Егіс. Егіншілік

Кіріспе
1. Ауыспалы егіс туралы түсінік
2. Парды алғы егіс ретінде сипаттау
3. Дақылдардың жеке топтарын алғы егіс ретінде сипаттау
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Егіншілік – ауыл шаруашылық дақылдарынан тұрақты, сапалы, мол өнім алу үшін жерді өңдеп баптау тәсілдерінің жүйесі. 20 ғасырдың басында Қазақстандағы егіс көлемі күрт көбейіп, 4,1 миллион гектарға жетті. Егістіктің басым көпшілігі (96%) дәнді дақыл болатын. Оның жартысынан көбі Ақмола, Торғай аймақтарында, қалғаны Қостанай, Ақтөбе, Жайық, Павлодар, Семей өңірінде егілді. Сырдария өзенінің төменгі жағында күріш, Жетісуда мақта егілді. Қазақстанда егін шаруашылығын одан әрі дамыту жолында, әсіресе, соғыс жылдары, одан кейін де көптеген жұмыстар атқарылды. Машина-трактор стансалары құрылып, егістікті күтіп-баптау жұмыстарын барынша механикаландыруға мүмкіншілік туды. Егістіктің 96,5%-ы тұқым сепкішпен себіліп, 97%-ы комбайнмен жиналды. Үш дақыл бойынша Қазақстанда өнімділіктің дүниежүзілік рекорды тіркелді. Шығанақ Берсиев басқарған звено тарының әр гектарынан (тәжірибелік телімде) 125 ц өнім алды. Ыбырай Жақаевтың звеносында күріш өнімділігі бір гектарынан 174 ц-ге жетті. Ольга Гонаженко звеносы қызылшаның бір гектарынан 1515 ц-ден өнім алды. Экстенсивті түрінде егіншіліктен өнім алу үшін қосымша қаражат көп жұмсалмайды. Жалпы түсімнің артуы, көбінесе, топырақ құнарлылығына және егін егетін жер көлемінің жаңадан кеңейтілуіне байланысты. Өндірістік күштердің және ғылымның дамуына байланысты егіншілік экстенсивті түрден интенсивті түрге ауысты. Егіншіліктің интенсивті түрінде пайдаланылып жүрген жерге қосымша еңбек, қаржы (механикаландыру, суландыру, тыңайту, агротехникалық шаралар жүйесін көтеру, т.б.) жұмсап, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімін арттырады. Қазақстанда егіншіліктің құрғақ, суармалы, тәлімі және таудағы түрлері қалыптасқан. Құрғақ егіншілік жауыны аз, желді, құрғақ далалы аймақтарда орналасқан. Бұл жерлерде құрғақшылыққа төзімді дақылдар өсіріліп, топырақта ылғал сақтаудың агротехникалық шаралар жүйесі (қар тоқтату, топырақты аудармай жырту, егісті қысқа мерзімде себу, т.б.) қолданылады. Суармалы егіншілікте, көбінесе, мақта, қант қызылшасы, дәнді дақылдар, көп жылдық жемшөптер, күріш өсіріледі. Тәлімі егіншілікте астық, жемдік дақылдар өсіріліп, құрғақ егіншілікке тән агротехникалық шаралар қолданылады. Таудағы егіншілік тау баурайын, тау аралығындағы ойпаң жерлерді қамтиды. Мұндағы агротехникалық шаралар топырақты су эрозиясынан қорғау мақсатында жүргізіледі.
Егіншілік - ауыл шаруашылық дақылдарын егіп-өсірудің және топырақ құнарлылығын жоғарылатудың жалпы тәсілдерін зерттейтін агрономия ғылымының саласы. Егіншілік ғылым ретінде топырақ құнарлығын арттыру, оны эрозиядан қорғау, топырақ пен өсімдіктің өзара әсерін, топыраққа механикалық, биологиялық және химиялық әдістермен әсер ете отырып жоғары әрі тұрақты өнім алу, егістікті зиянкестер мен арамшөптерден, қолайсыз жағдайлардан (құрғақшылық, аңызақ, үсік) қорғау мәселелерін зерттейді. Егіншілік агрономияның басқа салаларымен (агрохимия, агрофизика, селекция, т.б.) тығыз байланысты.
1. Ә. Ә. Әуезов, Т. А. Атақұлов, Н. Ш. Сүлейменов, Қ. Ш. Жаңабаев “Егіншілік”, Алматы “Сөздік-Словарь” 2005 жыл;
2. Қ. Ш. Жаңабаев, Н. Ә. Барлықова “Егіншілік пәнінен студенттерге арналған оқу-әдістемелік кешені”, Алматы 2013 жыл;
3. Қ. Ш. Жаңабаев, Т. С. Саудабаев, И. С. Сейтов “Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы”, Алматы, Қайнар 1994 жыл
        
        Жоспар 
Кіріспе
* Ауыспалы егіс туралы түсінік
* Парды алғы егіс ретінде сипаттау
* Дақылдардың жеке топтарын алғы егіс ... ... ... ... - ауыл ... ... ... сапалы, мол өнім алу үшін жерді өңдеп баптау тәсілдерінің жүйесі. 20 ғасырдың басында Қазақстандағы егіс көлемі күрт көбейіп, 4,1 ... ... ... ... ... ... (96%) ... дақыл болатын. Оның жартысынан көбі Ақмола, Торғай аймақтарында, қалғаны Қостанай, Ақтөбе, Жайық, Павлодар, Семей өңірінде егілді. Сырдария өзенінің төменгі ... ... ... мақта егілді. Қазақстанда егін шаруашылығын одан әрі дамыту жолында, әсіресе, ... ... одан ... де көптеген жұмыстар атқарылды. Машина-трактор стансалары құрылып, егістікті күтіп-баптау жұмыстарын барынша механикаландыруға мүмкіншілік ... ... 96,5%-ы ... ... ... 97%-ы ... ... Үш дақыл бойынша Қазақстанда өнімділіктің дүниежүзілік рекорды тіркелді. ... ... ... звено тарының әр гектарынан (тәжірибелік телімде) 125 ц өнім алды. Ыбырай Жақаевтың звеносында күріш өнімділігі бір гектарынан 174 ц-ге ... ... ... ... ... бір ... 1515 ц-ден өнім алды. Экстенсивті түрінде егіншіліктен өнім алу үшін қосымша қаражат көп жұмсалмайды. ... ... ... ... ... құнарлылығына және егін егетін жер көлемінің жаңадан кеңейтілуіне байланысты. ... ... және ... ... ... ... экстенсивті түрден интенсивті түрге ауысты. Егіншіліктің интенсивті түрінде пайдаланылып жүрген жерге қосымша еңбек, қаржы (механикаландыру, ... ... ... шаралар жүйесін көтеру, т.б.) жұмсап, ауыл шаруашылығы ... ... ... Қазақстанда егіншіліктің құрғақ, суармалы, тәлімі және таудағы түрлері қалыптасқан. Құрғақ егіншілік жауыны аз, желді, құрғақ далалы ... ... Бұл ... ... ... ... өсіріліп, топырақта ылғал сақтаудың агротехникалық шаралар жүйесі (қар тоқтату, топырақты аудармай жырту, егісті қысқа мерзімде себу, т.б.) ... ... ... көбінесе, мақта, қант қызылшасы, дәнді дақылдар, көп жылдық жемшөптер, күріш өсіріледі. Тәлімі егіншілікте астық, ... ... ... құрғақ егіншілікке тән агротехникалық шаралар қолданылады. Таудағы егіншілік тау баурайын, тау аралығындағы ойпаң жерлерді қамтиды. Мұндағы агротехникалық шаралар топырақты су ... ... ... ... ... - ауыл шаруашылық дақылдарын егіп-өсірудің және топырақ құнарлылығын жоғарылатудың ... ... ... ... ... ... Егіншілік ғылым ретінде топырақ құнарлығын арттыру, оны эрозиядан қорғау, топырақ пен ... ... ... топыраққа механикалық, биологиялық және химиялық әдістермен әсер ете ... ... әрі ... өнім алу, егістікті зиянкестер мен арамшөптерден, қолайсыз ... ... ... ... ... ... зерттейді. Егіншілік агрономияның басқа салаларымен (агрохимия, агрофизика, селекция, т.б.) тығыз байланысты.
1. ... егіс - ... ... ... ... ... Ол ... дақылдардың көлемі мен алмастырып егу тәртібін анықтап қана қоймай, көп жылдар бойы жүргізілетін агромелиоративтік және ... ... ... ... іске ... негіз болады. Осыған байланысты егіншілік мәдениетін арттыру, оның арқасында әр гектардан алынатын өнімді жылма-жыл ... егін ... ... ... ... бірі ... ... ендіру жіне игеру болып есептеледі.
Ауыл шаруашылығы дақылдары мен парлардың егіс ... ... ... белгілі уақыт аралығында ғылыми тұрғыдан алмасып отыруын ауыспалы егіс дейді. Бұдан туындайтын ұғым ауыспалы егістің негізін дақылдардың өзара ... ... ... Алмасу жылма-жыл немесе бірнеше жылда бір дақыл екінші дақылмен алмасуы мүмкін. Ауыспалы егістің дақылдары жекелеген ... алып ... ... Олар өнімді жылына беріп отырады, сөйтіп шаруышылықта бір жылда бірнеше дақылдар себіліп, жиналып жатады.
Ауыстырылмайтын егіс - ... бір ... ... көп жыл егу. Бұл - ауыспалы егіске кері ұғым, ауыспалы егістің жоқтығын ... ... ... дақыл - танапта бір дақыл 2-3 жыл, немесе одан да көп уақыт өсіріліп, одан кейін ол ... ... неме таза ... ... ... бір ғана ... ... болса, оны бірдақылдылық (монодақылдылық) деп атайды.
Дақылдардың биологиялық ... ... ... ... т.б. ... ... ... қайталап себу мерзімі әр түрлі болып келеді.
Ауыспалы егіс ... ... ... үшін ... ... көп ... алатын дақылды негізгі дақыл дейміз. Ал екі негізгі дақылдың арасындағы бос уақытта өсірілетін дақылды аралық ... ... ... дақылдарды қолдану бір жылда екі өнім алу мүмкіндігіне қол жеткізеді.
Өткен жылы ауыспалы егістің осы танабында орналасқан (өскен) ... ... пар алғы ... ... ... деп ...
Ауыспалы егісті территорияға орналастырғанда оның нобайына сәйкес бөлінген, көлемі өзара тең егістік жерлердің бөліктері ауыспалы егіс танаптары деп аталады. ... ... - ... ... ... жеке-жеке егілетін ауыспалы егіс танабы.
Тыс танап - ауыспалы ... ... ... ...
2. Әр ... ... биологиялық және оған байланысты технологиялық ерекшеліктерімен қатар олардың өсіру технологиясы арасында ұқсастықтар да бар екені белгілі. Ауыл шаруашылығы дақылдарының ... ... ... ... ... ... ... байланысты оларды бірнеше топқа бөліп қарайды. Ондай топтарға астық тұқымдастар, отамалы бұршақ тұқымдасты астық дақылдар, көп жылдық екпе ... ... Алғы ... ... ... ... құрайды. Ауыспалы егісті жасағанда әр топтағы дақылдар өзара жиі ... ... ... оның тиімділігі соғұрлым жоғары болып келеді.
Алғы егіс деп өткен жылы танапта өсірілген ауыл шаруашылық дақылын ... ... ... ... ... ... мен ... алғы егістер күшті әсер етеді. Осыған байланысты алғы егістерді мынадай түрлерге ... ... -- өте ... алғы егістер (таза сүрі жер, ықтырмалы сүрі жер); -- жақсы алғы ... ... сүрі жер, ... ... көп ... шөптер, отамалы және бұршақ тұқымдас бір жылдық ... -- ... алғы ... ... масақты дақылдар).
Енді осы алғы егістерге кысқаша сипаттама берейік.
Егістен (ауыл шаруашылығы дақылдарынан) белгілі бір мерзімде бос, ... таза ... ... пар (пар ... сүрі жер) ... Парлар таза және екпе болып екі үлкен топқа бөлінеді. Толық бір вегетациялық кезең ауыл ... ... бос ... осы ... ... ... арнайы өңделетін танапты таза пар деп атаймыз. Негізгі өңдеуінің жүргізу мерзіміне сәйкес таза парлар ... ... ... - қара таза пар - ... ... ... парлау алдындағы жазында немесе күзінде жүргізілетін пар. Екіншісі - ерте таза пар - ... ... ... ... ... немесе басқа уақытында жүргізілетін пар.
Пар танабында ерте жинап алынатын дақыл өсіріліп, ал ... ... ... өңделетін танапты екпе пар дейміз. Пар танабына өсірілетін дақылдың түріне байланысты жаппай ... екпе пар және ... екпе пар ... ... бөлінеді.
Арнайы әдіспен биік және берік сабақты өсімдік егіп-өсіріп, оны қар тоқтату және ... ... үшін ... ... таза ... ерекше бір түрін ықтырмалы пар дейміз.
Дәні бұршақ тұқымдас дақылдар егіліп, оларды жетілген кезінде жасыл тыңайтқыш ретінде толығымен топыраққа сіңіру ... ... екпе ... ... бір ... ... ... пар деп атаймыз.
Негізгі ауылшаруашылық дақылдарының алғы ... ... ... бидай, қара бидай, арпа
Таза сүрі жер (құрғақшылық аймақтарда), екпе сүрі жер, ... ... ... ... сүрі жер ... аймақтарда), отамалы, дәнді бұршақ, күздік дақылдар, сүрі жерден кейінгі бидай
Сұлы, арпа
Отамалы (күнбағыстан басқасы), дәнді ... ... ... ... ... бұршақ дақылдар, картоп, қант қызылшасы, жүгері
Күріш
Беде, жоңышқа, соя, ас ... ... ... ... ... ... күздік, жаздық дәнді дақылдар
Картоп
Күздік, дәнді бұршақ, көп жылдық шөптер қыртысы
Тамыржемістілер
Күздік, қант қызылшасы (суармалы), жаздық бидай сүрі ... ... ... ... бұршақ дақылдар, жаздық бидай, арпа. Бұрынғы орынға кем ... 6-7 ... ... ...
4 ... ... өсірілген жоңышқа, мақта (қайталама егістер 4-7 жылдан кейін)
Сора
Көп жылдық шөптер, дәнді ... ... ... сора ... ... ... және ... астық дақылдар
3. Отамалы дақылдар. Кең қатарлы тәсілмен себіліп, вегетация бойынша арамшөптерді жою үшін қатараралықтары ... ... тобы ... ... делінеді. Оларға қант қызылшасы, мақта, көкөніс, бақша, картоп, күнбағыс, темекі және басқа ... ... ... ... ... ... тазартумен қатар, топырақта жүретін микробиологиялық процестердің жақсы жүруіне үлкен ықпал ... ... ... ... жаз бойы өңделіп, топырақ онша тығыздалмайды. Сонымен қатар, кейбір отамалы дақылдардың, атап айтсақ, жүгерінің тамыр жүйесі күшті дамыған, топырақта ... ... ... Сол себепті топырақтың терең қабатындағы ылғалды өзінің өсіп-дамуына пайдалана алады. Сол сияқты мақта да ... ... ... ... ... ... 1,0-1,5 метр тереңдігінде жатқан ылғалды пайдаланады. Осыған байланысты, аталған дақылдарды бір орынға бірнеше жыл қайталап себуге болады, яғни олар ... ... ... алғы егіс ... ... ... ... көп беріледі және олар вегетация бойынша бірнеше рет суарылады. Яғни, олардан кейін танап арамшөптерден таза, ... және ... ... ... ... етілген. Сол себепті отамалы дақылдар, дәнді масақты және басқа да ауылшаруашылық дақылдарына жақсы алғы егіс бола ... ... ... ... ... Бұл топқа асбұршақ, май бұршақ, нұт және басқалары жатады. Аталған ... көп ... ... ... ... (жоңышқа, беде) қарағанда танапта органикалық заттарды аз, ал дәнді масақты дақылдармен салыстырғанда біршама көп қалдырады. Бір жылдық бұршақ ... ... ... түйнек бактерияларының көмегімен ауадағы бос азотты топыраққа жинайды, ... оның ... ... ... Бұл ... тағы бір ... ... әсіресе, асбұршақтың вегетациялық кезеңі қысқа, яғни тез пісіп, танапты ерте босатады. Мұның өзі ... ... жөне ... ... және ... ... береді. Бір жылдық бұршақ тұқымдас дақылдар үлкен масса құрап, арамшөптерді тұншықтырып өсірмей тастайды, олардан кейін танаптар арамшөптерден таза ... ... ... ... дақылдар көптеген күздік және жаздың дақылдар үшін жақсы алғы егіс болып есептеледі.
Көп жылдық шөптер. Көп жылдық шөптерге ... ... ... эспарцет, ал астық тұқымдастардан еркекшөп жатады. Бұлардан кейін топырақта көп ... ... ... ... ... ... кейін әр гектар жерде 60-70 центнерге дейін органикалық заттар қалады. Сонымен қатар, ... ... ... көп ... шөптер топыраққа ауадағы бос азотты жинайды, үлкен масса құрағандықтан және жаз бойы бірнеше рет шабылатындықтан олар өзінен ... ... ... таза ... ... шөптер топырақтың физикалық қасиеттерін (құрылымы, құрылысы және тағы ... ... ... олар ... ... ... ... өте жақсы алғы дақыл болып саналады. Қазақстанның оңтүстік аймағындағы суармалы жерлерге егілетін техникалық дақылдар (мақта, қант қызылшасы, темекі) үшін көп ... ... ... шөп -- жоңышқа таптырмайтын алғы дақыл. Күріш ... ... ... бір орында екі-үш жыл қатарынан себілгеннен кейін топырақтың физикалық қасиеттері ... оның ауа ... ... ал жоңышқа топырақтың құрылымын жақсартады, сонымен бірге ылғалды мол пайдаланатындықтан, жерді екінші рет ... ... ... ... -- тек ... ең ... алғы ... масақты дақылдар. Дәнді масақты дақылдар түріне қарай алғы егіс ретінде әр түрлі бағаланады. Күздік бидай, ... ... мен ... ... ... дақылдар үшін жақсы алғы егіс болып есептеледі. Себебі, ол тез ... ... ... ... ... күресе алады, танапты ерте босатады. Жаздың бидай мен жаздық арпа қанағаттанарлық алғы дақыл болып есептеледі. Бұлардың ішіндегі нашары -- ... Тары ... ... өте жай ... де, өсіп-дамуы барысында арамшөптерден кейін қалып қояды, сондықтан тарыдан кейін танаптарда арамшөптер көп болады. Жаздық дақылдардың онша ... алғы ... ... ... тағы бір ... бар. Олар топырақтағы жеңіл сіңірілетін қоректік заттарды едәуір мөлшерде пайдаланады. Сондықтан олар көбіне ауыспалы егістің соңғы танабына егіледі де, бұл ... ... ... ... ... ...
Солтүстік Қазақстандағы негізгі танаптық дақылдарының алғы егістерін бағалау
Дақыл
Алғы егіс
Жақсы
Қанағатты
Қанағатсыз
Бидай
Тыңайтылған таза сүрі жер, ... ... ... сүрі жерден кейінгі бидай
Ас бұршақ, жүгері, тары, арпа, сұлы, сүрі жерден кейінгі екінші ... үш жыл бойы ... ... ... ... сүрі жерден соң екінші және үшінші бидай
Тыңайтылмаған таза сүрі жер, ... ... ... ... бидай, жүгеріден кейін үшінші дақыл
Сұлы
Тыңайтылған таза сүрі жерден кейін ... сүрі ... ... ... ... сүрі жер
Сүрі жерден кейін үшінші бидай, жүгеріден кейін үшінші ... ... таза сүр ... сүрі жерден кейін бидай, тыңайтылмаған таза сүрі ... ... ... ... және үшінші бидай
Тары
Таза тыңайтылған сүрі жерден кейін бидай
Тыңайтылған сүрі жерден кейін екінші бидай
Сүрі жерден ... ... ... бұршақ
Тыңайтылған таза сүрі жер, сүрі жерден кейін бидай
Тыңайтылған сүрі жерден кейін екінші бидай, тыңайтылмаған сүрі жер
Сүрі жерден кейін үшінші ... және ... ... ... ... сүрлемге
Жүгері, арпа, сүрі жерден кейін бидай
Сүрі жерден кейін екінші бидай
Сүрі жерден кейін үшінші бидай
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Ә. Ә. ... Т. А. ... Н. Ш. ... Қ. Ш. ... ... ... ... 2005 жыл;
* Қ. Ш. Жаңабаев, Н. Ә. Барлықова "Егіншілік пәнінен студенттерге ... ... ... Алматы 2013 жыл;
* Қ. Ш. Жаңабаев, Т. С. ... И. С. ... ... ... ... ... ... Алматы, Қайнар 1994 жыл

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Биопрепараттар."6 бет
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Бидай туралы3 бет
Далалық аудандарда өзен суын және жергілікті жерде ағатын суларды пайдалану негізінде суару11 бет
Егістік тәжірибелер жүргізу40 бет
ОҚО Мақтарал ауданында мақта өсіруге арналған суғару арықтарының сапасын жоғарылату мақсатында арыққазғыш КДУ-2/1 дамба нығыздағыштың жұмысшы органын жобалау56 бет
ОҚО Төлеби ауданы Зертас ауылы жағдайында сұлы дақылынан жоғары өнім алудың технологиясын жасау39 бет
Райымбек ауданының егіншілік саласы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь