ... керек.
Ойнаушылар екі жұпқа немесе екі құрамаға бөлінеді. Басқарушы бірінші жұпты немесе құрамалардың ... ... ... ... ... ... сызықтан 3-4 м артқа қарай жылжып жүгіріп келіп өзінің таяғын жоғарырақ алға қарай лақтырады. Содан ... ... ... ... таяғын лақтырып, бірінші ойнаушының таяғына тигізуге ыңталасады. Егер тигізсе, онда 1 ұпай ... ... ... жұп ... ... турда ойнаушылар жұптарында рөлдерімен ауысады. Ең көп ұпай жинаған құралы жеңімпаз аталады.
Ережелер: 1) әрқайсысы ... ... үшін өз ... ... және ... ... ... тырысады;
2) таяқты лақтырғанда, белгіленген сызық арқылы басуға болмайды. Басып кеткен ... ... ... ... ... ... ... кең дамыған. Өзінің атына сәйкес, ойнаушылар алдымен өз бас киімдерін кім ... ... ... ... уақытта кішкене тастарды немесе ауыр нығыздалған допты итереді. Ойынның ескі аты сақталған. Қатысушылар саны 2-ден 30-ға ... ... ... тек қана ... ... ... саны - ойнаушылар саны бойынша тұрады. Оң жақ флангынан ... ... ... ... ... шама жеткенше дейін алға қарай итереді. Бәрінен жақын лақтырған бүкіл заттарды жинап алуы міндет және ... ... ... ... ... ... ... екінші бәрінен жақын лақтырған ойнаушы да жасайды. Ойын бір жеңімпазды ... ... ... ... 1) ... ... немесе лақтырған кезде сызықты өтуге болмайды;
2) лақтырудын алыстағы сызықтан басталып, заттын жерге құлаған ... ... ... келісімдік бойынша лақтырады немесе итереді.

Ойында саны 10-ға жететін жастар қатысады.
Қатысушылар шеңбер бойынша қатарға отырады. Алақандарын бір-біріне қысып, ... ... тізе ... ... Жүргізуші (жіребе бойынша) шеңбер ортасында тұрып, өз алақандар арасында сақинаны (тиынды) салып, өз алақандарымен сақинаны олардың алақандарын ашып ... ... боп, ... ... қатысушыларды өтеді. Сақинаны біреуге салып, ол бірнеше қадамға артқа қарай ... ... ... ... - деп ... ... естіген соң, сақинаның иесі тұру керек. Оң ... ... ... ... оны ... ... ұстау керек. Егер сақинаға ие болып жүрген ойнаушыны көршісі ұстай алмаса, онда көршісін жазалайды, ал егер ... иесі тұра ... онда оны өзің ... Жаза әр ... болуы мүмкін: жеңімпазды арқасына отырғызып жүріп келу, бір аяқпен секіру, билеу, ән айту және т.б. Жазаланған тапсырманы жасағаннан кейін ... ... және ойын ... ... 1. ... ... ... салып жіберу керек, ал сақинаны алған ойнаушы білдірмеу керек;
2. айтып жіберуге ... саны 40-қа ... ... Кіші және орта ... ... ... ... ұзындығы 1м таяқ керек. Диаметрі 4-5 м ... ... ... ... ... ... ... және кезек бойынша нөмірлерді алады. Үлкен шеңбердің ... ... 2-3 м ... ... Жүргізуші (жіребе бойынша) таяқты (егер мекеме ішінде ойнайтын болса, онда таяқ нығыздалған доптармен немесе басқа заттармен қосып ... ... ... Таяқты сақтау үшін "күзетші" тағайындалады, қайсысы кіші шеңберге тұрады. Жүргізуші шеңберлерден тыс тұрып, өз еркіні бойынша ойнаушының ... ... ... ... ... ... ... жасап таяқты ұстап алу керек. "Күзетші" кіші шеңберде оны ұстап алып оны соғу керек. Егер ойнаушы таяқты ұстап ... оған ұпай ... және ... ... ... Егер оны ... ... алып оны соқса, онда олар рөлдерімен ауысады. Жүргізуші ойнаушыны екі рет шақыра ... ... көп ұпай ... сол ... ... 1) жүргізуші нөмірді қатты және нақты дауысын шығарып айтады;
2) таяқ ұсталынған болатыны, егер ойнаушы оны кіші шеңберден ... ... ... ... ... алаңда өткізіледі. Қатысушылар саны 3-тен 8-ге дейін жетеді. Ұл балалар, ер жасөспірімдер немесе ... ... ... ... жасалынған (қайын және т.б.), ұзындығы 3-4 м, бір шеті ... ... болу ... ... саны ... сонымен қатар таяқтар мен қалпақтар (ескі бас киімдер, түрлі ... ... және т.б.) болу ... жазылуы: ойнаушылар бір сапқа тұрады. 15-20 м арақашықта қарама-қарсы сызық сызылады, оған әрбір ойнаушыға қарам-қарсы қалпақтары ... ... ... ... ... ... Жүргізушінің (басқарушының) белгісі бойынша оң жақ флангтағы ойнаушы найзаны нысанаға (өзінің қалпағына) лақтырады. ... ... ... ... ... ... келесі ойнаушы және т.б. Ойын үш рет өткізіледі. Кім нысанаға үш рет ... ... сол ... ... 1) нысанаға тигізбеген ойыннан шығады;
2) найзаны тек қана сигнал бойынша лақтырады. Бұны ... ... ... ... ойын ... ... арасында кең тараған. Қатысушылар саны 10-нан 40-қа дейін жетеді. Ойнаушылар орамалды қолданады.
Ойын жазылуы: ойнаушылар жақын арақашықтықта ... ... екі ... тізе ... ұстап, шеңберге отырады. Шеңбер ортасында жүргізуші орналасады. Басқарушы ... ... ... ... орамалды береді, ал бұл оны тізе астына тығып, басқарушының "бастадық" ... ... ... ... ... бере ... Орамалды алған ойнаушы жүргізуші көрмегендей келесі ойнаушыға береді. Ойнаушылардың бәрі ән ... ... ... ... Анда ... моданақ. Мында кетті монданақ." Жүргізуші орамалды іздейді. Ол арқасымен қарап тұрғанда, орамалды ұстап тұрған ойнаушы оның ... ... ... ... ... Жүргізуші ойнаушыдан орамалды тапса, сонымен бірге рөлдерімен ауысады.
Ережелер: 1) жүргізушінің басынан орамалмен соғуға болмайды;
2) ... ... әрі ... ... ... ... құралдары: ағаш, тас, сүйектер қызмет еткен уақытында, Қазақстан аумағында көшпенділі тайпалар арасында кең тараған. Бұл үлкендердің ең басты сауығы ... ... ... ... ойын үйлену той дәстүріне кіретін. Егер күйеу жігіт жағынан ойнаушы ... ... ... онда ... үшін ... бермейтін, ал егер келің жақтағы өкілі жеңіске жетсе, онда күйеу жігіт қалындық төлейді.
Осы ... ... ... бар. Қазіргі уақытта жастар арасында кең таралғаны төменде айтылады.
Ойын далада, бөлмеде, спортзалында өткізіледі. Қатысушылар саны 5 адамға ... ... Осы үшін 5 ... тас ... ... ... ойынға қатысу кезегі жеребімен анықталады. Барлығы шеңбер бойынша орналасады. Ойынды бірінші бастайды және ... ... ... ... береді. Сосың ойынға екінші кіріседі, кейін үшінші және т.б. Бір ... ... ... ойнаушы едеңге 5 тасты лақтырады, біреуі тандап оны бір ... ... ... және осы лақтырған қолмен едеңде жатқан бір тасты қолға алып, алдын ала лақтырылған тасты лақтырған қолмен ұстап ... яғни бір ... екі тас ... ... алынған тасты жеке қояды. Сосың қайтадан бір тас жоғары лақтырылады және екінші, екйін үшінші және төртінші едеңде жатқан ... дәл ... бір ... ... алады.
2 әрекет: тастар жан-жаққа лақтырылады. Бір тас жоғары лақтырылады, едеңнен лақтырылған қолмен енді екі тас көтеріледі және осы ... ... ... тасты ұстайды.Сосың келесі екі тас осылай едеңнен көтеріледі.
3 әрекет: тастар жан-жаққа ... ... ... лақтырылады, енді едеңнен үш тас көтеріледі. Екіншеде қалған бір тас ... ... ... ... ... Біреуі жоғары лақтырылады, қалғандары едеңге қойылады, ал лақтырылған тас қолға ұсталынады. Кейін біреуі ... ... ... төрт тас ... және ... тас ұсталынады.
5 әрекет: бір тас жоғары лақтырылады, қалған төрт тас қолда болады. ... ... ... ... көрсету саусағымен 3 рет немесе 5 рет (келісім бойынша) едеңге ... ... төрт тас ... бұрыштары бойынша (20х20 см жақын) орнатылады. Біреуін жоғары лақтырып жіберіп, ... ... ... ... ... ... ... тасты лақтырған қолмен ұстап алу керек.
7 әрекет: тастар жан-жаққа лақтырылады. Біреуі жоғары лақтырылады, қалғандары бір-бірден, басқа қолдын ... ... және ... тас ... ... ... ... тастар жан-жаққа лақтырылады. Біреуі жоғары лақтырылады, бір тас едеңнен көтеріледі және лақтырылған тас ұсталынады. Ойнаушының ... екі тас ... ... ... жоғары лақтырады, ал екіншісін едеңде жатқанымен ауыстырады және лақтырылған тасты ... ... ... лақтырып, ол тастарды бір жерге жинайды. Ақырғы тасты лақтырып ұстаумен төрт тасты қолға жинайды.
9 әрекет: 1 ... ... ... лақтырылған тасты ұстаған кезде қалғандары бір-біріне соғылмау керек.
10 әрекет: 1 әрекет жасалынады, бірақ лақтырылған тасты ұстаған кезде ол ... ... ... ... әрекет: сол жақ қолмен үлкен және ортаңғы саусақтарға ... ... ... ... ... Оң жақ ... сол жақ қол ... тастарды лақтырады. Біреуін тандап, сол жақ қол арқылы жоғары лақтырады, сосың "арық" арқылы өткізеді. Осы әрекетте ереже бар: ... ... ... ... тағы бір "үлкен" ("нәби") тасты тандайды. Бұл ен алыс ... ең ... тас ... ... бұл туралы ойын алдында келіседі. Ол "арықтан" ең ... ... ... ... алдынғы бүкіл әрекеттерді бітіріп, ойнаушы өзіне екі әдіспен ... ... ... бес ... жоғары лақтырады, сосың оларды алақан сыртымен ұстайды, тағы да бір рет лақтырады және оларды үстінен ұстайды. Әрбір тас 10 ... ... Егер ... ... бес ... ... онда ол елу ұпай алады.
Екінші әдіс: ойнаушы қолын сыртқа шығарып, бүкіл тастарды жоғары лақтырады, сосың алақанын ашып, ... ... ... ... тас үшін 10 ұпай ... 1) ойнаушылар тастарды едеңнен алған кезде, басқа тастарды қолмен тигізбеу керек. Егер ереже бұзылса, ойынды келесі ойнаушы жалғастырады;
2) әрқашан ойнаушы қай ... ... сол ... ... жалғастырады.

Қатысушылар саны 10-нан 40-қа дейін жетеді. Орташа және үлкен жастағы оқушылары ойнайды. Ойынға орамалмен екі жалауша керек.
Ойын жазылуы: ... 15-20 м ... екі ... ... Біреуіне 5 м қашықтықта екі жалауша қойылады. Ойнаушылар екі құрамаға бөлінеді, капитандарды тандайды. Құрамалар ... ... ... ... ... ... ... бойынша "жігіттер" және "қуғыншылар" құрамын анықтайды. "Жігіттер" капитаны орамалды алады. Тұрақталған белгі ... ... ... ... өздерінің жалаушаларына жүгіреді. "Жігіттін" тапсырмасы - ... ... ... ... ... ... ... жүгіріп келу. "Қуғыншының" тапсырмасы - жалаушаға дейін жүгіріп келіп, орамалды қолға алып және кері ... ... қуып ... оны ... ... Егер бұл жете ... ол ... аталады, кері жағдайда "жігіт" жеңеді. "Құғыншы", "жігітті" жете ... ... ... орамалды келесі "жігітті" қуатын құрама бойынша жолдасына беріп жібереді. ... ... ... екі рет ... ... көп ... бар құрама жеңіске жетеді.
Ережелер: 1) ойнаушылар жалаушаны оң жақтан айналып өтеді;
2) келесі ойнаушыларға сызық ... ерте ... ... Олар тек ... ойнаушыны қолмен, не орамалмен тигізсе ғана жүгіріп шыға алады.
Ойын варианты.
Ойнаушылардың тұрулары сол. Тек бір ... ... ... ... бір ... ... ... орамалды береді. "Алға" бұйырығы бойынша қарсыластар сөре сызығынан жалаушаға жүгіреді. Орамалмен жүгірген ойнаушы қарсыласты осы орамалмен соғып кетуге, жалаушаға ... ... ... айналған кезде орамалды тастап кетуге және қайта келуге тырысады. ... ... ... көтеріп алып, қашқанды соғу үшін қуып жетуге тырысады.

Ойынға мектеп жасындағы балалар қатысады. Бұл үшін ортасынан байланған ақ ... ... ... қатысушылар шеңберге тұрады. Ойынды басқарушы немесе жүргізуші ... ... ... ... ол орамалды әркез ойнаушаға лақтырады және өзі сонын артынан қуалайды. Орамалды ұстағаннан кейін, ... ... ... ... ұстап алмастай басқа ойнаушыға жылдам беру керек. Ойнаушылар орамалды әр уақытта бір-біріне беребереді. ... ... ... жүргізуші болады. Жүргізуші орамалды өзі ұстап алып, жаңа жүргізушіні қоя алады. Ойын ... соң ... бір ... ... ең ... ... ... 1) ойнаушылар орамалды тек қана үстінен береді. Бұл ережені бұзған жүргізушімен бірге рөлімен ауысады;
2) орамалды берген кезде ойнаушылар ... ... ... ... оны ... қою ... орамалды лақтыруға да болады. Егер жүргізуші ұстап алса, онда оның орнына кім ... сол ... ... сөз , ... сөздерден шыққан. Қасқыр көшпенділі-шаруалардың бірінші жауы болғандықтан, олар бұрында көбінесе ... ... ... ... ... келе ... олар кім ... ауылға өлтірілген аңды әкелетін жарысуын жасайтын. Бұл жарыс кейін ұлттық ойын ... ... ... іскерлік, батылдық, бәйгедегі күш және басқа салт атты түрлерінде символизацияланған.
Ойын орыны - спорт немесе жасыл алаң. Қатысушылар саны ... 30-ға ... ... ... орта және ... жастағы мектеп оқушылары. Ұлдар және қыздар бөлек ойнайды. Ойын үшін "көкпар" (нығыздалған доп) керек.
Ойын жазылуы: алаңның бір ... сөре ... ... (немесе белгіленеді). 50 м қашықтықта бұған параллельді сызық өткізіледі, қайда "көкпарды қояды." 500-1000 м-де мәре сызығы ... екі ... ... ... ... біреуі арқылы тұрады. Басқарушының белгісі бойынша бәрі алға "көкпарға" қарай жүгіреді. "Көкпарға" ие болған әрі қарай жүгіреді. Бұны, қуып жеткен ... алып ... әрі ... жүгіре береді. Әрқайсысы алдында "көкпармен" жүгіріп келе жатқанды қуып ... мәре ... ... жылжиды. Қай құраманың ойнаушысы "көкпарды" мәре сызығына ... ... сол ... жеңімпаз аталынады.
Ережелер: 1) "көкпарды" бірінші алған ойнаушы өзінің құрамасынан ойнаушыға бере алады;
2) киімінен ұстауға, итеруге және алған кезде добалдай ... ... ... егер қарсылас ойнаушыны қуып жетсе және оны қолмен тигізсе, "көкпар" оған беріледі. Құрама бойынша ойнаушыға "көкпарды" алдына қарай лақтыруға ... Кім ... ... ... ... сол "көкпарды"алады. Күшті, жылдамдықты, ой-қабілетін дамытаты.
Құралдары: сөре, мәре, "көкпар" (нығыздалған доп), алаңды ... үшін ... үшін 2 адам ... ... ... ... 3-5 жаяу және бір салт атты қатысады. Ойын жүргізушінің ... ... 30 ... ... көп емес алаң ... Оның ортасына қатысушылар шығады. Жаяу ойнаушылардың тапсырмасы - салт аттыны ат үстінен құлату. ... ... жаяу ... ... ат ... ... ... шекаралардан шығуға болмайды. 10-15 минут уақыт беріледі. Егер осы уақытта ойнаушылар ат үстіндегіні ... ... ... ... ... ... жылқыны итеруге немесе құлатуға болмайды, тек қана ат үстіндегіні құлату керек.
Еңбек үрдістерінен, яғни адамдардың тәжірибелік әрекеттерінен ойындар мен ... ... ... туралы теориясы сөзсіз болып келеді. Ойындар халықтың тұрмысын, рухани және еңбек әрекеттерінің көптеген жақтарын көрсететін, және де ... ... ... ... ... ... аз ... емес әсер етті және көшпенді-шаруалардың материалдық мәдениетін және көзқарас ерекшеліктерін көрсететін. Уақытымен қоғамның материалдық ... ... ойын ... мен түрі ... сауқтар және дағдылар көмегімен жастарда денелік және ойлық ... ... яғни олар ... керек болатынына үйренетін. Қоғамның шаруа әрекетімен байланысты (мысалы, жамбы ату, ... ... ... күрес және басқа) ойындары кең функциясын жасайтын. Ойындардың бір бөлігі, ... ... ... ... көбі дамып және жаңарып өзінің алғашқы мағынасын жоғалытқан еді (мысалы, аламан бәйге, көкпар). Бірақ ... ... осы ... ... басқа халықтардын ойындарынан айрықша.

Дайындық: 2-4 құрама 2 м қашықтықта бір-біріне параллельді бір ... ... ... ойнаушылар арасында қашықтық 1 м кем емес. ... ... өз ... ... ... 6-8 м ... ... қатарға қарама-қарсы бір тұрысты немесе таяқты қояды. Қатар алдында тұратын ойнаушыларға секіргіш (немесе ұзындығы 2 м жіп) ... ... ... ... ... ... ... өзінің тұрыстарынан дейін жүгіреді, оны айналады және өзінің қатарына ... ... бір ... ... ... ... береді. Секіргішті екі шетінен ұстап, олар өз қатары бойынша, біреуі сол жақтан, басқасы оң жақтан ... және ... ... ... ... аяқ ... ... Қатардағы ойнаушылар секіргіш арқылы секіреді. Жұп жіпті қатардын аяғына дейін ... ... ... бастаған бірінші ойнаушы қатардын аяғында қалады, ал екінші ойнаушы секіргішпен бірге өзінің ... ... ... оны ... қатарына қайтып келеді және секіргіштін бір шетін ... ... ... ... береді. Екеуі олар тағы да бүкіл қатардын аяқ астынан секіргішті өткізеді.
Қатарда тұрған ойнаушылардың бәрі секіргішпен тұрысқа дейін және ... ... ... бүкіл қатардан бәрі өтпегенше дейін ойын жалғаса береді. Ойынды бастаған ... ... ... ... ол оны ... көтереді және "Тік тұр!" бұйрығын береді. Бүкіл қатар "тік" тұрады. Айып ұпайлары жоқ, жіппен аяқты тигізбеген және ойынды ерте ... ... ... жеңімпаз атанады.
Ережелер: 1) әрқашан, алдында тұрған ойнаушы секіргішпен тұрысқа дейін жүгіргенде, қатардағының бәрі бір орынға алға жылжиды;
2) егер ... аяқ ... ... ... ... оны жіберсе, онда олар қай жерде айырылды, сол жерден қайтадан бастау керек;
3) егер ... ... ... жатқан ойнаушы аяқпен секіргішті тигізсе, онда ол айып ұпайланады.

Дайындық: ойнаушылар екі тең құрамаға бөлінеді, әрқайсысы екі қатарға тұрады. Екі ... 2 м ... ... ... тұрады. Ойнаушылардың жұптары едеңнен 50-60 см қашықтыққа созып, қысқа секіргіштердін шеттерінен ұсталынады. Жұптар арасындағы қашықтық - 1 ... ... ... ... бойынша әрбір қатардың бірінші жұптары секіргіштерді жерге жылдам қояды және ... оң ... ... сол ... өз ... ... оның аяқ ... жүгіреді. Қатардың аяқ жағынан олар кезек бойы ... ... ... ... ... ... арқылы секіріп өтеді. Өз орындарына келген соң, олар тоқтап, жерден өз секіргішін алады және оны созып, 50-60 см ... ... Олар ... көтергеннен кейін, қатардағы екінші жұп ойнаушылары өз секіргіштерін жерге қойып, бірінші секіргіш арқылы секіреді және де бағанағындай өз ... аяқ ... ... жүгіріп кері қайтады, өз орнына дейін бүкіл секіргіштерді секіріп өтеді, орнына тұрған соң өз секіргішін көтеріп, оны тартады. Дәл осылай ... ... ... секіріп жүгіруді бірінші бітірген құрама жеңімпаз атанады.
Ережелер: 1) ... жұп өз ... ... ... ғана келесі жұп жүгіруді бастайды;
2) ойнаушылар қайсысына қатардың қай жағы жақын жағымен жүгіреді;
3) қатысушылар секіргіш арқылы екеуі біруақытта немесе ... ... ... ... ... ... секіргіштерді жерге түсіруге болмайды. Олар 50-60 см биіктігінде болу керек. Қателер үшін айып ... ... сөре ... ... бір жағында өткізіледі. Бұдан 6-8 см қашықтықтан екі сызықпен иені 1 см ... ... ал ... ... 1-3 м ... 3 дөңгелек сызылады. Әрбір дөңгелекке бір-бір жалауша, немесе таяқша қойылады.
Ойнаушылар 3 құрамаға бөлінеді және 3 қабырға бойы әріпі ... ... ... Құрамалардың бірінші нөмерлері сөреге тұрады.
Ойын жазылуы: басқарушының бұйрығы бойыншы ойнаушылар сөреден алға қарай жүгіреді, бөгет ... ... ... өз ... ... ... жалаушаны (таяқшаны) жоғары көтереді, сосың дөңгелекке қайта қояды және бөгет сызығына қарамай құрамаға қайта орнына келеді. ... ... ... ерте көтерсе, сол өз құрамы үшін ұпай жеңеді. Сосың алдын ала сөреде дайындалу ... ... ... ... ... ойнаушылар жүгіреді. Бүкіл ойнаушылар бөгет сызығын өтуіне қатыспағанша дейін ойын жалғаса береді. Көп ұпай жинаған құрама ... ... ... ... ... ... белгі бермеуге болады, ал ойынды үзіліссіз өткізуге болады. Бұл жағдайда бір ойнаушылар жалаушаны ... ... ... жүгіріс барысында өтіп, өздерінің сөреде дайындық қалпында тұрған екінші ойнаушыларына жылдам жүгіреді және оларға ... ... ... алға ... жүгіріп, бөгет сызығын өтеді және дөңгелекке жалаушаны қойып, артқа жүгіріп келеді және сөреде тұрған ... ... ... ... ... ... жалаушаға жүгіреді және т.с. Бір ойнаушылар жалаушаны алады, басқалары оны орнына қояды. Бәрі секіру мен жүгіріске қатысып болғаннан кейін, ойын ... ... ерте және аз қате ... ... ... ... 1) ... жүгіру тек қана белгіленген сигнал бойынша. Ерте жүгіріп шыққан, жеңілген деп саналады. Үзіліссіз жүгіріс жағдайында ... тек ойын ... ғана ... ... ... бір ойнаушылар кеткен кезде, басқалар олардың орынын алады;
3) қайтып келген саптағы өз ... ... ... ... ... ... ұқсайтын қазақша күрес кең тарап танымал болған. Қазақша күресті бүкіл мейрамдарда танымал мықтылар (балуандар) арасында, бірақ ешқандай салмақ категорияларысыз ... ... әр ... ... аяқ етегінен іліп алулар, сонымен қатар тұрыстағы лақтырулар, іліп алып ... және ... ... ... ... ... жабдықтанады. Қауіпсіздік техника ережелері қатаң қарастырылады.
Күрестің негізгі әдістері:
а) иық арқылы лақтырыс;
ә) жамбас арқылы ... ... ... ... ... және басқа әдістер.
Ұстасу варианттары:
а) иықтан ұстаусу (ортаңғы сызықтан тартып алу);
ә) белден ұстаусу (шеңберден алып шығу).

Құрамалар сөре сызығына бір-біріне параллельді тұрады. 6-10 м-де мәре ... ... ... ... ... Сигнал бойынша балалар доптарды басына қойып мәреге жүгіреді. Сосың допты қолға алып ... ... ... ... жоғалытпаған ойнаушыларға ұпайлар саналады.
(ойын түрі)
Жоғарыда (баскетбол қалқаны) ... ... тұр. ... 10-15 м ... ... ... ... ережелері: 1) қашықтықты қатысушылар жасы бойынша мұғалім тандайды;
2) лақтырыстарды теннис добымен кезек бойынша жасайды;
3) сызықты басқан үшін, лақтырыс нәтижесі ... ... "ат" ... ... ... ... өз құрама жолдастарының арқасына отырады және де екі "атқа міңгендерді" сайысы басталады. Ойынды жүргізіп жатқан ... ойын ... ... және ойын ... ... әдістерін түсіндірелі, сонымен қатар оқушылармен ойын ережелерін ... ... ... екі ... жұптасып бөлінеді. Әрбір жұп ат мінушіден және жылқыдан тұрады. ... ... ... ойын ... ... екі жұп ... ... көрермен болып келеді. Әрбір жұпты ат мінушісі қарсылас жақтағы жұптын атқа ... ... ... Кім ... ... құлатады, сол жеңімпаз атанады. Барлық оқушылар ойнасын деп ойын бірнеше рет қайталанады.

Ойын "тымақ" сөзінің мағынасынан басталады, ... ... ... "ердін бас киімін" білдіреді. Осында бас киімнін суретін немесе ... өзін ... ... ... ойын үшін ... ... бас киім жарайды. Сосың белбеу және биіктігі 1 м таяқша керек. Таяқшаны ... 20 ... ... ... ... ал бас киімді таяқшаға кигізеді. Ойнаушыға көзін жабады және қолына белбеуді береді. Ол өзінің көрермен есінде сақтауына сеніп, таяқшаға ... ... ... бас ... ... ... ... 3 соққы жасауға рұқсат беріледі. 3 соққы ішінде бас киімді қағып түсірген ойнаушы жеңімпаз ... Бұл ... ... ... болу біліктілігін дамиды.
Ойын барысында ұйымшылдық, тәртіпшілік, оқушылардың өздік жұмыскерлігі, ойын жағдайларына байланысты қайта құрылу біліктілігі ... ... ... ... - турлендіретін және дамытатын күштін иегері, дәстүрлі тәрбие құралы, қуаныш қайнар көзі, өмір серігі бұл қазақтардың ... ... қол ... ... ... ... бүгілген, үстел үстінде қарсыластын қолын алақанынан ұстап, вертикалды тұрған қалпынан, ... ... ... ... ... жатқызу керек.
Құралдар: қазақ үстелі, шыңтақ астына жастық, едеңге көрпе.
(тізеде тұрып күресу)
Кілем үстінде ... екі ... ... тұр. ... ... олар ... иықтан ұстайды және едеңге құлатуға тырысады. Едеңді тигізген ойнаушы ұтылысқа ұшырайды. Ойын ... ... ... ... бір "күзетші" тандалады және ол ортада орналасады. Сол жерде сауыт (қамал) орналасады. ... ... ... ... 10 м ... бойынша тұрып, қамалды доппен лақтырып "атады", ал "күзетші" орнын ауыстырып отырып оны шабуылдан қорғайды. ... ... ... ... өз рөлдерімен ауысады.
Ойнаушылардың минималды саны: 1 қақпашы, 1 шабуылшы; максималды ойнаушылар ... 1 ... 3 ... қатысушы бір-біріне қарама-қарсы тұрады және гимнастикалық таяқтын шеттерінен ұсталынады. Әрқайсысынан екі ... ... ... ... Қарсыласты тартып алып, қалашыққа жеткен ойнаушы жеңімпаз атанады. Кім таяқты жібереді, сол ұтылады.

Қабырға немесе баскетбол ... ... ... ... ... ... (қалқанға) теннис добын лақтырады. Кімдікі алысқа жетеді, сол жеңімпаз. Лақтырыстарды орыннан және жүгіріп келіп лақтыруға болады.

Жерде диаметрі 2 м ... ... және екі ... ... бір-біріне қарама-қарсы тұрады. Капитандары тағайындалады, қайсылары шеңберге өзінің ойнаушысын жібереді. Әрқайсысы бір аяғын бүгеді, қолдарын арқасына қарай бүгіп ... және ... ... ... ... ... екінші аяққа тұрмауға тырысып иықпен және денесімен шеңберден итере бастайды. Қолдарын арқа жағынан алуға болмайды. Бүкілі әтештер рөлінде ... ойын ... ... ... ақырғы сайысады. Қай құрамада жеңіске жеткендер көп болса, сол жеңімпаз аталады. Егер екі ... ... ... сыртында болып қалса, онда сайыс тең деп аяқталады.

Дайындық: ... ... ... ... Осы ... сызықтан оған параллельді 2-3 м қашықтықта тағы да екі сызық сызылады. ... екі тең ... ... және ортаңғы сызық жанында бетпе-бет тұрады.
Құрамалардың ойнаушылары (қарсыластар) ... және ... ... ... болу керек.
Ойын жазылуы: қарама-қарсы тұрған ойнаушылар ортаңғы сызыққа жақындайды және өзінің оң жақ ... ... оң жақ ... ... сол жақ ... қарсыластын сол жақ қолынан (білезігінен) ұстасады.
Басқарушының белгісі бойынша, қарсыласты өз ... ... өз ... ... ... сызығы арқылы тартып алуға тырысады. Сызық арқылы тартылып алынған ойнаушы ұпайларды санағанша дейін қарсыластар жағында қала береді.
Бүкіл ойнаушылар бір немесе ... ... ... ... болған соң ғана ойын аяқталады. Көбірек ойнаушыларды тартып алған құрама ... ... ... ... ... құрама бойынша жолдасының белінен ұсталынып, онымен бірге тартып оған көмектесу түрінде ойынды қиындатуға болады.
Ережелер: 1) ... тек ... ... ... ... ... Кері ... тартылыс саналмайды;
2) тек қана бір тұрақталған әдіспен тартуға рұқсатталады: бір қолмен, екі ... екі ... ... ... және т.б. Ойнаушы қарсыласты ортаңғы сызықтан өзінің арқасы артында 2-3 м қашықтықта орналасқан сызық ... ... алу ... ... ... ... тұрады және қолда ұстап отырған метрлік таяты жоғары көтереді. Ойнаушылардың тапсырмасы - алға ... ... ... ... алу. Кім ... ... ... жоғарырақ ауада болып қалса, ол ұтылған деп саналады.
Басқа варианты. Ойнаушылар бір-біріне қарама-қарсы (аяқ табандарымен тіреліп) жерге ... және ... ... ... ... ... ... өз жақтарына қарай таяқты тарта бастайды. Кім қарсыласын көтеріп алып, сол қалпында 5 секунд ұстай алған, сол жеңіске ... ... ... бұл ... атта құс, ал ... ... дегені. Неліктен "қарға ақсақ"? Өйткені "қарға" бейнесін жасайтын бір ... ... Ал ... аяғы ... және ... немесе орамалмен байланған. "Қарға" қай аяққа ақсандайтыны маңызды емес. ... ... ... және секірмелі эстафета жасалынады. Бірақ аяқты байлайтын белбеу немесе орамал бір "қарғадан" басқасына ауысып отырады.

Қасында жүгіріп келе жатқандардың ... озам деп ... ... аяқ ... ... ... жоқ. Мында өзінің төзімділігін көрсетуі маңызды. Қашықтықты өлшейді және барлығы бірге "жалаушадан жалаушаға дейін", ортаңғы темппен жүгіреді. Жүгіріп ... - ... ... ... ... кері жүгіреді. Осылай бірнеше рет. Біреулері шыдай алмайды. ... ... ... ... - ... ... ... Әрбір жаңа қысқа жүгірісітен жүгірушілердің саны азайяды, аяқ ... ... ... ойнаушылар қолдары алға созылған қашықтықта шеңберге тұрады. Олардың аяқ алдарында шеңбер сызылады. Ойнаушылар ... ... ... ... ортасына шығатын жүргізуші таңдалады. Егер мекеме іші кең ойнауға рұқсат болса, онда ойнаушыларды 2 ... (20 ... көп ... ... ... ... және ... ойынды өзара өткізу.
Ойын жазылуы: допты бір-біріне лақтырып, ойнаушылар онымен жүргізушіге тигізуге ... ... ... ... доптан құтқарылып секіреді, жүгіреді, айналып бұрылып кетеді. Кім сызықты баспай доппен жүргізушіге тигізсе, сол ... ... ... минут ойыннан кейін, шеңбер ортасында бәрінен ұзақ тұрған ең ... ... және ... ... ... Егер екі ... ойнап жатса, олардың арасынан сайыс өткізуге болады. Ойынды бір ... ... қай ... ... ... ... ... Егер екі шеңберде жатыспен ойнаса, әрбір рет басқа құраманың ойнаушысы жүргізуші болып тұрады.
Ережелер: 1) ... ... ... ... ... бөлігіне тигені саналады және басқа тигені саналмайды;
2) егер жүргізушіге жерден немесе басқа бір ... ... тиіп ... онда ... ... ... ... лақтырған кезде шеңбер сызығын басуға болмайды, егерде сызық басылса, онда тигізілу саналмайды;
4) жүргізушіге допты лақтырған ... ... ... ... ... ... ... басылса, онда тигізілу саналмайды.
(ойын түрі)
Бұл ойын жасыл алаңда өткізіледі. Ойнаушылар саны шектелмеген. Ертерек көмбені белгілейді. 20 м ... ... ... ... орнатады және бұған бас киімді кигізеді. Ойынға сонымен қатар көзді жауып ... ... ... Жүргізуші қатысушылардың біреуін шақырады, оның көзін орамалмен байлап қояды және қолына қамшы беріп атқа отырғызады. ... ... ... атқа ... ... ... бас ... қағып түсіру керек. Ереже бойынша ойнаушыда үш мүмкіндігі бар. ... ... ... бір ... жасайды, ал ең көп мүмкіншіліктерді қолдаған ойнаушы жеңімпаз атанады.

Алаң ортасында ұзындығы 10 м және иені 1 м ... ... ... сызады. Ойынға қатысушылардың үштен бір бөлігі шұңқырда тығылып қасқырларды бейнелейді. Қалғандары алаңның бір жағында жиналады. Бұлар "қозылар" мен "лақтар". Жүргізушінің ... ... олар ... шұңқырын секіріп, алаңның басқа жағына өтеді. Осы уақытта "қасқырлар", "қозылар" мен "лақтарды" ұстап алуға ... Ойын ... ... "қасқырларға" шұңқыр сызығынан шығуға болмайды. Ал "қозылар" мен "лақтар" бұл ... ... ... ... ... ... әрине басуға болмайды. Егер басып кетсе, ұсталынған болып саналады. "Қасқырлар" мен "қозылар, лақтар" саны теңелсе, ойын тоқтатылады және ... ... ... үштен бір бөлігі тығылады, сосың "қасқыр" рөлін ақырғы той ойнатады.

Ойын жасаыл алаңда немесе спортзалда төсеген маттар үстінде ... ... ала ... ... ... жасалынған жұптар екі құрамаға бөлінеді. Ойынға тек қана ... ... ... әрбір жұпта біреуі басқаның мойына отырады және құрама "салт аттылар" тобын құрайды. Жүргізушінің белгісі бойынша ойынды бастайды. Екі құрамадан ... екі ... ... ... Ойын ... ... ... аттылар" бір-бірін "ат" үстінен құлату керек. Қай топтың "салт аттылары" жиі ... олар ... боп ... Ойын ... ... жеңімпаздары атайды және алдын ала дайындалған жүлделерді таратады.
(ойын түрі)
Ойын жасыл алаңда өтеді. Екі рет ... ақ ... ... ... ... де ... ... жігіт басқарады. Ол өзіне жақын бүкіл ойнаушыларды жинайды, сосың: "бір, екі, үш" - деп ... және ... ... ... ... өзі ... ... ойнаушыны қуып жетіп алып қою керек. Ал бұл ойнаушы жүргізуші жақындаған кезде орамалды басқа ойнаушыға лақтырады, ол басқасына, басқасы тағы ... және т.с. Бұл ойын ... ... ... ... ... екі рет түйілген ақ орамал. Жүргізуші орамалды біреуден алып қоймағанша дейін қуып жүреді. Ұсталынған халықты сауықтандырады, сосың жүргізушімен бірге орамал ... ... ... жүргізушіні ауыстырады.
(ойын түрі)
Ойнаушылар шеңбер бойынша отырады, басқа асықтар арасынан ... хан деп ... ... ... ... ... Асық қандай жағымен құлағаны маңызды, өйткені асық ішік құласа ішікпен қағады, бүкті бүкпен, тәйкені ... ... ... ... ... Егер ойнаушы тигізбесе немесе басқа жақпен тигізіп қақса, онда жүріс келесіге беріледі. Асық бойынша қағу тек үлкен саусақтын жоғарғы бөлігімен ... Хан ... ... сол ... ... ... ... Өз ерігімен сайысам дегендер екі бала ортаға шығады, ... ... ... қарама-қарсы тұрады және қарсыласты өзінің арқасына көтеріп алуға тырысады. Ойын күшті дамытады.

Екі қарсылас отаулар бойынша құмалақтарды ... ... ... 1-ден ... 9-ға ... сандармен белгіленеді. Әрбір 9 отаудың өз атаулары бар: ... отау - арт, №2 - ші отау - ... ... отау - ат ... ... отау - ... ... отау - бел, №6-шы отау - белбасар, №7-ші отау - ... ... отау - ... №9-шы отау - маңдай деп ... ... ... 9 санды құмалақ жатады. Жіребе бойынша бірінші жүретін ойнаушы өзінің әрбір отауынан құмалақтарды ... ... ... бір ... қалдырады, ал қалғандарын оң жаққа қарай бір-бірден әрбір отуға салып, қарсылас жағына шығады және жүріс біткенде ақырғы отауда түскен құмалақ жұп ... болу ... Бұл ... ... ... жұп санды құмалақтарды өзінің қазанына салады. Жүріс ... ... ... Егер оның ... ... ... құмалақтар саны тақ болса, құмалақтар отауда қалады. "Тұздықты" қою үшін ... ... ... ... ... ... жағындағы отауында екі құмалақ жату керек, бұған жүріс бойынша ақырғы болған үшінші құмалақ түссе, сол 3 құмалақты өзінің қазанына салады, ал отау ... деп ... Осы ... түскен әрбір құмалақ "тұздықты" жасаған ойнаушының қазанына ... Егер ... ... құмалақтар қалса, олармен де жүріс жүруге болады. Ойын ой ... ... ойын ... 162 қара ... құмалақ, шахмат сағаты, қалам және жүрістерді жазу кестесі. Жүріс жазу түрі 1) 7(9): 6(10). Бірінші сан - ... ... ... сан - отау ... Жақшадағы сан - отаудағы құмалақтар саны.

Ойнаушылар тұрған сызығынан 10, 15 және 20 қадам қашықтықта диаметрі 20 см ... ... ... кезекпен тастарды шұңқырларға тигізуге тырысады және сол үшін сәйкес ұпайлар қосылады. Кім көп ұпай ... сол ... ... егер зал ... ... ... ... түрінде, резеңке доптар мен теннис түйіршіктерін қолдануы жақсы болар еді. Іскерлік пен ... ... отау ... Шұңқырлар орнына таяқтардан немесе тастардан контур жасауға немесе жарамай қалған резеңке доптарын екіге бөліп қолдануға болады. Тастар ... ... ... ... ... ... ... қолдануға болады.

Қазақтың және орта азиялық елдер халықтарының ең сүйіктісі ат ... ... ... ... ... ежелдікке кетеді. сөзінің мағынасы білдіреді. Бұрыңғы заманда көшпенділерде қасқыр, ойын заты ... ... ... олар ... аттарымен қуатын. Уақыттар бойы қасқырды ешкі денесі ауыстырды.
Ойынға екі құрама қатысады, ... бес атқа ... және ... дайындықта тұрады. Ойын, ұзындығы 400-500 м және иені 20-30 м (әдетте трибуна алдында, ипподромның шабыс жолында) алаңда өткізіледі.
Алаңның шекаралары екі ... ... ... екі ... екі ... сызықпен белгіленген және қақпа қызметін атқарады. Алаң ортасында диаметрі 3 м шеңбер чызылады, бұл жерге ойын ... ешкі ... ... ... сигналы бойынша құрамалар жиналады және осы шеңберден 10 м қашықтықта қарама-қарсы тұрады. ... ... ... ... ойын басталады. Ойынның мақсаты - ешкі ... ... ... алып өз ... алып кету керек. Бірақ бұл оңай емес, өйткені қарсыластар ... ... Ешкі ... өз ... ... әкелген құрама жеңімпаз атанады. Ойын 15 минут жүреді, егер ойын тең түссе, онда тағыда қосымша 15 минут ойналады.
Аулақшымен (ешкі денесін ... ... ат ... ... сызығын бұзған үшін жанамалық төреші аутты хабарлайды және ойынды жол ... ... ... ... бастайды. Тәртіп бұзатын атқа мінуші, ойын ережесін бұзатын ойнаушы жанамалық төрешімен 5 минутке ауысуға құқығы ... ... ... әкелінген ешкі денесі саналмайды. Сонымен қатар көмегімен әкелінген ешкі денесі саналмайды, яғни бұл жылқысын ... ... ... арқылы өткізгені.

Қатысушылардың күші, батылдығы, іскерлігі сынақталатын ұлттық спорт ойыны. Ойын қатысушыларына лақ немесе бұзау ... Бұл ойын - ... ... ... ... ал ... күшті сынау. Ойын ережесі бойынша, көкпарды, толық шауып келіп, жерден көтереді және қадірлі ақсақалдың ... өте ... ... ... апаруға тырысады. Қарсыластар алып қоюға және өздері қадірлейтін ... ... ... ... ... атқа ... жігіт және жақсы жүйрік жылқы жеңімпаз аталады.

Аламан бәйге (халық бәйгесі). Қашықтықтар: 5000, 7000 және 10000 м. ... салт ... ... қатысуға рұқсат жоқ. Ойынға тек қана 12 жастан бастап жоғары (ең ... де ... ... ... ... Атқа ... арнайы дайындықты өткен, жетілдірілген және жеткілікті түрді жылқылармен жарысады. Бәйгеге жұмыскер жылқылары және сонымен қатар аттар қатыса алады. Атқа ... ... ... ... ... ... киімде қатыса алады, бірақ міндетті түрде нөмері жазылған болу керек. Салт аттылардын салмағы еркінді, ертоқым барысы міндетті емес. Қатысушылар саны ... - 15-20 адам және одан да көп. ... ... ... салт ... сөре сызығы бойынша (нөмерлері бойынша) түзеліп тұрады және сөреші жалаушасының қимыл әрекеті бойынша шабысты бастайды. Бірінші келген салт атты ... ... ... ... ... дұрыстығына назар аудурып отырады және кроссинг (бөгеттер) жасаған үшін әркез қатысушының жүлдесін алып қою ... ... ... - ... ... және қылыштасу маскаларымен қорғаған салт аттылар қатысатын құрамалық ат спорттық ойыны. Маскаларға жоғары қарай түрлі түсті (әр құрамаға өз ... ... ... ... ... екі ауа түйіршіктерін қыстырады. Ауа түйіршіктерін тесіп немесе қарсыластан солтандарды қағып жіберу ойын ... және ... ... кейін алаңнан кету керек. Қай құрамада атқа мінгендер шығып кетсе, солар жеңілген ... ... Ойын ... пен ... ... қолдануды, жылқымен басқаруды ақылдығын сұрайды.

Бұл әзіл-күлкі ойыны. Ойнаушылар - ат мінушілер ойын қашықтықта бірнеше күлкілі және қиын тапсырмаларды ... ... ... ... және ... ... ... отыру. Жылқыны жүргізіп тұрып бөрене үстінен өту. Сәбізді (қартопты) шелекке үймелеу. Ертоқымға ... ... ... бөтелкеден (үстіне төгіп алмай) айранды ішу. Автокөлік доңғалағының резеңке дөңгелегі арасынан (немесе түбі жоқ ... өту. ... ... шелектегі алманы (немесе допты) ауызбен ұстау. Қаптын ішіне кіріп және жылқыны жүргізіп, бөгет болып қойылған ағаш ... ... өту ... ... ... ыдыстармен қапталған орындық арқылы бір де ыдысты (бөгет төрешінің қарамағына байланысты әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... толы іліңіп тұрған шелектен алманы алу керек. Алманы көмекші қызға арнап, оны ертоқымына көтеріп алып отырғызу және ... ... Бұл ... үшін екі есе ... ұпай ... Ойын серіктестің ойнаушысын ертоқымына тартып алып отырғызу және мәреге жеткізу. Тартып алған ойнаушы екі есе ... ұпай ... ... ... ... ұпайларын жоғалтады. Ертоқымда отырып сәбізбен (немесе қартоппен) толтырылған шелекті жерден көтеріп алу және мәреге (шаппай-ақ) ... ... ... ... ... шешу ... ... түспей жасауға болады) және ертоқымсыз жылқы үстінде отырып төрешілерге сәлем ... ... ... ... ... ... ат ... Ойынға ат мінген, жұптасқан жігіттер мен қыздар қатысады. Ойынның бірінші жартысында ... ... ... және егер қуып ... оны ... ал ... бөлігінде қыз жігітті қуа бастайды және қуып жетсе оны қамшымен соғады. ... ... 400-500 м. ... аяқ ... бұрылыс-бақылау орнын белгілейтін жалауша орнатылады. Қыз (жігіт кері жаққа) шамасы екі жылқы өлшемі бойынша алға сөрені қабылдайды.
Ойын шеберлігі (жекелей ... ... ... бес ... ... бойынша бағаланады, сонымен қатар жылқымен басқару өнері, жасалу көркемдігі (әсемділігі) және шабыс шапшаңдығы үш белгісі есептеледі. Жарыстың көркемдік жағы ... ... ... ... ... ... экстерьері бойынша тұқымдылығы бір түсті жылқылармен ойынға шығады.

Бұл ойында екі ... үш атқа ... ... ... ... ... орамал немесе түлкі құйрығы бар атқа мінушідін ізіне түседі. тапсырмасы - оң жақ ... ... сол ... келіп, ал сол жақтан орналасса, оң жақтан келіп ... алу ... әр ... қимылдайды, бағытын өзгертеді, бөгеттерді өтеді.
Ойын ұзақтығы 5-7 минут. Егер осы уақытта белгіленген жұлып ... ... ... ал егер ... ... ... ... - Қазақстанда кең тараған ат ойыны. Бұл ойын салт аттылардан жылқымен басқара білу, ... ... дене күші мен ... ... ... ... ... сұрайтын. Салт аттылардың алдында тұрған тапсырма қарсыласты ат үстінен тартып алудан тұрады. Ойын, ұзындығы 50 м және иені 25 м ... түзу ... ... бір түзу ... ... Ойын өту уақыты 15 минут. Қатысушылар 65 киліге дейін жеңіл салмақ, 80 ... ... ... ... 80 ... жоғары ауыр салмақ деп салмақ категорияларына бөлінеді. Егер ойын уақыты ішінде қатысушылардың біреуі жеңіске жетпесе, онда 3 минуттық ... ... ... ... үщін 5 ... қосымша уақыт беріледі. Жекелік-құрамалық жарыс есептеледі. Сонымен қатар таза жеңіс үшін 3 ұпай, әдістер бойынша белсенді ... үшін 2 ... ... ... үшін 1 айып ұпай ... ... нәтижелерін анықтайды. Ойнаушыларға қарсыластарын және оның жылқысын соғуға, басынан, шаштерінен немесе жылқысының жолынан тартуға, қарсыластын қолын бұрауға және жылқысының жүгенің ... ... ... ... ... Ойынды бас төреші ойнаушылардың әрбір жұптары кезіңдегі төрешілер және секундометрші қызмет етеді.
(ойын түрі)
Көп жігіттер қатысатын сайыс. Иелі болатын ... ... ... ... лақтың денесін қолдайды. Қатысушылар белгіленген сызық алдында сапқа тұрады. Сөреден 50-60 қадам қашықтықта ешкі денесі ... ... ... салт ... ... ие болуға шабады. Ешкі денесін бірінші көтеріп алған қалғандарынан шауып кетуге ... ... оны қуып ... және ... тартып алуға тырысады. Осы бойымен ойын 4-5 ш. қашықтықта орналасқан мәре ... ... ... ... ешкі ... ... ойнаушы көкпарды өзімен бірге ала кетеді.

Жылқы үстіндегі ертоқымында мықты ... ... ... ... ... мықты атқа мінушілер ғана жылқы үстінде отырып күресе алады. Қазақтар арасында бұл ойын өте кең тараған. Жарыстар жекелік және ... бола ... ... 18 ... ... қатыстырмайды. Ойынның 65 киліге дейін жеңіл салмақ, 80 киліге ... ... ... 80 ... аса ауыр салмақ категориялары бар. Жылқылар іскерлікті, мықты сирақтарымен, ат күресіне ... ... ... Бұл ойын ... ... ... ... жаңақырғыздық және қою түрлі қарабайыр жылқылары жақсы.
Бас төреші атқа мініп, алаңда балуандарды жұптастырып (әрбір жұпта ... ... ... ... бас ... ... ... басталады. Күрес уақыты 15 минут. Қарсыласты ертоқымынан құлатқан үшін балуанға жеңіс ... бұл үшін ... ... ... ... Егер ... күрес уақыты ішінде атқа мінушілердің бір-бірін құлататын ... ... онда бас ... ... ... ... әр түрлі техникалық әдістерін және үлкен белсенділік үшін балуанға жеңісті береді. Таза жеңіс үшін 3 ұнамды ұпай, баллдар бойынша жеңіс үшін 2 ... ... ... ... ... ... ... 0 ұпай және пассивті күрес үшін 1 ... ... ... ... ... ... ойында манеждін шеткілік қабырғасына бір шетімен жақындатып қойылған ұзын ағаштарды жылқылардың ... ... ... ... ... ... саны ойын ... аз орнатылады. Салт аттылар (кейде ертоқымы орнатылмаған жылқылармен) жылқы тұратын жерден қарама-қарсы жағына қарай қадамдармен ... ... ... ... олар жылқыларын бұрады және жылқы тұратын жерлерге қарай бос орынға тұрып алуға шабады. ... ... ... ... атқа ... ... шығады. Ойын екі атқа мінушіге бір жылқы ... орны ... ... жалғаса береді. Атқа мінушілер жылқы тұратын орның манеждін ортасына жүргенше дейін ақырғы жылқы тұратын орнын манеждін жанама ... ... ... қарай ауыстырады. Ақырғы жылқы тұратын орнын алған атқа мінуші ойынның жеңімпазы аталады.

Ат ерттеу - атқа ... ... ... ... ... емес. Қазақ үшін жылқы негізгі байлық. Ол түйесіз, сиырсыз, басқа малсыз жүре алады, ал жылқысыз жүре ... Ен ... ... деп атайды. Әрбір арғымақ, таза қанды жүйрік ... үшін ... ... ... ... ат ... жарыстары өткізілетін, қайда әйелдер де қатысатын. Бұндай жарыстар ас бергенде, келіңді көргенде, Наурыз және тағы басқа мейрамдарда өткізілетін.
Егер ат ерттеу екі ауыл ... ... ... онда ойын ... ... жылқыларын ерттеп, бір ауылдан екінші ауылға, мәре сызығына дейін шабады. Бірінші болып келген соң, төреші қатысушының ... ... ... ба, жоқ па ... ... ... - жылқылармен итерісу, күресу. Бұл ат ойынға тек жігіттер ғана қатысады. Бұл ойын жасыл ... ... ... ... ... ... ... екеуі жарысады, бірақ қатысушылар саны шектелмейді.
Диаметрі 10 м шеңберге екі атқа мінуші шығады. Бір-бірін шеңбер шекараларынан шығарып жіберу атқа ... ... Бұл үшін ... ... шеңбер шекараларынан шыққаны жетер. Кімде осындай жеңістер көп болса, сол жеңімпаз атанады.
Күресте атқа мінушілер бір-бірін тигізбей, қолдарды бос, тек қана ... ... ... ... ... итеруге болады.
(ойын түрі)
Көкпар ешкінің денесін тарту деп танымал. Көкпардың ... ... ... ... бар:
1) ойын ... ... қой ... ... жоқ ... ... ... қасқырларын бейнелейді;
2) мүмкін бұрын осылай ... ... ... ... еді ... бір ... алынғанмен қашатын;
3) тотемдік жануардын ... үшін ... ... байланысты.
Мақсаты - ешкі денесін белгіленген орынға дейін бірінші әкелуге. ... ... ... әрқайсысы ешкі денесі ұстап алуға тырысатын, қалғандары оны жұлып алуға артынан қуалайтын. Сондықтан ешкі денесіне ие атқа ... оны ... ... ... аяқ ... ... ... немесе қуғыншылардан бір жақтан басқа жаққа ауыстыруға тырысады.

Ойынға 10-12 адам қатысады. Жиналғандар екі топқа ... ... ... 1-2 ш ... ... (бөлік) белгіленеді. Біреуінде тұлып-таяққа бас киімді кигізіп қояды. Жүргізуші ... өзі ... ... ... ... екі атқа ... ... және біреуіне белбеу береді. Жүргізушінің белгісі бойынша ойнаушылар екінші белгіге шабады. Қолындағы белбеуі бар атқа мінуші екіншісін ... ... үшін оны ... ... және ... бөлікке кері шабады. Көмбеге жеткеннен кейін ол белбеуді бас киімге іліп қою керек. Екінші ойнаушы біріншінің қимылын ... ... ... ... жұп ... Қарсыластарын ойыннан шығартпай олардың белбеулерінен көбірек тигізбей қашқан ойнаушылардың құрамасы жеңімпаз атанады.
Қазақтың ... ... ... ... ... және ... ... ғасырлық дәстүрлердің, сонымен қатар ерекше бағалы ұлттық ырықты ойындардың қазіргі замандағы дене ... - ... ... еңгізуінің ғылыми жазылуы және терең оқытуы керек. Ұлттық ойындар әр түрлі ... ... ... ... және мәдениетінің нақты және объективті көрінісі болып келеді.
Ұлттық ... ... дене ... ... ретінде кең қолданады. Ырықты ойынның тарихи қалыптасқан компоненттері (мазмұны, түрі және әдістемелік ерекшеліктері) оны дене тәрбиесінің эффективті ... бірі ... ... ... береді.
Бұл мұраны дұрыс қолдануы адамдардың қазіргі заманда өміріндегі өсіп келе жатқан ұрпақтардын денелік және рухани тәрбиесін қолдайды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балабақшаларда ұлттық ойындарды пайдалану11 бет
Бастауыш оқыту процесінде ұлттық ойындарды қолданудың педагогикалық негіздері95 бет
Бастауыш сыныпта дене тәрбиесі сабақтарында ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні13 бет
Дене тәрбиесі жүйесіндегі қазақтың ұлттық ойындарының орны10 бет
Дене тәрбиесінде ұлттық ойындарды пайдаланудың педагогикалық негіздері73 бет
Жас ұрпақтың дүниеге көзқарасын қалыптастырудағы ұлттық ойындардың, өнердің және ертегілердің мәні7 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Мектеп оқушыларына қазақ тілі сабағындағы ұлттық ойындарды тиімді қолданудың әдіс-тәсілдері33 бет
Мектеп оқушыларының ұлттық ойындарды игеруі және оқу-тәрбие процесіндегі орны47 бет
Халықтың ұлттық және спорттық ойындары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь