Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен саяси қызметі

Жоспар

I Кіріспе:

а) Алаштың Әлиханы.

II Негізгі бөлім

а) Ә. Бөкейхановтың өмірі мен саяси қызметі.

б) Ә. Бөкейханов революция кезіндегі қосқан үлесі.

в) Ә. Бөкейхановтың коммиссарлық қызметі.

. III Қорытынды

а) Алашорда және Қоқан автономиясы.

б) Қайраткер зерттеулері.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың шығармашылық ғұмыры ХIХ ғасырдың 90-шы жылдарының орта тұсынан басталып, шамамен ол репрессияға ұшыраған 1937 жылға дейінгі аралықты қамтиды. Әрине, 20-30 жылдар Бөкейхановқа творчестволық еңбекпен айналысу үшін қолайлы кезең болды деп айту қиын, дегенмен бұл жылдары да ол өмірінің мазмұнына айналған үйреншікті ғылыми және әдеби тақырыптардан қол үзген емес. Міне осындай айтарлықтай ұзақ және құнарлы творчестволық өмір жолының болуына қарамастан белгілі қайраткердің еңбектері жеке кітап түрінде (бұл арада 20-шы жылдары түрлі тақырыптпрға арналған кітапшаларың есепке алмағанда) жарық қөрген жоқ. Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі Россия империясы көлемінде қалыптасқан саяси жағдайда қазақ ұлт-азаттық қозғалысы көсемінің еңбектерін бөлек жинақ етіп бастыру, әрине, қисынсыз нәрсе еді. Оңдай мүмкіндік міне енді ғана туып отыр.
Ә. Бөкейханов 1913 жылдың ақпанынан бастап Орынбордан шыға бастаған «Қазақтың» негізін қалап, бағыт- бағдарын анықтаушылардың бірі болып қана қойған жок, сондай-ақ газеттің ыстығына күйіп, суығына тоңған ең белсенді және өңдірімді авторларының қатарында болды. Ал, «Қазақ» болса 1913-1918 жылдар арлығында ең алдымен белгілі үштік, яғни А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейха,нов және М. Дулатовтардың табаң ет, маңдай тер еңбегінің арқасында жалпыұлттық басылым деңгейіне көтерілуімен бірге, ұлт-азаттық қозғалыстың баспа үніне де айналған еді. Тура осы мезгілде ол қазақ қоғамында отарлық және феодалдық езгігі қарсы күрес идеологиясының қалыптасуына қызмет етті.
Міне сондықтан да қадірменді оқырма жинақтағы Ә. Бөкейхановтың еңбектері арқылы ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойының даму мен бағыттарынан хабардар болумен бірге, сол ойдың дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесін де байқап, бағалай алады деп ойлаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1. Ә.Бөкейханов./ Тарихи тұлғалар шығармалары/ Алматы 1994
2. Аманжолов Керейхан Рахымжанұлы./Қазақстан тарихының дәрістер курсы/ Алматы 2004
3. Ә.Бөкейханов./ Таңдамалы қазақ энциклопедиясы/Алматы
4. Ә.Бөкейханов./ Таңдамалы шығармалар жинағы/Алматы 1992
5. Аманжолов Керейхан Рахымжанұлы./Түркі халықтарының тарихы/Алматы 1994
6. Қазақстан тарихы очерктер./ Алматы 1994
7. Маданов Хамит./Ұлы дала тарихы./Алматы 1994
8. Көкебаева Гүлжауһар Кәкенқызы./Қазіргі заман тарихы/Алматы 1994
9. Асфендияров Санжар./Қазақстан тарихының очерктері.
10. Әбдәкімұлы Әбдіжаппар./Қазақстан тарихы (ерте дәуірден бүгінге дейін)
        
        Тақырыбы:
Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен саяси
қызметі.
Жоспар
I Кіріспе:
а) ... ... ... ... Ә. ... ... мен ... қызметі.
б) Ә. Бөкейханов революция кезіндегі қосқан үлесі.
в) Ә. ... ... ... III ... ... және ... автономиясы.
б) Қайраткер зерттеулері.
Әлихан ... ... ... ... ХIХ ... ... орта ... басталып, шамамен ол репрессияға ұшыраған
1937 жылға дейінгі аралықты ... ... 20-30 ... ... ... айналысу үшін қолайлы ... ... деп ... ... бұл ... да ол ... мазмұнына айналған үйреншікті
ғылыми және әдеби тақырыптардан қол ... ... Міне ... ұзақ және құнарлы творчестволық өмір ... ... ... ... еңбектері жеке кітап түрінде (бұл
арада 20-шы ... ... ... ... ... ... жарық қөрген жоқ. Қазан төңкерісіне дейінгі және одан ... ... ... қалыптасқан саяси жағдайда қазақ ұлт-
азаттық қозғалысы көсемінің ... ... ... етіп бастыру,
әрине, қисынсыз нәрсе еді. Оңдай мүмкіндік міне енді ғана туып ... ... 1913 ... ... ... ... шыға ... негізін қалап, бағыт- бағдарын анықтаушылардың бірі ... ... жок, ... ... ... күйіп, суығына тоңған ең
белсенді және өңдірімді авторларының қатарында ... Ал, ... ... ... ... ең ... белгілі үштік, яғни А.
Байтұрсынов, Ә. Бөкейха,нов және М. Дулатовтардың ... ет, ... ... арқасында жалпыұлттық басылым деңгейіне көтерілуімен бірге, ұлт-
азаттық қозғалыстың баспа үніне де ... еді. Тура осы ... ... ... ... және ... езгігі қарсы күрес
идеологиясының қалыптасуына қызмет етті.
Міне сондықтан да ... ... ... Ә. Бөкейхановтың
еңбектері арқылы ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ... даму ... ... болумен бірге, сол ойдың дамуына Бөкейхановтың
қосқан ... де ... ... ... деп ... Ә. Бөкейхановтың «Қазақ» ... ... ... ... оның Кеңес билігі тұсыында ... ... жол» т.б. ... ... ... ... енді. Әрине,
Ә.Бөкейханов сияқты ірі ... ... ... ... материалдармен шектелмейтіндігі түсінікті. Оларды жинап,
заман талабына сай ... ... ... ғалымдардың абыройлы
міндеті деп ... жылы 5-13 ... ... ... қаласында өткен
екінші жалпы қазақ сьезі Алаш ... деп ... ... ... ... оның ... сайлады. Әлемнің
алтыншы бөлігін алып ... ... ... ... бұл аса ... ... езгідегі қазақ қоғамы үшін оның тарихи ... еді. ... ... бәрі ... елінің ХVIII ғасырдан бергі
өз бостандығы мен теңдігі жолында орыс ... ... ... күресінің қорытындысы болатын.
Тарих саласында ... ... ... ... алып ... ұлттық күрестің басында ұлттық ... ... ... ... ... ... езгі мен ... мешеулік
жағдайындааяқ асты ... ... ... ... ... елін басқа
өркениетті елдер қатарына алып шыға ... ... жол ... ... болуы еді.
Жетпіс жылдан астам уақыт жүріп өткен тарихи ... ... ... ... қайраткерлері тәуелсіз дербес мемлект құру
жолын таңдай ... ... жоқ еді. ... ... мен ұлттық
теңсіздік болған жерде ... ... ... ... мен
мүддесін қорғайтын саяси институттарға сұраныс та ... ... ... ... ... ... саналы түрде жалпы ұлттық
–мұраттарға қол ... ... ... іске ... да ... ... ... еркіндігін алған елдердің ... де ... Осы ... ... ... Алашорданың өмірге келуі
тарихи қажеттіліктен ... ... ... ... ұлт –азаттық
қозғалысы қайраткерлерінің бұл әрекеті ескі ... ... ақ ... мен патша генералдарына да, жаңа тотлитарлық
жүйені орнатушы большевиктерге де ұнай ... Егер ... ... Ұлы ... өз ... өмір сүре ... ... ат төбеліндей сеператистік пиғылдағы өкілдеріндей
қарап, аяқтарынан шалса, ... ... ... аңқау елді арзан
ұрандармен артына ертіп, ал оның көзі ашық көш ... ... ... -уклонистер» деп жариялап, алдымен
халықты оларға қарсы қойып, ... ... асып ... рухани
азапқа салып, жойып ... ... ... ... ұлыдержавалық, империялық
мақсатты ... бұл екі ... жүйе де ... ... ... Сондықтан да, ұлттық шет ... бұл ... ... ... ... да ... ... Міне осыған
байланысты біз соңғы уақытқа дейін қазақ ұлт ... ... өмір ... ... ... қалдырған
творчестволық мұраларымен таныса алмай ... ... ... үшін ... жолында мәңгі өлмейтін ... із ... ... бірі -Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов.
Әлихан Нұрмұхамедұлы 1866 жылы ... ... ... уезі ... ... жетінші ауылында
өмірге ... ... ... – аймақтық бөліні бойынша бұл
елді ... ... ... ... ... ... ... Әлиханның әкесі – Нұрмұхамед, анасы –Бегімханым оқу ... ... ... болған. Әлиханның үлкен атасы ... ... ... ... сұлтанның ұлы. 1816 жылы бес ... ... Уәли ... мойындамай , Орта жүзде екінші ... Хан етіп ... ... қарт ... сайлайды Бөкейдің
тоғыз ұлының бірі -Батыр сұлтан. ... ... ... ... ... ... ... Бөкейден соң Қарқаралы дуанының
билігі немересі Жамантайға ... ... мен ... арасында әскер және ел ... ... ... болып, соның нәтижесінде Рүстем мен ... ... ... Бірақ олар көп ұзамай ... ... ... ат ... ... ... ретінде қалыптасуының екі рухани
негіздерін бөліп айту ... ... ... ... ... ... жоғары бағалаған ортада өсті. Оның қоғамдық көзқарасының
қалыптасуына ... бай ауыз ... ұлы ... және ... ... ... ойлы ... ықпалы болғандығы
сөзсіз. Оның 1907 жылы ... рет орыс ... ... ... ... материал жариялап, ал ... ұлы ... ... ... жарық көруіне мұрындық
болып, өмірінің соңына ... ... ... Қозы ... ... және ... көптеген ауыз әдебиеті үлгілерін ... ... ... ... әрине, кездейсоқ жағдай деп айту қиын.
ХIХ ғасырдың соңында ... ... ... ... ... табу қиын болар еді. Ә. Бөкейханов сол ... 80 –ші ... ... ... ірі ... бірі Омбы қаласында техникалық училищеде ... оның шын ... ... ... не ... ... ... С. –Петербургте орман ... ... ... ... тұс ... Мұнда ол студенттік қызу айтыстарға
қатысып, ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ... болатындығы туралы қайшылықты ... ... ... өз ойын да ... ... ... институтты бітірген бетте ішкі Ресейден қоныс
аударушылар ... ... үшін ... ... қатынасу үшін 1895 ... ... ... келіп,
экспедия жұмысына рұқсат берілмеген соң сонда қалып қояды.
1896 жылы ... ... ... Ақмола, Семей және
Торғай облыстарындағы жер ... ... ... ... ... ... түрде қоныс аударуына қажет ғылыми негіз
жасап ... тиіс ... Ф. А. ... ... ... Ә. ... ... жұмысына қатысуға мүдделілік
танытқандардың бірі ... Оның ойы ... бұл ... сол ... қазақ жұрты үшін ең зәру ... ...... ... ... белгілі бір тұжырымдарға келуге
жағдай жасауга тиіс ... ... ... ... қойылды. 1.
Көшпелі ... ... әдіс ... ... ... ; 2. Қазақтарды ауылдық қауымға ... ... жүйе ... ... 3. Сол жеке ... ... төрт
түлік малдың көлемін есептеп шығару ; 4. Әр ... ... ... жер ... ... ... ... ,
жағрапиялық ерекшелігі мен тарихи даму ... ... ... 1896 және 1903 ... ... ... Щербина
экспедициясы шын мәнінде қыруар шаруа бітіріп, ... ... екі ... ... ... ... 13 ... тұрған
ғылыми зерттеу еңбегін бастырып шығарды. ... ... ... ... ... ... ... Ресей
империясының көздеген мақсатын бұрын өзі ... ... ... ... және ... биліктің таяу жылдары ірі шаралардфы іске
асыруға даярлық жасап жатқанын байқады.
ХХ ғасырдың басы, ... ... ... ... ... ... сол ... Оралдың шығыс бөлігін отарлау
саясатында жаңа ... ... Оған ... фактілер арқылы көз жеткізу
қиын емес. Егер ... ... ... ... жақ ... ... саны 300000 адам ... бұл сан 1885-1910 жылдары -2,5млн-
ға өсті.
ХХ алғашқы он ... орта ... ... ... ісі белгілі бір ... ... 1904 жылы ... ... және ... ... бас басқармасы құрылды. Ал келесе
бір-екі жылдың ішінде бұл басқарманың ... ... ... ... ... ... қазақ жерлерінде құрылды. Мемлекет тарапынан
үлкен және ... ... ... бұл ... ... ... ... болды және олардың негізгі ... ... ... ол ... ішкі ... орыс ... ... келіп
орналасуына жағдай жасау еді.
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... өзі, Мемлекеттік Дума және ... ... ... ... –ақ бұл іс жақсы қаржыландырды.
Қалай болғанда да, Ә. ... ... ... ... ... кезеңде үлкен ... ... ... ... ... ... оқығандарының
саяси көзқарасының ... жаңа ... ... ... ... ... ықпал етті. Патшалық ... ... ... ... түрлі мамандық иелері ... ... ... елде жаңа ... жаңа ... ала ... ұлттық қозғалысқа
саналық, ұйымдасқан сипат беру жолдарын қарастырды.
Осы бағытта газет шығару, күреске шақыратын ... ... ... ... талаптар қойған петициялар ұйымдастыру ... ... ... ... саяси күрес құралдарын игере бастады. Сан
жағынан аз, әлеуметтік-саяси күресте ... ... ... ұлттық
интеллегенция үшін бұл жеңіл-желпі емес істерді көтеріп алып кету ... ... Осы ... ... ол ... ... ... бөліп айтуға болар еді. Олар: белгілі Қарқаралы ... және ... ... ... ... ... филиялын құру жолында жасалған әрекет.
1905 жылы маусым айында Қоянды жәрмеңкесінде ... ... ... ... ... ... мүддесі есбінде мынадай
талаптар қойылды: діни сенімдерді атқаруда, ... ... ... халықтың еркіне қайшы келетін шектеулерді жою;
ауылдарда сабақ орыс ... ... ... ... де ... ... ... халқының мұң-мұқтажын талқылауға қажет құрал-цензурасыз газет
шығаруға және баспахана ... ... ... ... ... ... құнарлы жерлердің қоныстанушыларға өтуіне байланысты қазақтар
орналасқан жерлерді ... ... ... ... ... ... сот ... іс-қағаздарын қазақ тілінде де жүргізу, олардың
жұмысында қос тілділікті жолға қою.
Патша әкімшілігі ... ... ... ... бұл ... қазақ
қоғамының сол кезеңдегі әлеуметтік-саяси деңгейінен туындаған жалпы
демократиялық сипаттағы талаптар ... ... ... ... ... болсақ, басқа дәрежеден көрінуі тіпті де мүмкін емес еді. ... бұл ... ... ... қоғамындағы азаттық қозғалысы
Шығыстағы революциялық ... ... ... атап ... ең қарапайым праволары жолындағы, демократия жолындағы» күрес еді.
Қарқаралы петициясының тарихи сапалары жаңа даму сатысына аяқ басқан ... ... ең ... ... тұңғыш рет тұжырымдап,
қалыпқа салып, патшалық ... ... ... сол ... ... ... ... үшін табиғи күрес жолына түскендігін ашық-анық білдіруінде еді.
Бүкіл елдік наразылықтың ... ... ... бұрын тән емес петиция
түрінде көрінуіне түтркі болған тұңғыш ... ... да, ал ... ... ... басына келген жаңа әлеуметтік күш – ұлттық
интелегенция өкілдері еді. ... ... ... ... ... қатарында Ә.Бөкейханов, А. Байтұрсынов және басқа сол
кезеңдегі белсенді интеллегенттрі болған. Ол турасында М.Дулатов кейінірек
«1905 жылдан бері ... ... ... да бақалардың дүбіріне елеңдеп,
олардың ... ... ұлт ... ... ала ... Сол ... Семей облысының оқыған басшылары көзге көрікті іс қылып, жұртқа
көсемдікпен жол жоба көрсеткені үшін алды абақтыға ... арты ... ... ... қалды» - деп жазды.
Ә. Бөкейханов қазақ жұртын батыстың озық мәдениетінен үйренуге шақыруын
бұдан кейінгі жылдарда қоған емес. 1933 жылы ... ... ... ... ... ... ... С.Асфендияров бұл мәселеге
қатысты ... ... ... ... ... ... ... жөнінде де басын ашатын ... ... ... 1912 жылы ... ... ... ... өзбек
студенттері арасында Балқан соғысына байланысты Туркияны қолдаған ... ... ... ... ... ... сәл ... тұрды.
Сол кездері болып тұрған бас қосулардың бірінде Бөкейхановқа «біз Туркияға
барамыз», «нағыз ... ... осы ... ... ... Ол ... құлағалы тұр, оған ешқашандай да үміт ... ... жоқ ... ... бізді батысқа бағыттады».
Әрине, бұл арада ешқандай талдаусыз жалпы батыстағы меңзеумен шектелсек
ағаттық болар еді. Егер ... ... ... ... ... зер салсақ, оның батыстың, Ресейдің,
демократиялық дәстүріне жақын болғандығын ажырату ... ... ... 1917 ... революциялық өзгерістерге дейін де ... ... ... жақсы таныс болатын. «Баймын, мықтымын деп
атқа мінген жақсылар пішен шабатын ... ... ... жаз ... ... зорлық қылады. Кемшілікте жүрген бейшара ... жұрт ... қор ... орыс ... 15 десятина болса да ие болалық деп
мұжық боламын деп сұрап отыр», деп ... ол, ... ... ... ... ... ... аударып бай болатын мырзалар көзі соқыр
емес, көңілі соқырына салып жүр ғой . ... ... ... алып ... ... ... бар екен» , - деп түйеді.
Кез-келген ұлттық-демократиялық интеллегенция үшін өзекті мәселелердің
бірі - өз елінің қоғамдық тарихи даму ... ... ... баға ... ... XX ғасырдың бас кезінде ұлттық интеллегенцияның алғашқы
буыны тарихын өзара талқыға салды. Бұл ... ... ... тұңғыш
саналы, мақсатты талдау болатын және ол жаңа қалыптасып келе жатқан ұлттық
сананың тұтастыққа ... ... ... ... ... ... ... жиған тәжірибесін сарапқа салу олар үшін
қоғамдық мешеуліктің себеп-салдарына көз ... ... еді. Бұл ... ... тарихты қызықтаудан, оны әлсіреуден алыс, керісінше оған шындық
тұрғыдан дәл баға беруге тырысты. ... ... ... ... ... өз ... бағасы болған Бөкейханов ұлттық мешеуліктің түп
тамырын халықты билеушілердің надандығы мен ел бірлігінің жоқтығынан ... ... ... ... ... ... патшалық аппарат
саналы түрде қазақ қоғамындағы әлеуметтік-саяси топтар тарпынан ... ... ... ... ... қарсы бөлшекте
де билей бер саясатын жүргізіп, саяси бірлік идеясын жөргегінде тұншықтырып
отырғандығы мәлім.
Ұлттық мемлекет құру Ә. ... және ... ... ... интелегенция өкілдерінің түпкі мақсаты болды. Олар
1905-1907 жылдарғы орыс революциясынан кейінгі кезеңде алғашында радикалдық
бағытта ... ... ... ... партияның
құрамына еніп, конституциялық демократия шеңберінде қазақ ұлтына автономия
алудан үміттенді. Бірақ олардың бұл үмітінің негізсіз екендігін көп ... өзі де ... ... ... ұлт автономиясына қарсы. Біз, Алаш ұранды жұрт, ... ... ... ... ... Һәм өзге жұрттың тарихынан
көрінеді, молла һүкіметтен ақша ... ... ... ... үшін ... ... ... ұлттық Алаш партиясын құру
мемлекттік суверенитетке жету ... ... ... ... ... еді. ... жылдары, одан кейінгі кезеңде де мұндай мақсаттың іске асыруға
қажет шарттар түзілмеген болса, Ақпан төңкерісінен кейін ... ... оған ... ... ... ... ... 1916 жылдың дүрбелеңі ... қара ... ... ... ... ... ... қызметі
ерекше орын алады.
1916 жыл оқиғасына байланысты ғылыми әдебиетте болашақ Алаш партиясының
негізін ... ... ... ... туралы пікір
қалыптасқан.
Бұл тілектерді Мемлекеттік Дума мен соғыс ... ... ... ... ... Ол тура ... 1916 жылғы 9 санында
жарияланған»Г.Дума һәм солдаттық ... атты ... ... жай ... түрі ... үш ... ... бұл өкілеттіктің Думаның мұсылман
функциясында және Соғыс минстрі қабылдауында болғанымен, ... ... ... ... ... ... қарамастан бұл тарихи факті қазақ
қоғамының Мемлекеттік Дума мен ... ... ... ... қызметі арнайы әңгме етуге лайық тақырып. Егер
оған қысқа баға берумен шектелсек, онда ... ... ... ... ең ... ... ... қашып, оларды Бүкілроссиялық
Құрылтай ... ... ... ... ... Оның шет ... да осы ... ұстанды. Ә. Бөкейханов та ұлттық автономия, ... ... ... ... бүкіл россиялық құрылтай арқылы шешуден
үміттенді. Бірақ сол ... ... ... ... ... үміт ... қол қусырып отырған жоқ болатын.
Ақпан революциясының артын ала, ... ... ... ... ... ... интеллигенцияның ұйымдастыруымен үлкенді ... ... ... «Қазақ» газеті «Съезд жасау» ... ... ... ... ... өзгерістердің мақсат мағынасын түсінуі
үшін, алдымен облыстық съездер ... ... ... ... ... «Қазақ саяси партиясы» туралы мәселе қарап,
күрделі саяси жағдайда ... ... өз ... ... ... болуды
тиіс көріп» оның программа жобасын жасауды бүкіл россиялық Шурай ислам
съезіне сайланған ... ... Алаш ... ... ... баяу жүрді. «Қазақ газеті» 1917 жылғы 14 ноябрьдегі
санында Орынборда Торғай облыстық комитетін ашылғандығын, оған болғаны ... ... -10, ... -4) ... ... Осы хабарда
партияның мүшелік жарнамасы 1сомнан екендігі айтылды. Тура осы ... ... ... облыстық комитеттері де құрылды. Партияның
бағдарламасы «Қазақ» газетінің осы ... 251-і ... ... ... құрылтай жиналысы депутаттарының, желтоқсан жалпы қазақ съезінің
талқылауына түскен жоқ, бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... өз жұмысында басшылыққа алғандығы даусыз.
Кезінде тарихшы Н. ... ... ... ... ... ... орыс тілінде аударылған нұсқасын өзі даярлаған жинаққа
енгізген болатын. Соңғы жылдарға ... ... ... ... ... тарихшылар негізінен осы Мартыненко аудармасын пайдаланып, ... ... ... ... Белгілі бір саяси мақсатты көздеген бұл
аударма Алаш бағдарламасындағы аса маңызды ... ... ... ... орын ... еді. ... ... ұынылып отырған текстің
жоба ... ... ... ... оны ... бағдарлама
есебінде қадылдауы керек еді, екіншіден аудармада жоба ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді.
Бір-екі мысал келтірейік, «мемлекет қалпы» атты ... ... ... ... ... деген сөйлем «федерация – союз мелких
государств» есебінде аударылып, мүлде басқа реңк алды.
Әрбір документтің саяси, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мезгіл, оқиғалар ағыныды қарағанда ғана тура түсінугу
болатындығы мәлім. Бағдарлама ... ... ... ... ... ... саяси құрылыста, әлеуметтік-таптық
мәселелерде солғын тұстары болуы мүмкін екендігін мойындай отырып, сонымен
бірге оның ... ... ... ... халықтың жер байлығын
талан-тараждан қорғау оқу-ағарту ісін халық ... сай құру ... ... ... өз ... мен ... үшін күресі барысында
өмірге келген аса маңызды тұжырымдар болатын. Ал Алаш ... ... ... ... бағдарламасына еліктеушілік нәтижесінде
пайда болған документ, солардан алынып ... ... ... қарау,
әйтеуір қалай болғанда да Алаш қозғалысының ұлттық негізін жоққа шығару,
сол ... ... ... ... әлеуметтік топты қарсы ... ... ... еді. ... ... ... ... тұрғысынан
алғанда Алаш саяси партия деңгңейіне көтеріле алмағандай болып көрінуі
әбден мүмкін.
Ә. Бөкейхановтың 1917 ... ... күзі мен ... ... жетудің түрлі жолдарын қарастырғандығын байқауға ... ол осы ... ... қарай Г.Н. Потанин бастаған Сібір
автономистерімен қатынас ... ... ... ... ... күнде
Қазақстанның оның құрамына енуін жақтады. Бірақ, бүкіл ... ... күн ... ... шиеленісе түсінуіне байланысты, бұл пікірдің іске
асуы екі талай еді. Уақытша өкіметтің қолынан саяси билік ... ... ... ... ... ел ішінде түрлі террористік актілерге жол
ашып берді. Бұл жағдай әсіресе қолында қаруы жоқ қазақ ... ... ... Барлық жерде зорлық-зомбылдық етек алды. Міне осындай ... ... А. ... ... бір топ ... ... және
ұйымдастыруы бойынша 1917 жылы 5-13 желтоқсан күндері ... ... ... ... ... ... жалпы қазақ съезі болып ... күн ... ... ең ... ... автономия туралы
жасаған Ә. Бөкейханов болды. Съезд бұл мәселе бойынша қарар ... ... ... қазіргі бүліншіліктен қорғау ... ... ... құрып, оның аты «Алашорда» ... ... ... ... бұл
өкіметтің төрағасы болып көпшілік дауыспен Ә. ... ... ... ... Нұрмұхамедұлының өзін бақытты сезінген сәттерінің бірі еді.
Империя көлемінде қалыптасқан жағдай Алашорда өкіметіне келесі 1918
жылдың ... ... іске ... ырық ... Ал оның ... қазан
революциясы жеңгеннен кейінгі кезеңде жасырынып жүріп ... ... ... ... ол ... қоғамына қатысты негізгі мәселелер бойынша
большевиктердің бағдарламасын қолдамады, Кеңес өкіметін «найзаның ұшымен,
айбалтаның жүзімен» орнаған билік деп ... 1917 жылы 10 ... ... ... газетінде жарияланған үндеуінде ол В.И.Ленинді,
большевиктер партиясын демократиялық принциптеді аяқ асты етушілер есебінде
айыптады.
Қазақ тарихтану ... ... және ...... ... ... мен баяндауда қағажу көріп келе жатқан ... ... ... ... ... ... ХХ ... империялық
езгіге қарсы азаттық күрестің шырқау биігі ретінде көрінген Алаш қозғалысы.
Ресми ... ... ХІХ ... ... Касымов бастаған қозғалыс
федалдық – монархиялық көтеріліс есебінде ... ... ... да ... ... ... ... көздеген
құбылыс ретінде талдануға тиіс болды. Пролетарлық ... ... бұл ... шын ... ұлы ... империялық
мүдделері жан-жақты негіздеуді өзінің басты міндеті деп ... ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйенің ұлттық мәселелерді біржола шешу емес,
белгілі дәрежеде ескі ... ... ... ... ... ... қатыгездікпен жаныштап басқанымен, оның құлбырауы әлсіреген
сәтте коғамдық практикада ұлт-азаттық ... пен оның ... ... ... ... бастады. Олай болса бүгін, яғни идиологиялық
нұсқаулар жойылып, өткен тарихқа ... ... ... ... жасау кезінде, бұл өзекті мәселеге байланысты нені ескеруіміз керек?
Бул ретте меніңше,мынадай екі мәселені анықтап алған ... ... ... ... ... түсуді қажет ететін
мәселе, әрине ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ УАҚЫТТЫҚ ШЕҢБЕРІ. Ал, ол ... осы ... ... ... ... ... ... мерзімнен
анағұрлым кең. Яғни ұлт-азаттық қозғалысы ғылыми әдебиетте баяндалып
келгендей 1916 жылғы бас ... ... ... ... 16 ... өзі де жүйелі мақсаттан тумаған, алғы ... ... ... ... ... ... ұмтылысына
мақсаттылық пен саналылық сипат беруге күш ... келе ... ... ... ... ... болатын.
Қазақ жерінде патшалық империя мен орыстық зорлыққа қарсы шын мәніндегі
мақсатты, ... ... ... қамтыған саяси қозғалыс 1917 жылғы
ақпан ... ... ... басталды. Осы жылдың ортасында Алаш
партиясының, ал соңына қарай Түркістан автономиясының (Қоқанда), ал ... ала ... ... ... ... бұл ... ... болатын. Бұл сияқты құрылымдар 1918-1919 жылдарда большевиктер
тарапынан күшпен таратылғанымен, ұлт-азаттық қозғалыс күштері ... ... ... кете ... жоқ. Алаш ... ұлт мүддесі үшін
күресін мүлдем жаңа саяси жағдайда, яғни өздері тұтқынға алынып, сотталған
20-шы жылдардың соңына дейінгі ... де ... ... ... да толық
негізді еді. Оған қандай айғақ бар?
Бұл күрес әсіресе жер ... анық ... ... шаруалары
түгелдей жерге орналасып, тоқтату үшін алаш қайраткерлері бастап берген
күрес Кеңес үкіметі тұсында да өз ... ... ... жаңа ... да бұл ... бағыт, пәрменділік беруші ескі ... ... ... 5-ші ... партия конференциясы (1925)
қарарында «жерге орналастыру саласында ең алдымен байырғы ... ... ... ... жөнінде міндет қойылатын болсын» деп
көрсетіп, қазақ шаруаларын ... ... етіп ... ... ... ... өз бетінше қоныс аударушылар легін шектейтін шаралар
белгіледі.
Алаштық интеллигенция мен отаршыл күштер ... ... ... шегі ... ... ... жер ... төңірегінде өрбіді. 20-шы
жылдардың ІІ жартысында жүрген бұл ... ... ... Алаш
қозғалысының белсенді мүшелері, сол тұстағы Жер Комиссариатының басшы
қызметкерлері Мырзағазы ... Тел ... ... Бөкейханов
Қазақстандағы отырықшылыққа көшпек қазақ ... ... жер ... мақсатында КСРО ғылым академиясы жанынан ... ... ... ... болуымен бірге, өзі де соның құрамына еніп,
зерттеу жұмысына ат салысты. ОГПУ тыңшылары ... ... тиым ... ... қаласында тұтқынға алып, жедел түрде ... ... ... Әлихан Бөкейханов профессор С.П.Швецов экспедициясы
ұсынған және жер ... ... ... ... және Кеңес билігінің
жер саясатын ... ... ... ... ... ... есебінде сөз сөйледі (1927). Ал 1929 жылы ... ОГПУ ... ... ... ... жер саясатына қатысты
көзқарасым мынаған саяды: жер үлесіне байланысты орыстар (қоныс аударушы)
мен ... ... ... өйткені орыстар мәдениеттірек, сондықтан
да олар әрқашан да егіншілікке үстемділік көрсетіп, ... ... Жер ... ... ... ... деп көрсетті.
Өлкелік партия комитетінің 1926 жылғы қараша пленумында ... ... ... 2 буынын» анықтап, ... ... ... ... ... айтқанда біз шатысып
жүрміз. Алашордалықтардың 2 түрі бар – ескі басшылары мен ... ... ... ... ... ... бар. Егер біз ескі ... алсақ, маған олардың өткенде бірдемесі болғандай көрінеді.
Олар өткен уақытта, қазақ ... ... ... ... ... ... Ал жастарда ол жоқ, оларда ашу-ыза
басым, олар советтік билікпен күресте есейді».
Алашордалықтардың ең ... жауы ... ... бұл берілген
пікірлерінде тарихи шындықтың табы бар еді. Ол жауапты ... ... ... екі ... ... және ... арасында тарихи
сабақтастық барлығын мойындауы болатын.
Қазақ интеллегенциясының өз заманына лайық биік ... 1916 ... ... ... ... ... жігіттеріне жасаған қызметінен, осы жылғы
көтерліс нәтижесінде қуғын-сүргінге түсіп, үлкен ... ... ... ... көрсеткен нақты көмегінен де айқын көрінді. Батыс ... ... ... ... қаласындағы Земскі одағы жанынан бұратана
бөлімін ашып, сонда өз ... ... ... ... ( оқытушы,
дәрігер, аудармашылар) тек қазақ жігіттерне ғана емес, Орта Азия және Сібір
халықтарының өкілдеріне де ... ... ... ... ... бастығы Ә.Бөкейханов «Қазақ» газетіне жолдаған
телеграммасында, жұмысқа алынған жігіттердің ішінде қырғыз, ... ... ... орыс тілін білмейтіндігін, сондықтан да тілмаштарға
мұқтаж екендігін айтып: «Міне осыларға Түркістаннан ... ... ... ... жмыс қылдырады. Орысша, сартша білетін переводчиктерді
Ходжаев, Тынышбаев, Ақаев жіберсе алам. Ақысы 60 сом, ... ... - деп ... ... ... осы ... қызметін соңына дейін
атқарып, майданнан қайтқан өзбек, қырғыз жігіттері отырған эшалондарды
бастап отандарына ... ... ... ( М. ... Н. ... ... және т.б.)
1916 және 1917 жылдар қырғыз халқы үшін де қайғылы жылдар ... Міне осы ... ... ... ... зардабын шеккен қырғыз еліне берген риясыз көмегі, оның
күрделі тарихының жарқын беттері болумен бірге, империялық ... ... ... ... әрекетінің айғағы. Қазақ және ... ... ... ... қызмет етуіне, белгілі дәрежеде
жағдай тудырған Ыстықкөл, Шу және Нарын қырғыздарының әкімшілік ... ... ... болуы еді. Соның нәтижесінде, мәселен, 1917 жылғы
ақпан төңкерісінен кейін қазақ облыс, уездерінде құрылған қазақ ... ... ... ... де ... болып құрылып, облыстық
қазақ комитетінің құрамына енді. Осы, ... ... ... комиттері
атығынан өкіл болып қырғыз интеллегенттері ( И. Арабаев, Б.Солтонаев және
т.б.) облыстық және ... ... ... қатысты. Солардың тікелей
ықпалымен шілде айында өткен жалпықазақ съезі Жетісу облысына қарасты қазақ
пен қырғыздың ауыр жағдайын арнайы талқылап, ... яғни ... ... ... ... суыт телеграмма беріп «Жетісудағы қазақ-қырғызды
атып, жаншып жатқан мұжықтардың һәм соғыстан қайтқан солдаттың қолынан қару-
жарағын ... ... ... ... ... ал ... ... қырылып жатқан қазақ-қырғызға Алаш баласы жәрдем беруін
өтінеді».
Бірінші жалпықазақ ... ... М. ... ... естеліктерінде бұл
жиынға өзбек жән татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық
ықыласын білдіргендігін ( ... ... ... Карими) айтып: «Сөйтіп
құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан ... ... ... ... ... бұл орынды айтылған пікірге қосарымыз, съезд сонымен бірге
қырғыз және қазақ елдерінің бұрыннан келе ... ... ... да бір ... ... ... ... Қытайдан қайта оралған
босқын қырғыздарға көмек ұйымдастыруға ұйытқылық ... ... ... ... ... ... көрсетуде тек саяси актімен қанағаттанып
қоймай, нақты көмекке ... ... ауыр ... ... де болса
өзгертуді мұрат тұтқан нақты шараларды іске асырды. Бұл ... ең ... ... ... ... облыстық қазақ комитетінің тындырған еңбегі ерекше
бөліп айтуға лайық. Ал, А. ... пен М. ... ... ... ... ... қайғылы халіне бүкіл қазақ және мұсылман ... ... оған ... ұйымдастырушы ұйытқы орталыққа айналады. Сол
тұстағы Уақытша ... ... ... мүшесі М. Тынышбаев
«Қазақта» жарияланған мақалалары арқылы ... ... туыс ... ... ... ... етіп қана ... Уақытша Өкімет тарапынан
босқындарға босқындарға 5 млн сом қаржы бөлдіруге ... ат ... ... ... ... ... жасау үшін жүргізілген ерлік
күрестің басында тұрады.
Қазақ және ... ... ... үшін ... ... ... ... көрінісі есебінде тағы да мынадай фактілерді ... ... ... 1917 жылы ... айында өткен жалпықазақ съезі Алашорда
– халық Кеңесі үкіметін құрғандығы мәлім. Оның құрамына кандидат есебінде
съезге Жетісу ... ... ... ... ... ... ... Ж. Солтанаев та енген еді. Ал, 1917 жылы Пішпекте ... атты ... ... ... ... ... ... мен наурызы
аралығында Пішпекте өмірге келген «Алаш» Кеңесімен бірігіп кетті.
Қазан ... ... ... ұлт-азаттық күресті зорлықпен
басып, тоталитарлық жүйе біржола орнағаннан соң, ұлт-азаттық ... ... ... ... ... енді ол жаңа ... жағдайда шетелдік
эммиграция күшімен де жүргізіле бастады. 20-шы жылдарда оның бастау ... ... ... ... ... ... Жайнақов (Шығыс
Түркістан) сияқты бұрынғы Алаш ... ... ... ... мәлім ғылыми еңбектер мен оқулықтар мардымды хабар бермейтін,
берсе де тек ... ... ғана ... ... ... автономиясы»
қалай пайда болды?
1920 жылы Кеңестік Қазақ ... ... одан ... кезеңде
әкімшілік-территориялық тұрғыдан бір мемлекет құрамына енгенге дейін (1924)
қазақ жерлері империясының Қазақстанмен ... ... ... ... ... ... облыстары орталығы Орынбор генерал-
губернаторлығына қарады. Міне сондай ... ... ... ... ... ... және ... облыстарында тұратын қазақтар Түркістан генерал-
губернаторлығына (орталығы Ташкент) енді.
Кеңестік ... ... ... ... ... таппайды, содықтан да тез құлап қалды деген пікір қалыптастыруды
көздеді. Бұл да ұлы ... ... пен ... ... ... ... билігін жергілікті халық бірден түсінушілікпен қабыл
алды деген тұжырымға ұқсас ... еді. Ал ... ... анағұрлым
күрделі және тереңде жатқаны түсінікті. Материал көлемінің шектеулігіне
байланысты біз кеңестік ... ... ... ... ... ал ондай фактілер жеткілікті.
Әрине, Қоқанда жарияланған билікті тек ұлттық демократиялық тұрғыдан
ғана емес, таптық, діни ... да ... оның ... ... ... ... да көрсетуге болады. Бірақ, бұл ... ... ... ... бұл ... негізгі көздеген ойымыз – ... ... ... ... ... да ... ... бар екендігі
еді. Өйткені, ХІХ ғасырдың басында (1924 ... ... ... сол тұстағы Сырдария және Жетісу ... ... ... Жамбыл, Алматы және Талдықорған) Ресей империясының
Түркістан аталған үлкен территориялық-әкімшілік ... ... ... ... Олай ... қазақ елінің де ... ... ... ... ... да ... ... Қазақстан тарихының құрамды бөлігі ретінде жан-жақты зерттелді.
Қайраткердің 1913-1919 жылдары «Қазақ» газетінде ... ... ... «Үшінші дума һәм қазақ», «Дума һәм ... «Бас ... ... ... де су ... «Сайлау», «Қазақтан солдат
ала ма?», «Ұры ... ... ... ... ... «Екі жол»
және т.б.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Ә.Бөкейханов./ Тарихи тұлғалар шығармалары/ Алматы 1994
2. Аманжолов Керейхан Рахымжанұлы./Қазақстан тарихының дәрістер ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов./ Таңдамалы шығармалар жинағы/Алматы 1992
5. Аманжолов Керейхан Рахымжанұлы./Түркі халықтарының тарихы/Алматы 1994
6. Қазақстан тарихы очерктер./ Алматы 1994
7. ... ... дала ... ... ... ... ... заман тарихы/Алматы 1994
9. Асфендияров Санжар./Қазақстан тарихының очерктері.
10. Әбдәкімұлы Әбдіжаппар./Қазақстан тарихы ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Ә. Бөкейхановтың саяси көзқарастарындағы жер мәселесі7 бет
Әлихан Бөкейханов – публицист4 бет
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан туралы4 бет
Алихан Бөкейханов өмірбаяны9 бет
Әлихан Бөкейхановтың өмiрi мен қызметi22 бет
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь