Ғұндар өмірі

1. Ғундар (Хунну)
2. Ғұндардың шаруашылығы
3. Кәсібі мен саудасы
4. Ғұндардың коғамы
5. Ғұндар мәдениеті
6. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау жоғалып кеткен халық аты - жаугерліктің, қаталдық пен тағылықтың бейнесіндей көрінеді. Аттила бастаған ғұндар Еуропа елдеріне жортуыл-жорық жасап, оларды құлазытып кетеді, олар халықтардың ұлы қоныс аударуын бастайды. Мұнын, бәрі Еуропа тарихынан таныс оқиғалар. Ал б. з. дейінгі дәуірдің соңғы ғасырлары мен б. з. алғашқы ғасырларында Орта Азияны, оның ішінде Қазақстан жерін мекендеген азиялық ғұндар тайпалары онша мәлім емес. Тарихи әдебиетте олар хунну немесе сюнну15 деген атпен белгілі.
Деректерде ғұндар (хунну) мен қаңлылардың өзара қарым-қатынас жасағаны жайлы мәліметтер сақталған.
55-жылы аса құдыретті ғүн мемлекеті - оңтүстік және солтүстік болып - екі елге бөлінеді. Солтүстік - батыс Монғолиядағы Қырғыз-Нұр көліне таяу жерден теріскен ғұндарының билеушісі Чжичжи өз ордасын орнатады. Осы арадан ол үйсіндердің көрші тайпаларына жорық жасап тұрады. Чжичжимен Қытай да жауығып, алагөз болып жүреді, әсіресе ғұн билеушісі қытай шенеунігі мен елшісін өлтіру жайлы бұйрық бергеннен кейін, бұл қатынас мұлде ұшығып кетеді. Чжичжи мен оңтүстік ғұндар билеушісі арасындагы бәсеке-тартыс та күшейе түседі. Жағдай осылай шиеленісіп тұрғанда,Сырдария бойын еркін жайлаған Каңлы мемлекеті иесінің Үйсін мемлекетіне қарсы одақтасып, бірге күресу жөніндегі ұсыныс-сәлемі дәл мерзімінде жасалған ұсыныс болады. Ол Чжичжиді өзінің шығыстағы иелігіне - Талас алқабына шақырып, оған қанлы атты әскеріне қолбасшылық ету хұқын береді. Мұның үстіне ол шань-юге өз қызын әйелдікке беріп, оған бірнеше мың түйе мен жылқыны, есекті сыйға тартқанда, қаңлы билеушісі: Чжичжи көп ұзамай үйсіндерді талқандап, олардың қарауындағы Іле мен Шу алқабын басып алады деп үміттенеді. Алайда Чжичжи үйсіндерді күйрете алмайды.
1.Marguart 1. Uber Volkstum komanen. «Хұдұд Әл-Ғалам» 48-тарауында.
М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы».
2. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
3.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
4.Ханзу — қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
5.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
6.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
7.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
        
        Жоспар
1. Ғундар (Хунну)
2. Ғұндардың шаруашылығы
3. Кәсібі мен саудасы
4. Ғұндардың коғамы
5. Ғұндар мәдениеті
6. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Ғундар (Хунну)
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. Осынау ... ... ... аты ... ... пен тағылықтың бейнесіндей көрінеді. Аттила бастаған
ғұндар Еуропа елдеріне жортуыл-жорық жасап, оларды құлазытып кетеді, ... ұлы ... ... ... ... бәрі ... тарихынан таныс
оқиғалар. Ал б. з. дейінгі дәуірдің ... ... мен б. з. ... Орта ... оның ішінде Қазақстан жерін мекендеген азиялық
ғұндар тайпалары онша мәлім емес. ... ... олар ... ... ... ... белгілі.
Деректерде ғұндар (хунну) мен қаңлылардың өзара қарым-қатынас жасағаны
жайлы мәліметтер сақталған.
55-жылы аса құдыретті ғүн мемлекеті - оңтүстік және солтүстік ... ... елге ... Солтүстік - батыс Монғолиядағы Қырғыз-Нұр көліне таяу
жерден теріскен ғұндарының билеушісі Чжичжи өз ордасын орнатады. Осы ... ... ... ... ... жасап тұрады. Чжичжимен Қытай да
жауығып, алагөз болып жүреді, ... ғұн ... ... ... мен
елшісін өлтіру жайлы бұйрық бергеннен ... бұл ... ... ... Чжичжи мен оңтүстік ғұндар билеушісі арасындагы бәсеке-тартыс та
күшейе түседі. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті иесінің Үйсін мемлекетіне қарсы одақтасып, бірге
күресу жөніндегі ұсыныс-сәлемі дәл ... ... ... болады. Ол
Чжичжиді өзінің шығыстағы иелігіне - ... ... ... оған ... әскеріне қолбасшылық ету хұқын береді. Мұның үстіне ол ... ... ... ... оған ... мың түйе мен ... есекті сыйға
тартқанда, қаңлы билеушісі: Чжичжи көп ұзамай үйсіндерді талқандап, олардың
қарауындағы Іле мен Шу алқабын басып алады деп ... ... ... ... ... Сол себепті де үміті кесілген қаңлы ақсүйектері
мен билеуші арасында тартыс ... ... ... ат ... ... сөзінеқарағанда, шаньюй, қанлылардың әдет-ғұрпын мойындаудан
бастартады да, ашу үстінде қаңлы бекзатының ... ... ... қоса
бірнеше атақты кісілерді, жүздеген қаймана халықты қырып ... яки ... ... өзснінс лақтырып тастайды. Бұл үшін Чжичжи қаңлы билеушісінің
қосынынан қуылып, Таластың жоғарғы жағына кетеді, сол ... ... ... ... ... ... және оның ... дүрліктіріп,. шапқыншылық
жасай бергені Қытай империясының төзімін тауы-сады. Чжичжиді елшілік
жолымен бейтарап қалдыру ... ... ... да ... ... ... ... әскері жорыққа шығады. Ол екі жолмен жүреді.
Үш қол оңтүстік жолымен, Қашғар мен Ферғана арқылы Шатқал қыратындағы
Шанаш асуынжәне Таластауындағы Қарабура ... ... ... үш қол ... шығып, солтүстік жолымен, шамасы Бедел асуы арқылы үйсіндер
ордасы бар Чигучен шаһары түрған Ысстық көл ... ... ... Шу алқабы
мен Таласқа барады. Калың қол бір-бірімен Чжичжи қаласының ... ... ... түрғанына қарамастан, қытайлар сыртқы
ағаш қабырғаны өртеп, ... ... ... ... ... ... кіреді де, ішкі қамалды ала-ды. Чжичжи төнірегіндегі кептеген ағайын-
туыстарымен, бала-шаға, ... ... ... ... - ... адам - ... ... Олардын, түгелдей басы кесіледі16.
Ғұндардың қоныс аударуының екінші толқыны б. з. 93 жылы ... ... ... ... ... соңынан ертіп, Сырдария
бойы мен Арал ... ... және ... Казақстан аймақтарынабарып енеді.
Б. з. ІV- ғасырында олар Европадан бой көрсетеді.
Зерттеушілердін. басым көпшілігінің ... ... ... арғы ... олардың Казақстан жеріне келіп кіруіне
байланысты, шығыс иранның қаңлы ... ... ... Б. з. ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан
тайпаларынын, антропологиялық тұрпаты өзгереді де, ... ... ... ... шаруашылығы.
Ғұндардын, өмір тіршілігінде мал өсіру, әсіресе, жылқы ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының өзі өмір сүре алмас
еді, әскери жортуыл-жорықтарда ат ... өзін ғана алып ... ... де ... етіп ... ... ... көпшілігінің
шоқтығы аласа, жатаған, дене бітімі тығыз да ... басы ... ... Олар жүріске төзімді, жарлауыт тау ... ... ... ... қиналмай өте беретін болған, «Тау жоталарына шығып, олардан
түсерде, тау өзеңдерінен көктей өтіп, ... ... ... патшалықтың
аттары сюннулар аттарына ілесе алмай калады» - деп жазған ... ... ... ... қойы да ... ... қажетіне жараған. Ғұндар
шаруашылығының жүйесін алғашқы қауымдық немесе экетенсивті (марғау) ... деп ... ... ... ... пен егіншітік те болған.
Деректерде «терістік жерлерінде ызғар ерте түседі, ... тары себу ... ... ғүн ... оны сеуіп отырады» - деп ... ... ... та ... орын ... Бұл ... деректерде:
«Балалардың қойға мініп, садақ ... ... мен ... ... біраз өскеннен кейін олар түлкі мен ... атып ... ... ... ... ... бойынша тыныш кездері малын
жайып келе жатып, жолай аң мен ... атып ... ... жаратады» -
деп жазады.
Кәсібі мен саудасы.
Ғұндардың ... ... ... ... ... ... сүйек
пен мүйізден тас пен саздан, ағаштан жасалған бұйымдардың көп ... ... ... ... ... шеңберінде жасалған ... мен ... ... ... - ... өнерінің жоғары дәрежеде
өркендегенінің дәлелі. Казба жұмыстары ... ... ... ... ... ... шетелдік заттар да кездескен. Олардың
бір бөлегі: жібек маталары, ... ... ... жасалған қымбат
мүліктері, айналар мен нефриттен істелген бұйымдар сауда-саттық арқылы
келген.
Ғұндардың коғамы.
Ғұндар қоғамындада ... ... ... ... ... Деректердегі мәліметтерге қарағанда, ғұндар 24 руға
бөлінген, олардың басында ... ... ... ... ... мен ... жиналысы жұмыс істеген. Деректер: «Ғұндардың жыл сайын үш
рет Лунциде бас қосатын әдеті бар еді, онда жылдын, ... ... ... ... ... деп аталатын күні тәңірі рухына құрбандық шалған,
осындай жиналыстарда ұрпақ ұлықтары мемлекет ... ... кең ... ат ... пен түйе ... ... ... көтерген» - деп
хабарлайды. Алайда рулык құрылым шеңберінде жаңа қоғамдық қатынас белгілері
пісіл, жетіліп келе жатады. Бұл ... ... ... пен ... ... ... болатын. Оның бір себебі айырбас пен ... ... ... ... ... ... ... шетелдік
қымбат тауарлары қоғам басындағылардын ... ... ... ... ... ... ... жеке - отбасының және жекебас
меншігінің болғанын ... ... ... жеке ... ... ... да жеке бас меншігі болғандығын мегзейді. «Сол сияқты әркімнің де
бөлініп берілген тоқымдай жері ... - ... ... ... ... сол жер «сөзсіз жеке шаруашылыққа жатады».
Ғұндардың қарауында ... ... ... ... ... және
қоластындағы облыстар халқы болған. Олар үй ... ... ... ... және егінші ретінде пайдал анылған.
Жазба деректер сол ... ... ... ... ... туралы
мәлімет те қалдырған. Елді шаньюй басқарған, ол шексіз билеуші болған, оған
іле-шала жалпы аты түменбасы деп аталатын бекзаттар жүреді. ... ... ... ... ... ұлдары, аға-інілері немесе жақын
ағайын-туыстары болған. Түменбасылар саны ... 24 ... ... ... көшіп-қонатын жер-сулары болған. Деректерде қара
халықтарды қанау құралы ... ... да ... жөнінде
мәліметтер бар.
Ғұндар арасында мал мен жерге жеке меншіктің пайда ... ... ... құрылуы, қанаудың бір түрі ретінде алым-салықты
енгізу, жазу-сызудын, таралуы ... ... ... ... жаңа ... ... қоғам мен мемлекетке өту кезеңін ала келеді.
Ғұндар мәдениеті
Тарихта ғұндар аты кеңінен белгілі. ... ... ... ... аты –
жаугерліктің, қаталдық пен тапғылықтың ... ... ... ... Еуропа елдеріне жортуыл – жорық жасап, оларды құлазытып
кетеді, олар халықтардың ұлы ... ... ... ... бәрі ... ... ... Ал б.з. дейінгі дәуірдің соңғы ғасырлары мен б.з.
алғашқы ғасырларында Орта Азияны, оның ішінде Қазақстан жерін ... ... ... онша ... ... ... әдебиетте олар хунну
немесе сюнну деген атпен ... ... мен ... өзара қарым – қатынас жасағаны
жайлы мәліметтер сақталған. 55-жылы аса құдыретті ғұн мемлекеті – ... ... ... ... ... ... – батыс Моңғолиядағы Қырғыз
– Нұр көліне таяу жерден теріскен ғұндарының билеушісі Чжи – Чжи өз ... Осы ... ол ... көрші тайпаларына жорық жасап тұрады.
Чжи – Чжи ... ... ... - ... ... ... оған қаңлы
атты әскеріне қолбасшылық ету құқын берді. Чжи – Чжидің күшейе түсуі және
оның үйсіндерді дүрліктіріп, ... ... ... ... империясының
төзімін тауысады. Сойтіп Қытай әскері ... ... ... қол бір ... Чжи – Чжи ... ... ... қоныс аударуының екінші толқыны б.з. 93 жылы басталады. Олар
бірқатар тайпаларды бағындырып, екіншілерінің соңынан ертіп, Сырдария ... Арал ... ... және ... ... ... барып енеді.
Б.з. 4-ғасырында олар Еуропадан бой көрсетеді.
Зерттеушілердің басым ... ... ... ... арғы ата – ... олардың Қазақстан жеріне келіп кіруіне
байланысты, Шығыс Иранның Қаңлы тайпаларының түріктенуі басталады. Б.з. ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстан тайпаларының
антропологиялық тұрпаты да өзгереді де, ... ... ... бола
бастайды.
Ғұндардың қоғамы. Ғұндар қоғамындада патриархалды – ... ... ... ... өте ... ... Деректердегі мәліметтерге
қарағанда, ғұндар 24 руға бөлінген, олардың басында ұрпақ ұлықтары тұрған.
Ғұндардың ... ... ... ... ... құлдары және
қоластындағы облыстар халқы болған. Олар үй ... ... ... ... және ... ретінде пайдаланылған.
Жазба деректер сол сияқты ғұндар қоғамындағы өкіметтің тұрпаты туралы
мәліметте қалдырған. Елді шаньюй басқарған, ол шексіз ... ... – шала ... аты түмен басы деп аталатын бекзаттар жүреді. Деректерде
қара халықтарды қанау құрылысы ретінде, алым – ... да ... ... ... ... мал мен жерге жеке меншіктің пайда болуы, қанаудың
бір түрі ретінде алым – салықты ... жазу – ... ... ... ... ... жана ... – таптық қоғам мен мемлекетке өту
кезеңін ала ... ... ... 1. Uber Volkstum komanen. ... ... ... ... «Қазақтың тегі туралы».
2. У. Тоған «Жалпы түрік ... ... ... ... ... ... 1981.М. ... «Қазақтың тегі туралы»
3.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан,
Алматы, 1983.
4.Ханзу — ... ... ... ... ... деп те атайды), біз бұл
кітапта қытай тіліндегі жазылу ... ... алып ... М. X. ... ... 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, ... ... ... ... ... ... 1983-жылы, наурыз.
6.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі
жазба ескерткіштердің тілі», ... ... 197І. ... 1983 жылы, наурыз.
7.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», ... ... ... 1957. Н. Я. ... Шығармалары,
286-бет. 1915.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
Алматы ежелгі қазақ даласы38 бет
Алматы қаласының тарихы, бүгіні мен ертеңі129 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
ДYниенI дYбIрлеткен тYркIлердIң дене тәрбиесI7 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь