Топырақ тұздануының арпа сабақтарының өсуіне және құрамындағы абсциз қышқылына әсер етуін зерттеу

Кіріспе 2
1 бөлім Тұзданудың өсімдіктерге әсері 3
1.1 Тұзданудағы саға өткізгіштігінің рөлі 3
1.2 Минералды тыңайтқыштар мен микроэлементтердің өсімдікке әсері 7
1.3 Натрий мен хлор иондарының өсімдіктің өсуіне әсері 11
1.4 Тұздылыққа қарсы тұрудың жолдары 16
1.5 Абсциз қышқылының тұздылыққа әсері 19
1.6 Тұздылық өсімдік сабағының өсуіне әсер етуші 21
2. Зерттеудің әдіс тәсілдері 23
2.1 Зерттеу барысында көшеттік өсімдіктерді өсіру 23
2.2 Зерттеудің әдістері 31
2.3 Буланудың жылдамдығын анықтау 33
2.4 Химиялық қосылыстардың топыраққа әсері 39
2.5 Өсімдік саңылауларының өткізгіштік қасиеті 47
3.Зерттеу мен талқылаулар 52
3.1 Тұздылықтың арпа сабақтарына әсері 52
3.2 Тұздылыққа қарсы тұра алатын арпа түрлерін зерттеу 58
Қорытынды 67
Пайдаланылған әдебиет 67
Жер шарының 25%-ін тұзды топырақты аймақтар алып жатыр. Шөлді аймақтарды жасанды жолмен суару топырақтың тұздануына әкеледі. Осылайша еліміздің егін аймақтарында 36%-ке дейін жерлер тұзданған болып есептеледі. Қазақстан Республикасының 40 млн га жерi сор және сортаң жерлерге жатады. Еліміздің дала аймақтарының 75 %-і табиғи тұзды топырақтар орналасқан шөлді аудандар болып табылады. Қазіргі кезде климаттың аридтілігі және ксерофилділігі жоғарылауда. 3 г/л минералданған су көптеген өсімдіктердің өсуіне әсер ететін орташа тұзданған, ал 5 г/л кезінде мәдени өсімдіктердің табиғи тұзға тұрақтылық немесе тұзға толеранттылық мүмкіндіктерінің шектелуіне байланысты сураруға келмейтін қатты тұзданған су болып табылады. Тұзданған орта жағдайындағы ауыл шаруашылық өсімдіктердің тұзға төзімді жаңа түрлерін алып, өнімділігін арттырыру үшін, сонымен қатар сор және сортаң жерлердің тұздарын азайту үшін, тұзданған суда және құрғақ жерлерде өсетін галофитті өсімдіктердің тұзға тұрақтылық механизмдерін білуді қажет етеді.
Топырақ эрозиясы мен оның шектен тыс тұздануы – деградация үрдісінің бірден бір себебі болып табылады. Дүние жүзілік масштабты есеп беру бойынша шамамен 1.5 миллиард гектар жер тұздану мәселесімен кездесіп отыр және суармалы егін шаруашылығымен айналысатын елдердің үштен бірі, тіптен жартысына дерлігі топырақтағы тұздың мөлшерінің артып кету салдарынан егіндік үшін жер өңдеуді азайтуларына тура келді. Ал Қазақстандағы Арал теңізі бассейнінің осындай жағдайларға ұшырауы ондағы мақта мен күріш алқаптарын жөнсіз және үнемсіз суару салдарынан болды. Ысырапты суару нәтижесінде Арал теңізіне құятын су ағымы екі есеге дейін азайды. Сонымен қатар ортақ мәселелердің бірі болып су орман шаруашылығының әсерінен туған өткел мен арық суларының ирригациясы және жоғары деңгейде судың булануынан топырақтың тұздануы екені айқын.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Топырақ тұздануының арпа сабақтарының өсуіне және құрамындағы абсциз қышқылының құрамына әсер етуін зерттеп, қорытындысын жасау.
Алға қойылған міндеттер:
• Әдебиеттерге шолу;
• Тұзданудың өсімдіктерге әсерін анықтау;
• Зерттеудің әдіс тәсілдерімен танысу;
• Зерттеуді кафедра лабораториясында өткізу;
• Қорытынды жасау.
Жұмыстың жаңалығы: Тұзданудың арпа сабақтарының өсуіне және абсциз қышқылы құрамына әсер етуін зерттеу жұмыстары әлі де толық аяқталмаған. Осы зерттеудің нәтижесінде мен ғылыми ортаға үлесімді қосамын.
        
        Топырақ тұздануының арпа сабақтарының өсуіне және құрамындағы абсциз қышқылына  әсер етуін зерттеу
Кіріспе 2
1 бөлім Тұзданудың өсімдіктерге әсері 3
1.1 Тұзданудағы саға ... ... ... ... мен микроэлементтердің өсімдікке әсері 7
1.3 Натрий мен хлор иондарының өсімдіктің өсуіне әсері 11
1.4 Тұздылыққа ... ... ... ... қышқылының тұздылыққа әсері 19
1.6 Тұздылық өсімдік сабағының өсуіне әсер етуші 21
2. Зерттеудің әдіс ... ... ... ... ... өсіру 23
2.2 Зерттеудің әдістері 31
2.3 Буланудың жылдамдығын анықтау 33
2.4 Химиялық қосылыстардың топыраққа әсері 39
2.5 Өсімдік саңылауларының ... ... мен ... ... арпа ... ... ... тұра алатын арпа түрлерін зерттеу 58
Қорытынды 67
Пайдаланылған әдебиет 67
Кіріспе
Дипломдық жұмыстың өзектілігі:
Жер шарының 25%-ін тұзды топырақты аймақтар алып жатыр. Шөлді аймақтарды ... ... ... ... ... әкеледі. Осылайша еліміздің егін аймақтарында 36%-ке дейін ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 40 млн га жерi сор және ... ... ... ... дала ... 75 %-і ... тұзды топырақтар орналасқан шөлді аудандар болып табылады. Қазіргі кезде ... ... және ... ... 3 г/л ... су көптеген өсімдіктердің өсуіне әсер ететін орташа тұзданған, ал 5 г/л ... ... ... ... ... ... ... тұзға толеранттылық мүмкіндіктерінің шектелуіне байланысты сураруға келмейтін қатты тұзданған су болып табылады. Тұзданған орта ... ауыл ... ... ... ... жаңа ... алып, өнімділігін арттырыру үшін, сонымен қатар сор және ... ... ... ... ... ... суда және ... жерлерде өсетін галофитті өсімдіктердің тұзға тұрақтылық механизмдерін білуді қажет етеді.
Топырақ эрозиясы мен оның шектен тыс тұздануы - ... ... ... бір ... болып табылады. Дүние жүзілік масштабты есеп беру бойынша шамамен 1.5 миллиард гектар жер тұздану мәселесімен кездесіп отыр және ... егін ... ... ... ... бірі, тіптен жартысына дерлігі топырақтағы тұздың мөлшерінің ... кету ... ... үшін жер ... ... тура ... Ал Қазақстандағы Арал теңізі бассейнінің осындай жағдайларға ... ... ... мен ... ... ... және үнемсіз суару салдарынан болды. Ысырапты суару нәтижесінде Арал теңізіне құятын су ағымы екі есеге дейін азайды. Сонымен қатар ... ... бірі ... су орман шаруашылығының әсерінен туған өткел мен арық суларының ирригациясы және жоғары деңгейде судың ... ... ... ... ... ... мақсаты: Топырақ тұздануының арпа сабақтарының өсуіне және құрамындағы абсциз қышқылының құрамына әсер етуін зерттеп, қорытындысын жасау.
Алға ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
* Зерттеудің әдіс тәсілдерімен танысу;
* Зерттеуді кафедра лабораториясында өткізу;
* Қорытынды жасау.
Жұмыстың жаңалығы: Тұзданудың арпа сабақтарының өсуіне және абсциз қышқылы ... әсер ... ... ... әлі де толық аяқталмаған. Осы зерттеудің нәтижесінде мен ғылыми ортаға үлесімді қосамын.
1 бөлім Тұзданудың өсімдіктерге әсері
1.1 Тұзданудағы саға ... ... ... ... ... топырақта өсу қабілеті. Тұзға көбірек төзімді галофиттер, бірақ-та олар кенеттен тұздалуға өте сезімтал болады. Кез келген өсімдік өзінің тұқымқуалаушылық ... ... ... ... ... ... ... бейімделеді. Өсімдіктің бейімделуі тұзданудың түріне байланысты. Хлоридті тұздану ... ... ... бола ... сульфатты тұздануда- әдетте ксероморфты құрылымға ие болады.
Тұздытопырақта өсімдіктің зақымдануының ... ... ХХ ... ... ойлағандай жоғары осмостық қысымнан емес, тұздың улылығынан. Өсімдіктің тұзға төзімділігін хлоридті, сульфатты және карбонатты ... ... ... ... ... сәйкес тұз ерітінділерінде бейімдеп жоғарылатады. Осындай кезінде протоплазманың тұзға деген өткізгіштігі ... ... ... ... зат ... ... ... топырақтағы өсімдікте нуклеиндік, ақуыздық, көмірсулық және фосфорлық алмасуының өзгеруі байқалады.
Тұзды топырақ, құрамындажоғары (0,25% астам) суда жеңіл еритін минералды ... бар ... ... ... ... ... ... (Пакистан, Индия, Қытай, АРЕ және басқа) кездеседі, жиі тұзды емес топырақтардың арасында кездеседі. СССРде тұзды топырақтар бүкіл ел топырағының 2,4 % ... 53,2 млн га ... Олар ... УССР , Повольже, Орта Азия ( жыртылған тегіс жерлердің жартысына жуық тұзданған) және т.б. аймақтарда ... ... ... ... ... ... ... қышқылы, кальций және магний), тұз қышқылынан (натрий хлор, кальций және магний) және көмірқышқыл тұзынан (натрийлі екі формадағы,көмірқышқыл тұзы, немес ... ... және ... тұзы ... ас ... ... ... тұзды топырақтарда азот қышқылының кальцилік және натрилік тұздары кездеседі. Тұздардың топырақтағы құрамының мөлшеріне қарай , олардың топырақ көкжиегі бойынша бөлінуінен ... ... ... (1-3% тұз және ... ... ... тұздалған), сортаң ( жырту қабатынан төменірек тұздалған). Олардың тұздану дәрежесін орнату үшін улы тұздардың ... ... хлор және ... иондарымен байланысты. Тұзды топырақтан құрамына натрий сіңген солнцевалықты ажыратады; солонцевалық кейде соралармен сәйкес келеді. ... хлор ... улы. Улы ... ... жеңіл еритін тұздар топырақтың осмостық қысымын жоғарлатады, ерітіндінің және физиологиялық құрғақтық деп ... ... сол ... ... ... құрғақтығынан зардап шеккендей болады. Суда еритін тұздардың топырақта шектен тыс көбеюі өсімдік ... ... және ... ... ... алып ... ... деп аталатын немесе галофиттер, тұзды топырақта өсуге бейімделген.
1 ... ... ... ... ... ... және топырақ-жер асты суларда, сонымен қатар құрғақ жерлерді теңіз ... алып ... ... ... ... ... ... тұздардың жиналуы мен топырақ тұздануының негізгі факторлары құрғақ климат және жер асты мен ... ... ауыр ... ... ... екінші ретті тұздану жиі байқалады, егерде жер асты және жер үсті суларда тұздар көп болса. Ағынсыз ... ... ... жер асты ... деңгейі көтерілуі жүріп, топырақтың тұздануына алып келеді. Дұрыс шаруашылық жасау барысында, тұздану процесінің ... ... ... ... Ол ... тазарту мен дренаж көмегімен тазарту сулары мен жасанды жер асты сулар ағымымен ... ... ... топырақтарды күзде немесе қыста жасаған дұрыс, сол уақытта булану қысқарады, тұздың оралуын қамтамасыз ететін.
Кез-келген өсімдік организіміне ... ... әр ... ... ... ... байқалады. Бұл өзгерістердегі жеке процестердің өзара байланыстылығында және жалпы оның ... ... ... ... Бірақ стресс кезінде физиологиялық параметрлерінің өзгеру динамикасының ... және ... жеке ... ... байланысу түрі стрестің клеткаға үздіксіз әсері жағдайындағы алғашқы негізгі ауытқуды ... ... ... ... ... ... ... болған және организмде интегральді параметр қатарларының өзгеруін нәтижелейтін екінші ауытқу.
Тұздану кезіндегі ... ... ... ... биоэнергетикалық процестердегі, құрылымдық бірліктегі, мембрана құрамындағы және ядролық ДНК-ның құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... иондардың клеткаішілік концентрацияларының жылжуына, осмотикалық және түрлік потенциалдардың абсолюттік шамасына, судың активтілігі мен ... ... ... осы ... ... ... әсерінен кейін тез арада өзгереді және оның тұрақты күш салуында, әрдайым осы жаңа деңгейде ... ... ... ... ... ... екінші жағынан, түрлі стреспен әсер еткенде көрсетілген параметрлердің өзгерістерінің біртиптілігі көрінеді. Осылайша, өсімдіктің ұлпаларында ... ... ... тек ... ғана ... ... ... сусыздандыруда, температураны минусқа дейін төмендеткенде, температураны шартты деңгейден жоғарылатқанда және т.б. байқалады. Осы жағдайларда көптеген авторлар судың қозғалғыштығы мен ... ... және ... ... және су потенциалдарының абсолютті мәнінің жоғарылауын атап көрсетеді. Клеткадағы тұрақты осматикалық тепе теңдікті сақтау оның қалыпты ... ... орын ... және бұл ... өзгеруі метоболизмде айтарлықтай өзгерістерге әкеледі.
Экстремальды жағдайларда биоэнергетика процестерінің өзгеруіне қатарына күн ... ... ... ... ... ... жауапты фотожүйенің реакциялық орталықтың зақымдалуы, клеткадағы бос радикалдардың санының төмендеуі және т.б. сонымен қатар стресс кезінді ... ... ... ... ... ағып шығу ... ... Мұның барлығы стресс кезінде тұрақты сақталатын организмнің жалпы ... ... ... және ... ... ... ... тәуелді процестерінің энергиямен қамтамасыздануының төмендеуіне әкеледі.
Көптеген зерттеулерде әр түрлі типтегі стрестерде клетка ішілік мембрананың липид-компоненттік құрамы, ... ... және ... бұзылуын көрсетеді. Бұл клеткадағы метоболиттердің компартментациясының және жалпы метоболизмніңдискординациясының бұзылуына ... ... ... ... ... ... - "ашық" немесе борпылдақтан (лабильді ДНК) гистондармен "жабылған", ... ... ... ДНК) ... - ... ... ... экстремальды жағдайларда атап көрсетілген. ДНК-ның гистондармен бектілуі қолайсыз әсерлерге оның жоғары тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жағдайда ДНК-ның функционалды активтілігінің, атап айтқанда метоболизмнің жасанды реакцияларындағы бас регулятор ретіндегі ... ... ... ... функционалдық активтілігінң стресс кезінде төмендеуі нуклейн қышқылының жаңадан пайда болғандағы радиоизотопты белгінің жылдамдығы және т.б. синтездің ... ДНК ... ... ... атап ... ... екінші реттік ауытқуға клеткада және толық организмге физиологиялық өзгерістердің көпшілігін ... ... ... ... сипаты - алғашқы бұзушы стрестермен бұзылатын физиологиялық параметрлерге тәуелділігінің ... ... ... ... ... ... ... ингибитрлік сипаты бар фитогормондардың концентрациясының жоғарылауы, клетканың бөліну және ... ... ... маңызға ие. Барлық алғашқы физиологиялық бұзылу мен екінші ауытқудың қосындысының анықталуы өсімдік органдарының маңызды физиологиялық қызметінің интеграциялануы, бәрінен бұрын ... ... ... ... және ... ... сонымен қатар жалпы биомассаның өсуінің өзгеруі болып табылады.
Физиологиялық параметрлердіқысқа мерзімді интервалдары бар стрестермен әсер етуі анықтаудың ... ... ... екі ... ... ... ... толатын бүл өзгерістердің заңдылықтарын көрсетуге мүмкіндік береді. Көптеген параметрлердің деңгейі тұрақты және ұзақ ... ... ... түсуші қисықпен өзгереді (суретте) және болашақта осы деңгейде, оптимальдыдан өте жақсы деңгейінде сақталады.
Тәжірибиелер ... ... ... ... деп ... ... фазасында көптеген параметрлердің өте тез қалпына келетін формасынан тез және ... ... ... эффект, мысалы, жалпы суланғанда "а" хлорофиллдің концентрациясы тамырлану алдындағы субстратқа дейінгі әр түрлі тұздану жағдайында жапырақтардың хлоропластары мен митохондрияларының ... ... ... ... ... мен ... өсімдікке әсері
Өсімдіктердің тіршілік әрекетінде микроэлементтер өте маңызды роль атқарады. 1922 жылы академик В. И. Вернадский ... ... ... жер қыртысынын химиялық құрамымен тығыз байланысты екендігін көрсетті. Жер қыртысындағы элементтердің барлығы дерлік өсімдіктерде ұшырасады. ... әр ... ... ... ... жетілдірілуіне қарай өсімдіктерге шын мәнінде қажетті болып саналатын ... ... ... сайын артып келеді. Тіпті сулы ортада өсірілетін өсімдіктер үшін ... ... ... ... тура келді. Алайда қайсыбір микроэлементтің қажеттігі жөніндегі мәселені ... ... ... шығарып тастау жолымен ғана емес, сондай-ақ оның зат алмасуына қатысуын зерттеу жолымен де ... тура ... ... ... ... мыс, ... бор, мырыш, кобальт және ванадий өсімдіктерге аса қажетті элементтер деп саналады. Өсімдіктер үшін микроэлементтердің өте зор маңызы бар, ... олар ... ... әр түрлі органикалық заттармен қосылады, осының нәтижесінде олардың физиологиялық активтілігі әлденеше есе артады.
Жасушаның атомдық және молекулалық құрылымы.Д, И. ... ... ... ... ... жүйесіндегі кездесетін 110 элементтің 80-ге жуығы тірі жасушаның құрамында болатындығы дәлелденді. Олар жасушадағы мөлшеріне қарай үш ... ... ... ... ... ... ... және азот сияқты органикалық және бейорганикалық заттардың молекулаларының негізін ... ... ... ... ... мөлшері 98%-ға жуық болғандықтан, олар макроэлементтер деп ... ... ... бұл ... ... ... бен нуклеин қышқылдарының құрамына кіретін күкірт пен ... да ... ... ... деп ... ... ион ... кездесетін калий, натрий, кальций, магний, темір, хлор сияқты және т.б. элементтер жатады. Бұлардың жасушадағы жалпы ... 1%-ға ... Бұл ... ... ... ... қызметтер атқарады. Мысалы, кальций мен фосфор сүйек ұлпасының құрамына кіреді, оның беріктігін арттырады. Сонымен қатар кальций элементі қанның ұюына қатысады. Ал ... ... ... ... ... ол ... өкпеден ұлпаларға тасымалдайды. Өсімдік жасушасындағы хлорофилл пигментінің құрамындағы магний элементі фотосинтез процесін тездетеді. Үшінші ... ... өте аз ... ... элементтер жатады. Олардың жасушадағы мөлшері 0,02% болатындықтан микроэлементтер деп ... ... ... мен ... жасушаларында жүріп жатқан биохимиялық процестерге тікелей қатысады.
Топырақтың құрамындағы микроэлементтердің өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі маңызы ерекше. ... мен ... ... бір ... ... алып, өз жасушаларында жинақтайды. Мысалы, теңіз балдырлары судан ... ... ал ... ... ... кобальтты жинақтайды. Жануарлар жасушаларында да әр түрлі элементтер жинақталады. Мысалы, ... -- ұйқы ... ... -- мидың ақ затында, қалайы -- ... ... ... ... -- бүйректе, барий -- ... ... ... бор -- май ... хром -- гипофиз безінде және т.б. ... ... ... ... жылдың маусымдарын дәл сезінеді және соған байланысты тіршілік процесіндегі тәуліктік, маусымдық, жылдық физиологиялық өзгерістер ырғақты түрде қайталанып ... ... бұл ... ... ... ... ... отырады.Биологиялық ырғақтың ішкі (эндогенді) және сыртқы (экзогенді) қайталану құбылыстарын байқауға болады.Ішкі немесе физиологиялық ... ... ... ... ... әрбір физиологиялық процесс үнемі үздіксіз қозғалыста болмайды. Яғни, әрбір клетка, ұлпа немесе ... ... ... мезгіл- мезгіл қайталанып келіп отыратын ырғақты процестерден тұрады. Екінші сөзбен айтқанда, кез келген организмнің қалыпты ... үшін ... ... ... ... ... ... тыныштық деңгей арқылы алмасып отыруы тиіс. Сонда ғана организмдер тіршілігін жалғастырып отырады.
Тірі организмдер сыртқы ортаны ... ... ... жауап бере отырып, өзінің ішкі физиологиялық процестерін реттеп, бейімдеп отырады. Бұл жағдайлар 3 негізгі фаткор арқылы жүзеге асады: ... өз өсін және ... ... ... қатысты Айдың және кеңістіктегі жұлдыздардың ауысуы. Бірнеше фактор күн ... (24 ... ... ... ... (24,8 ... үшіншісі- жұлдыздармен немесе тәулікпен (23,9 сағат) анықталады.
Көптеген жануарлардың тәуліктік қайталанулары ішкі ... ... Осы ... ... ... ... және түнде тіршілік ететін жануарларға тән.
Маусымдық қайталанулар көбінесе тірі табиғатқа жалпылама тән ... Бұл ... ... ... және ... ... шар ендіктеріне қатысты. Себебі, бұл өңірлерде жыл маусымдарының ауысуы айқын байқалады немесе көрінеді. ... ... ... ... үшін қолайлы маусым 6-7 айға созылады. Осы уақыт ішінде организмдер өзінің тіршілік процесін толық ... ... ... ... кетуі, тал, терек, жеміс ағаштарының гүлдеуімен және жыл құстарының келе бастауымен басталады. Бірақ, Қазақстанның оңтүстік нүктесі мен ... ... 1600 км, ал ... мен ... 3000 км екі ... ... алып жатыр. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстікте тау ендіктеріне орналасқан. Сондықтан Қазақстан табиғатының бір ... ... ... айырмашылығы үлкен. Мәселен, оңтүстікте тау етектерінде шие мен өрік гүл ... ... ... ... әлі суық, боран соғып тұрады.Географиялық орнына қарай республика аймағындаорманды дала, дала, шөлейт және шөл ... ... ... ... шығыс және шығыс таулы өңірлерінде ландшафтдың одан да алуан ... ... ... ... жыл ... ... қалғанын немесе екіншісіне ауысқа бастауын біз өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіндегі өзгерістерге қарап білеміз. Ал, өз кезегінде ... ... ... ... маусымдық немесе тәуліктік айытқұларды бұлжылтпай білетін биоиндикаторлар. Мәселен, маусымға қарай өсімдіктердің тішлігіндегі өзгерістерді ... ... ... ... ... ... басталуы мен аяқталуы, т.б.алмасып келіп отыратын кезендерді ажыратуға болады. Осы құбылыстар өте дәлдікпен ... ... ... ... де жыл ... ... ... қайталану ырғағын көреміз. Аталған құбылыстардың бәрі де өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің тіршілігіндегі жылдың метрологиялық ... ... ... ... ... Организмдердің маусымдық өзгерістерге бейімделушілігін, тіршілігіндегі биологиялық процестерді фенология ғылыми зерттейді.Кейбір организмдер тіршілігіндегі арғықты қайталану құбылыстары айға да ... ... Бұл ... ... ... ... тіршілігінде жақсы байқалды.
Балықтар, шаяндар, судағы ірі сүтқоректілер өкілтерінің біразы айдың толуына байланысты немесе мұхиттардың толысуы мен ... ... ... ырғақтарын бейімдеп отыратын анықталған. Мәселен, мұхиттардың ырғақты толысулары 12,8 сағат, ал ... ... 28 ... ... ... ... толуы 14-15 тәулекті қайталанып отырады.Маусымдық немесе тәуліктік ырғақтардае басқа организмдер тіршілігінде көп жылдық ырғақты қайталанулар да бар. Бұл ... ... күн ... және ауа- ... ... ... тәуелді болады. Оның көрінісі - 5-6 жылдық немесе 10-11 жылда қайталанып отыратын жүттар, егіннің түсімі, жануарлардағы шектен тыс ... ... ... ... ... ... жатады.Сол сияқты жер шарында ырғақты қайталанулардың ғасырлық немесе геологиялық жылдарды қамтып отыратын түрлері тарихта белгілі. Мәселен, жер ... мүз ... ... ... 150-200 млн ... ... ... баласының организмдер тіршілігіндегі ырғақты қайталанып отыру заңдылықтарын ... өте ... ... ... мен ... табиғаттағы сан мөлшрін бақылап отыруға, оларды тиімді пайдалану мен ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
Күкiрт өсiмдiктерге анионы ретiнде қабылданады. Күкiрт табиғатта күкiрттi металдардың құрамында және күкiрт қышқылының тұздары түрiнде кездеседi. Қабылдаған SО4 ... ... ... ... ... бiр ... ... ұшырап сульфидрил тобы ретiнде органикалық заттардың құрамына кiредi. Күкiрт қосылыстары клеткада құрылым түзушi және тыныс алуға қатысатын заттар ретiнде маңызды рол ... ... ... ... ... ... ... қабылдайтындығы қазiргi кезде дәлелдендi. Күкiрт осы аты аталған амин қышқылдарының құрамында көмiртегi, оттегi, сугегi, азот пен қатар негiзгi компонент ретiнде ... ... ... ... 90% ... белоктарда шоғырланған.
Күкiрт тыныс алу мен фотосинтез процесiне әсер ... ... ... ... ... витаминдерiнің құрамына кiре отыра, күкiрт жеткiлiксiз болған кезде тыныс алу ... ... ... ... ... ... күкiрт жетiспеушiлiгi хлорофилл мөлшерiн де азайтады, сондықтан ол фотосинтездiң нашарлауына себепшi болады. Күкiрт бiр органнан екiншi ... ... ... ... ал ... жинаушы органдарда ол тез тотықсызданып, органикалық формада қор ретiнде сақталады.
Калий ... ... ... iшiндегi негiзгiлерiнiң бiрiнен саналады. Топырақтың құрамында кездесетiн калийдiң көп бөлiгiн өсiмдiктер сiңiре алмайды. ... ... ... және суда ... ... ғана ... алады. Калий тамыр клеткаларына катион түрiнде өтедi. Клетка ... ... ... ... тұз ... фосфор қышқыл тұздары түрiнде, сондай-ақ лимон қышқыл және қымыздық қышқыл калий түрiнде кездеседi. Жас өсiмдiктер бұл элементті көп мөлшерде сiңiредi.
Өсiмдiктердiң жас ... мен өсу ... ... көп, ал кәрi ... аз кездессдi.
Калийдiң әсер етуi нәтижесiнде фотосинтездiк фосфорлау ... ... ... ... ... өткiзгiштiгi жақсарады. Калий өсiмдiктiң темiр элементiн қабылдануына да жайлы әсер етедi. ... ... ... ... ... жоқ болған кезде, калий жеткiлiктi болса, хлорофилл жақсы синтезделедi. Темiрдiң аздығынан болған картоптағы ... ... ... берiп жоюға болады. Калийдiң өсiмдiктерге есер етуiнiң барлық осы жақтары өсiмдiктерден алынатын өнiмдер мен олардың түсiмiн айқындай түседi.
Кальцийсiз өсiмдiктер өнiп-өспейдi де, ... да. ... ... ... мрамор, гипс және т.б. қосылыстардың құрамында кездеседі.
Минералды тыңайтқыштар - құрамында өсімдікке қажет элементтері бар бейорганикалық заттар.
Минералды тыңайтқыштар топырақтыңқұнарлылығы мен ауыл ... ... ... мен сапасын арттыру үшін қолданылады. Минералды тыңайтқыштарды дұрыс пайдалану дақылдардың өнімін арттырумен қатар, оның түсімінің сапасын жақсартады, топырақты қоректік элементтермен ... ... әсер ... Минералды тыңайтқыштар тікелей және жанама әсер ететін тыңайтқыштар болып бөлінеді. Тікелей әсер ететін Минералды тыңайтқыштардың құрамында ... ... ... ... N, P, K, Mg, B, Mn, т.б. ... бар. Осы ... мөлшеріне қарай жай және кешенді тыңайтқыштар деп бөлінеді. Жай Минералды тыңайтқыштардың құрамында өсімдікке қорек болатын негізгі элементтердің (азот, ... ... ... ғана ... әрі ... ... көп ... Оларға азотты тыңайтқыштар,фосфор тыңайтқыштары, калий тыңайтқыштары және микротыңайтқыштар жатады.
Жанама әсер ... ... ... (әк, бор, ... ... агрохимиялық және физикалық - химиялық қасиетін жақсарту үшін пайдаланылады. Мысалы, топырақтың қышқылдығын жою үшін ... әк, ... бор ... ... ... ... иондарының (Na+) мөлшері көп топыраққа ұнтақталған табиғи гипс (CaSO4,2H2O) себіледі. Минералды тыңайтқыштар қатты (ұнтақталған, түйіршіктелген) және сұйық (аммиак суы, ... ... т.б.) ... ... ... және ... ... байланысты Минералды тыңайтқыштар суда еритін (қос суперфосфат, ... ... т.б.), ... (бірақ аммоний цитраты мен лимон қышқылының ерітіндісінде ериді) болып бөлінеді. ҚазақстандаҚаратау мен Ақтөбе өңірінде Минералды тыңайтқыштар өндіруге ... ... - ... кендерінің мол қоры бар. Ақтөбеде Кола түбегінен әкелінетін апатиттен жай ... ... ... ... ... ... қос суперфосфат аммофос, диаммофос сияқты жай және кешенді тыңайтқыштар ... 1.3 ... мен хлор ... өсімдіктің өсуіне әсеріТұзға төзімділік - қазіргі заманғы фитофизиология мен өсімдік шаруашылығының практикасының өзекті ... ... ... ... ... өсіруге арналған тұзды топырақ біздің еліміздің көп болігін алып жатыр. Топырақтың тұздануы жер өңдеуге қолайсыз жағдай ... ... ... ... ... шөлдеу процессінің дамуына байланысты күшейе түседі. Суқоймалар қатарындағы суармалы жерлерді игеру үшін қажетті тұщы сулы өзендердің ағысының кемуі апаттық жағдайларға алып ... ... ... төмендеуі және олардың акваторияларының кемуі жаңадан тұзданған территориялар мен суқойманың өзінің тұздылығының артуымен байланысты. Жер бетінде пайда болған сорларға галофиттер ... ал ... - ... ... ... мен ... сатыдағы өсімдіктердің формалары таралады. Осыған байланысты тұзға төзімділік механизімінің ерекше маңызы пайда болады. Эффективті ... ... ... отырып, тұзданған жағдайда өнімділіктің жоғары болуы үшін ... зор. ... ... ... ... ... ... тұзға төзімділік қасиетіне, мембраналық механизмді оқу арқылы клеткалық мембрананың ролін зерттеу негізгі мақсаттың бірі болып отыр. Ішкі ортаның хемогомеостативтенуі - ион ... ... және ... ... ... ... ... бір мөлшерде бірқалпты ұстап тұру - белгілі бір дәрежеде мембрана ... ... ... иондық құрамының регуляциясы және осы процесске мембрананың ... ... ... ... электрохимиялық жағдайы куә болады, клеткалық мембранадағы иондық насостардың қызметінің дәлелдемесі, иондардың градиентке қарсы тасымалдануы, ... ... ... каналдардың жұмысымен байланысты плазмолемманың төтеп беру қасиетінің өзгеруі туралы мәлметтер. Цитозольдағы ион құрамының регуляциясы жоғары тұзды жағдайында өсімдіктің ... үшін ... ... бар деп ... ... Өсімдік клеткасының ферменттерінің белгілі бір бөлігінің Na+ және Cl- -ға жоғары сезімталдылығы болады, себебі ... және ... ... ... ... ... әлсіз ажыратылады. Сыртқы тұздардың концентрациясы жоғары болса да өсімдіктер цитозолінде иондарды ... ... ... ... ... ... ... зат алмасуды жүзеге асыратын макромолекулаларға қолайлы жағдайда қызмет ... ... ... ... қатты тұздану кезінде жапырақтың цитозольда жиналуы тұздардың улы эффектісі болып анықталған метоболизмге бұзушылық әрекет етді. Экстремальды жағдайларда клеткада тез жиналатын ... ... ... ... ... ... жоғары концентрацияда (1М-ға дейін) улы болмауы арқылы анықталады. Мұны пролиннің протектор және осморегуляторда қазіргі уақыттағы мысалында жақсы анықтауға ... Бос ... ... ... және тұзды немесе сулы стреске бейімделу ролі толық өсімдік жүйесі ... ... ... де көптеген де көптеген зерттеулер арқылы анықталады. Бұл сұрақтарды тұзға төзімді клеткалық линиялар қолайлы ... ... ... табылады. Соңғы жылдарда барлық елдерде тұзға төзімділік аймағында зерттеулер активті түрде даму ... ... ... ... ... тұзға төзімділік проблемасы бағытында ғылыми халықаралық проектілер бойынша зерттеу жүргізетін арнайы жұмысшы тобы ... ... ... ... мақсаты - жер игерудің шөлді және шөлейдті аудандарында шикізатты немесе энергияны немесе қоректі бөлу үшін ... ... ... ... ... проблемасын жасау үшін АҚШ-тан, Канададан, Австралиядан, Мексика және т.б. елдерден өсімдіктер физиологиясы, биохимия, генетика, ... ... ... мамандар жұмыс жасауда. Бұл проекті бағытында тұқымның әлемдік коллекциясынан фенотиптік серпімділік негізінде мәдени өсімдіктің жабайы өсетін ... ... ... ... ретінде пайдалану, клеткалық селекция технологиясы кеңінен қолданылуда және қолдан өсіретін өсімдіктердің тұзға төзімділігі жөнінен ген ... ... ... ... ... ... ... жатыр, жабайы өсетін галофиттерде қорек және мал азығы мақсатында, шөлдердегі тұзданған ... ... ... ... және ... мелиорацияда пайдалану жұмыстары сәттілікпен жүргізілуде .ГлутаминГлутаматПирролин-5-карбоксилатПролинМитохондрияЛимон қышқыл айналымыОрнитин айналымы2-оксаглуторатГлутаматГлутамилфосфатГлутамат полуальдегидПирролин-5- карбоксилатПролин Орнитин ЦитозольӨсімдіктерде сулы және ... ... ... ... ... ... жүзінде тіршілік ететін жабайы өсетін тұздануға биологиялық түрде ... ... ... ... эколого-физиологиялық тобы - топырақ жамылғысының тұрақтыкомпоненті болып табылатын аридті аймақтардағы ауыл шаруашылығының практикасында осы өсімдіктерді өсірудің дәстүрлі емес ... үшін ... көз ... ... ... яғни ... ерітіндісінде тұздардың жоғары құрамының өсімдіктер үшін оптимальды концентрацияданжоғары болуы ("физиологиялық"), ол ... ... ... ... ... ... ... әкеліп кері әсерін тигізеді.Тұзға төзімділік - эволюция процесінде пайда болған организмнің қасиеті. Оның негізінде ... ... және ... ... ... де цитоплазмадағы иондық гомеостазды ұстап тұру қабілеті жатыр. Гомеостазды ұстап тұру үшін орындаушы механизмдер болады. олардың қызметін екі топқа ... ... 1. ... мембрананың иондық өткізгіштігін жүргізеді. Бұл қызметтер тұздану кезінде иондардың ағысы цитозольдан шығуын жүргізеді; 2. иондарды клеткадан ... ... ... ... ... ... бар ... вакуольға), яғни айдау. Бұл жағдайдағы тасымал, Na+ иондары үшін клетканың энергетикалық ресурсын пайдалана отырып, ... ... ... ... Осы екі топтың механизмдері клетканы жоғары концентрациялы ерітіндіге ауыстырғанда цитозоліндегі иондар құрамының динамикасы болуы мүмкін. Na+және Cl- -дың ... ... 3-3,5 ... ... ... ... инкубациядан кейін өлшенеді.Қазіргі уақытта жер шарында су көздері мен топырақтың ... ... және ... ... ... ... химиялық заттардың әсерінен ластану қаупі өсуде. Иондардың тұзданған топырақтардағы (Na, Mg, Cl, SО4 және т.б.), ... ... ауыр ... судағы еріген газдар, пестицидтер, гербицидтер және т.б. ... ... ... ... ... ... ... артық айналымы клеткаішілік метоболизмнің бұзылуына және өнім мен сапасының төмендеуіне әкеледі. Сонымен қатар жапырақтар мен ... ... ... ... ... ... түсіп, адам үшін зиян болады. Осылайша өсімдік экосистемасының трофикалық тізбегінің негізгі звеносы болып табылады: жер игеру өнімдері - ... ... - ... - ... ол жер ... су және ... ресурстарын рационалды жасау туралы сұрақ қояды. Мұндай жағдайда өсімдіктерді өсіру үшін күрделі экологиялық жағдай туады, жыл сайын бағалы ауыл ... ... ... ... және ... ... зиян ... отырады. Осы себепке байланысты қажетті сападағы жоспарленған ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық практикасына қолайсыз әсерлерге төзімді өсімдіктер мен олардың сорттарын интенсивті енгізу қажет. Еліміздің дала және шөлді ... ауыл ... ... жер ... ... ... ... келтірілмейтін табиғи және екінші рет тұзданған топырақты игеруге ... туып ... ... ... ... ... өсетін тұздануға биологиялық түрде тұрақты болып келетін галофиттердің эколого-физиологиялық тобы - топырақ жамылғысының тұрақтыкомпоненті болып ... ... ... ауыл ... практикасында осы өсімдіктерді өсірудің дәстүрлі емес әдістері үшін негізгі көз болып табылады.Соңғы ... ... ... ... ... аймағында зерттеулер активті түрде даму үстінде. АҚШ-та ... ... ... бағытында "Биоселайн концепт" халықаралық проектісі бойынша зерттеу жүргізетін арнайы жұмысшы тобы құрылды. ... ... ... ... - жер ... ... және шөлейдті аудандарында шикізатты немесе энергияны немесе қоректі бөлу үшін өсімдіктің өнімділігін жоғарылату. Тұзға төзімділік ... ... үшін ... ... ... ... және т.б. ... өсімдіктер физиологиясы, биохимия, генетика, молекулалық генетика аймағындағы мамандар ... ... Бұл ... бағытында тұқымның әлемдік коллекциясынан фенотиптік серпімділік негізінде мәдени өсімдіктің жабайы өсетін түрлерінен тұзға төзімділігінен донор ретінде пайдалану, клеткалық селекция технологиясы ... ... және ... ... ... тұзға төзімділігі жөнінен ген инженериясы негізінде генетикалық жақсарулар активті түрде жасалып жатыр, жабайы өсетін галофиттерде қорек және мал азығы мақсатында, ... ... ... ... ... ... және биологиялық мелиорацияда пайдалану жұмыстары сәттілікпен жүргізілуде .Клетканың құрылысы мен функциясына тұзға төзімділіктің табиғатын танудың ... ... ... ... ... механизмдерді зерттеуге көп көңіл бөлінді. Қазіргі кезеңде өсімдіктің төзімділігін зерттеудің принцпті жаңа әдістері мен жолдарының болуы проблеманың шешімін жасауға мүмкіндік ... ... ... әр ... ... физиологиялық функциясы дамуда. Көпшілік "үйлесімді" органикалық қосылыстары негізгі метоболиттік жолдардың компоненттері болып табылады: глицинбетаин, пролинбетаин, ... ... және т.б., ... ... ... ... реттік өніміне жатқызуға болады. 1.4 Тұздылыққа қарсы тұрудың жолдарыТопырақ құнары оның ... ... ... ... ... агрохимия саласы айналысады. Зерттеу нысанын осы салаға да бағытталған. Қазақстан аграрлы ел болғаннан кейiн ол үшiн ең маңыздысы - ... ... деп ... ... ... - үлкен ғылым. Оған құрамындағы барлық ғылымдар саласы тоғысып жатады. Агрохимия, зоология, ... ... ... мал шаруашылығы - бәрi, бәрi кiредi. Өйткенi, тiршiлiк тамыры топырақта ғой. Қазақта жер көп. Ата-бабамыз кезiнде оны ... күшi, ... ... ... ... көлемi жағынан Қазақстан әлемде 9-орын алады. Алайда, жерiмiздiң өз ерекшелiгi бар. Топырақ құрамында антрофогендiк факторлар басым. Орысша ... ... ... Яғни ... ... тұр. Сондықтан Қазақстанның жер аумағы шөл-шөлейтке, жел, су эрозиясына, ластануға бейiмдеу болып келедi.Қазақстан халқына арнаған биылғы Жолдауында да Президент ... ... ... ... ... ... қатарында атады. Мұның терең мәнiсi бар. Қазiргi кезде жер ресурстары, оның ... ... ... ... ... жатқан жоқ. Оны ұзақ жылдар бойы экстенсивтi және тиiмсiз қолданудың нәтижесiнде жердiң сорлануы, сортаңдануы, батпақтануы, ластануы, тұздануы байқалды. Соның салдарынан ... ... ... үш ... ... ... Оның ... 14 пайызы жоғары сатыдағы ұшыраған. Егiстiктен шығып қалған, кәдеге асыруға ... ... жер осы. ... ... пайдалану жобасын дайындау барысында бұрынғы және қазiргi таңда жүргiзiлiп жатқан ғылыми зерттеулердiң нәтижесiне ... ... ... ... жаңа ... ... ... электронды нұсқасын жасады. Ондағы мақсаты - суармалы алқаптың топырақ-мелиоративтiк және деградациялану кескiнiн анықтау. Сол ... ... ... ... талаптарға сәйкестiгiн бағалау, жер ресурстарын тиiмдi пайдалану жолдарын табу.Дүниежүзiлiк ғылыми зерттеулерге қарағанда, дер кезiнде шара қолданылмайтын болса, шөл-шөлейт ... ... ... ... 50-100 ... бар құнарын жоғалтып, құнарсыз жерге айналады екен. Қазақстанда жердiң азып-тозуын тоқтату үшiн 2,5 млрд. АҚШ ... ... ... ... басым бөлiгi қазiргi кезде мұнай өнiмдерiмен, химиялық қоспалармен, радиациямен ластанған. Тұзданған, ... ... ... қаншама? Жерiмiз кең болғанымен келеңсiздiктер көп. Мұның бәрi адамның қолымен жасалуда. Мiне, осы мәселелердi қамти отырып, ... ... ... жаңа ... ... Оны әр облыс бойынша жеке-жеке талқылауды ойластырылды. Қазақстанда топырақтың 700-ден астам түрi бар. Оның ... ... ... ... ... ерекше. Оның құнарлылығы мен қасиетi тау өңiрiнен ойпатқа қарай нашарлай бередi. Мысалы, Ақсу-Жабағылы, Өгем және Қаратау ... ... ... 2-3 ... ... ... Қазығұртта 2-2,5 пайызды қамтиды. Ал, тегiс жерлердегi сұр топырақта қарашiрiк мөлшерi 1 пайыздан аспайды. Республикалық ғылыми-әдiстемелiк агрохимиялық ... ... ... ... Қазақстанда деп саналатын егiстiк көлемi ауыл шаруашылығына жарамды жердiң 63,1 пайызын құрайды. 34 пайызында - ... 2,9 ... ... мөлшерде екен. Оның iшiнде Оңтүстiк аймақтағы жағдай бұдан да ауыр. Егiстiк жердiң 97 пайызында топырақ шiрiндiсi және деп ... ... бәрi ... ... ... ... ... Облыс әкiмiнiң бiрiншi орынбасары Берiк Оспановтың қатысуымен осы мәселе жан-жақты талқыланды. Тиiстi шешiмдер қабылдадық. Алдағы уақытта да жұмысты осылай жалғастыра ... ... ... ... ... ... ... болады деп есептеймiн.Оның әртүрлi себебi бар. Мәселен, суармалы егiстiк жөнiнде айтсақ, кезiнде елiмiзде оның көлемi 2,3 млн. ... ... Ол ... ... ... 6 пайызын құрайтын. Соған қарамастан егiншiлiк өнiмдерiнiң 30 пайызын беретiн. Мiне, сол ... суды ... ... орын алды. Дақылдардың өсiп-өнуiне қажеттi қарашiрiктердiң бәрiн су шайып кетiп ... Суды ... тыс ... ... ... ... сорлануы басталды. Қазiргi кезде суармалы егiстiктiң көлемi 1,5 млн. гектардан аспайды. Осындай жағдай көбiне Оңтүстiк өңiрiне тән ... ... ... ... ... осы.Топырақ құнарын қалпына келтiрудiң бiр жолы бар. Ол өнiмге жұмсалған қоректiк заттардың орнын минералдық тыңайтқыштармен толтыру. Өткен ғасырдың ... ... бiр ... ... 29 келi ... ... ... қазiргi кезде оның көлемi 2-3 келiден аспайды. Ғалымдардың есебi ... 2015 жылы ... ... 994,1 мың ... ... зат немесе 2,6 млн. тонна тыңайтқыш пайдалануды қажет етедi. Ал, ... ... мен ... ... ... ... сатып алу мүмкiндiгi бүгiнде жылына 300 мың тоннадан аспауда. Өйткенi, жекешелендiру кезiнде ... ... ұсақ ... ... егiс ... ... енгiзуге де, тыңайтқыштар қолдану мәселесiнде де дәрменсiздiк танытып ... ... ... ауыл ... ... мелиоративтiк, экологиялық жағдайының нашарлағаны, әртүрлi деңгейде тұзданған, қайта тұзданған жағдайы байқалады. Қолда бар мәлiметтерге қарағанда, облыс көлемiнде тұзданған топырақ ... 60-80 ... ... Ал, және ... барлық егiстiк алқаптарына тән болып отыр. Бұл бiздi ... ... ... ... сай ... жаңа технологияларымыз бар. Оның бiрi - күштi ... ... ... жаңа ... ... игерудiң бiрнеше модификациясы жасалды. Мұның бiр ерекшелiгi - топырақтағы тұздардың мөлшерiне және оның механикалық құрамына, құнарлылығына байланысты әр ... ... ... болады. Екiншi ерекшелiгi, оны егiске тонналап емес, грамдап бере алады. Топырақтың құрамындағы тұздардың мөлшерi 3 ... ... ... ... технологияны толығымен пайдалануға болады. Сонда дақылдың пiсу мерзiмiн 7-12 күнге қысқартып, топыраққа ендiретiн тыңайтқыш нормасын екi есе ... ... ... ... ... 15-30 ... ... болады. Бүгiнде бұл әдiс өндiрiсте пайдаланылуда. Сонымен бiрге ғалымдарымыз тозуға ұшыраған жерлерде наноагромелиоративтiк әдiстердi қолдануды ұсынып отыр. Ол ... ... ... ... ... ... көбейтуге және суды үнемдеп пайдалануға болады. Әрi ол дақылдардан 65 пайызға дейiн қосымша өнiм ... ... ... ... ... ... экологиялық таза, сапалы өнiм алудың негiзiн құрайтын және топырақтың құнарлылығын сақтайтын адаптоген препараттарының 39 түрi бар. ... ... ... алынған органоминералды микробиотыңайтқыштардың жаңа түрлерiн шығарудамыз. Олар ауыспалы егiс жүйесiн жүргiзу үшiн таптырмайтын ... ... ... ... қышқылының тұздылыққа әсері Топырақ тұздануы ... ... ең ... ... болып есептеледі. Топырақтың тұздануы өсімдіктердің өсіп жетілуіне жол бермейді. Бұл әрекеттесу топырақтың суды дұрыс ... ... ... ... ... қалуы құрамына тамырдағы суды дұрыс сіңіре алмауына байланысты болады. Топырақ тұзданған уақытта өсімдік сағасының жабылып қалуы көптеген ... ... ... etaI 1998; Sohan etaI, 1999). ... көп уақыт тұздануы өсімдік сағасының жабылуына әкелді, абсциз қышқылының жиналуы сағаның жабылуына әкеліп соғады. Сонымен қатар қысқа мерізімді тұздану улы ... ... әсер ... ... ақ су ... өсімдік сағасы жабылып қалады. Соның салдарынан өсімдік ... ... ... Бұл ... ... ... тез ... (10 минут ішінде) әсер етеді де жасушалар созылып кетеді. Жасушалардың өсуі сағаның жабылып ... ... ... Сол ... ... ... қышқылы өсімдік жапырақтарының құрамынан байқалады. Ол сағаның жабылып қалуына әкеліп соғады деп айтуға болмайды. Ал абциз қышқылының ... ... ... ... әсер етуі оның ... ... ... - ақ байқалады. Абциз қышқылы өсімдік бойына тарауына көп қиындық туғызатыны бізге мәлім. РН қышқылының жасушалар бойымен ... ... ... жазылған. Абсциз қышқылы 1965 жылы мақтаның қауашағы мен ... ... ... Бұл зат ... ... әсер етеді.Фитогармондар өсу процесін реттейтін негізгі заттар болып табылады. Ал витаминдер ... өсу ... ... ... ... ... әсер етеді, олардың әсерін толықтырады. Фотогормондар өсімдікғтердің түрлі мүшелерінде синтезделіпе, өсу нүктелеріне жетеді. Мұнда олар ... ... ... ... ... ... етеді. Фитогормондар жекелей емес, қосыла әсер етеді.Өсімдіктің жасына, күйіне, даму ... ... ... ... ... ... гормондардың құрамы, кейбіреулерінің басымдылығы өзгеріп отырады. Белгілі бір гармонның басымдығы оның әсерін күшейтеді. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... ... жасына, даму кезеңіне, сыртқы орта факторлары - су, ... ... ... ... ... әсер етуінен екі кезеңді атап көрсетуге болады. Бірінші кезеңде гормон жасуша мембранасының бетіне орналасқан арнаулы рецепторлармен ... ... ... ... мен ... комплекісінің әрекетінен туған биохимиялық, физиологиялық, морфологиялық өзгерістер байқалады.Сондықтан ұлпадағы гормондар құрамының ... және оның ... ... ... ... ... ... қышқылының ұлпа арасындағы химиялық таралуына және абсцизияға қарсы ... ... ... ... ... Лаванда өсімдігін алып қарастырғанда су тапшылығынан өсімдік жапырақтарында абциз қышқылы құрамының 4 есе өсуі ең басты ... ... ... ол ... және жасушаның өзегінде байқалады. Апопластағы абциз қышқылының басқадан гөрі артықшылығы гормондардың ... ... ... ... ... апопласта жиналуына тамырдың себеп болғанын дәлелдеді. Осы әдебиеттердегі мәліметтерге сүйенсек, иммуногистохимиялық амалды пайдалану өсімдіктің тұздануы ... ... ... ... ... таратылуына әсерін тигізеді. Зерттеулерді арпа өсімдігінде өткізді, себебі қысқа мерізімді тұздану кезінде абциз ... ... бір ... ... ... ... мәлім болды. Бұл зерттеулердің мақсатында қысқа мерізімді тұздану кезіндегі ... ... ... ... ... қышқылы өсімдік сағасының өткізгіштігіне қатыстығын айқындау.1.6 Тұздылық өсімдік сабағының ... әсер ... өсуі ... ... ... күшті өтіп, ал өсімдік тіршілігі өлсіреген кезде баяулап, тіршілік тоқтаған кезде өсу де ... ... ... орта жағдайларының өз тілегіне сөйкес келмегенде кезінде: ... ... су, О2 ... ... ... ... ... әлсіреуі, түзілген органикалық косылыстардың бір орнынан екінші орынға жылжығанда, немесе оның әлсірегенінде, болмаса өсімдіктің ішкі және сыртқы факторларының ... ... ... ... ... ... Міне, сондықтан да өсу - өсімдік организміндегі тіршілік процестерінің айқын бейнесі, сыртқы орта ... ... ... ... ... кері кетпестей ұлғаюы -- жаңа клеткалар мен ұлпалардың түзілу ... ... ... ... Ал ... ... ... ұлғаюы оның өсуі тек қана клетка ішіндегі ... ... ... құралу нәтижесінде өтпей клетка су қабылдап, тургор қалпына келуінен де болады. Клетканың жанадан ... - ... ... және клетка қабығының құрам бөлшегінің артуына байланысты өсімдіктің салмағы артады. Өсімдік тұқымы қараңғы жағдайда өскенде, өсімдіктің ... ... бұл ... жаңадан құралған клетка құрамы, тұқымдағы қор заттарын ... ... ... ... мен ... ... ... құрайды. Қор заттарының биохямиялық айналысы негізінен өсімдіктің, өсімдік мүшелерінің тыныс алу ... ... өсу ... даму ... тығыз байланысты. Бұл екі процесті бір-бірінен айырып қарауға болмайтын процесстер. Міне, осыған байланысты өсімдіктің өсуі тек сан ... ... ... ... ... артуы ғана емес, сонымен бірге өсудің сапа айырмашылықтарының да болатындығында. Мысалы: өсімдікте жапырақтар бірінен соң бірінің үздіксіз құралу ... ... ... түп ... ... мен оның ... ... жапырақтың сырт пішіні жағынан, сол сияқты төменгі сабақ пен жоғарғы ... ... ... қалған жерлерінің сырт формасының айырмашылыктары бар.Өсімдік белгілі бір вегетативтік өсуінен кейін үздіксіз біркелкі мүшелер: жапырақтар, сабақтар, ... ... ... әр ... сыртқы орта жағдайларының әсер етуінен -- сапа жағынан жаңа мүшелері -- ... гүл, ... ... ... ... ... өсімдік өсудің репродуктивтік фазасына көшеді. Бір жылдық дақылдар репродуктивті мүшелерін түзуден кейін ... даму ... ... ... ... ... даму сатыларнан өткеннен кейін онда биохимиялық айналыстардың бағыты және барысы өзгеретіндігімен танысқанбыз. Яғни, қысқартып ... ... ... әр кезеңнен өткен сайын, оның өсу қарқындылығы да артады. Өсімдікгің өсу қарқындылығы негізінен сыртқы орта ... ... ... өсу ... әсер ететін сыртқы орта жағдайлары: жарықты, температураны, сумен қамтамасыз етілуін, ауа ... ... ... ... т.б. ... болады.Өсімдіктің өсу қарқындылығын тек қана өлшеу өдістері арқылы анықтауға болады. Ең қарапайым және ... ... ... ... ... ... аралығында сызғыш арқылы өлшеу болып табылады. Бұл әдіс негізінен дала және ... ... ... ... ... мерзімі: өсімдік қарқынды өсу кезіңде әр күн тәулікте, ал кепшілік жағдайда бес-он күнде бір рет өлшеуге болады. Бұл әдіс арқылы ... ... ... ... әр ... ... ... келмейді. Өсімдіктің сағат және минуттар аралығындағы өсу жылдамдығы горизонталды микроскоп арқылы өлшенеді.Үздіксіз өсу қарқындылығын өсімдіктің жеке даму ... ... ... алғашқы өнуінен, жаңа тұқым құралу аралығында өлшеу арқылы тәріздес өсудің ұлы щеңберін алғашқы рет неміс оқымыстысы Сакс анықтап, оны "өсудің ұлы ... деп ... Бұл ... ... ұлы шеңбері негізінен өсімдіктің өсу қарқындылығынан шығып, үш бөлімшеден тұрады. I -- ... -- өсу ... ... ... анықталады,II -- бөлімше -- өсу күшті қарқынды өтіп,III - ... - өсу ... ... ... бойы ... ... кемиді.2-ші бөлімшеде өсімдіктің өсу қарқындылығы жоғары болып, астық тұқымдас өсімдіктерде бұл ... ... ... бойы 5-6 см, ал ... өсімдіктер тәулігіне 60 см-ге дейін өседі. Өсімдік дамуының ақырында өсу тоқталып, нольгс ... ... ұлы ... ... ... ... ғана ... қоймай, сонымен қатар бұл жағдай өсімдіктің жеке мүшелеріндс де болады. Алғашқы өну кезінде өсімдіктің ... ... ... ... ... жаңа ... түзілісімен салмағы артып, дамудың аяққы кезеңінде қанша кемиді. Өсімдіктің "ұлы шеңберлі" ... ... мүше ... қоса ... ... өсімдік мүшелерінің жеке өзін есепке алғанда ұлы шеңбер кезеңі әр мүшеде әруақытта өтеді. Мысалы: тұқым немесе ... салу ... бұл ... ... ... ... ... мен жеміске вегетативті мүшелер құруға дейін артып келеді де ... 2 рет ... ... ... ... аяқталысымен салмақ үшінші рет кемиді. Бұнда өсімдік денесіндегі құрғақ затының 3 рет кему кезеңі өсімдіктегі маңызды тіршілік процесс кезеңдерінде өтіп, ... ... ... ... ... жұмсалады. Алғашқы құрғақ қосылыс кему себебі, тұқым құрамындағы қор заттарының өскін ... ... және ... ... ... ... үшін жұмсалса, ал екінші рет құрғақ қосылыстың кемуі бұл кезде өсімдіктің генеративтік мүшелері түзілу ... ... ... ... үшін ... сол ... салмағы кемиді. Өсімдіктің ұлы шеңбер кезеңі жалпы өзінің пішінінің негізін сақтағанмен, оның жүгері өсімдігіндегідей ... ... және ... ішкі ... ... ... әдіс ... Зерттеу барысында көшеттік өсімдіктерді өсіруАрпа - Қазақстанның бүкіл аудандарында жаппай өсірілетін негізгі мал азықтық дақылдардың қатарына жатады. ... ... мен дән ... ... байланысты оның жемшөп құрылымындағы маңызы ешқашан жоғалмақ емес. Шөл және шөлейт жерлердің өзінде арпаның ... ... ... ... ... ... ... басым.Арпаның халық шаруашылығындағы маңызы өте зор, оның дәнінен көптеген салада пайдаланылатын сан алуан заттар ... Арпа ... - ... әрі ... ... бірі. Арпаны тері илейтін, тоқыма және кондитер өнеркәсібімен қатар медицинада да кеңінен қолданады. Ол әдетте сыра қайнататын өнеркәсіпте таптырмайтын аса ... ... ... ... орын ... дәні белок пен крахмалға бай болғандықтан, одан малға жұғымды құнарландырылған құрама жем ... Мал ... ... ... мен құс өсіру дамыған сайын бұл дақылдың қажеттілігі күн санап арта түсуде.Арпа ... ... ... өте ... Шығарылатын сорттардың бағыты мен өсу ортасына байланысты оның құрамында 12-14 % белок, 2-3 % май, 54-55 % ... 5,5-5,8 % ... және 2-3 % күл ... Дәннің 85 пайызы құрғақ заттардан түзіліп, мынандай химиялық қосылыстардан ... ... ... ... ... күкірт, фосфор, калий, кальций, магний, темір және кремний. Бұларға қосымша дәнде йод, бор, мырыш, темір, марганец, және сол ... ... ... ... бар. Олар кәдімгі жасушадағы физиологиялық және биохимиялық процестердің бір қалыпты жүруіне айрықша ықпал етеді.Көптеген әдебиеттердің ... ... ... ... - ... ... қарай арпаның өсу кезеңі 60 пен 120 күннің аралығында созылып, сорттық белгілері бойынша ерте, орташа және кеш пісетін топтарға бөлінеді. ... орта ... өте ... ... бұл ... ... далалы аймақтан бастап, Қиыр Солтүстік және биік таулы аудандардың егіс алқаптарынан да кездестіруге болады.Арпаның өсу және даму кезеңдеріндегі топырақ ... мен ... ... біркелкі емес. Оның тұқымы 1-3°С жылылықта өне бастайды, бірақ толық көктеуі үшін қолайлы ... ... ... Жер ... көктеп шыққаннан бастап, толық піскен уақыт аралығында бірнеше даму кезеңдерінен өтіп, әсіресе қысқы-көктемгі ... ... ... ... да, ... ... шілде түскенге дейін дән түзіп үлгереді.Кез келген табиғи-климат ... ... ... ... ... топырақ ылғалдылығы мен құнарлылығының деңгейі, енгізілетін тыңайтқыштар мөлшері, себу тәсілі және басқа да факторларға байланысты оңтайлы тұқым себу мөлшерін ... - арпа ... ... агротехниканы қолданудағы өзекті мәселелердің бірі.Арпаның оңтайлы тұқым себу ... ... -- өте ... агротехникалық шара, өйткені бұл күтіп-баптау тәсілдерін жетілдіру мен сыртқы орта жағдайларына жақсы ... жаңа ... ... ... ... нақтылауды талап етеді. Агротехниканың осы әдісінің мән-маңызы ылғалы жеткіліксіз жерлерде одан ... арта ... ... ... ... тыс мөлшері қосымша шығынмен қатар өсімдіктердің ойдағыдай дамуына қажетті ... ... ... ... бірден-бір себепші болады. Ал сирек егістік органикалық заттарды түзу үшін күн энергиясын, ... ... мен ... ... ... ... нәтижесінде арамшөптермен ластанып, жоспарлы өнім денгейін қамтамасыз ете ... ... E. Wolni ... өсуі мен ... ... ... ... ауыл шаруашылығы дақылдарының қоректену алаңы жөніндегі теорияны дамытуға қомақты үлес қосқан. Көптеген егістік және ... ... ... ол ... ... ... қоректену алаңын өсімдіктердің тіршілік жағдайларымен - құнарлылық, ылғалдылық, топырақтың ластануы, ... мен ... ... және тағы сол сияқты факторлармен байланыстыра отырып, ғылыми түрде негізді дәлелдеген. Зиянкестер мен ауруларға, арамшөптерге ... ... ... үшін ... ... ... қажеттігі жөніндегі тұжырымдары іс жүзіндегі егіншілікте қолданылатын айтарлықтай бетбұрыс болды.Түрлі арпа сорттарының агротехникасы мен ... себу ... ... ... ... ... сорт пен топырақ құнарлылығына байланысты оны өсірудің дифференцивті тәсілін қолданудың астық түсімін арттырудағы аса маңыздылығын атап өткен.Агрономия ғылымында өсімдіктердің топырақ ... ... ... ... екі ... ... қалыптасқан. Біреулері құнарлы топырақта сирегірек себудің қажеттігін айтады, өйткені неғұрлым топырақ қоректік заттарға бай болса, ең ... өнім алу үшін ... себу ... аз кетеді.Академик Д.Н. Прянишников өз уақытында: , -- деп жазған ... ... ... ... ... ... ... қоректік заттар және ылғалмен жақсы қамтамасыз етілген топырақтарда тұқым себу мөлшерін көбейту қажет. Зерттеу нәтижелерінің қайшылығы тәжірибелердің әр түрлі топырақ-климат ... ... ... ықтимал. Демек, өсіру жағдайларына байланысты арпаның тұқым себу мөлшерін сәтті түзету ... ... әсер етуі ... Козинец мемлекеттік сорт сынау жүйесінің мәліметтеріне сүйене отырып, арпаның ... себу ... жыл ... дифференцивтендіру арқылы ғана гектарына 2 центнерден артық қосымша өнім алуға болатынын дәлелдеген. Автордың тұжырымдауынша, бұл ... ... ... және ... сорттардың түптену қабілеті, сондай-ақ тұқымның егістік сапасы мен өнімділік қасиеттері есепке алыну тиіс.Өсімдіктердің жиілігі топырақтың құнарлығына байланысты ... ... ... ... қасиетімен байланыстырады. Егіс танабындағы сабақтар саны айтарлықтай дәрежеде өсімдіктердің түптілігімен анықталады, сол себепті соңғы көрсеткіш арпа ... ... өте ... ... бірінен саналады. Дегенмен, бұл тұрғыда да ғалымдар арасында өсімдіктің түптенуі жөнінде екі көзқарас қалыптасқан. Алғашқылары түптенуді қажетсіз ... деп ... ... оны өнім көтерудегі шешуші фактор ретінде қабылдайды.Д.Н. Прянишников және И.В. Якушкиннің ғылыми пайымдауынша, себілетін тұқымның мөлшері егістіктегі ... ... ... ... ... емес, өйткені егістің жиі, не болмаса сирек болуы өсімдіктердің белгілі бір дәрежеде түптенуімен ... ... ... ... ... ... де, ... есебінен кейбір қолайлы жағдайларда жалпы сабақ саның толықтырып, нәтижесінде масақтың ұзындығы, масақтағы дән саны және 1000 дәннің массасы ... өнім ... ... ... ... ... өнім ... ешбір кемшілігі болмайды. Бірқатар зерттеушілердің есептеуінше, арпаның себу мөлшері тұқымның ірілігіне де қарай өзгеріп отырады. Бұл жөнінде В.Я. Юрьев кезінде ... деп ... ... ... ... ... ... тұқым себу мөлшері түрлі аймақтар бойынша бірталай шамада ауытқиды. Мысалы Белорус ауыл шаруашылығы академиясының Могилев облысындағы шымды орташа ... ... ... ... арпаның Московский 121 сортының себу мөлшерін гектарына 6-дан 4 млн. дәнге азайту өсімдіктердің өнімді ... ... ... мен ... ... В.А. ... мен А.И. Горбылева дәлелдеген.А.Н. Анохин Белорус ғылыми зерттеу мекемелерінің эксперименттік деректерін жинақтап қорыта келе, шым тезекті батпақты топырақтарда ... мен ... ... ... арпаның оңтайлы тұқым себу мөлшері 2,0-2,05 млн.дән/га екендігін хабарлайды. Оны гектарына 3,5 миллионға дейін көтеру автордың пікірінше, тұқымның ... ... ... егістіктің, әсіресе ылғалды жылдары жатып қалып, өнім ысырабына жол берілуіне себепші болады.Чернигов ауыл шаруашылығы ... ... К.П. ... және ... ... бойынша, арпаның Носовский 2 және Черниговский 5 ... ең ... ... ... 4-5 ... ... алынған. Егістің жиілігін 6 миллионға дейін көбейту дән құрамындағы азотты байланыстар мен күлді элементтерді азайтып, тиісінше органикалық қосылыстардың ... ... ... ... ... мен ... ауыл ... институтының зерттеулеріне жүгінсек, Орталық Қара топырақты аймақта Докучаевский 1 және Вальтицки сорттарының ең үйлесімді тұқым себу мөлшері 4-5 млн. дән ... ... ... одан әрі ... ... астықтың түсімі мен сапасы едәуір төмендеп, тыңайтылған нұсқаларада өсімдіктердің жатып қалу жағдайлары жиі байқалған.Б.Егоров, В.Пронин, А.И. Заварзин, Ш.А. Халилов және ... ... ауыл ... ... жүргізген тәжірибелері арпаның гектарына 3-4 млн. дән арасындағы себу мөлшері өсімдіктердің өсіп-дамуына қолайлы жағдай туғызып, барлық жылдары ... ... ... ... ... Аталған авторлардың пікірінше, себу мөлшерін көрсетілген көлемдегі шамадан кеміту егістіктің арамшөптермен ластануына жол ашып, лажсыз ... ... ... ... ... ... себу мерзімі және мөлшерімен жүргізілген ғылыми жұмыстар гектарына 5,5 млн. дән ... ... ... ... ең ... өнімге қол жеткізетіндігін нақтылы көрсеткіштер арқылы растайды. Тұқым мөлшерін одан ары көтеру өнім құрылымының аса маңызды бөліктеріне және астық сапасына ... әсер ... Р.С. ... пайымдауынша, тұқымдық егістің көбею коэффициентін арттыру үшін ... 4 млн. себу ... ... тиімді. Мәселен, зерттеу барысында тұқымды 6-дан 4 милионға дейін азайту шикі протеинді 1,7 %, 1000 ... ... 1,2 ... оның ... ... мен ... ... біршама арттырған.М.А. Белоножко, Х.Х. Кусайнов, А.Б. Нұғманов мәліметтерін сараптайтын болсақ, украинаның жеңіл ... қара ... олар ... ... ... ... ... айта келіп, арпаны интенсивті технологиямен өсіргенде 3,5 млн.дән/га, ал ылғалды жылдары 4,0-4,5 млн. ... ... ... ... жүйені енгізу арқылы көп факторлы егістік тәжірибеде ... себу ... өнім ... үлес ... ... қана ... ... бірге астық өндірісінің тиімділігін жоғарлатуға да үлкен мүмкіндік туады.Кейбір зерттеушілер ... ... мен ... ... ... гектарына 4 млн. дән себудің тиімділігін бір ауыздан мақұлдаса, сондай-ақ Қара топырақты емес орталық аудандарда және Мәскеу облысының мәдениеттендірілген шымды ... ... ... осы ... бедені қосып себуді ұсынады. Жоғарыда аталған аймақтардаға топырақтың шайылмаған және әлсіз шайылған түрлерінде себу мөлшері 4,0-4,5 млн., ... ... ... ... 5,0-5,5 млн. ... болуы тиіс деп есептелінеді.Бұрынғы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы метеорологиясы ғылыми-зерттеу институтының тәжірибе деректерін талдау Қара топырақты емес ... ... ... ... себу ... ... факторлардың бірі - ылғал режимі екендігін көрсетеді. Ылғалы ... ... ... 40-70 мм) және себу мөлшері гектарына 5 млн. ... кем ... ... ... ... ... саны сирек қалыптасады, ал өсімдіктері ылғалмен жақсы жабдықталған, тығыз ... ... саны (800 ... көп) - ... 5 млн. ... ... ... байқалады. Осы көрсеткіштерді басты белгі ретінде ала отырып, айтылған ... үшін ... ... енгізілген: ылғалы жеткіліксіз жағдайда 3-4 млн., ылғалы ора деңгейде 5-6 млн. және ... ... 7-9 млн. дән ... ... М.Г. Ткачеваның зерттеулері бойынша, тыңайтқыш нұсқаларына байланыссыз себу мөлшерінің өнімді ... ... ... бар. Алаң ... өсімдік саны ұлғайған сайын олардың өнімді түптілігі азаяды немесе керісінше тұқым ... ... 2,5 млн. ... төмендету түптілікті 1,9- дан 2,3-ке өсіріп, масақтың дәнділігі мен ірілігін арттырған.Арпаның ... ... алу үшін екі ... ... зор: ол топырақтағы қоректі заттардың жеткілікті аясын жасап, соған сәйкес оңтайлы өсімдік тығыздығын қалыптастыру. Бұл ... ... ... ... бір шаршы метрдегі өсімдіктер санын 600 данаға дейін ұлғайту егістік шығымдылығын төмендетіп, ал 500 дана ... ... ... ... байқалған.Масақты дақылдың түсімі мен дәнінің технологиялық және өнімділік көрсеткіштерінің шамасы кез келген жағдайда егістікте қолданылатын ... ... ... ... әрі ... ... яғни шаруашылықтағы егіншілік мәдениетінің деңгейіне тікелей тәуелді. Осы ... ... ... ... ... ... мәдениеті дамыған ауыл шарашылығы құрылымдарында арпаның себу мөлшерін гектарына 3,5-2,5 млн. ... ... ... ... ... Бұл ... ... және энергетикалық шығындарды азайтумен қатар, әсіресе жаңадан шығарылған перспективті сорттардың жалпы тұқымының көбею коэффициентін ... ... ... ... теңдесі жоқ ықпал ететіндігі ақиқат.Э.Д. Неттевич, А.В. Сергеев, Е.В. Лязловтың деректерін талдар болсақ, ... қара ... ... ... ең ... өнімі гектарына 5-6 млн. себу мөлшеріне сай келетіндігі ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер алынған: 5 млн. -- 7,1 ц/га, 6 млн. - 40,3; 7 млн. - 39,7 ц/га, ал А.В. ... Л.М. ... ... бойынша, дәл осындай себу мөлшері шаршы метр алаңда 370 дана ... 510 дана ... ... ... ... ... ... арпаның қалыпты себу мөлшері 4,0-4,5 млн./га делінсе, оны тұқымдық мақсатқа және көп жылдық шөптермен араластырып сепкенде мөлшерін ... ... ... ал ... сорттарды құнарлы топырақта өсіру кезінде тұқымды 15-20 пайызға, жонышқамен қосып жамылғы дақыл ретінде пайдалану гектарына 3,5-3,0 ... ... ... ... айтылғандай, егіншіліктегі ғылыми-техникалық прогрестің негізгі қорғаушы құралы ретінде ... ... ... ... ... орны ... ... дақылдардың аудандастырылған сорттарының ішіндегі кез келгені өндірісте интенсивті технологияны қолдануға жарай бермейді, сондықтан бұл - ... ... ... ... әрі ... ... арпа ... қойылатын басты талаптардың бірі.Ежелден арпа селекциясы үшін ... ... ... қысқа сабақты сорттар шығару бағытында селекционер-ғалымдардың назарынан ешқашан тыс ... ... Сол ... ... ... аяны ... пайдаланып, енгізілетін тыңайтқыштар бірлігіне (1 кг әсер етуші затқа 6-7 кг ... ... ... ... ... өнім түсімін қамтамасыз ететін интенсивті сорттар қажет. Мұндай сорттар жоғары өнімі және сапасымен қатар жатып қалуға, құрғақшылық, аурулар мен зиянкестерге ... тағы сол ... ... ... ... тиіс.Алаң бірлігіндегі өсімдіктер санының мөлшерден тыс артықтығы олардың көбінесе ... ... ... болады. Мысалы, Қара топырақты емес аймақта арпа егістігі жиі (10 жылдың тең жарымында) жапырылып қалады, ... да бұл ... ... қалуын болжау өзекті мәселеге айналған. Осы теріс құбылысты болдырмау үшін топырақтағы ылғал қоры, ... ... ... мен ... ... ала отырып, бір шаршы метрдегі сабақтар санын 700 данадан асырмай ... ... ... сорт сынау учаскелерінде жаздық арпаның ең жақсы себу ... ... Атап ... Донецкий 4 сорты үшін далалы және орманды - далалы ... ... 4 млн., ... 1 үшін тау ... 6 млн., жоғары таулы алқапта 4 млн., өнгіш дән деп ... ... ... ... пен кеңістікке байланысты өзгеруін сорттардың пісу мерзімі мен арпа өсімдіктерінің жатып қалуын болдырмау шараларымен түсіндіреді.Бұрынғы Одақ көлемінде және ... ... ... ... жоғары өнімді сорттарын шығарумен тынымсыз айналысуда. Ылғалы жеткілікті аймақ үшін арпа сорттарының өнімділік мүмкіндігі 60-70 ц/га, ... ... 70-80 см, ... Кавказ, Оңтүстік - Шығыс, Орал, ... және ... ... ... далалы аудандары үшін тиісінше 40-50 ц/га және 90-110 смболуы жоспарланған.И.С. Травин және С.А. Муравьев ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері мен егін құрылымын есепке алуды ұсынады. Айталық, тұқым себу ... 4 және 5 млн. ... ... арпа түсімінің гектарына 40-50 центнер денгейін бағдарлап, олар тиісінше төмендегідей шамаларға ие болған: жапырақтың ең көп алаңы 31,1 және 38,8 мың ... ... ... ... 1,6-2,0 млн. м2/га (күн, масақтағы дән массасы 0,8 және0,9 г, алаң бірлігіндегі өнімді сабақтар саны 500 және 630 ... ... саны 300 және 370 ... ... түптілік 1,7, өсімдіктердің жинар алдындағы өміршеңдігі 75% шамасында).Румынияның құнарлы жерлерінде гектарына 3 млн. ... себу ... ... Miraj арпа ... ... 50-60 ц/га ... ал топырақтың жеткілікті табиғи ылғалдылығы мен егіншілік мәдениеті жақсы дамыған шаруашылықтарда оның өнімділігі 90-115 центнерге дейін жеткен. Экономикалық тиімділігі ... өнім алу күні ... ... ... оңтайлы тұқым себу мөлшеріне байланысты және жыл сайын, қала берді егіс ... ... ... ... қажет етеді.Германияда интенсивті факторлардың жиынтығының негізінде жүргізілген зерттеулер жемшөптік Mirena арпа сортының ұтымды себу мөлшері гектарына 3,6-3,8 млн. ... дән ... ... ... ... өсімдіктер өсу кезеңінің қолайсыз жағдайларына төзімді келіп, жоғары межелі өнім деңгейін құрауды толық қамтамасыз еткен.Жоғарыда келтірілген ғылыми мәліметтермен қатар осы ... ... кең ... ... сан ... ... жағдайларында жүргізілген зерттеулердің нәтижелерімен толықтыруға болады. Әдеттегідей біздің республикамызда да сан қилы ... ... ... таулы биіктіктен еңіске қарай созылып жатқан кеңістікке байланысты талай-талай белдемдер қалыптасқан. Жалпы астықты аймақтар үшін негізгі шектеулі ... ... ... ... биік ... ... ... жетіспеушілігі айқын байқалады. Сол себепті топырақ түзуші жыныстар мен құбылмалы ауа райы ерекшеліктерінің жиынтығынан құралатын ... ... ... ... арпаның себу мөлшері де біршама көлемде ауытқып тұрады.Ақтөбе облысының қуаңшылық далалы сортаң жерлерінде арпаның тұрақты өнімін алу үшін ... сүрі жер ... алғы ... болғанымен, тұзданған топырақты игерудің бастапқы кезеңінде азот қосылыстарымен байыту мақсатында оны жасыл сүрі жермен ауыстырып, алаң ... 350 дана ... дән ... ... ... қара ... топырақты құрғақ далалы аймағында аудандастырылған Донецкий 8, Целинный 30 және ... ... 150 ... ... ... ... ... Ғ.С. Ожанов арпа дәнінің сапалы әрі жоғары өніміне қол жеткізу үшін ... ... N30P30 ... қолайлы жылдары гектарына 2,5 млн., ал ылғалы аз қуаңшылық жағдайларда 2,0 млн. дән себу жеткілікті деп есептейді. Егістік тәжірибенің ... ... ... нұсқаларында орта есеппен 1995-1997 жылдары 1,5-3,3 ц/га қосымша өнім алынып, дән құрамындағы шикі протеиннің мөлшері 1,4-2,3 ... ... және 1000 ... ... мен ... салмағы артып, дәннің қауыздылығы біршама төмендеген. Зерттеулерін аталған облыстың басқа аудандарында жүргізген В. Коломоец, Р. ... И.А. Кель де ... ... тоқталған.Красноводопад селекциялық станциясынан М.Е. Жаңабековтың хабарлағанындай, Оңтүстік Қазақстан облысының оңтүстік-батыс бөлігінде ылғалмен жартылай қамтамасыз етілген тәлімі аймақта гектарына 2,5 млн., ал ... ... ... ... 3,0-3,5 млн. дән себу ... ... әрі ... өнімін қалыптастырған.Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы таулы белдеулерде және Шығыстың құрғақ далалы аудандарында гектарына 160-180 кгтұқым жұмсалғанда ... ең ... ... түзіліп, астық сапасы ешқандай төмендемеген. Егістіктің ылғалмен жақсы жабдықталуына байланысты бұл жерлерде арпа шығымдылығын арттыру үшін топыраққа ... ... ... 15-20 ... суперфосфат енгізу ұсынылады.Алматы облысының қатаң тәлімі жерінде арпаның Нутанс 187 сортының себу мөлшерін зерттеген А.И. Титов кезінде гектарына 4,5 ... ... ... ... ... Дегенмен, арпа өсіру технологиясын жетілдіру және жаңа өнімді Нутанс 970, Днепровский 435 ... ... ... осы ... шара ... жан-жақты зерттеуге алынды. Көп жылдық зерттеулердің деректеріне сүйенсек, жоспарлы өнім деңгейіне сәйкес жапырақ ... ... ... ... жаңа ... үшін ... ... жарамсыз екендігін көрсетеді.Торғай облысының климатының құрғақтылығына байланысты 20,-2,5 млн. тұқым ұсынылса, ал ... ... ... аймағында 3,5-3,8; екінші - 3,0-3,5; үшінші аймағында - 2,5-3,0 млн. өнгіш ... себу ... ... ... ... келгенде, арпаның тұқымының ірілігі мен себу мөлшері өсімдіктердің ... ... ... айтарлықтай шамада өзгеріп отырады. Сондықтан қаралған мәселелер ... ... және ... ... ... ... мен сорттардың биологиялық ерекшеліктеріне қарай мұнан былай да тиянақты зерттеуді қажет етеді.2.2 ... ... ... арпа ... ... ... ... мәдениетінде өсірді. Арпа дәндерін қараңғы жерде өсірді. Оны 2 - 3 тәулік бойы дистірленген суда СаСI2 10 -5м ... ... 24 0С ... 4 ... ... ... 100 % ... Арнон І ( Гродзинский, Гродзинский, 1973) ортасына әкеліп отырғызды. Жасанды күннің ... 18000 лк ... 14 ... ... отырды. Тәжірибе 3 жапырақты арпа сабағымен 14 тәулік бойы жасалды. Су ... ... ... ... ... ... қосу арқылы концентратын 100 мм дейін жеткізді. Өсімдік салмағыныңазаюын тексерді. ( ол үшін 1 ... 50 мл ... мен 10 ... ... өлшеп мәліметтерді жазып отырды). Судың буланып кетпеуіне қақтамада ... ... ... ... қақтамамен жауып өсімдік сабақтарына арнайы тесік жасалды. Стакан салмағын әр 10 минут ... ... ... ... ... ... ... өсімталдығын байқады. Өсімдік сағасының өткізгіштігін автоматты мкз ... ... ... ... ... тар ... белгіленген уақыт ішінде арнайы төменгі мөлшерде +5 % ... ... ... ... ала ... ... ... арқылы тексереді. Тексеру нәтижелеріне сүйеніп тексеру ... ... ... ... сүйеніп және тексеру кестесін пайдаланып өсімдік сағасының ... ... ... ... ... ... анықтау үшін арпа сабақтарын 2 см кесіп алды. ... ... ... ... кейін 10, 30 және 60 минуттан соң алып отырды. Өсімдік үлгілерін 80 % этанолмен гомагениз арқылы бөліп алады. ... ... ... ... ... ... булап алады. Абсциз қышқылының экстрактісін суды аликвотаның қалдықтарынан түрлендіру сызбасы арқылы мөлшерін азайту әдісін ... ... ... РН 2 -3 1н НСI ерітіндісін қосып диэтилинген эфирді қосып 1: 5 ... ... ... сатысында қайта тазартып, РН 2 -3 қайта қышқылдап диэтиленмен эфирлеп, метилоранж диазометандады. ( Кислин и др, 1983) ... ... ... ... ... үшін ... ... процесінің жапырақ ұлпасында 30 минут алды. Үлгілерді 4% ... ... ... ... Оны 0,1 м фосфатты будердегі РН 7,4 ерітіндісінде 4 сағат ұстады. Келесі сатыда ұлпаны 1сағат ішінде 0,1м фосфаттф ... ... Суды ... ... ... ... этанолда (30, 50, 70, 80 және 96 %) әр ... 30 ... ... Содан кейін оларды гидрофилді метакрилат GB - 4 шайырына салады. Ультромикротам арқылы ... ... 0,5 мкм ... ... Әр ... 4 ... ... Гормон иммунолокализацияны (Веселов және басқалары 1999ж) ... ... ... ... ... әр кесіндіге 50 мкл ерітіндіні жағып 0,1м фосфат ерітіндісі (РН 7,2 - 7,4), 0,2 % ... мен 0,05 % TweeI - 20 ( фжт) ... ... ... ... 30 ... топтың құрамында абсциз қышқылы бар. Имунды іріткімен өңдесе, екінші топты жай іріткімен өңдеді. Берілген іріткіні ФЖТ ... ... ... ... ... кесінділерді ылғал камераға 2 сағатқа салып, ОРТ ерітіндісімен 3 рет жуып ... ... тану үшін ... ... ... ( Великобритания) 20 мкл - ден әр ... ... ( Әр ... 1: 100 ... ... ... ... ылғалды камерада тағы да 1 сағат ұстады. Алтын коньюгатты ФЖТ - да дайындады. ФТ - мен 3 рет ... соң оны ... ... 50 ... ... кесінділерді қараңғы жерге 15 - 20 минут апарды. Боянудың әрі қарай дамуын микроскоп арқылы қарастырды. Күмісті күшейткішті ... ... жуып ... ... ... ... ұлпалардың кесінділерден тұздануға дейінгі үлгілерін және тұданудан 30 ... ... ... ... ... ... ... ерітіндіге натрий хлоридті қосқан кезде 10 минуттан кейін арпа сабақтарының сағасының ... ... ... кестеге қарау) Сабақ сағасының ... ... ... және ... ... 10 минуттан кейінгі айырмашылық онша байқалмайды, оның себебі сабақтағы абсциз қышқылының құрамын өсімдіктің 3 жапырағынан ғана тексерілді. Транспирацияның ... ... мен 10 ... ... ... ... булануынан сабақ сағасының өткізгіштігі тез арада ашылуы.Сондықтан үшінші жапырақтағы өткізгіштігі аса байқалмайды. ... ... ... ... ... ... қышқылы құрамының ұлғаюынан болды. ( төмендегі кестеден байқауға болады) ... ... ... ... ... ... дейін және тұзданудан кейінгі нәтижелерін осы кестеден ... ... ... ... және тұзданудан кейін абсциз қышқылының арпа сабақтарында өткізгіштік қасиеттеріне әсер ету ... ... ... ... қышқылының 1л шақ құрамы. Қан жапырСабақ сағасының өткізгіштік қасиетін м мольСудың булануы 1 мг өсімдікте ... сек 1м2 ... ... ... +- 8,6120,3 +- 22,474,0 +- 13,159,7 +- 19,996,7 +- 5,859,9 +- 15,864,3 +- 9,560,7 +- ... ... ... тазалаған кезде иммундық бояғыштар пайда болып жапырақ ұлпасы бояла бастады. Ұлпа ... ... ... ... процесінің 30 минутында басталды. 1а суреті.Бақылаудағы кескіндердің үлгілерінде бояулар иммунды іріткімен өңдегенен кейін байқалды. ( 2а ... ... ... ... ... бояулар байқалмайды. ( 1б және 2б суреттері).1а суретіндегі берілген гистохимиялық гормондардың таралуы арпа сабағының жапырақтарында 30 минутты ... ... ... ... ... ... ... көбіне мезофил және саға жасушаларында кездеседі, ал эпидермис пен тамырлы ... ... ... ... ... үлгілерінде иммунды бояғыштардың пайда болуы байқалады ( 2а ... ... ... көбі ... саға ... ... ал ... пен тамырлы түйін жасушалар боялмай қалған. ... - ала ... арпа ... өсіп - өнуі ... 1 ... ... ... бастады. Тұзданудан 1 сағат өткеннен кейін өсімдік сабақтары қайта өсе бастады. Транспирацияның күрт ... ... ... ... ... кейін 10 минуттан кейін әсер етеді (кестеге қара). Осы кезде өсімдік жапырақтарының үшіншісінде абсциз қышқылы жинақталды (кестеге қара). ... 10 ... ... арпа сабағының 3 жапырағында 1 кг шикі затта 36 кг абсциз қышқылы бар (бұл ... ... ал 1 гр 120 кг (бұл ... ... 1 сағаттан кейін ол нәтиже 61 нг - ге ... - ... өсу ... ... ... әсерімен реттеліп отырады. Олар өсуді ретттеуші заттар деп аталады. Кейбір өсуді ретттеуші заттар организімнің өзінде түзіледі, сондықтан оларды фитогармондар ... ... ... ... ... ... қышқылы (АБК) жатады. Өсу процесіне әсер ететін химиялық ... ... ... ... ... заттар деп атайды.Ауксин барлық жоғарғы сатыдағы өсімдіктерге және төменгі сатыдағы өсімдіктердің көпшілігінде, сондай-ақ бактерияларда түзіледі. Мысалы, ананас өсімдігінің құрғатылмаған 1кг ... 6 мг ... ... өркендердің ұштарында, жапырақтар мен тұқым жарнақтарында, өсіп келе жатқан ұрықта түзіледі. Өсімдік тозаңында да ауксин көп кездеседі. ... ... үшін ... ... ... алу ... оның тасымалдануы тоқтайды. Ауксин жасушаның созылуы кезеңіне жағдай туғыза отырып, өсімдіктердің өсуіне әсер етеді. Бұл жағдайда ... ... ... ... оеы ... ондағы пектиннің мөлшерін артттырады, сондай-ақ қабықшаға неғұрлым созылмалы, серпімді және су өткізгіштік қасипет береді. Цитоплазмада ... бір ... ... ... ... ал митохондрияларда тыныс алу процесі күшейіп, цитоплазманың ... мен ... ... ... өркендер мен жемістердің өсуін күшейтеді, бірақ тамыр жүйесі мен жапырақтарға шамалы әсер етеді. Концентрациясы аз болған кезде ауксин өсу процесін ... ал ... ... болғанда тежейді. Жасушаларда ауксин глюкозамен, аспарагин қышқылымен және ақуызбен байланысты болуы мүмкін. Мұндай қосылыстар ұлпаларда ауксин көп болған ... ... Ауыл ... практикасында ауксин қалемшелерді түптендіру және томаттың жеміс салуын арттыру үшін, гүлдердің, түйіндер мен жемістердің түспеуі үшін қолданылады.Гибберллин. 1938 жылы фузар ... ... ... ... гибберллин бөлініп алынады да, кейінірек оның химиялық табиғаты анықталды. Бұл фитогармон кейін жоғарғы сатыдағы өсімдіктерден де ... ... ... ... 30-ға жуық түрі белгілі.Гибберллиннің ең жақсы зерттелген және ең активті түрі А3 гибберллині, оны ... ... деп ... ... ... ... гибберллиенге ұқсас заттар да кездеседі, тіпті бір өсімдіктің өзінде гибберллиннің 2-3 түрі кездеседі. Өсімдіктердің дамуы барысында ... ... ... ... ... ... ... өркендер мен тамырдың ұштарында, жас жапырақтар мен ... ... Ол өзі ... ... ... ... отырып қозғалады. Бұл фитогармон жасушаның бөліну және созылу кезкеңдеріне әсер ... ... ... ... ол жасуша қабықшасына әсер етпейді, түйіндердің, жапырақтар мен жемістердің түсіп қалуына кедергі жасамайды. Гибберллин қосалқы тамырдың түзілуін тежейді, алайда сабақтың ... ... ... Ол ... ... өте қысқарған жертаған өсімдіктердің негізгі өркендерінің күшті өсуіне ... ... ... ... өсуі мен ... өсуіне қолайлы әсер етеді. Ол өсімдіктің дамуын тездетеді.Цитокинин. ... бұл тобы ... ... ... ... ... ... түзіліп, су ағынымен қоса жоғары қарай жылжыиды. Цитокинин сондай-ақ тұмен жемісте түзіледі. Ол негізінен жасушаның бөліну процесін ... ДНК мен РНК ... ... және ... зат алмасу мен ақуздың синтезделуін арттырады.Цитокинин жаңадан бүршік түзілуі мен жанама ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің жасушаларында түзіледі. Ол қарапайым органикалық зат болса да, ... ... ... ... ... ол өсімдік организімінде газ түрінде кездеседі, сондықтан этилен оңай ... ... ... ... жетеді, ал артық мөлшері сыртқы ортаға шығарылады. ... ... ... ... де әсер етеді. Гармон ретінде этилен өсімдіктердің өсу процесін, жасушалардың дифференциациясын, өсімдіктің сыртқы ортаның әсерәне жауап ... ... ... келе жатқан жемістерден де едәуір мөлшерде этилен бөліп шығады. Этиленді енгізу жетілмеген жеміс тердің ... ... ... ... ... ... ... жапырақтардың қартайып, түсіп қалуын жылдамдатады. Әр түрлі өсімдіктердің мүшелерінің ... ... ... ... түрліше жүреді. Вегетативтік мүшелердің меристемаларында, жемістерде этилен барынша көп түзіледі. Жоғары сатыдағы өсімдіктер этиленді метионин амин ... ... ... ... ... ... ұшырайды немесе глюкозамен қосылады. Қазіргі көзқарастар бойынша барлық фитогармондардың әсері этилен арқылы, оны ... және ... ... ... ... ... ... топыраққа әсеріБіздің планетамыздың топырағының шамамен 25% тұздыланған болып келеді. Топырақ ерітіндісінде ... ... ... ... ... болады. Әсіресе тез ерігіш тұздар зиянды, олар цитоплазмаға оңайлықпен енеді: NaCl, MgCl, CaCl2; ақырын еритін ... CaSO4, MgSO4, CaSO3 аз ... ... ... көрсетілгедей өсімдіктерге сульфаттарға қарағанда хлоридті тұздылық қатты әсер етеді.Сульфатты тұздылықтың аз токсинділігі, Cl¯ ... ... SO4¯ ... аз ... болсын өсімдіктердің минералды дұрыс қоректенуіне қажет болып, артып кеткен кезде ғана зиянды болады. Тұздылықтың асқан концентрациясы осматикалық әрекет ретінде болып, ... ... ... ... бұзылуына әкеліп, улануға әкелетін токсинді әсер етеді. Көбінесе, улану азот ... ... ... ... және ... ыдырауынан түзілетіндердің жиналуынан пайда болады. Қатты тұздылық ақуыздың ыдырауын ақырындатып, өсу үрдісін басады. Топырақтың тұзды болуы ... ... ... (сонымен қатар, жоғары сатыдағы өсімдіктердің тіршілігінде пайдалы топтарға) әсер етеді. Ыстық және құрғақ климатта жер асты сулары болатын жерлердің ... ... ... ... ... және жартылай дала территориялары, шөл аймақтарда) тұздылану жиі кездеседі. Бұл жерлерде тұздылану басым болып жер асты ... ... ғана емес ... ... ... ... аз ... болатын атмосфералық жауын-шашын болып табылады. Бұл жерлерде тұздалану суландырудың дұрыс ... де ... ... ... ... үнемі шайылатындықтан тұздар жиналмайды және олардың топырақ тұнбасындағы құрамы жүздік немесе мыңдық пайыз бөлігінен аспайды. Теңіз және жер асты ... ... ... болатын үнемі ылғалдылық кездесетін топырақтан басқалары (ол Балтық, Белое Солтүстік теңізі) жағалаулары тағы бір тұздардың кездесуі - ... ... ... ... ... ... ... (импульверизация), көпшілік жағдайда жағалау өсімдіктерінің орташа құрамы мен орналасуына әсер ... Әр ... ... ... ... ... негізгісі - тұзды және сулы реттелуі бірдей емес болып келетін сор (солончак) және сортаңдар (солонцы). Сор - ... ... ... ... ... ... және қатты ылғалданған топырақтар ( солончактар, тұзды батпақ) мысалы, өзендердің ащы-тұзды айналысы. Жазда ... беті ... тұз ... ... да ... ерітіндісінде концентрациясы бірнеше ондық пайызға жетеді. Натрий иондары ерітіндіде ғана ... ... ... ... ... ... да қанықтырады. Сортаңдар - беті тұздаланбаған, беткі қабаты сілтілі, құрамсыз. Төменгі горизонттары Na¯ ... және ... ... ... ... мен түзулерге таралған болады. Су ырғағы лезде өзгерулермен ... ... су ... ... ... ... тұрақтануы жиі байқалады, ал жазда- қатты құрғақшылық). Топырақ түрлерінің аралық қатарында солончакты, солонецты топырақ. Жиі олар арасында кішірек жерлерде, солончакты-солонецты ... ... ... ... ... т.б.). ... ... жоғары тұздылыққа бейімделген өсімдіктер тіршілік етеді - ... Олар ... ... ... Осылайша толық галофитті тұқымдастар кездеседі (алаботалылар, свинчактылар, иттабандылар, жыңғылдылар). Галофиттер флорасы аридті зоналарда әртүрлі және бай ... ... ... ... емес ... тіршілік ететін өсімдіктер - гликофит деп ... ... ... және ... ... байланысты бірнеше галофит топтарын бөлуге болады. (Генгель П.А.) 1) ... ... Бұл ... ... ... пен тұздалған комплексті сор жерлерде өсетіндер. Мысалы: Европалық бұзаубас, бүршікті сарсазан, Salsola, Petrosimonia, Suaeda, Obione туыс ... т.б. Осы ... сырт ... ... ... ... ... ерекшеліктері байқалады: жапырақтар редукциясы, ассимиляциялық ұлпа болатын - 2 ... ... ... паренхима, ортасында шырынды ылғалды сақтайтын ұлпамен толтырыла орналасқан мүшелі етжемді сабақтары. Басқаларында (obione, suacta) жапырақтары ... ... ... ... ... ... ... және суккулентті жапырақты пластинка салыстырмалы үлкен жасушалы болады. Топырақ тұздылығында осы ... ... ... ... да ... тұздар мен күкірт қышқыл ерітінділердегі анатомды-морфологиялық тездете өзгерістерінің тәжірибелерінде көрсетілген әлде де кейінгі жұмыстарда (мәдени ... де) ... ... ... ... пластинкасының жуандауы устицалар көбеюінен: жапырақ суккуленттене бастап, ал жапырақ пластинкасының көлемі кішірейеді. Бұндай ... ... әр ... байқалады. Цитоплазманың тұздылыққа жоғары тұрақтылығына байланысты эугалофиттер тұздардың көп мөлшерде сіңіріп және жинауға қабілетті (күлінің массасының 45-50%). Қазіргі көзқарастар ... ... тек ... ғана емес, тұздар жиналатын орын ретінде алынатын жасушарардың құрамында жиналады. Топырақ қаншалықты ... ... тұз ... ... ... құрамында тұз көп болады. Өсімдік бойындағы иондар құрамы әдетте топырақ құрамындағы тұзға ... ... ... түрде жинаудың белгілері - дәнді дақылдар мен қияқөлеңдер натрийдан гөрі калийді көп жинақтайды, алаботалылар - NaCl, ... ... ... ... ... - Na мен SO4. ... ... ұлпаларда тіпті жапырақта тұз мөлшері аз болса да, тұзды көп мөлшерде жинақтайды. Жалпылама өсіп ... ... ... - тұз ... ... сода мен ... ... қоры ретінде табылған. (Бұл олардың латынша аталуына әсер етті: salsola kali, s.soda. kalidium ... Орта ... ... ... ... ... ... түзілуі жақсы мәлім. Ал Австриялық жартылай далаларында atriplex туыс түрлері топырақты тұзды қылады. Галофиттер ... ... ... ... ... ... (тұз шығарушылар). Бұл өсімдіктер тұзда ерітінді ретінде арнайы жапырақтарындағы бездері арқылы артық тұзды сыртқа шығаруға қабілетті. Бұларға жыңғылдылар, иттабандылар, кермектердің ... ... ... ... ... ... шөп ... жинауда жыңғылды тұзды жамылғысы бар болғандықтан қағазда сорғалаушы жапырағын кептіру қиынға түседі). Тұздың құрғақ ұнтағы жел көмегімен жапырақтан ұшып кетеді, ... ... ... ... ... ... Жапырақ құрылысына қарай көптеген криногалофиттер мезофиттерге жақын келеді. Гликогалофиттер бұған ксерофильді өсімдіктер жатады (мысалы, дала мен жартылай далада ... ... ... ... Гликогалофиттер тұқым жүйесі тұздарды өткізбейді. Сондықтан қатты тұзды топырақта өсетін өсімдіктер ұлпаларында тұз жиналмайды. Бұл жұмысы ... Бір ... ... ... ... ... мән береді, басқалары - зиянды тұздың тоқталуын қамтамассыз ететін биохимиялық үрдістер, үшіншілері - өсімдіктердің су режимі аз ... ... ету және ... аз сіңіру қабілеттілігіне ие болады. Терең тамыр жүйесі арқасында тұздалудан ... ... ... еске ... ... ... олар ... тұздалған жерде тіршілік етеді, олардың сору тамырлары терең аз тұздалған ... ... ... ... ... ... өсетін тростниктің химиялық сараптамасы тұздалуды әртүрлі дәрежелі және ... ... жер асты ... мен ... ... ... көрсетеді. Сол кезде осы жерде өсетін біржылдық сораң (солянка) онша терең емес тамырымен жоғары деңгейдегі тұздалған ерекшелігіне байланысты. Қамысқа ұқсас ... ... т.б. ... Бұларды кейде псевдогалофиттер деп те атайды. Галофиттерде зиянды тұздарды және ... ... ... ... ерекшеліктері болады. Бұл цитоплазма және органикалық қышқылдар ақуызымен иондарды таңдаулы байланысы және де қорғаныш функциясын атқаратын заттардың (кейбір көміртегі, аминоқышқылдар, ... т.б.) ... ... ... ... галофиттерде тұздар үшін цитоплазма өткізгіштігі төмен, ол көбінесе гидрофильді тұзды аз сіңіріп, су ... аз ... ... ... - ... суы көп болады. Галофиттің жасуша шырынындағы тұз концентрациясы жоғары осматикалық қысымға шамамен 5000 кПа және одан да ... ... (ал ... өсімдіктерде жоғары осматикалық қысымы - ксерофиттер- ол қант ... ... ... ... ... ... ... ерітіндісінен тамырлардың суды сіңіруіне мүмкіндік береді. Көптеген галофиттерге топырақта тұздардың концентрациясының жоғарылығы - қажетті әрі жағымды фактор болып ... ... және ... ... ... ... ... ерітінділерінде жүргізген тәжірибелер олардың өсуіне тұздардың 2-3% концентрациясы қолайлы, ал осы ... ... суға ... ... ... Осындай жағымды сарсазан, алабота өсімдіктерінде байқалған. Ол ересек өсімдіктерде де өсіп келе жатқан тұқымдарда да ... ... ... ... ... ... физиологиясына тұздылықтың аз мөлшерінің жағымды әсер етуі (әсіресе галофиттермен салыстырғанда байқалады). Мысалы, галофиттерді ... хлор ... ... ... ... ... ... жауап беретін ферменттер белсенділігі 12 г/л қатарлы концентрацияда ... да ... ... қала ... (ал ... 3 г/л болғанда ақ түседі). Топырақтың қорында келесі өзгерістер болады: галофиттерде белгілі фосфорды ... рН 8-9 ... ... және Na ... реттеледі, ал гликофиттерде бұл үрдіс үшін рН 5-6 болғанда оптимальді, Na болса оған кері әсерін тигізеді. Тұздылыққа галофиттердің тұрақтылығы келесі ... ... ... ... ... ... ... дұрыс фотосинтез сақталады, ал сол кездерде гликофиттер жапырақтарында ... ... ... ... ... ... ... өлімі) байқалады. Бірақта тұзға төзімді галофиттерде тұздылыққа төзімділігінің шегі бар: тұздылық лезде артқан кезде олар зардап шегеді. Бұл солерос пен ... ... ... ... ... тұзды солянкаларда жақсы көрінеді. Салыстырмалы ылғалды солончакта өсетін көптеген галофиттер құрғашылыққа төзімсіз болады. Көбінесе ... ... ... ... ... ... ... солончакты солонецтар) ксероморфты ерекшеліктері бар галофиттер өседі: көкпек, қотыр көкпек - түкті жапырақты және терең ... ... бар, ... - ... екі ... ... бар. Құрғақ діңгек тәрізді солонецтарда ксероморфты ерекшеліктері көрінген түрлері ... ... ... ... және жүйкеленген жапырақтар (жусан - сирек бас жусаны және Лерха, кесте жусан) немесе ұсақ ине ... ... ... ... ... Осы топырақтарда кейбір тұздылыққа көнетін дала ксерофиттері осы жерлерде тіршілік ете ... ... ... Осыдан қазіргі галофиттерді галоксерофитпен ксерофитке ауысу қатарын байқауға болады. Басқада аралық топ бар - ... Бұл ... ... ... аз ... ... дала және дала ... қоймаларындағы және тұзды жер асты суларының топырақтарында өседі. Сырт пішіні мен құрылысы жағынан қалыпты шалғын мезофиттерінен еш айырмасы жоқ. ... ... ... ... теңіз түйнекөлеңі, бессер сәбізшөбі т.б. Олардың кейбіреулері жоғары деңгейлі тұздылыққа ие (осы шалғын ... ... дәм ... ... ... және ... кезінде оның артығын бөлуге қабілетті. Ерекше топты теңіз жағалауы галофиттері және ... ... - ... ... ... ... литорал, дюндер мен дюндарға қатысты аймақтар, теңіз жартастары өсімдіктері. Осы тіршілік ету орталарында ... ... ... ... ... жер асты суларынан немесе желмен келген тұздылықтың артықшылығы кейбір түрлерге ылғалдылықтың көп болуымен сәйкестенеді (құйылу ... ... ... ... биік және құмды субстратта - шектеулі мөлшерде болатын ылғалдылық сәйкес келеді. Теңіз жағалауы ... ... ... ... көлемінде) біртекті болып келеді. Бұл жерлерде қарапайым галофит - солерос және галоморфты түрлері - суккулентті жуан ... ... ... Glaux ... ... maritima т.б.) және ... құмда өсетін осындай ерекшеліктері бар галопсаммофиттер (Фин жағалауында кездесетін кесек астық тұқымдастарының ірі қияқкөкшіл ... ... бар ... ... ... ... Литва теңіз жағалауы өсімдіктерінде зерттеулерде көрсеткендей, жасуша ... ... ... ... ... ... бар (2200-5300 кПа дейін) және жер үсті бөліктерінде минералды тұздардың мөлшерін жинайды (күл ... 12-22%). ... ... ... жағалауы галофиттерімен бірге тұздылыққа шыдамды гликофиттер өседі: мысалы, тұщы сулар жағалауында өсетін түр - кербезгүл, ол ... рН - 2,0-12,0 ... және ... ... 3% ... ... ... жерлерде тіршілік ететін өсімдіктер арасында ерекше топта мангралы орманды және мангралар - тропикалық жағалаулардың топанды ормандары, теңіз сулары ... ... ... ... ... өсетіндері кездеседі. Бұл аймақтардың аса тұздылануы теңіз сулары арқасында жағалауларда тұз жиналу, ... ... ... ... әсер ... ... ағаш ... ретінде Aviccenia, Rhizphora т.б. туыс түрлері таралған. Тұздылыққа бейімделу оларда кейбір физиологиялық механизмдерінде иондарды таңдаулы сіңіруін орындауда байқалады. Мысалы, улы ... ... ... аз ... ... артықшылығы лептесіктерден бөліну арқылы белсенді бөлініп азаяды, сондықтанда астыңғы эпидермис тұзды қабыршықпен жабылған болады. Бұл тұздар басқадан қонған емес, шынымен, ... ... ... ... ... ... тұзды қабыршықтың қайта пайда болуынан байқауға болады, әсіресе, , тұзды ... ... ... емес ... байқалған. Мысалы: Шығыс Африкада өсетін Аvicennia, оның жапырағынан бөлінген ерітіндіде хлор, калий, натрий ... ... және осы ... олардың концентрациясы жоғары екендігі зерттеулерде дәлелденіп, көрсетілген.Мангралық ағаштар мухитті тұщы суды қарапайым фильтрация (метаболитті емес) арқылы сіңіруге қабілетті. ... ... ... ағаш түрлерінде жоғары шамамен 5000-7000 кПа болады. Оның ауыспалы болуы мүмкін: Ява аралында Аvicennia су қайтуы кезінде ... ... 16300 кПа, ал су ... ... 200 кПа ... ... тұздардың концентрациясы жоғары болған кезде фотосинтезі қалыпты жүреді, ал гликофиттерде оны бәсеңдетеді. Тіршілік ету ортасының тағы бір түрі ... ... ... ... ... - ол ... мен ... сулары. Әлемдік мұхиттардың сулары 3-4 % тұзды сақтайды. Ол біздің планетамыздың шамамен 97% құрайтынын еске саламыз. ... ... ... тұздылыққа бейімделуі әлі де аз кездеседі. Кейбір деректерде, теңіз балдырлары ұлпаларында көп мөлшерде тұздарды жинақтауға қабілетті болатыны байқалады ... ... 60% ... ... ... ... ... өсіргеннен нашарлай түсу белгілері пайда болады. Сөйтіп, галофильді балдырларға NaCl 3-12% концентрация ерітіндісі ... тұщы суда ... ету ... олар ... ... Осы мағынада кейбір авторлар теңіз өсімдіктері облигатты галофиттер деп санайды, ал жер үсті ... - тек ... ... олар ... жоқ ... өсуге қабілетті. Су немесе жер үсті өсімдіктерде тұздың концентрациясына қатысты анатомиялық-морфологиялық өзгерістері ұқсас болып келеді. Содан, тұщы су ... тұз ... ... жасушалар көлемі үлкейеді, ал ядро мен ядрошықтары да үлкейеді (галофильді суккуленттерде сияқты). Теңіз суынан гөрі ... ... ... өсетін теңіз балдырлары қарапайым түрлерден өзгешеленеді. М: галофиль гүлді өсімдіктер ұлпаларының борпылдақ құрылымымен, механикалық ... аз ... ... ... ... ... 10 жылдықта жаңа мәселе туындады, ол өсімдіктердің тұздылыққа тұрақтылығымен - көше ... ... ... ... ... жылы ... АҚШ Солтүстік штаттарында (шоссе) көшелерінде 6 млн. т тұз (95% NaCl + 5% KCl) ... ... ... ... ... ... 6 кг тұз әр метр екі ... қалады. Осыдан көрші аймақтың тұздылануы басталып, осы себепті көше бойы ... ... ... ... қажеттілігі туындайды. АҚШ-та тұздылықтан қантты үйеңкі, Канада тсугасы, қарағайлардан шегеді (өсудің нашарлауы, сарғаю, өлу). Ал цитрустармен алмалар ... ... ... ... ... ... ... Тұздыланған топырақты арнайы мелиорация арқылы жақсартады.(дренажбен, шаюмен, сіңген натрийді химиялық жолмен кетіру). Өсімдіктерді қолдануға да ... ол ... оның ... жер асты ... ... ... ... тұзсызданады.Пестицидтер (латын сөздерінен pestis - жұқпалы ауру, caedo - өлтіремін) - мәдени өсімдіктерді зиянкестерден, ... ... ... және ... ... үшін қолданатын барлық химиялық қосылыстар. Пестицидтерді пайдалану ауылшаруашылық өнімдерін 18-20% сақтайды. Қазіргі кезде оларды көп ... ... ... мен ... зияны тиіп жатыр. Оларды пайдаланбай өнім алуға мүмкіндік жоқ, себебі зиянкестер өте көбейіп кетті. Бунақденелілер пестицидтердің бір түріне тез бейімделетін және ол ... ... бере ... ... бар. Сондықтан пестицидтерді қолданарда зиянкестердің түріне қарай таңдап алу керек.
Химиялық құрамы жағынан пестицидтер 5 класқа топтастырылады:
* ... ... - ... ДДТ ... ... ... ... т.б. Олар организмде жинала алады да, ыдырауы бірнеше ондаған жылдарға созылады. ... ... ... ... ... ... ... түзеді.
* Фосфорорганикалық инсектицидтер - карбофос, дихлофос, диазинон, фосфамид, метафос, амофос, өсімдіктің өсуін реттегіштер және т.б. Бұлар топырықта және ... ... ... ... Карбаматты инсектицидтер - карбамин қышқылының күрделі эфирлері (севин). Бунақденелілердің жекелеген түрлеріне ғана әсеретеді, ал жануарлар мен адамдарға зияны ... ... ... - ... ... су қоймаларында өсетін өсімдіктерді жою үшін қолданады.
* Пиретроидты табиғаты бар пестицидтер - транс-хризантема қышқылы. Бұл инсектицидтердің жаңа түрі, оны ... ... ... ... ... ... ... сығындысынан табиғи пиретрин-І алынған. Бұдан басқа өте қатты әсер ... ... ... де ... зиян ... ... атап ... Олар: гидрохинон І туындылары, триазиндер (ІІ) және ... ... ... ... (IV) ... және т.б. Тірі ... түскен пестицидтердің әсері препараттың тұрақтылығына, яғни персистенттілгіне және организмде жүретін ... ... ... ... ... ... ... пестицидтер абиотикалық және биотикалық жолдармен ыдырайды. Біріншісі - ... ... - ... реакциясының және гидролиздің көмегімен жүзеге асса, екіншісі - ферменттердің әсерінен ыдырайды. ... ... ... ... тезірек жүреді. Ыдырау жылдамдығы ферменттердің концентрациясына және пестицидтерді ыдырата алатын микроорганизмдердің санына байланысты.
А.Спутников тәжірибе жүргізу арқылы уытты заттардың жануарларға ... ... ... уыттылығын 1 кг дене массасына препараттың неше миллиграмм концентрациясы келетініне қарай сипаттады. Оларды уыттылық ... ... 4 ... ... ХХ ... аяғында Республика территориясында шикізат материалдары мен тағамдарда өсімдіктерді зиянкестерден қорғауға пайдаланатын химиялық заттар 20-30% жеткен. 1999 жылы ... ... ... ... ... ... хлор бар ... шекті рауалы концентрациясынан (ШРК) 40% артық болғандығы анықталған. Бұл жай Алматы қаласында, Оңтүстік және Шығыс Қазақстан, Алматы, Қызылорда және Жамбыл ... ... Соны мен ... 1999 жылы ... ... ... ... комитетінің токсикология бөлімі шайдың сынамаларына талдау жасағанда ... 45%-да ... бар ... ... ... 10% ... пестицидінің ШРК (0,01 мг/кг) артық екендігі анықталған. 1998 жылы Алматы облысы ... шикі және ... ... ... ... ... анықталып, ШРК-0,41%-ға және 0,16%-ға көп болған. 1999 жылы бұл көрсеткіштер 0,3% ... ... ... денсаулық сақтау ұйымы жыл сайын дүние жүзінде ... ... ... 500 ... 2 ... жуық адам ... олардың 10-40 мыңы өліп кеткен жағдайлар болғанын айтады. Көп елдерде пестицидтерді пайдалануға тыйым салынған. Әсіресе ... (ДДТ) ... ... ... оның ыдырауына бірнеше жылдар керек. Бұл заттың шығу тарихы өте қызық. 1940 жылы швейцария химигі Пауль Мюллер ең ... ... ... ДДТ-ны тауып, оны ауылшаруашылығының зианкестерімен күресуге пайдалануды ұсынған. Осы жаңалығы үшін ... ... ... ... ... Алғашқы кезде бұл зат адамдардың көптеген қиыншылықтарын шешті. ДДТ-ны пайдаланып ... мен ... ... ... ... қырды. Әсірісе ауру таратушы масаларды өлтіріп, миллиондаған Адам дарды безгек ауруынан құтқарды. Кейінірек ДДТ-ның күштілігінен зияндығы басым ... ... ДДТ ... тірі ... ... ... да ... тигізеді екен. Оның миллиардтан бір бөлігі фотосинтездің жылдамдығын баяулатады. Ал жасыл өсімдіктер ... ... ... ... сіздерге белгілі. Кейінірек ДДТ-ның басқа пестицидтер тәрізді кумулятивтік эффектісі бар екендігі ... Оның ... ... ... ... дейін жетті. ДДТ тұрақты болғандықтан, ол қоректену тізбегімен өсімдіктер организміне өтедіде, өсімдікпен қоректенетін жануарларға, ... ... ... Өсімдік және жануар тектес тағаммен тамақтанудың арқасында ДДТ адам ... де ... ... ... ... Осылайша жылжу кезінде әрбір организмде жинақталған ДДТ -- ның шамасы 10 есе ... ... ... ... препарат ондағы басқа заттармен қосылысып, улылығы артады да, адамдарды, жануарларды өлтіре алатын шамаға жетеді. Табиғи ... ... ... да қауіпті. Себебі ДДЭ-нің ыдырау алғашқысынан да баяу жүреді. Ауылшаруашылығында пестицидтерді пайдаланудан гөрі өсімдіктерді қорғаудың биологиялық жолы іздестірілуде және ... ... ... таза өнім алу ... ... ... адам организміне зиян екенін, табиғи процестерді бұзып, қоршаған ортаны ластайтынын ескеріп, оны өте сақтықпен басқа шара жоқ болған жағдайда ғана ... жөн. ... ... ... ... биологиялық әдісінің бірін айта кетейік. Ол түрпілі материалдарды (абразивы) ... ... ... ... көп ... ... себеді. Оның үстімен жүріп өткен жәндіктің денесі кеуіп қалады, себебі ... ... ... ... заттардың өсімдіктерге, жануарларға және адамдарға ешқандай зияны жоқ.
2.5 Өсімдік саңылауларының өткізгіштік қасиеті
Тамыр жүйесінің негізгі қызметінің бірі-өсімдікті сумен және қоректік заттармен ... ету. ... ... ... ... ... ... зерттелген, яғни оның көлемі өсімдіктің жер бетіндегі бөлігінен әлденеше есе артық болатыны белгілі. Көптеген өсімдіктердің тамыры ұзарып өсуге және жаңа өсу ... ... ... ... ... түседі.
Неміс ғаламы Диттмер күздік қарабидайдың тамырының ұзындығын өлшеу үшін оны ... ... ... және оның тамырлары ұзындығының жалпы қосындысы 600 км-ге дейін жететінін анықтаған.
Тамыр жүйесінің бәрі ... суды ... ... қатыса бермейді, оның сіңіру активтігі шығу тегіне, жасына, түрлі учаскелеріне байланысты. Жүгері өсімдігі дамуының ерте кезеңінде өсімдікті су мен және ... ... ... ... ұрық ... мен алғашқы тамырлар негізгі рөл атқарады. Вегетация дәуірінің соңында бұл тамырлардың рөлі жоққа тән, оларды сабақ тамырлары ... бұл ... ... ... жойғанша су және қоректік заттармен қамтамасыз етеді.
Тамырдың жас бөліктері суды неғұрлым активті сіңіреді, ... ... жас ... ... ... ксилема элементтері кездеседі. Тамырдың түкшелері бар аймағында сіңіру процесі жақсы жүреді. Бұл аймақтаған қашықтаған сайын сіңірілетін су ... азая ... ... ... - ... ... жасушаларының сыртқы бетінің өсінділері болыптабылады. Олардың қабықшалары өте ... және ... ... ... ... ... және суды жақсы өткізеді. Тамыр түкшелері бөліну, созылу және дифференцияциялану (жіктелу) деген аймақтарға бөлінеді. Тамыр түкшелері ... ... ... ... және ол ... тез ... тіршілігін жояды.
Өсімдіктерді сумен қамтамасыз етуде тамырдың тармақталу дәрежесі мен топыраққа ену тереңдігі үлкен рөл атқарады. Бұл тұрғыдан алып ... әр ... ... ... ... ... ... бар. Жаздық бидай тамырының негізгі бөлігі топырақтың жыртылатын ... 20 ... ... ... ... ... ... 20-40 см тереңдікке дейін таралады. Кейбір тамырлары одан да ... ... де, ... ... ... етуде айтарлықтай роль атқарады. Жер бетіне жақын орналасқан ... ... бұл ... суды неғұрлым мол сіңіреді. Ағаш тектес өсімдіктердің ... ... ... ыза суының деңгейіне дейін өседі де, оны еркін қабылдайды. Көкөністердің ... ... ... ... жетілген. Мұндай тамырлар 50-60 см тереңдікке дейін өседі де аз тармақталады. Бұл - тамыр жүйесінің өсуі мен оның ... ... ... сорттары мен түрлерінің биологиялық ерекшеліктеріне байланысты екенін көрсетеді.
Өсімдіктер тіршілігінің барысында олардың тамыр жүйесінің ... ... ... Ал осы ... ... су мен қоректік заттар жетіспесе, оның тамырлары біртіндептіршілігін тоқтатып, өсімдіктің өнімін кемітеді.
Өсімдіктің тамыры мен оның жер ... ... ... ... ... ... бар. Тамырдың жас бөліктері зақымданса, өсімдіктің жапырақтары өсуін тоқтатады. Тамырлардың мұндай бөліктері жетілгенде ғана ... жер ... ... ... өсе ... - ... суды ... негізгі мүшесі. Суды буландыруға, жапырақтан басқа, сыртын тоз баспаған және нәзік су өткізгіш қабықшасы бар жас ... де ... ... суды буландыруының қыста зор маңызы бар, ал жазда жапырақ негізгі роль ... ... суды ... оның ... ... ... өсімдіктердің жапырағын көлденеңінен кескенде, одан жасушаның 5-10 қабатын табуға болады. Жапырақтың екі бетінің сыртқы қабатындағы бірқатар жұқа дасушалар ... деп ... ... ... ... ... ... қабаты жауып жатады, бұл қабат жапырақты суды артық буландырудан сақтандырады. Эпидермис жасушаларының арасында устьице жүйесін құрайтын ... ... ... ... пен ... ауа арасындағы газ алмасу процесінде устьице маңызды роль атқарады. Ол арқылы су буы, оттегі мен көмір ... газы ... ... ... ... бетіне қарағанда астыңғы бетінде көп болады. Мұнда 1мм2 аумақтағы устьиценің саны 50-ден 500-ге дейін жетеді.
Эпидермистің жоғарғы және төменгі ... ... ... ... ... орналасқан, ол паренхима жасушаларының палисадты және борпылдақ паренхима деп аталатын екі түрінен тұрады. Борпылдақ ... ... өте ... бос орналасқан, оны жасуша арасындағы ауа қоршап тұрады. Палисадты ұлпа жасушалары тығызырақ орналасқан. Осыған қарамастан оның ... ... да ... ... және әрбір жасуша дәрлік тікелей жасуша арасындағы ауамен жанасады. Осының нәтижесінде жапырақ жасушаларының ішкі бетінің ... ... ... бетінің ауданынан ондаған есе артық болады. Полисадты ұлпаның ашық ішкі беті борпылдақ ұлпаның ашық ішкі бетіне қарағанда үлкен ... ... ... устьиценің астыңғы жағында айтарлықтай бос кеңістік бар, ол жасушааралық кеңістікпен байланысады. Жапырақтың жасуша арасындағы және ... ... ... ... ... ... да, жапырақтың бірыңғай ішкі қусын құрайда. Ішкі қуыста устьице саңылауы арқылы сыртқы ауадан өтетін оттегі, көмірқышқыл газы еркін ... ... бір ... алып ... ... бүкіл ішкі бетін желдетіп тұратын қақпа. Транспирацияның негізгі бөлігі устьице арқылы өтетіндіктен, устьиценің ашылу және жабылу механизмі өзіне назар ... ... ... әсер ... ... бәрі де ... ... тұйықтаушы жасушалардағы тургордың өзгерісі арқылы көрсетеді. Тургор қысымы - ... ... ол су мен ... ... ... концентрациясына байланысты.
Ылғал жетіспеушілігі кезінде тұйықтаушы жасушаларда абсциз қышқылы жиналып, устьице саңылауының жабылуына себепші болады. Астық тұқымдас ... ... ауа райы ... ... түнде әр уақытта жабық болады, ал күндіз топырақ ылғалдығына қарай ... ... ... ... ... ... күйі ... сумен қамтамасыз етілуінің көрсеткіші бола алады. Жоңышқа, ... ... ... ... ... ... таңертең ашылады, күн шыққан соң 2-3 сағаттан ... ол ... ... да, ... кейін жабыла бастайды. Қалың жапырақты картоп, капуста және басқа да ... ... ... ... ... күндіз де, түнде де кең ашылған күйде ұстайды. Құрғақшылық кезде кешке қарай олардың устьицесі жабық болады. Көріп отырғанымыздай, өсімдіктердің бұл топ ... ... ... ... ауа райы ... мен ... ... білдіреді.
Тамыр жүйсінің суды сіңіруіне ықпал жасайтын көптеген факторлардың әсер ету ... ... ... ... ... ... процесінің бұзылуына байланысты. Р.Слейчердің пікірі бойынша оттегі еніуінің шектелуі, ... ... ... температура, СО2 мөлшерінің көп болуы метаболизм процесін төмендететін арнаулы заттар сияқты жасушаның өткізгіштігін кемітеді. Әр ... ... әсер етуі ... қызыметінің бұзылуына байланысты. Судың жетіспеушілігі цитоплазманың тұрақтылығын уақытша кеміту және оның өткізгіштігін арттыру ... әсер ... Су аса ... ... жағдайда цитоплазманың өткізгіштігі бірден кеми бастайды. Екігші жағынан ... әр ... орта ... суды ... және бұл ... бейімделу әрекетінде өсімдіктердің түр ерекшеліктерінің маңызы бар. Р.Слейчер көрсеткендей, суық климат жағдайында өсетін өсімдіктер түрлеріне төменгі температура, жылы климат ... ... ... ... ... әсер ееді. Аэрация құбылысы жөнінде де осыны айтуға ... ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі жағдайларына су өсімдіктері жақсы төзеді. Аэрация жетіспеушілігінің әсері көбіне температураға байланысты, өйткені температураның жоғарлауына ... ... ... ... ... ... ... та арта түседі.
Транспирацияның қозғаушы күші. Судың тамырдан сабаққа, одан жапыраққа ... ... ... зор. ... ... су мен одан еріген заттарды алыс қашықтыққа тасымалдауға арналған. Су ... ... ... ... ... ... ... жолы арқылы өтеді. Апопласт жолымен өтетін судың қозғаушы күші мынау: транспирацияның ... күші және ... ... ... ... ... күші - жоғарғы қозғаушы күш, ... ... күші - ... ... күш деп ... ... ... былайша түсіндіруге болады. Ауада ылғалдың жетіспеушілігі жапырақты үнемі суды буландыруға мәжбүр етеді. Бұл процеске күн сәулесінің энергиясы ... ... ... өсімдіктің бойында су потенциялының градиенті туып, су ... яғни ... ... ... ... ... өтетін су ағыны мынадай градиенттерге байланысты: 1) атмосфера мен жапырақ арасындағы; 2) жапырақ пен сабақ ксилемасы арасындағы; 3) сабақ ксилемасы мен ... ... 4) ... ... мен ... ... су потенциялының градиенттері.
Күн сәулесі энергиясын сіңіре отырып, транспирацияның суды атмосфераға шығаруы аталған градиенттерге негіз болады. ... ... және осы ... арқасында туатын су потенциялының градиенті су ағынының қозғаушы күші болып табылады. Оны ... ... күш деп ... Оған ... активті қозғалысы айтарлықтай үлес қосады.
Тамыр қысымының қозғаушы күші. Жоғарғы ... ... ... қысымы төменгі қозғаушы күш болып есептеледі. Тамыр ... ... ... ... екі ... ... ... Сабинин, Пристлидің, соңғы кезде Люгте және Хиггенботамның концепциясы бойынша осмостық қозғаушы күш тамыр қысымын тудырады. ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күш тумайды, тамыр жасушалары жиырылғыш келеді, осындай жиырылуының арқасында олар ... ... ... суды тамырдан сығып шығарады. Бұл екі концепцияны талдау мынаны ... ... ... ... ... ... активті сіңіру нәтижесінде тамырдың осмостық қозғаушы күші туады. Бұл осмостық қозғаушы күш ... пен ... ... су ... градиентіне үлес қосады. Иондарды тамыр жасушаларынан протопласты жоқ тамыр түтіктеріне активті тасымалдау ксилемада осмостық қозғаушы күш туғызады, осының ... ... ... оң ... ... ... пайда болады.
Өсімдіктің сабағын кессек, кесіндінің бетіне су шыға бастайды, оған резеңке кигізіп, ұшын монометрмен жалғастыру арқылы ... ... бар ... оп-оңай көз жеткізуге болады. Лютке және Хиггинботам зерттеулері бойынша тамыр түтіктеріндегі осмостық қозғаушы күш мұнда иондарды активті тасымалдау нәтижесінде ... Бұл ... екі ... туралы гипотезасы арқылы М.Г. Питман да қостайды. Ол эксперимент негізінде тамыр ... екі ... ион ... ... ... қорытынды жасады. Бірінші ағыс иондарды сыртқы ортадан тамыр жасушаларының симпластына жеткізеді. Екінші ағыс ол иондарды симпластан ксилема түтіктеріне ... бұл ағыс ... ... ... ... ... ... қарай бағытталады. Екі ағыс та активті өтеді. Сөйтіп, тамыр паренхимасының түтікпен жанасқан жасушаларында иондарды ксилема ... ... ... ... ... дәлелденді. Тамыр қысымы судың активті сіңірілуіне емес, активті түрде тасымалданған иондармен бірге осмостық күш арқылы ... ... ... "жылауы" мен гуттация құбылыстары тамыр қысымының нәтижесінде пайда болады. Мұнда да, айтып өткендей жапырақтың бетіне су тамшысынан бұрын ... ... ... ... ... ... ... су тамшысы шығады. Сонымен, ксилема түтіктерінде осмостық қозғаушы күш туады, оның негізінде оң таңбалы гидростатикалық қысым (Р) пайда болады. Бұл ... ... ... өрлеуші ағынның қозғаушы күші болып табылады. Екінші концепция бойынша ... ... ... ксилема түтіктеріне активті тасымалдануына байланысты емес. Тимирязев атындағы ауыл ... ... ... өсімдігіне жүргізген тәжірибелері жоғарыдағы пікірді жоққа шығарады. Олар тамыр қысымын тамырдың ксилемаға ... ... ... ... ... ... болуымен байланыстырады. Олар мұндай ақуыздар жиырыла келе, суды түтіктерге сығып, шығаруы мүмкін деп есептейді. Сонымен, ... ... ... екі ... ... ... ... қысымы өрлеуші ағынның төменгі қозғаушы күші болып табылады. ... ... ... ... ... ... биік ... аса қажетті төменгі және жоғарғы қозғаушы күштердің арасында өрлеуші ағынды қамтамасыз ететін аралық қозғаушы күштер де болады. Мұндай биік ... ұшар ... суды ... үшін ... қысымы мен транспирацияның сору күштері жеткіліксіз болуы мүмкін.
Судың ағынын қозғаушы аралық күштердің болуы су ... ... мен ... ... ... арқылы анықталды. Сұйық судың ішінде газ көпіршіктері болмаған жағдайда және су капилляр қуысын толтырып тұрғанда су молекулаларының арасында ілінісу күштері ... ... Бұл су ... ... когезиялық әрекеттесу күші 300 барға тең келеді.
Нобел пікірі бойынша ксилема түтіктері суға үздіксіз толып тұратындықтан, ондағы судың ... ... ... ... және когезиялық ілінісу күші арқылы едәуір биіктікке ... ... ... ... қабырғаларындағы бос кеңістіктер суға толы болғандықтан, мұнда адгезия күштері пайда болады. Бұл күштер транспирацияның сору күшіне қосымша қызмет атқарады. Бұл ... ... ... ... судың гидростатикалық қысымы оң таңбалы емес, теріс таңбалы ... ... пен ... ... ... су ... ... оның қоршаған ауаменде өзара байланысы бар. Топырақ-өсімдік-атмосфера жүйесі бойынша үздіксіз су айналымы өтіп ... Суға ... мен ... да факторларға байланысты өсімдік ауаға судың белгілі бір мөлшерін үнемі дерлік буландырып шығарады.
3.Зерттеу мен талқылаулар
3.1 Тұздылықтың арпа ... ... ... ... ... 25% ... ... келеді. Топырақ ерітіндісінде болатын тұздылықтың артықшылығы өсімдіктерге токсинді болады. Әсіресе тез ... ... ... олар цитоплазмаға оңайлықпен енеді: NaCl, MgCl, CaCl2; ақырын еритін тұздар: CaSO4, MgSO4, CaSO3 аз ... ... ... ... ... ... ... хлоридті тұздылық қатты әсер етеді. Сульфатты тұздылықтың аз ... Cl¯ ... ... SO4¯ ... аз ... ... өсімдіктердің минералды дұрыс қоректенуіне қажет болып, артып кеткен ... ғана ... ... ... ... осматикалық әрекет ретінде болып, өсімдіктердің қалыпты сумен қоректенуінің бұзылуына әкеліп, улануға әкелетін токсинді әсер ... ... ... азот айналымының лезде бұзылуы нәтижесінде және ақуыз ыдырауынан түзілетіндердің жиналуынан пайда болады. Қатты тұздылық ақуыздың ... ... өсу ... басады. Топырақтың тұзды болуы топырақ микроағзаларының өлуіне (сонымен қатар, жоғары сатыдағы өсімдіктердің тіршілігінде пайдалы ... әсер ... ... және ... ... жер асты ... ... жерлердің басым болуынан үлкен аймақтарда (дала және жартылай дала территориялары, шөл аймақтарда) ... жиі ... Бұл ... ... ... ... жер асты ... тұздары ғана емес сонымен қатар минрералды тұздар аз мөлшерде болатын атмосфералық жауын-шашын болып табылады. Бұл жерлерде тұздалану суландырудың ... ... де ...
Ылғалды климатта топырақ үнемі шайылатындықтан тұздар жиналмайды және олардың топырақ тұнбасындағы құрамы жүздік немесе мыңдық пайыз бөлігінен аспайды. Теңіз және жер асты ... ... ... болатын үнемі ылғалдылық кездесетін топырақтан басқалары (ол Балтық, Белое Солтүстік теңізі) жағалаулары тағы бір тұздардың ... - ... ... ... ... ... ... жиналуы (импульверизация), көпшілік жағдайда жағалау өсімдіктерінің орташа құрамы мен орналасуына әсер етеді.
Әр ... ... ... ... ... негізгісі - тұзды және сулы реттелуі бірдей емес болып келетін сор (солончак) және сортаңдар ... - ... ... ... ... сулармен үнемі және қатты ылғалданған топырақтар ( солончактар, тұзды батпақ) мысалы, өзендердің ащы-тұзды айналысы. ... ... беті ... тұз ... жамылады да топырақ ерітіндісінде концентрациясы бірнеше ондық пайызға жетеді. Натрий иондары ерітіндіде ғана кездесіп қоймай топырақтың сіңіру ... ... да ... - беті ... беткі қабаты сілтілі, құрамсыз. Төменгі горизонттары Na¯ тығызданған және қаныққан, кепкен кезде жолақтар мен түзулерге ... ... Су ... ... ... сипатталады (көктемде су өткізбеушілік әсерінен ылғалдылық беткейде тұрақтануы жиі байқалады, ал жазда- қатты құрғақшылық). Топырақ түрлерінің ... ... ... ... ... Жиі олар арасында кішірек жерлерде, солончакты-солонецты комлексін құрайды ... ... ... ... топырақтарда жоғары тұздылыққа бейімделген өсімдіктер тіршілік етеді - галофиттер. Олар спецификалық түрлермен ... ... ... галофитті тұқымдастар кездеседі (алаботалылар, свинчактылар, иттабандылар, жыңғылдылар). Галофиттер флорасы аридті зоналарда әртүрлі және бай болады. ... ... ... емес ... ... ... өсімдіктер - гликофит деп аталады.
Морфофизиологиялық ерекшеліктеріне және тұздылануға адаптациясына байланысты бірнеше галофит топтарын бөлуге болады. (Генгель П.А.)
1) Эугалофиттер ... Бұл ... ... солончак пен тұздалған комплексті сор жерлерде өсетіндер. Мысалы: Европалық бұзаубас, бүршікті сарсазан, Salsola, Petrosimonia, Suaeda, Obione туыс ... т.б. Осы ... сырт ... ... ... ... суккулент ерекшеліктері байқалады: жапырақтар редукциясы, ассимиляциялық ұлпа болатын - 2 ... ... ... паренхима, ортасында шырынды ылғалды сақтайтын ұлпамен толтырыла орналасқан мүшелі етжемді сабақтары. ... (obione, suacta) ... ... ... ... ... құрылым: қатты тығызданған және суккулентті жапырақты пластинка салыстырмалы үлкен жасушалы болады.
Топырақ тұздылығында осы белгілердің ... ... ... да ... ... мен ... қышқыл ерітінділердегі анатомды-морфологиялық тездете өзгерістерінің тәжірибелерінде көрсетілген әлде де кейінгі жұмыстарда (мәдени өсімдіктерге де) көрсетілгендей тұздардың артықтығынан ... ... ... ... көбеюінен: жапырақ суккуленттене бастап, ал жапырақ пластинкасының көлемі кішірейеді. Бұндай ... ... әр ... ... ... ... тұрақтылығына байланысты эугалофиттер тұздардың көп мөлшерде сіңіріп және жинауға қабілетті (күлінің массасының 45-50%). Қазіргі көзқарастар бойынша тұздар тек цитоплазмада ғана ... ... ... орын ретінде алынатын жасушарардың құрамында жиналады. Топырақ қаншалықты тұзды болса, тұз ... ... ... құрамында тұз көп болады. Өсімдік бойындағы иондар құрамы әдетте топырақ құрамындағы тұзға сәйкес, бірақ таңдамалы түрде жинаудың белгілері - ... ... мен ... ... гөрі ... көп ... ... - NaCl, органикалық анион (бастысы оксолат) ... - Na мен SO4. ... ... ... тіпті жапырақта тұз мөлшері аз болса да, тұзды көп ... ... ... өсіп ... ... галофиттер - тұз жинаушылар бұрын сода мен поташ алуда қоры ретінде табылған. (Бұл олардың ... ... әсер ... salsola kali, s.soda. kalidium туысы). Орта Азияда сексеуіл ... ... ... ... ... ... мәлім. Ал Австриялық жартылай далаларында atriplex туыс ... ... ... ... ... өсінділері астында топырақтың сілтіленуі жүреді.
Криногалофиттер (тұз шығарушылар). Бұл өсімдіктер тұзда ерітінді ретінде ... ... ... ... ... ... ... шығаруға қабілетті. Бұларға жыңғылдылар, иттабандылар, кермектердің көпшілігі жатады. (ботаниктер жақсы біледі, кеппе шөп ... ... ... ... ... бар болғандықтан қағазда сорғалаушы жапырағын кептіру қиынға түседі). Тұздың құрғақ ұнтағы жел ... ... ұшып ... жерге түседі немесе жауын арқылы шайылады. Жапырақ құрылысына қарай көптеген криногалофиттер мезофиттерге жақын келеді.
Гликогалофиттер бұған ксерофильді өсімдіктер жатады ... дала мен ... ... ... ететін көпшілігі ермендер). Гликогалофиттер тұқым жүйесі тұздарды өткізбейді. ... ... ... ... ... өсімдіктер ұлпаларында тұз жиналмайды. Бұл жұмысы белгісіз. Бір авторлар тамыр жасушаларының қабырғаларының жуандауына мән ... ... - ... ... ... қамтамассыз ететін биохимиялық үрдістер, үшіншілері - өсімдіктердің су режимі аз ... ... ету және ... аз ... ... ие ... тамыр жүйесі арқасында тұздалудан қашатын өсімдіктер топтарын еске салуға ... ... олар ... ... ... тіршілік етеді, олардың сору тамырлары терең аз тұздалған ... ... ... ... Сырдарья қойнауларында өсетін тростниктің химиялық сараптамасы тұздалуды әртүрлі дәрежелі және құрамды болуы жер асты мүшелері мен ... ... ... ... Сол ... осы ... өсетін біржылдық сораң (солянка) онша терең емес тамырымен жоғары деңгейдегі тұздалған ерекшелігіне байланысты. Қамысқа ұқсас сібір кендірі т.б. ... ... ... ... деп те ... ... тұздарды және басты айналымнан шығару биохимиялық ерекшеліктері болады. Бұл цитоплазма және ... ... ... ... ... ... және де қорғаныш функциясын атқаратын заттардың (кейбір көміртегі, аминоқышқылдар, пигменттер т.б.) жиналуы қамтамассыз етіледі.
Көптеген галофиттерде тұздар үшін цитоплазма өткізгіштігі төмен, ол ... ... ... аз ... су ... аз ... әкелетін коллоидты - байланысқан суы көп болады.
Галофиттің жасуша шырынындағы тұз ... ... ... қысымға шамамен 5000 кПа және одан да көпке ... (ал ... ... ... ... ... - ксерофиттер- ол қант көмегімен өтеді). Осматикалық қысымның жоғарылауы концентрлі топырақ ерітіндісінен тамырлардың суды сіңіруіне мүмкіндік береді.
Көптеген галофиттерге топырақта ... ... ... - ... әрі ... фактор болып табылады. Солерос және теңіз жолжелкені өсімдіктерімен әртүрлі топырақ ерітінділерінде жүргізген тәжірибелер олардың ... ... 2-3% ... ... ал осы ... ... суға ... солуы байқалған. Осындай жағымды сарсазан, алабота өсімдіктерінде байқалған. Ол ересек өсімдіктерде де өсіп келе жатқан тұқымдарда да ... ... ... ... ... ... ... аз мөлшерінің жағымды әсер етуі (әсіресе галофиттермен салыстырғанда байқалады). Мысалы, галофиттерді натрий хлор қосылған қоректік ортада өсіргенде, ... ... ... беретін ферменттер белсенділігі 12 г/л қатарлы концентрацияда болса да жоғары болып қала береді (ал гликофиттерде 3 г/л болғанда ақ түседі). ... ... ... ... болады: галофиттерде белгілі фосфорды сіңіру рН 8-9 болғанда максимальді және Na иондарымен реттеледі, ал гликофиттерде бұл үрдіс үшін рН 5-6 ... ... Na ... оған кері әсерін тигізеді.
Тұздылыққа галофиттердің тұрақтылығы келесі көріністе болады: жапырақшаларымен тұзды ерітіндіге малынған жапырақтарында дұрыс ... ... ал сол ... ... жапырақтарында фотосинтез бәсеңдеуі, хлорофильдің бұзылуы (жапырақ тақтасының бөліктерінің өлімі) ... ... ... ... тұздылыққа төзімділігінің шегі бар: тұздылық лезде артқан кезде олар зардап шегеді. Бұл солерос пен басқада тұздылығы жоғары топырақта өсетін ... ... ... ... ... ... өсетін көптеген галофиттер құрғашылыққа төзімсіз болады. Көбінесе құрғақ топырақта (мысалы, жазда қатты құрғап кететін солончакты солонецтар) ксероморфты ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... - ... жапырақты және терең тамыр жүйесі бар, биүргін - қалың екі ... ... бар. ... ... ... ... ... ерекшеліктері көрінген түрлері басымдырақ болады. Қатты түптенген және жүйкеленген жапырақтар ... - ... бас ... және ... ... ... ... ұсақ ине тәрізді жапырақты болады (camphorosma monspeliacum). Осы топырақтарда кейбір тұздылыққа көнетін дала ксерофиттері осы жерлерде тіршілік ете алады, мысалы, ... ... ... галофиттерді галоксерофитпен ксерофитке ауысу қатарын байқауға болады.
Басқада аралық топ бар - ... Бұл ... ... ... аз ... орманды дала және дала сулары қоймаларындағы және тұзды жер асты суларының топырақтарында өседі. Сырт ... мен ... ... ... ... ... еш ... жоқ. Бұлар түлкіқұйрық, бытыраңқы ақмамық, теңіз түйнекөлеңі, бессер сәбізшөбі т.б. Олардың кейбіреулері жоғары деңгейлі тұздылыққа ие (осы шалғын ... ... дәм ... ... ... және гутация кезінде оның артығын бөлуге қабілетті.
Ерекше топты теңіз жағалауы галофиттері және галомезофиттері құрайды - ... ... ... ... литорал, дюндер мен дюндарға қатысты аймақтар, теңіз жартастары өсімдіктері. Осы тіршілік ету орталарында теңіз суынан топыраққа сіңген тұздыланған жер асты ... ... ... келген тұздылықтың артықшылығы кейбір түрлерге ылғалдылықтың көп болуымен сәйкестенеді (құйылу кезінде уақытша анаэробиоздану), басқаларына биік және ... ... - ... ... болатын ылғалдылық сәйкес келеді. Теңіз жағалауы флорасының түрлік ерекшелігі (Европа көлемінде) біртекті ... ... Бұл ... қарапайым галофит - солерос және галоморфты түрлері - суккулентті жуан жапырақты ... ... Glaux ... ... maritima т.б.) және ... ... ... осындай ерекшеліктері бар галопсаммофиттер (Фин жағалауында кездесетін кесек астық тұқымдастарының ірі қияқкөкшіл балауызды жамылғысы бар жапырақтарымен қопаларды ... ... ... теңіз жағалауы өсімдіктерінде зерттеулерде көрсеткендей, жасуша шырынының асқан концентрациясымен жоғары осматикалық қысымы бар (2200-5300 кПа дейін) және жер үсті ... ... ... мөлшерін жинайды (күл салмағының 12-22%). Кейбір кездерде теңіз жағалауы галофиттерімен бірге тұздылыққа шыдамды гликофиттер өседі: мысалы, тұщы ... ... ... түр - ... ол топырақ рН - 2,0-12,0 дейін және тұздылық концентрациясы 3% ... ... ... ... ... ... арасында ерекше топта мангралы орманды және мангралар - тропикалық жағалаулардың топанды ормандары, теңіз ... ... ... ... ... ... өсетіндері кездеседі. Бұл аймақтардың аса тұздылануы теңіз сулары арқасында жағалауларда тұз ... ... ... ... ... әсер ... Мангралық ағаш түрлері ретінде Aviccenia, Rhizphora т.б. туыс түрлері таралған.
Тұздылыққа бейімделу оларда кейбір ... ... ... ... сіңіруін орындауда байқалады. Мысалы, улы натрий калийға қарағанда аз сіңіріледі. Тұздардың артықшылығы лептесіктерден бөліну арқылы ... ... ... ... ... ... ... қабыршықпен жабылған болады. Бұл тұздар басқадан қонған емес, шынымен, жапырақтан бөлінгендігін ... ... ... ... ... ... қайта пайда болуынан байқауға болады, әсіресе, , тұзды шаңның қонуы мүмкін емес ... ... ... ... ... өсетін Аvicennia, оның жапырағынан бөлінген ерітіндіде хлор, калий, натрий иондары болады және осы ерітіндіде олардың концентрациясы жоғары екендігі зерттеулерде ... ... ... ... ... тұщы суды ... фильтрация (метаболитті емес) арқылы сіңіруге қабілетті. Осмотикалық қысым мангралық ағаш түрлерінде жоғары шамамен 5000-7000 кПа болады. Оның ауыспалы ... ... Ява ... Аvicennia су қайтуы кезінде осматикалық қысымы 16300 кПа, ал су келуі кезінде 200 кПа жетеді. Мангралық ағаштарда ... ... ... ... кезде фотосинтезі қалыпты жүреді, ал гликофиттерде оны бәсеңдетеді.
Тіршілік ету ... тағы бір түрі ... ... ... бейімделуінің қажеттілігі - ол мұхиттар мен ... ... ... ... сулары 3-4 % тұзды сақтайды. Ол біздің планетамыздың шамамен 97% құрайтынын еске саламыз. Бірақ теңіз өсімдіктерінің тұздылыққа бейімделуі әлі де аз ... ... ... балдырлары ұлпаларында көп мөлшерде тұздарды жинақтауға қабілетті болатыны байқалады (құрғақ салмақтың 60% дейін). Көптеген түрлер тұщыланған ортада өсіргеннен ... түсу ... ... ... ... ... ... NaCl 3-12% концентрация ерітіндісі қолайлы, тұщы суда ... ету ... олар ... ... Осы ... кейбір авторлар теңіз өсімдіктері облигатты галофиттер деп санайды, ал жер үсті өсімдіктері - тек факультативті, ... олар ... жоқ ... ... ... ... ... жер үсті өсімдіктерде тұздың концентрациясына қатысты анатомиялық-морфологиялық өзгерістері ұқсас болып келеді. Содан, тұщы су балдырлары тұз ерітіндісіне көшкенде жасушалар ... ... ал ядро мен ... да үлкейеді (галофильді суккуленттерде сияқты). Теңіз суынан гөрі ... ... ... ... ... ... қарапайым түрлерден өзгешеленеді. М: галофиль гүлді өсімдіктер ұлпаларының борпылдақ құрылымымен, механикалық элементтер аз дамуымен, жүйеленуінің аздығымен өзгешеленеді.
Соңғы 10 жылдықта жаңа ... ... ол ... тұздылыққа тұрақтылығымен - көше бойларында топырақта тұздардың жиналуымен байланысты.1968 жылы қыста АҚШ Солтүстік штаттарында (шоссе) көшелерінде 6 млн. т тұз (95% NaCl + 5% KCl) ... ... ... ... ... ... 6 кг тұз әр метр екі жаққа қалады. Осыдан көрші аймақтың тұздылануы басталып, осы себепті көше бойы ... ... ... ... ... ... ... тұздылықтан қантты үйеңкі, Канада тсугасы, қарағайлардан шегеді (өсудің нашарлауы, сарғаю, өлу). Ал цитрустармен алмалар ... ... ... ... ... өсімдіктер төзімдірек.
Тұздыланған топырақты арнайы мелиорация арқылы жақсартады.(дренажбен, ... ... ... ... ... ... Өсімдіктерді қолдануға да болады, ол фитоелиорация оның әсерінен жер асты суларының ... ... ... ... Тұздылыққа қарсы тұра алатын арпа түрлерін зерттеу
Арпа - Қазақстанның бүкіл аудандарында жаппай өсірілетін негізгі мал азықтық дақылдардың қатарына ... ... ... мен дән ... ... ... оның ... құрылымындағы маңызы ешқашан жоғалмақ емес. Шөл және шөлейт жерлердің өзінде арпаның түсімі басқа жаздық дәнді ... ... ... ... ... ... ... өте зор, оның дәнінен көптеген салада пайдаланылатын сан алуан заттар жасалады. Арпа жармасы - бағала әрі ... ... ... Арпаны тері илейтін, тоқыма және кондитер өнеркәсібімен қатар медицинада да ... ... Ол ... сыра ... өнеркәсіпте таптырмайтын аса құнды шикізат ретінде ерекше орын алады.
Арпаның дәні белок пен крахмалға бай болғандықтан, одан ... ... ... ... жем дайындалады. Мал шаруашылығы, әсіресе шошқа мен құс өсіру ... ... бұл ... ... күн ... арта түсуде.
Арпа дәнінің химиялық құрамы өте күрделі. Шығарылатын сорттардың бағыты мен өсу ортасына байланысты оның ... 12-14 % ... 2-3 % май, 54-55 % ... 5,5-5,8 % ... және 2-3 % күл ... ... 85 пайызы құрғақ заттардан түзіліп, мынандай химиялық қосылыстардан тұрады: көміртегі, азот, ... ... ... ... ... ... магний, темір және кремний. Бұларға қосымша дәнде йод, бор, мырыш, темір, марганец, және сол ... ... ... ... бар. Олар кәдімгі жасушадағы физиологиялық және биохимиялық процестердің бір қалыпты жүруіне айрықша ықпал ... ... ... ... жергелекті топырақ - климат ерекшеліктеріне қарай арпаның өсу кезеңі 60 пен 120 ... ... ... ... ... бойынша ерте, орташа және кеш пісетін топтарға бөлінеді. Сыртқы орта ... өте ... ... бұл дақылды құрғақ далалы аймақтан бастап, Қиыр Солтүстік және биік таулы аудандардың егіс ... да ... ... өсу және даму ... ... ылғалдылығы мен температурасына талаптары біркелкі емес. Оның тұқымы 1-3°С жылылықта өне бастайды, бірақ толық көктеуі үшін қолайлы 15-25°С температура ... Жер ... ... ... ... ... піскен уақыт аралығында бірнеше даму кезеңдерінен өтіп, әсіресе қысқы-көктемгі ылғал қорын тиімді пайдаланады да, оңтүстік аудандарда шілде ... ... дән ... ... ... ... аймақтарында өсірілетін сорттардың биологиялық ерекшеліктеріне, топырақ ылғалдылығы мен құнарлылығының деңгейі, енгізілетін тыңайтқыштар мөлшері, себу тәсілі және ... да ... ... ... ... себу мөлшерін анықтау - арпа егістігінде сорттық агротехниканы қолданудағы өзекті мәселелердің ... ... ... себу ... ... -- өте жауапты агротехникалық шара, өйткені бұл ... ... ... мен ... орта ... ... ... жаңа сорттардың аудандастырылуына сәйкес әрдайым нақтылауды талап етеді. Агротехниканың осы әдісінің мән-маңызы ылғалы жеткіліксіз жерлерде одан ... арта ... ... тұқымның шектен тыс мөлшері қосымша шығынмен қатар өсімдіктердің ... ... ... топырақ ылғалының тиімсіз пайдалануына бірден-бір себепші болады. Ал сирек егістік органикалық заттарды түзу үшін күн ... ... ... мен ... ... ... алмай, нәтижесінде арамшөптермен ластанып, жоспарлы өнім денгейін қамтамасыз ете алмайды.
Неміс ғалымы E. Wolni өсімдіктердің өсуі мен дамуын ... ... ... ауыл ... дақылдарының қоректену алаңы жөніндегі теорияны дамытуға қомақты үлес қосқан. Көптеген егістік және ... ... ... ол бірқатар дақылдардың оңтайлы қоректену алаңын өсімдіктердің тіршілік жағдайларымен - құнарлылық, ылғалдылық, топырақтың ластануы, аурулар мен ... ... және тағы сол ... ... ... ... ... түрде негізді дәлелдеген. Зиянкестер мен ауруларға, арамшөптерге қарсы бәсекелестікті күшейту үшін егістіктің тығыздығын көбейту ... ... ... іс ... ... ... айтарлықтай бетбұрыс болды.
Түрлі арпа сорттарының агротехникасы мен тұқым себу мөлшерін талдай келіп, біршама авторлар сорт пен топырақ ... ... оны ... дифференцивті тәсілін қолданудың астық түсімін арттырудағы аса маңыздылығын атап өткен.
Агрономия ғылымында өсімдіктердің топырақ құнарлылығына сәйкес жиілігі туралы екі ... ... ... ... ... ... ... себудің қажеттігін айтады, өйткені неғұрлым топырақ қоректік заттарға бай болса, ең жоғарғы өнім алу үшін ... себу ... аз ... Д.Н. Прянишников өз уақытында: , -- деп жазған болатын.
Басқа зертеушілердің пікірінше, географиялық өсіру ... ... ... ... және ... жақсы қамтамасыз етілген топырақтарда тұқым себу мөлшерін көбейту қажет . Зерттеу нәтижелерінің қайшылығы тәжірибелердің әр түрлі топырақ-климат ... ... ... ... ... өсіру жағдайларына байланысты арпаның тұқым себу мөлшерін сәтті түзету ... ... әсер етуі ... ... ... сорт сынау жүйесінің мәліметтеріне сүйене отырып, арпаның тұқым себу мөлшерін жыл сайын дифференцивтендіру арқылы ғана гектарына 2 ... ... ... өнім ... болатынын дәлелдеген. Автордың тұжырымдауынша, бұл жағдайда топырақтың ... және ... ... ... ... ... тұқымның егістік сапасы мен өнімділік қасиеттері есепке алыну тиіс.
Өсімдіктердің жиілігі топырақтың құнарлығына байланысты қалыптастыруды зерттеушілер олардың түптену қасиетімен байланыстырады. Егіс ... ... саны ... ... ... түптілігімен анықталады, сол себепті соңғы көрсеткіш арпа өнімі құрылымының өте маңызды элементтерінің бірінен саналады. Дегенмен, бұл тұрғыда да ... ... ... ... ... екі көзқарас қалыптасқан. Алғашқылары түптенуді қажетсіз құбылыс деп тапса, кейінгілері оны өнім көтерудегі шешуші фактор ретінде ... ... және И.В. ... ... ... ... ... мөлшері егістіктегі өсімдіктер жиілігін білдіретін соңғы кезеңі емес, өйткені егістің жиі, не болмаса сирек ... ... ... бір ... ... ... ... орналасқан өсімдіктер көбірек түптенеді де, соның есебінен кейбір қолайлы жағдайларда жалпы сабақ саның толықтырып, нәтижесінде масақтың ... ... дән саны және 1000 ... массасы тәрізді өнім құрылымының басты бөліктері арқылы жоғары өнім түзуде ешбір кемшілігі болмайды. Дәл осындай құбылыстың айнымас ... ... ... В.Я. ... , З.Б. ... Г.П. ... Қ.Ш. Жаңабаев, Т.С. Саудабаев, И.С. Сейітов, М.Қ. Сүлейменов, Е.М. Зенкова, Қ.О. Сауранбаев, Ж.А. Қасқырбаев, А.Қ. Кереев, Ж.І. ... А.Қ. ... Ғ.С. ... және тағы ... да бар.
Керісінше, М.С. Савицкий мен И.И. Синягин аз ... ... ... ... ... ... егістіктің сиректігін ешқандай жағдайда толықтыра алмайды деген қағиданы ... ... ... ... қалыпты тұқым себу мөлшері арқылы алаң бірлігіндегі өсімдіктердің оңтайлы санын қалыптастыру аса күшті түптенумен салыстырғанда жоғары өнім алу үшін ... ... ... ... ... ... себу ... тұқымның ірілігіне де қарай өзгеріп отырады. Бұл жөнінде В.Я. Юрьев кезінде былай деп ... ... ... ... ... арпаның тұқым себу мөлшері түрлі аймақтар бойынша бірталай шамада ауытқиды. Мысалы Белорус ауыл шаруашылығы академиясының ... ... ... ... ... топырағында жүргізген тәжірибелерінде арпаның Московский 121 сортының себу мөлшерін гектарына 6-дан 4 млн. ... ... ... өнімді түптілігін, масақтың дәнділігі мен толықтығын жақсартатындығын В.А. Петровская мен А.И. Горбылева дәлелдеген.
А.Н. Анохин Белорус ... ... ... ... деректерін жинақтап қорыта келе, шым тезекті батпақты топырақтарда тыңайтқыштар мен жауын-шашынның көлеміне байланыссыз арпаның оңтайлы тұқым себу ... 2,0-2,05 ... ... хабарлайды. Оны гектарына 3,5 миллионға дейін көтеру автордың пікірінше, тұқымның артық шығындалуына, нәтижесінде егістіктің, ... ... ... ... ... өнім ысырабына жол берілуіне себепші болады.
Чернигов ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясында К.П. ... және ... ... бойынша, арпаның Носовский 2 және Черниговский 5 сорттарының ең жоғары өнімі гектарына 4-5 млн.дән ... ... ... ... 6 ... ... ... дән құрамындағы азотты байланыстар мен күлді элементтерді азайтып, тиісінше органикалық қосылыстардың үлесін көтерген.
В.В. Докучаев атындағы АШҒЗИ мен ... ауыл ... ... ... жүгінсек, Орталық Қара топырақты аймақта Докучаевский 1 және Вальтицки сорттарының ең үйлесімді тұқым себу мөлшері 4-5 млн. дән болып ... ... одан әрі ... ... ... түсімі мен сапасы едәуір төмендеп, тыңайтылған нұсқаларада өсімдіктердің жатып қалу жағдайлары жиі байқалған.
Б.Егоров, В.Пронин, А.И. ... Ш.А. ... және ... ... ауыл ... ... жүргізген тәжірибелері арпаның гектарына 3-4 млн. дән арасындағы себу мөлшері өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... өсуін тұрақты қамтамасыз еткен. Аталған авторлардың пікірінше, себу мөлшерін көрсетілген көлемдегі шамадан кеміту егістіктің арамшөптермен ластануына жол ... ... ... ... ... ... облысындағы арпаның себу мерзімі және мөлшерімен жүргізілген ғылыми ... ... 5,5 млн. дән ... ... ... ... ең жоғары өнімге қол жеткізетіндігін нақтылы көрсеткіштер арқылы растайды. Тұқым ... одан ары ... өнім ... аса ... ... және ... сапасына айтарлықтай әсер етпеген.
Татарстаннан Р.С. Шакировтың пайымдауынша, тұқымдық егістің ... ... ... үшін ... 4 млн. себу мөлшерін қолданған тиімді. Мәселен, зерттеу барысында тұқымды 6-дан 4 ... ... ... шикі протеинді 1,7 %, 1000 дәннің массасын1,2 гкөбейтіп, оның егістік сапасы мен ... ... ... ... ... Х.Х. ... А.Б. ... мәліметтерін сараптайтын болсақ, украинаның жеңіл саздақты қара топырағында олар ... ... ... пайдаланудың артықшылығын айта келіп, арпаны интенсивті технологиямен өсіргенде 3,5 млн.дән/га, ал ылғалды жылдары 4,0-4,5 млн. себудің қажеттілігіне тоқталады. Мұндай ... ... ... көп ... ... ... ... себу мөлшерінің өнім түзудегі үлес салмағын арттырып қана қоймай, сонымен бірге астық өндірісінің тиімділігін жоғарлатуға да үлкен мүмкіндік ... ... ... ... мен ... ... ... гектарына 4 млн. дән себудің тиімділігін бір ауыздан мақұлдаса, сондай-ақ Қара топырақты емес ... ... және ... облысының мәдениеттендірілген шымды күлгінді топырақтарында арпаның осы көлеміне бедені қосып себуді ұсынады. Жоғарыда аталған аймақтардаға топырақтың шайылмаған және ... ... ... себу ... 4,0-4,5 млн., ... ... күшті шайылғанда 5,0-5,5 млн. дәннен болуы тиіс деп есептелінеді.
Бұрынғы Бүкілодақтық ауыл ... ... ... ... ... ... ... Қара топырақты емес аймақтағы арпаның оңтайлы тұқым себу мөлшерін анықтайтын факторлардың бірі - ылғал режимі ... ... ... ... (ылғал шығыны 40-70 мм) және себу мөлшері ... 5 млн. ... кем ... жағдайда салыстырмалы түрде сабақтар саны сирек қалыптасады, ал өсімдіктері ылғалмен жақсы жабдықталған, тығыз өнімді сабақтар саны (800 ... көп) - ... 5 млн. ... ... ... ... Осы ... басты белгі ретінде ала отырып, айтылған аймақ үшін төмендегідей ұсыныстар енгізілген: ... ... ... 3-4 млн., ылғалы ора деңгейде 5-6 млн. және жоғары болғанда 7-9 млн. дән ... ... М.Г. ... ... ... ... нұсқаларына байланыссыз себу мөлшерінің өнімді түптілікке тікелей әсері бар. Алаң ... ... саны ... ... олардың өнімді түптілігі азаяды немесе керісінше тұқым себуді 4,5-тен 2,5 млн. шамасына төмендету түптілікті 1,9- дан 2,3-ке ... ... ... мен ... ... ... ... алу үшін екі фактордың маңызы зор: ол топырақтағы қоректі заттардың жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру. Бұл жөнінде жүргізілген тәжірибелер негізінде бір шаршы метрдегі өсімдіктер санын 600 данаға ... ... ... ... ... ал 500 дана ... өнімнің біршама көбейтетіндігі байқалған.
Масақты дақылдың түсімі мен дәнінің технологиялық және өнімділік көрсеткіштерінің шамасы кез келген жағдайда егістікте қолданылатын ... ... ... ... әрі ... ... яғни ... егіншілік мәдениетінің деңгейіне тікелей тәуелді. Осы заңдылықты барынша ... ... ... егіншілік мәдениеті дамыған ауыл шарашылығы құрылымдарында арпаның себу мөлшерін гектарына 3,5-2,5 млн. дәнге дейін ... ... ... Бұл ... ... және энергетикалық шығындарды азайтумен қатар, әсіресе жаңадан шығарылған перспективті сорттардың жалпы тұқымының көбею коэффициентін арттырып, өндіріске тезірек енгізілуіне теңдесі жоқ ... ... ... Неттевич, А.В. Сергеев, Е.В. Лязловтың деректерін талдар болсақ, Орталық қара топырақты аймақтарда арпаның ең жоғары өнімі гектарына 5-6 млн. себу ... сай ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулерден мынадай мәліметтер алынған: 5 млн. -- 7,1 ц/га, 6 млн. - 40,3; 7 млн. - 39,7 ц/га, ал А.В. ... Л.М. ... ... ... дәл ... себу мөлшері шаршы метр алаңда 370 дана өсімдік, 510 дана сабақтардың түзілуін ... ... ... аймағында арпаның қалыпты себу мөлшері 4,0-4,5 млн./га делінсе, оны тұқымдық мақсатқа және көп ... ... ... ... ... біршама азайтуға болады, ал интенсивті сорттарды құнарлы топырақта өсіру кезінде тұқымды 15-20 пайызға, жонышқамен ... ... ... ... пайдалану гектарына 3,5-3,0 млн.дәнге дейін төмендетуді ұсынады.
Жоғарыда айтылғандай, егіншіліктегі ғылыми-техникалық прогрестің негізгі ... ... ... ... ... астық шаруашылығындағы алатын орны айрықша. Дәнді дақылдардың аудандастырылған сорттарының ішіндегі кез келгені өндірісте интенсивті технологияны қолдануға жарай бермейді, ... бұл - ... ... ... жіңішке әрі жұмсақ келетін арпа сорттарына қойылатын басты талаптардың бірі.
Ежелден арпа селекциясы үшін белгісі жатып қалмайтын ... ... ... шығару бағытында селекционер-ғалымдардың назарынан ешқашан тыс қалған емес. Сол себепті жоғары агротехникалық аяны ... ... ... ... бірлігіне (1 кгәсер етуші затқа 6-7 кгдәннен артық) сәйкес барынша көлемді өнім түсімін қамтамасыз ететін интенсивті сорттар қажет. Мұндай ... ... ... және ... ... ... қалуға, құрғақшылық, аурулар мен зиянкестерге төзімділігі, тағы сол сияқты бағалы қасиеттерімен ерекшеленуі тиіс.
Алаң бірлігіндегі өсімдіктер санының ... тыс ... ... ... ... қалуына себепші болады. Мысалы, Қара топырақты емес аймақта арпа егістігі жиі (10 жылдың тең жарымында) жапырылып қалады, сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... ... Осы теріс құбылысты болдырмау үшін топырақтағы ылғал қоры, ... ... ... мен ... ... ала ... бір шаршы метрдегі сабақтар санын 700 данадан асырмай қалыптастыру ұсынылады.
Алтай өлкесіндегі сорт сынау учаскелерінде жаздық арпаның ең ... себу ... ... Атап ... ... 4 ... үшін далалы және орманды - далалы ... ... 4 млн., ... 1 үшін тау ... 6 млн., ... ... алқапта 4 млн., өнгіш дән деп есептелінеді. Егістік жиілігінің биіктік пен кеңістікке байланысты өзгеруін сорттардың пісу мерзімі мен арпа ... ... ... ... ... ... Одақ көлемінде және сондай-ақ шетелде ғалым-селекционерлер арпаның жоғары өнімді сорттарын шығарумен тынымсыз ... ... ... ... үшін арпа ... өнімділік мүмкіндігі 60-70ц/га, өсімдіктер биіктігі 70-80 см, Солтүстік Кавказ, Оңтүстік - Шығыс, Орал, Сібір және Солтүстік ... ... ... ... үшін ... 40-50 ц/га және 90-110 смболуы жоспарланған.
И.С. Травин және С.А. Муравьев тәжірибе ... ... ... ... ... ... мен егін құрылымын есепке алуды ұсынады. Айталық, тұқым себу мөлшерінің 4 және 5 млн. ... ... арпа ... ... 40-50 ... денгейін бағдарлап, олар тиісінше төмендегідей шамаларға ие болған: жапырақтың ең көп алаңы 31,1 және 38,8 мың м2/га, ... ... ... 1,6-2,0 млн. м2/га (күн, ... дән ... 0,8 және0,9 г, алаң бірлігіндегі өнімді сабақтар саны 500 және 630 ... ... саны 300 және 370 ... ... ... 1,7, ... ... алдындағы өміршеңдігі 75% шамасында).
Румынияның құнарлы жерлерінде гектарына 3 млн. тұқым себу мөлшерімен сыналған Miraj арпа сортының өнімі 50-60 ц/га ... ал ... ... табиғи ылғалдылығы мен егіншілік мәдениеті жақсы дамыған ... оның ... 90-115 ... дейін жеткен. Экономикалық тиімділігі жоғары өнім алу күні бұрын анықтап алатын оңтайлы тұқым себу мөлшеріне байланысты және жыл ... қала ... егіс ... ... ... ... қажет етеді.
Германияда интенсивті факторлардың жиынтығының негізінде жүргізілген зерттеулер жемшөптік Mirena арпа ... ... себу ... гектарына 3,6-3,8 млн. өнгіш дән екендігін көрсетті. Мұндай егістіктегі өсімдіктер өсу кезеңінің қолайсыз жағдайларына төзімді келіп, жоғары межелі өнім ... ... ... ... еткен.
Жоғарыда келтірілген ғылыми мәліметтермен қатар осы тақырып аясын кең ... ... сан ... ... ... жүргізілген зерттеулердің нәтижелерімен толықтыруға болады. Әдеттегідей біздің республикамызда да сан қилы ... ... ... ... ... ... қарай созылып жатқан кеңістікке байланысты талай-талай белдемдер қалыптасқан. Жалпы астықты ... үшін ... ... ... ... ... атасақ, биік таулы аудандарда жылудың жетіспеушілігі айқын байқалады. Сол себепті ... ... ... мен ... ауа райы ... ... құралатын түрлі географиялық белдеулерде жаздық арпаның себу мөлшері де біршама көлемде ауытқып тұрады.
Ақтөбе облысының қуаңшылық далалы сортаң жерлерінде арпаның тұрақты ... алу үшін ... сүрі жер ... алғы танап болғанымен, тұзданған топырақты игерудің бастапқы кезеңінде азот қосылыстарымен байыту мақсатында оны жасыл сүрі жермен ауыстырып, алаң ... 350 дана ... дән ... ... ... қара қоныр топырақты құрғақ далалы аймағында аудандастырылған Донецкий 8, Целинный 30 және перспективті Карабалык 150 сорттарының агротехникалық тәсілдерін зерттей келіп, Ғ.С. ... арпа ... ... әрі жоғары өніміне қол жеткізу үшін минералды тыңайтқыштардың N30P30 аясында қолайлы жылдары гектарына 2,5 млн., ал ... аз ... ... 2,0 млн. дән себу жеткілікті деп есептейді. Егістік ... ... ... ... нұсқаларында орта есеппен 1995-1997 жылдары 1,5-3,3 ц/га қосымша өнім ... дән ... шикі ... мөлшері 1,4-2,3 пайызға көбейеді және 1000 дәннің массасы мен көлемдік салмағы артып, дәннің қауыздылығы біршама төмендеген. Зерттеулерін ... ... ... ... ... В. ... Р. ... И.А. Кель де осындай тұжырымға тоқталған.
Красноводопад селекциялық станциясынан М.Е. Жаңабековтың хабарлағанындай, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... тәлімі аймақта гектарына 2,5 млн., ал толық қамтамасыздандырылған тәлімі жерлерде 3,0-3,5 млн. дән себу арпаның тұрақты әрі сапалы өнімін ... ... ... ... және ... құрғақ далалы аудандарында гектарына 160-180 кгтұқым жұмсалғанда арпаның ең ... ... ... ... ... ешқандай төмендемеген. Егістіктің ылғалмен жақсы жабдықталуына байланысты бұл жерлерде арпа ... ... үшін ... тұқыммен бірге қатарлап 15-20 кгтүйіршіктелген суперфосфат енгізу ұсынылады.
Алматы облысының ... ... ... арпаның Нутанс 187 сортының себу мөлшерін зерттеген А.И. ... ... ... 4,5 ... ... оңтайлылығын анықтаған болатын. Дегенмен, арпа өсіру технологиясын жетілдіру және жаңа өнімді Нутанс 970, Днепровский 435 сорттарының аудандастырылуына байланысты осы агротехникалық шара ... ... ... ... Көп жылдық зерттеулердің деректеріне сүйенсек, жоспарлы өнім деңгейіне сәйкес жапырақ алаңының үлкен ... ... жаңа ... үшін бұрыңғы ұсыныстардың жарамсыз екендігін көрсетеді.
Торғай облысының климатының құрғақтылығына байланысты 20,-2,5 млн. ... ... ал ... облысының бірінші аймағында 3,5-3,8; екінші - 3,0-3,5; үшінші аймағында - 2,5-3,0 млн. өнгіш тұқым себу ... ... ... ... ... ... ... ірілігі мен себу мөлшері өсімдіктердің тіршілік ортасына байланысты айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ... топырақ-климаттық және агротехникалық жағдайларға, өсірілетін дақыл мен сорттардың биологиялық ерекшеліктеріне қарай мұнан былай да тиянақты зерттеуді қажет етеді.
Арпа(Hordeum) - ... ... ... бір және көп ... ... ... жері - Иран, Түркия, Армения. Адамдар неолит дәуірінде-ақ (б.з.б. 12 - 10 мың жыл) ... ... ... ... тамыр жүйесі шашақты. Сабағы - қуыс, биіктігі 30 - 135 см, ... ... ... ... - ... Арпа морфологиялық, биологиялық ерекшеліктеріне сәйкес дақылдық Арпа, эфиоптық Арпа және аласа бойлы Арпа деп аталатын 3 түрге бөлінеді. Арпа ... 45 - 67% ... 7 - 26% ... 7 - 11% ... 1,7 - 2% сахароза, 3,5 - 7,0% ... 2 - 3% май, 2 - 3% күл ... ... ... ... дәні қос қатарлы және көп қатарлы екі түрі өсіріледі. Дәні қос ... ... дәні ... ... ғана ... Ол сыра ... ... Дәні көп қатарлы Арпа спирт өндірісінде (6 қырлысы), азық-түлік және мал жемі (4 қырлысы) ... ... ... бұлардан басқа жаздық және күздік түрі бар. Жаздық Арпа ... ... ... егіледі. күздік Арпа Қазақстанның оңтүстігі, оңтүстігі-шығыс аудандарында өсіріледі. Жаздық бидай мен сұлыға қарағанда оның түсімі жоғары әрі 10 - 15 күн ерте ... ... ... , , , , , , т.б. сорттары өсіріледі. Арпа зиянкестері швед, қаракөз, егеу, гессен шыбындары. Ауру қоздырғыштары қатты ... ... ... ... т.б. ... ... ... формалинмен немесе ерте көктемде, күзде гранозан, меркургексан препараттарымен дәрілеу қажет.
Қорытынды
Пайдаланылған ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Коммерциялық банктердің депозиттік операцияларын қалыптастыру мен жетілдіру жолдары жайлы56 бет
Cалықтардың қызмет етуінің теориялық негіздері7 бет
Арпа дақылын өсіру21 бет
Ауаның құрамындағы көмір қышқыл газының мөлшерін анықтау11 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Ақшалай қаражаттардың кәсіпорынның жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз етуіндегі маңызын анықтау және оларды басқару стратегиясын жетілдіру67 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Бензин фракцияларының құрамындағы көмірсутектерді анықтау25 бет
Бензин фракциясы құрамындағы ароматты көмірсутектерді бөліп алу23 бет
Бидай және арпа дақылдарының халық шаруашылығындағы маңызы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь