Құтыру - зооантропонозды ауру

Дәрігер - адам баласын емдесе, мал дәрігері – адамзатты емдейді. Қай ауруды алып қарасақта, зерттеу негізінде барлық адам аурулары жануарлардан жұғатыны анықталды. Сондықтан да адамдарға сол кеселдер жұқпас үшін мал дәрігерлері, яғни біздер жоғары дәрежеде білімді игеріп, жақсы жұмыс жасаумыз керек. Адамзаттың өміріне қауіп төндіретін, өліміне әкеп соғатын аурулардан сақтандыруымыз керек. Міне сондай аурулардың бірі – құтыру.
Құтыру - зооантропонозды ауру. Яғни, адамдар мен жануарлардың өміріне залал келтіретін аса қауіпті ауру, әдетте бұл сырқаттың дамуы құтырған ет қоректілердің үй жануарларын жарақаттауынан болады. Ал адамдарда үй жануарлары мысықтың, иттің қабуынан, кейде құтырған қасқыр не түлкі адамға тікелей шабуыл жасауына байланысты, тістеп алуы арқылы сілекейден жұғады. Жер шарының көптеген елдерінде қазіргі уақытта жануарлардың құтыру ауруына көп шалдығуы негізгі ғаламдық проблемелардың біріне айналып отыр. Ол жүйке жүйесін зақымдап, шашыранды полиэнцефаломиелит арқылы ерекшеленетін, жіті түрде өтетін өте қауіпті жұқпалы ауру. Құтырма ауруының вирусы жануардың сілекейі арқылы бөлінеді. Осылайша, олар қауып алғанда, сондай-ақ тырналған, сыдырылған жеріне сілекейдің түсуінен жұқтырып алуы мүмкін. Жарақатқа түскен вирус жұлын мен миды және барлық ағзаны зақымдайды. Вирус ағзаны зақымдаған сәттен ауру басталғанға дейінгі кезең 12 күннен 1 жылға дейінгі уақытқа созылуы мүмкін. Аурудың қоздырғышы – рабдовирустар болып табылады. Рабдовирустар — құрамында РНҚ бар таяқша пішінді вирустар тұкымдастығы. Вириондардың ұзындығы 175 нм, көлденеңі 70 нм. РНҚ сыңар тізбекті, сырты липопротеид қабығына оралған, негативті, м. с, 4000000, оралымды қосжіпті нуклеокапсидтің құрамына кіреді. Торшаның цитоплазмасында өсіп-өнеді. Рабдовирустар тұқымдастығы ішінде лиссавирустар туысы - құтыру ауруының қоздырғыштары болып табылады. Вирус малдың барлық түлігін, ал хайуандардан итті, мысықты, қасқырды, түлкіні, қарсақты, аюды, т.б. құтыру ауруына шалдықтырады. Аурудың вирусы құтырған малдың миында, жұлынында, сілекейінде көп болады. Аурудың негізгі таратушылары құтырған ит, мысық, түлкі, қасқыр. Ол тістеу арқылы берілумен және орталық нерв жүйесінің ауыр зақымдануы белгілерімен, жіті өтетіндігімен сипатталады.
Курстық жұмыстың мақсаты – құтыру ауруын жалпы түбегейлі зерттеп, ауруға дұрыс балау қоя отырып, құтыру ауруының адам баласына әкелетін зардабын және ауруда болдырмаудың себептерін анықтау болып табылады.
Курстық жұмыстың негізгі міндеттері:
- Қазіргі кездегі құтыру ауру жөнінде толық мағұлмат беру;
- Құтыру ауруының қоршаған ортаға, адамзат баласына кеселі туралы баяндау;
- Ауруды болдырмау, құтыру ауруының алдын-алу шаралары жөнінде таныстыру;
1. Ахметов, Ж. Б. Патологиялық анатомия / Ж. Б. Ахметов. – Алматы. : Ана тілі, 1993.
2. Ығылманұлы, Ө. Малдың жалпы патологиялық анатомиясы / Ө. Ығылманұлы. – Алматы. : Қайнар, 1997.
3. Бакулов, И. А. Індеттану және микробиологиялық негіздері / И. А. Бакулов. - Алматы. : Қайнар, 1993.
4. Нуралиев, М. М. Бірнеше түлікке ортақ жұқпалы ауыруларды балау және күресу шаралары / М. М. Нуралиев, Ғ. Ғ. Есенгалиев. – Орал, 1998.
5. Махышев, Т. Құтыру ауыруын алдын алу / Жаршы / 2001.
6. Махышев, Т. Құтырық ауыруының таралуы / Жаршы / 2002.
7. Әбутәліков, Ә. Әр түлік малдардың жұқпалы ауруы / Ә. Әбутәліков. – Орал, 1993.
8. Мырзабекова, Ш. Б. Ветеринарлық вирусология / Ш. Б. Мырзабекова. – Алматы. : Білім, 2004.
9. Боль, К. Г.Основы патологический анатомий СХЖ / К. Г. Боль, Б. К. Боль. – Москва. : Колос, 1961.
10. Жаров, А. В. Патологическая анатомия СХЖ / А. В. Жаров, В. П. Шинков. - Москва. : Аквариум, 2003.
11. Налетов, Н. А. Паталогическая физиология и патотологический анатомия СХЖ / Н. А. Налетов. – Москва. : Колос, 1970.
12. Орлов, Ф. М. Инфекционные болезни / Ф. М. Орлов. – Москва. : Агропромиздат, 1974.
13. Сайдулдин, Т. Ветеринарлық індеттану / Т. Сайдулдин. - Алматы. : Қайнар I кітап, 1989.
14. Жанұзақов, Н. Ж. Мал фельдшерінің анықтамалығы / Н. Ж. Жанұзақов. – Алматы. : Қайнар, 1985.
15. Жаров, А. В. Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных / А. В. Жаров, В. П. Шишков, М. С. Жаков. – Москва. : Колос, 1999.
16. Канапаткин, А. А. Эпизоотология и инфекционные болезний СХЖ / А .А. Канапаткин, И. А. Бакулов. – Москва. : Колос, 1984.
17. Жаров, А.В. Патологическая анатомия, секционный курс и судебно-ветеринарная экспертиза / А. В. Жаров, Г. З. Идрисов, В. П. Шишков. – Москва. : Колос, 1996.
18. Жаров, А. В. Вскрытие и патоморфологическая диагностика болезней животных / А. В. Жаров, И. В. Иванов, А. П. Стрельников. - Москва. : Колос, 2000.
19. Житенко, П. В. Ветеринарно-санитарная экспертиза продуктов животноводства / П. В. Житенко, М. Ф .Боровков. – Москва. : Колос,1998.
20. Налетов, Н. А. Патологическая физиология и патологическая анатомия животных / Н. А.Налетов, И. В. Иванов, П. Д.Федоров, В. Ф. Черкашин. – Москва. : Агропромиздат, 1991
21. Жаров, А. В. Судебно-ветеринарная медицина / А. В. Жаров. – Москва. : Колос, 2001.
22. Көпбосынов, Б. Қ. Мал санитарының кітапшасы. Б. Қ. Көпбосынов. - Алматы. : Қайнар, 1978.
23. Добин, М. А. Практикум по ветеринарной патологической анатомий и вскрытию / М. А. Добин, П. Н. Кокуречев. – Ленинград. : Колос, 1976.
24. Жаров, А. В. Практикум по патологический анатомий СХЖ / А. В. Жаров, И. В. Иванов. – Москва. : Колос, 1989.
25. Кузнецов, Г. C. Мал дәрігерінің анықтамалығы / Г. C. Кузнецов, И. А. Протов. – Алматы. : Қайнар, 1971.
26. Тормис, М. Р. Болезни животных опасные для человека / М. Р. Тормис, Б. Л Черкасский. – Москва.: Колос, 1997.
        
        І. Кіріспе
Дәрігер - адам баласын емдесе, мал дәрігері – адамзатты емдейді. ... алып ... ... негізінде барлық адам аурулары жануарлардан
жұғатыны анықталды. Сондықтан да адамдарға сол кеселдер жұқпас үшін ... яғни ... ... дәрежеде білімді игеріп, жақсы ... ... ... ... ... төндіретін, өліміне әкеп соғатын
аурулардан сақтандыруымыз керек. Міне сондай аурулардың бірі – құтыру.
Құтыру - зооантропонозды ауру. Яғни, ... мен ... ... ... аса ... ... ... бұл сырқаттың дамуы құтырған ет
қоректілердің үй жануарларын жарақаттауынан болады. Ал ... ... ... ... ... ... ... қасқыр не түлкі адамға
тікелей шабуыл ... ... ... алуы ... ... ... ... көптеген елдерінде қазіргі уақытта жануарлардың құтыру ауруына
көп шалдығуы негізгі ғаламдық проблемелардың біріне айналып отыр. Ол жүйке
жүйесін ... ... ... ... ... ... ... өте қауіпті жұқпалы ауру. Құтырма ауруының вирусы жануардың
сілекейі арқылы бөлінеді. ... олар ... ... сондай-ақ
тырналған, сыдырылған жеріне сілекейдің түсуінен жұқтырып алуы ... ... ... ... мен миды және ... ... зақымдайды. Вирус
ағзаны зақымдаған сәттен ауру басталғанға дейінгі ... 12 ... 1 ... ... созылуы мүмкін. Аурудың қоздырғышы – рабдовирустар болып
табылады. Рабдовирустар — ... РНҚ бар ... ... ... ... ұзындығы 175 нм, көлденеңі 70 нм. РНҚ сыңар
тізбекті, сырты липопротеид қабығына оралған, ... м. с, ... ... ... ... ... ... цитоплазмасында
өсіп-өнеді. Рабдовирустар тұқымдастығы ішінде лиссавирустар туысы - құтыру
ауруының қоздырғыштары болып табылады. ... ... ... ... ... итті, мысықты, қасқырды, түлкіні, қарсақты, аюды, т.б. ... ... ... ... ... ... миында, жұлынында,
сілекейінде көп болады. Аурудың негізгі таратушылары құтырған ит, мысық,
түлкі, ... Ол ... ... ... және ... нерв жүйесінің ауыр
зақымдануы белгілерімен, жіті өтетіндігімен сипатталады.
Курстық жұмыстың мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... қоя отырып, құтыру ... адам ... ... және ауруда болдырмаудың себептерін анықтау болып табылады.
Курстық ... ... ... ... ... ... ауру жөнінде толық мағұлмат беру;
- Құтыру ауруының қоршаған ... ... ... ... ... ... ... құтыру ауруының алдын-алу шаралары жөнінде
таныстыру;
ІI. Әдебиетке шолу
Ж. Б. Ахметовтың дерегі бойынша (1993) ... ... ... hydrophobia - судан сескену) - адам мен жылы қанды жануарлардың ... ... ... зақымдалған жануарлармен қатынас (тістеу,
микрожаралардың сілекейленуі) кезінде таралады, ОЖЖ ... ... ... ... Ж. ... (1985ж) ... ... ауруды сүзілетін
ультравирус тудырады. Бұл ... нерв ... ... өсіп-өнеді және
зақымдайды. Қоздырған вирус жоғарғы температураға төзімсіз ... ... ... ... 30минутта өледі. Ал суыққа өте ... ... ... ... малы және адамдар жиі шалдығады.
Республикамыздың Батыс ... ... ... ... ... бұл ауру жабайы жануарлардың және үй ... ... ... ... ауру ... ... обылыстарында аздап болса да
кездесіп тұрады, ал жабайы жануарлар ... ауру ... қай ... кез келген шаруашылықтың территориясында кездесуі мүмкін.
Ө. Ығылманұлының ... ... (1997) ... вирусын үй
жануарларынан басқалары да таратады. ... ... ... борсық,
кеміргіштер, ит, мысықтар. Малдың құтырма ауруына шалдыққанын оның сілекейі
көп ... көзі ... ... ... ... ... және
клиникалык белгілері. Құтыру ... ... ... ... ... ... ... перифериялык жүйке талшықтары арқылы орталық жүйке
жүйксіне түседі, онда ... осы ... ... ... ... ... ... мүшелердің жүйқе түйіндерін, әсіресе сілекей бездерді
зақымдай отырып төмен таралады. Жүйке ... ... ... ... ... ортаға түседі.
И. А. Бакуловтың еңбектері бойынша (1993), әсіресе құтырған қасқыр мен
қорқау қасқыр өте қауіпті болады. Жабайы ... үй ... ... Өршіген кезеңінде олар үлкен өзендерден де жүзіп өте
алады. Құтырған түлкімен қарсақ тапа-тал ... елді ... ... ... ... ... Түлкі мал қораларға, мал отарларына кіріп малға
шабады. Салдану басталған кезде мұндай жыртқыштар жүре ... ... ит пен ... ... ... алады.
Ғалым Н. А. Налетовтың (1970) еңбектеріне көз жүгіртсек, орта ... ... ... жануарлар арасынан жиі табылған, ХІІ-ғасырдың
аяғында, әсіресе, ХІІІ-ғасырда қала ... ... ... ол ... ... ауруына айналды. Одан кейін нерв жолдарымен енді сырт
бағытына қарай ... ... ... ... бездеріне түседі, нерв
түйіндерінде өсіп-өнеді және ... ... ... ... ... түсетінін айтады.
Ө. Ығылманұлының мәліметтері бойынша (1997), құтыру вирусының төзімді
қасиеті болады. Бұл жаратылыста тағы бір ... ... ... ... ... ... немесе ұзаққа созылатын және клиникалық көріністері әр
түрлі аурудың келуіне себепші болады. Аурудың ... ... ... ... 2-8 күннің ішінде құтырған малдың сілекейінен аурудың вирусы
табылады. Аурудың жұғуы ең алдымен сол тістелген ... ... ... ... нерв ... ... және мефатикалық қан
талшықтарының жиелігіне байланысты.
М. А. Добиннің ... ... ... ... ... ... ... - үркектік, мазасыздану, кейде тістелген жерін үйкеу. Несеп
шығаруға бейімделген сыңайы ... ... ... береді.
Көтерілу белгілері шылбырын үзіп, босануға тырысуы өшпенділігінің артуы
арқылы білінеді. Кейде жыныстық қозу ... ... ... мүлгіп тұрады. Жұтынуы қиындап, кісінеген дыбысы булығып
шығады, аузынан шұбырып ... ... ... ... ... бұлшық
еттері бүлкілдеп, дірілдеп тұрады. Ауру басталған соң 2-3 ... ... аяғы ... ... бастайды, біртіндеп бүкіл денесінен жан кетіп,
3-4күн ішінде өліп кетеді. ... ... ... ауру ... өтеді де, көтерілу кезеңі байқалмауы мүмкін.
М. А. Добиннің (1976ж) мәліметі бойынша, қой мен ... де ... ... басқа жануарларға әсіресе итке өшпенділігі байқалады.
Ауырған малдар ... ... ... ... ... береді. Әдетте
жыныстық қозу белгілерін береді. Сілекейі шұбырып,денесі сандана бастайды.
Екінші ... ... ... ... жағы бұлғақтанып кенеттен ... ... ... түрі ... және ... белгілерінсіз
өтеді.
М. Бурделеваның (1978ж) айтуы бойынша, сиырда құтырықтың салданған түрі
жиі кездседі. ... ... ... ... ... байқалмайды.
Жануар табыннан бөліне береді, күйіс қайтаруы тоқтап, жұтынуы ... ... ... ... ... ... ... жүргенде шатқаяқтап,
теңселеді. Таз қарынның атониясы, іш қату ... ... соң ... ... құтырық кезінде бас жібін үзіп ... ... ... ... ... кекжитіп, аяғымен жер тарпиды, қоршауды
бұзып өтуге тырысады. Итке мысыққа ... ... ... Сілекей
шұбырып, терлеп, несеп пен нәжіс шығаруға ыңғайлана береді, ... ... ... байқатады. Әбден болдырып барып ... да, ... ... тілі ... артқы соңынан алдыңғы аяқтары
салданады. 3-6 күн өткенде жаны шығады.
Ж. Б. Ахметовтың (1993ж) ... ... ... ... жататын жіті вирусты сырқат. Құтыру вирусы жарақаттанған жерден
нервті байлап ... нерв ... ... ... тез ... нерв
жүйесі клеткаларына жетеді. Вирустың өсіп-өнуі нәтижесінде нерв ... және ... тән ... ... ... ... қатты
қабығы қанмен толып кернеліп тұрады. ... ... ... майда қан
құйылу ошақтары көрінеді.
И. А. Бакуловтың (1993ж) айтуы ... ... ... ... ... ... ... арқылы берілумен және орталық нерв
жүйесінің ауыр зақымдану белгілерімен, жіті ... ... ... ... соң аз уақыт енген жерінде сақталады да, ... ... ... ... ... бағытында алдымен жұлынға, соңынан миға өтеді.
Қоздырушының мидың сұр затында өсіп-өнуі іріңсіз
шашыранды энцефалиттің ... әкеп ... ... ... қайтадан
орталықтан кері бағытта сілекей бездеріне келіп түседі.
Т. Сайдуллиннің (1999ж) мәліметі бойынша, құтырық орталық ... ... ... ... ... ерекшеленетін, жіті өтетін
жұқпалы ауру. Құтырық өте ерте заманнан, адамзаттың ... ... ... Ол ... мәліметтер Вавильонның б.д.д. 2300 жылы
жасалған заңдар жинағында кездеседі. Демокрит иттің ... ... ... әр ... ... құтырық иттің қапқанда
жұғатындығын жазды.
Т. Махышевтің (2001ж) мәліметі бойынша, құтыру ... ... ... ... ... ... жабайы ет қоректілер ортасынан
орын теуіп отыр. Табиғи аймақтардағы бұл хайуандарға ... ... ... ... ең тиімді әдісі болып табылады. Вирустың өсіп-өнуі
нәтижесінде нерв ... ... және ... тән өзгерістер
дамиды.
М. А. Добин, П. Н. Кокуречевтың дерек көздеріне сүйенсек (1976), ... ... ... ... ... ... микробиологияға
үлесін қосқан. Өз еңбектерінің нәтижесінде топалаң, құтыру, құс ... ... ... ... ... зерттелді. Пастер жұқпалы
аурулардың қоздырғыштарын зерттеп қана ... ... мал мен ... ... көрсетті. Ол алғаш рет ауру ... ... ... ... ... ... тауып, оны іс жүзінде
жүзеге асырды. Пастер ... ... және ... дамытуға қосқан үлесінің де теңдесі жоқ деп айтуға болады.
А. В. Жаровтың (2003ж) мәліметі бойынша, ... ... ... ... ... түрі жиі ... Бастапқы кезеңде мысық аса
секемшіл, қорқақ болып, қала берді қараңғы жерлерге ... ... ... алып ... ... иесін тырнап, тістеп алуы мүмкін. Әдетте
кісінің бетіне шабады. Жұтынуы қиындап, ... ... ... ... кезеңі басталғанда ит құсап қашып кетуге тырысады,бірақ аса
алысқа ұзамайды. Мұндай ... ... ... ... ит пен кісіге
соқтығады. Бұдан соң ... ... тұла бойы ... ... ... ауру ... соң 2-5 күн өткенде мысық өліп қалады.
Салданған құтырық кезінде өшпенділік аса ... ... ... ... А. ... П. Н. Кокуречевтың дерек көздеріне сүйенсек (1976), құтыру
ауруының қоздырғышы сүзілгіш ... Оның ... 100-150 мм. ... 6 ... болған балапанның миына вирусты орнатып, өсіріп алғаннан кейін, оны
тауықтың 7-8 күндік эмбрионының хорллантойс дейтін сыртқы сары уызының ... ... әр қилы ... егіп ... ... Әбутәліковтың (1993ж) мәліметі бойынша, құтырудың қоздырушысы рабдов
вирустардың тұқымдарынан ірі РНК-сы бар вирус. Ең жоғарғы ... ... ... миының әсіресе амандық мүиізшеден,үлкен іш ... ... ... ... ... болады жұлында, сілекей және көз жасы
бездерінде сілекейде вирустың ... ... ... Жануарлардың қан
саруысындағы иммунитеттің өсуі, қан сарысуымен ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
ІІІ. Негізгі бөлім
1. Құтыру ауруының дамуы туралы тарихи деректер
Құтыруды өте ерте заманнан, адамзаттың мәдени тарихы қалыптаса бастаған
кезден ... Ол ... ... ... ... ... ... Демокрит (б.д.д. 5 ғ) иттің құтыруын жан-жақты ... ... 4 ғ) ... ... ... ит ... ... Есенберлиннің «Алтын Орда» романында Алтын Орданың ... ... ... ит ... ... мен баласын өртеп жібергені
баяндалған.
Құтырық ауруын қоздыратын ... ... ... 2300 жыл ... ал ... ... 100 жылы ... Цельс бұл аурудың өз
құлдарының арасында шыққанын байқаған. Ол ауруды гидрофобия деп ... жылы ... ... ... ... ауырған жануарлардың сілекейінің
жұқпалы екенін анықтаған. Француз ғалымы 1879 жылы Гальте тәжірибе арқылы
құтырықты ауру ... үй ... ... XIX ... ... ... ... француз ғалымы Луи Пастер (1823—1895) вирус жұқтыратын
құтырық ауруының ... ... Л. ... тері ... ... ... 25 жасында Париждегі мектептің физика және химия ... ... ... соң ... ... ... ... болып істеген. Ол 27 жасында
профессор атағын алды. Пастердің ... ... бір ...... ... ... ... сол аурудың жұқпалы екенін ... ... ... ... ... ойластырған. Осындай әлсіреген
қоздырушы ауру туғызбай, ол ... ... ... туғызған. 1903 жылы
Ремленже және Риффат – құтырық ... ... өтіп ... ... кұтырық вирусының генін алып, Е. сол микробының
клеткасына ... ... ... вирустың белогын ... ... ... ... ... болады. Мұндай вакциналарды гендік
инженерия арқылы алынған вакцина деп атайды.
Құтырған иттің сілекейінің ... ... рет ... ... жылы Францияда Цинке дәлелдеді. Л. Пастер (1881-1889) үй қояндарының
миларынан 133 рет ... ... ... оның ... ... өзінің
дүние жүзіне әйгілі вакцинасын жасап шығарды., 1885 жылы шілденің ... ол ... ... ... ит ... адамды азапты
өлімнен алып қалды. 1886 жылы осы вакцинаның нәтижесінде 2500 адамның өмірі
сақталды. 1886 жылы Ресейдің Одесса қаласында И. И. ... пен Н. ... ... ... құтыруға қарсы вакцина егетін Пастер пункты
ашылды. Румын ... ... 1887 жылы ... гангли торшаларынан арнайы
денешіктер тапты, ал 1903 жылы ... ... оған ... ... Кейіннен (1950) оны Бабеш-Негри денешігі деп атады.
Құтырумен барлық жылы қандылар, сонымен қатар адам да ауырады. ... ит пен ... аса ... ... ... ... табиғи,
қалалық және жарқанаттар індеттеріне жіктеледі. Қалалық індет кезінде иесіз
жүрген иттер мен мысықтар, табиғи індет кезінде ... ет ... ... ... ... қансорғыш жарқанаттар болып табылады.
3.2. Аурудың этиологиясы мен патогенезі жалпы белгілері
Құтыру (синонимдері: rabies, lyssa, hydrophobia - ... ... - ... жылы ... ... аса ... ... ауруы, зақымдалған
жануарлармен қатынас (тістеу, микрожаралардың сілекейленуі) ... ОЖЖ ... және ... аяқталуымен сипатталады. Құтырудың
вирустық этиологиясын 1903 жылы П. ... ... ... ... – Rabies lyssavirus – рабдовирус тұқымдастығының лиссавирустар
туыстастығына жататын вирус қоздырады. Барлық ... ... ... ... ұзындығы 180 нм, көлденеңі 75-80 нм. Өсіп ... ... және ... ... кейбір торшалардың өсіндісінде
өсіруге болады. Бұл вирусытң екі негізгі антигені бар. Еритін S – ... ...... ... ... ... және V – ... сыртқы қабығындағы) вирустың әрбір жеке ... тән. ... тән ... ... 4 ... ... Індет кезінде
кездесетін және ... ... ... бірінші сероварға жатады.
Төзімділігі. Құтырық вирусы 60 градус кезінде 10 мин өткенде 100
градуста бірден ... ... ... ... ... ... ... қатырылған мида айлап сақталады. Шіри бастаған материалда 2-
3 апта бойы тіршілігін жоймайды. Қолданып ... ... ... 1-2 ... ... ... 2-3 пайыз
сілтілерде, фармалин және хлорамин ... тез ... ... ... ... ... вирусын ақ тышкандардың, сириялык
аламандардың, орқояндардың, егеуқүйрық, ... ... ... ... ... Жұқтырылған жануарлардың аяқтарында сал дамиды, кейін олар
өледі. Құтыру вирусы алғашқы және ... ... ... мен тауық
эмбрионында бейімделуі мүмкін. Вируспен зақымдалған жануарлардын бас миының
жасуша ... ... ... ... ... қосындылар
пайда болады, оларды алғаш В. Бабеш (1892) пен А. Негри (1903) анықтаған,
сондықтан ... ... деп ... ... ... немесе
сопақша пішінді, қышқыл бояулармен жақсы боялады, қүрамында диагностикалық
маңызы бар вирустық антиген орналасады.
Антигендік кұрылымы. Құтыру ... ... ... және
беткейлі антигендер анықталған. ... ... ... ... ... ... ие. ... антигендік касиеті ұқсас екі
вирусы бар: жануарлардың арасында таралған, адамға патогенді жабайы ... ... миы ... ... ... ұзақ ... ... жағдайда
пассаждау жолымен Л. Пастермен бекітілген вирус (virus fixe). Бекітілген
вирустың адам ... ... ... Л. ... осы
антирабиялық вакцина түрінде қолданды.
Резистентілігі. Құтыру вирусы қоршаған ортада тұрақсыз: сәулесі мен УК-
сәулелердің, дезинфекциялык ерітінділер (хлорамин, ... ... ... май ... ... ерітінділерге сезімтал. Төмен
температурада ұзак сақталады.
Эпидемнологиясы. ... ... көне ... ... жер беті ... зоонозды инфекция. Құтырумен барлык жылықанды жануарлар ... ... ... механизімінің ерекшелгі (тістеу арқылы) байланысты
табиғатта вирустың айналуын жабайы және ... үй ... ... ит, ... түлкі, мысықтар т.б. қамтамасыз етеді. Құтырудың табиғи
ошақтары барлық жерде орналасқан. Адам ... ... ... ... ... ... ... вирустың айналымына қатыспайды. Құтыру
вирусы сілекей бездерінде жинақталып ауру кезінде және ... ... ... ... ... таралу механизмі - тікелей
қатынасты, негізінен тістеген ... ... ... ... ... кезі ... ауру адамның ролі өте төмен,
дегенмен құтыру вирусы онын сілекейінде болады. ... ... жұғу ... ... ... ... ... Ауру малды негізінен құтырыққа шалдыққан
жануар (ит, түлкі, т. б.) тістеп жаралағанда сілекей арқылы жұғады. Жасырын
кезеңі 2-3 ... ... бір ... ... ... ... ... дара
үлкен әрі терең және жануар басына жақын орналасса ауру тез ... ... ... ... ... енген вирус негізінен жүйке
дінгегінің бойымен мидың нейрондарына жетіп, оларда өсіп-өнеді. ... ... және ... тарайды деген деректер бар. Орталық және шеткі
жүйке жүйелерін вирус бүлінуге, ... ... ... ... ... ... бөлімдеріндегі нейрондарында байқалатын құтырыққа тән
Бабеш-Негри қосымша денешіктері цитоплазма ультрақұрылымдары мен вирустың
өзара ... ... ... ... бұзылып, нәруыздық
преципитаттың ... ... ... ... ... мен
діңгектердің бүлінуі мүшелердегі қан мен лимфа айналымының ... ... ... алып ... ... патогенезі. Қоздырушының денеге түсетін негізгі жолы –
ол құтырған жануардың тістеп талаған жері – ошақ жара, вирус денеге ... аз ... ... ... ... да, ... талшықтары арқылы
(периневральді) орталық жүйке жүйесі бағытында алдымен жұлынға, оның ... ... миға ... ... ... ... ... өнуі
іріңсіз шашыранды энцефалиттің дамуына әкеп соғады. Мидан вирус қайтадан
орталықтан кері бағытта ... ... ... ... Сілекейде вирус
ауру белгілері көріне бастағанға дейін 5-10 ... ... ... жүйке түйіндерінде көбейе келіп, жүйке торшалары залалданған
кезде вирус бездің түтігіне ... ... ... ... ... ... көздің тор қабаты мен мүйіз қабатына, бүйрек үсті безіне
жетеді, бәлкім оларда да өсіп ... ... ... аэрогенді жолдар мен сөл
және қан арқылы таралуы мүмкін. Жүйке жүйесінде ... ... ... ... ... дамиды.
3.3. Құтыру ауруының негізгі клиникалық белгілері және аурудың өтуі ... ... ... бірнеше күннен бір жылға дейін, кейде одан
ұзағырақ созылады, әдетте 2-3 апта ... ... Оның ... ... ... ... жарақаттың шамасы мен түскен орнына,
вирустың мөлшері мен ... ... ... ... ... кезең жас төлде ересек малға қарағанда ... ... жіті ... ауру. Әртүрлі ауруларда оның клиникалық белгілері
ұқсас болып келеді, әсіресе иттің құтыруы жан-жақты зерттелген. Итте ... және ... ... ... ... ... 3 кезеңі болады: біліне
бастаған, көтерілген және дел-сал. Біліне ... ... 12 ... ... ... ... бұл кезде жануардың мінезі өзгере бастайды. Ит
көңілсіз немқұрайлы болып, ... ... ... ... ... ... иесіне тым еркелеп, қолын, бетін жалауға тырысады. Бұл ... ... ... ... өте сақ ... жөн. ... ит
мазасызданыпғ тез шошынып ызақорланады, орынсыз жүгіре береді. ... ... ... ... бұрыннан үйреншікті нәрсеге ызыланып,
ауаны аузымен қабады (шыбын ұстағандай). Тәбеті бұзылып үйреншікті ... ... ... ... ... жей бастайды. Кейде таланған жері
қышынып, оны жалап, ... ... ... ... бастаған кезеңі
соңында жұтқыншақ бұлшық еттерінің салдануы ... ... ... ... ... әсер ... Иттің кенеттен өшпенділігі артып, орынсыз
басқа жануарларға, адамға, тіпті өз иесіне де ұмтылуы мүмкін. Бұл белгілер
аурудың ... ... ... Бұл ... 3-4 ... ... ... сезімі жоғалып, шынжырын тістеп, үзіп кетуге ... ... ... ... ... бет-алды жүгіріп, далаға қашады. Құтырған ит
бір күн ішінде бірнеше ондаған шақырым жүгіріп, кездескен мал мен ... ... ... ... ... ... Егер ит ... торға қамалса,
темір торды тістерінің сынғанына ... ... ... ... ... Кез ... ... әсер елірменің қайтадан ұстауына әкеп
соғады. Бұдан кейін әлі ... ... ... ... ... жансызданып,
аурудың үшінші кезеңі дел-сал кезең басталады.
Дел-сал кезең 1-4 күнге созылады. Бұлшық етерінің салдануы нәтижесінде
дыбысы мүлдем өшіп (афония), жағы ... көзі ... ... ... келмей, сүйретіліп, кейінен тұла бойы еттерімен алдыңғы аяқтары да
салданып, ит ... ... ... Аурудың жалпы ұзақтығы 8-10 күнге,
созылады, кейде жануар 3-4 күнде өліп кетеді.
Құтырықтың ... ... түрі ... итке ... ... болады.
Көтерілуі әлсіз немесе мүлдем болмайды. Ең бірінші көзге түсетіні – ауырған
жануар жұтына аламайды, аузынан сілекейі ағады. Жағы ... аяқ ... ... 2-3 ... өліп ... ... емес түрі ... кездеседі. Ондай кезде ит
өшпенділік көрсетпейді. Ауру сәл жіті ... ... де, ... тез ... еттері сола бастайды. Жануар ара-тұра жазылып кетеді де, қайталамалы
құтыру байқалады.
Мысықтарда құтыру көбінесе кенеттен басталады. Олар ... ... ... ... шабуыл жасайды. Ауру түлкілер көп кезде адамдар
тұратын жерлерге барып, ешбір қиындықсыз қолға ... ... ... ... ... ... ... бұл формасында вирус жұқтырған
жануар тыныс алу жолдарының сал ... ... және ... ... тоқтау
себебінен өледі. Құтырма – орталық жүйке жүйесін ... ... ... берілетін, ұзақ инкубациялық кезеңмен жүретін, емделуі қиын,
аса қауіпті, вирусты жұқпалы ауру.
Сиырда құтырықтың салданған түрі жиі кездеседі. Бұндай ... ... ... ... ... құтыру формасы басым. Малдар табынан
қалып қояды күйіс қайыру тоқталады, жұтыну қиындайды, ... ағу ... ... ... дауысы қарылғыңқы шығады, жүрісі атқаяқты
болады. жиі алдыңғы қарынарының ... ... іш қату ... ... ... ... дамиды. Малдың құтыруының елтіру түрі –
қояншық ұстау сәтінде байлаудан жұлқынады, ... ... ... жер ... ... ... ... мен мысықтарға
агрессивтігі ерекше байқалады. Әбден болдырап барып ... ... ... 3-6 күн ... жаны ... мен ... де өршіген құтырық түрінде итке деген өшпенділігі
байқалады. Құтыруының елтіру түрінде ... ... ... тісін
шықырлатуы, жыныстық қозу белгілері байқалады. Паралич тез ... ... 3-5 ... мал өледі.
Жылқыда құтырудың елтіру де, параличтік формасы да ... Ең ... ... ... ... ... ... үйкелеу байқалады.
Ауру басталған соң 2-3 ... ... ... ... ... 3-4 күн ішінде
өледі. Кейінгісі жабайы ет қоректілерден жұқтырғанда жиірек болады.
Шошқалардың құтыруы көбіне елтіру ... ... Мал ... ... дыбыспен қорсылдайды, төсенішті шашады, агрессивтік
танытады. Күшті сілекей шұбыруы пайда болады. паралич жылдам дамиды ... ... пен ... ... ет ... тән ... Тіпті күндіздің өзінде олар елді мекендерге кіріп
кетіп, малдар мен адамдарға шабуыл жасайды. Басқа мал ... ... ... ... болмайды. Аурудың аяқ кезіне қарай парездер дамиды,
одан соң аяқтарының параличтері де басталады.
Көбіне оған бұралқы ... ... ... құтыру иттен басқа мал
түліктеріне, адамға жұғып отырады. Бұралқы иттерді ... ... ... ... осы ... өшуіне тіпті мүлде жойылуына ... ... үй ... ... да таратады. Олар: қасқыр,
түлкі, борсық, кеміргіштер, ит, мысықтар. ... ... ... оның сілекейі көп ағып, көзі жасаурап тұрғанынан ... ... және ... ... ... ... көрнекті
нейротроптық қасиетке ие. Енген жерінен вирус перифериялык жүйке талшықтары
арқылы орталық жүйке жүйксіне түседі, онда көбейеді, осы ... ... ... ... біркатар безді мүшелердің жүйқе түйіндерін, әсіресе
сілекей бездерді зақымдай ... ... ... ... түйінінде вирус
көбейіп сілекей арқылы қоршаған ортаға түседі.
Құтырған жануар тістеп алған кезде немесе құтырған жануардың сілекейі
зақымданған ... ... ... ... ... ... пайда болатын
вирусты ауру - құтыру. Вирус сыртқы ортаға тұрақты ... 2 ... ... өліп ... ... ... ... түскеннен соң, бүкіл жүйке жүйесін
зақымдап, нерв ұштары арқылы тарайды.
3.4. Құтыру ауруының патологиялық анатомиялық және патоморфологиялық
өзгерістері
Өлеседегі ... ... тым ... тістелінген, үлкейген орындар
көрінеді. Басындағы мойнындағы жүндері ... ... ... ... ... Сойып қарағанда ішкі ағзаларында қан іркілген.
Қарны бос, етқоректі ... ... ... ... ... ... ... тас, т.б.) болуы мүмкін, мүше бос та ... ... ... және жалбыршақ қарындарында тығыздалған жын болады
(гипотония немесе атония нышаны). Ішектің ... ... ... ... ... су ... ... бұзылуына байланысты тері,
оның шел қабаты, табиғи тұйық қуыстардың бет перделері ... ... ... ... ... ... ... жолақ, нүктелер байқалады. Кейде ... мен ... ... ... кей ... ... әсіресе қарын қатпарларында
кездеседі; әдетте олар гемморагиялық ойылымдар (эрозия). ... қуық ... ... ... ... зақымдануы салдарынан салданып,
олардың қуыстарындағы ... ... ... Ми мен ми қабықтары
домбығып әр жерінде петехиялар дамиды. Құтыру ... ... ... маңызды диагностикалық белгілері: цитоплазмада
орталық ... ... ... клеткаларын анықтауға болады,
спецификалық ацидофильді қоспалар – Бабеш-Негри денешіктерімен табылуы ... миы ... ... Бабеш-Негри денешіктерінің көп мөлшерде аммонды
мүйізше клеткасында, сопақша мида және ми жарты шарының қабығында, ... ... және нерв ... ... ... Өзінің
формасы жағынан Бабеш-Негри денешіктері әртүрлі, бірақ ... ... ... ие, саны ... ... Олар ... ... өсіндісінде орналасқан. Әдетте оларды ... ... ... ... ми клеткаларында да кездестіруге ... ... ... ... ... ... 95% құрайтыны үлкен
диагностикалық маңыз алады. Сонымен қатар Бабеш-Негри денешігінің болмауы
құтыруды жоққа ... ... ... ... ерте ... ... таппайды. Бабеш-Негри денешіктерін табу үшін
Константинова-Зибелисттің антиденелерді люминисцерлеуші әдісін ... әдіс ... ... ... ... 4 ... кейін анықтауға
болады. зерттеудің теріс ... ... ... ... ... 45%-ын ... антибактериялық егілеуден босатады.
Құтыру кезінде Бабеш-Негри денешіктерден ... нерв ... мен ... ... ... ... ... болады. Құтырудың өмірлік диагностикасында сонымен қатар мүйізшенің
іздерін иммунофлуоресцентті әдіспен зерттеуді қолданады.
Құтыруда ... ... ... ... ... ... ... Мидың
қабығында майда қан құйылу ошақтары көрінеді. Ми ткані балбыр ... ... ... басқа бөліктерінде қан құйылу немесе некроз ошақтары
табылады. Паренхимасы ағзаларда венозды гиперемия, ... ... ... қан ... ... пневмония ошақтары барлығы ... ... ... тән ... ... нерв жүйесінде
көрінеді. Сопақша мида Сильвиев су ... ... ... ... және жұлындағы ганглиоз клеткаларында ... ... ... ... ... ... Осы ... нерв түйіндері ганглилерінде де табылады. Сонымен қатар өз
тіршілігін ... ... ... ... қан ... ... ... көбейіп, мида құтыру түйіншелері пайда болады. Мидағы
өзгерістер энцефалит деп ... ... тән ... ... ... ... Бабеш-Негри денешіктерін жатқызуға
болады. Олардың табиғаты ... ... ... де ... ... пен клетка арасындағы өзара ... ... ... Бұл ... құтырудан өлген кісілердің 90% -де ... ... ... ауыр ... өзгерістермен байланысты. Құтыруға
қарсы еккенде кейде менингоэнцефаломиелит дамуы мүмкін. Құтырып ... ... ... ... жарып сою адам үшін өте қауіпті. Сол
себептен де оған мал дәрігерлік заңдылық бойынша тыйым ... ... ... тән морфологиялық өзгерістер байқалады: гиперемия;
Вирхов-Робс ... ... ... ганглиозды
торшаларындағы гли торшалары көбейіп ... бұл ... ... Осының салдарынан мида, жұлында және кезеген жүйке ... ... ... ... пайда болады, оны сондай-ақ Бабеш-
Негри түйіні деп атайды. Нейронның цитоплазмасында Бабеш-Негри ... ... зор; ... ... олар ... ... қабатының
нейроциттерінде, аммон мүйізінде, мишықта, сопақша мида табылады. Олардың
тұрқы дәңгелек, сопақша, үшбұрышты немесе ұзынша, мөлшері 0,5-30 мкм, ... ... ... ұзақтығына байланысты. Егер жануар ... ... ... бұл ... ... Жабайы ет қоректілер
тарататын құтыруда Бабеш-Негри денешіктері өте сирек ... ... ... ... ... ... ми ... сұр заты лимфоцитті шашыранды іріңсіз қабынады (полиэнце
фаломиелит). Процесс ... ... ... ... ... ... болады. Мидың діңгек бөлігінде, әсіресе сопақша ми
мен аммондық мүйіздерінде ... ... ... сулану
дистрофиясына ұшырап, бүрісіп бүлінген нейрондар глиоциттер мен қарпылып
(шынайы нейронография), ... ... ... ... ... ... болады. Қабыну процесінің эксудативтік компоненті майда
тамырлардың қанмен кернелуі, диапедездік ... ... ... ... ... ... глиоциттер мен
лимфоциттер шоғырлары ... ... ... ... шоғыры нейрондармен ... ... ... ... және ... ... де ... Шеткі
жүйке түйіндері әрдайым қабынуға, дистрофияға ұшырайды.
Нейрондардың цитоплазмасы мен дендриттерінде ... ... ... ... пішінді, көлемі 1-30 мкмдей ... ... ... зор. ... құрылымы недәуір күрделі болуы мүмкін.
Біркелкі ацидофильді ... ... ... ... ... ... ... – нуклеокапсидтер көрінеді. Бірақ малдар аурудың бас ... ... бұл ... ... да мүмкін. Жабайы етқоректілер
таратқан құтыруда оларды табу әжептәуір қиын. ... ... ... ... ... ескеріп қояды. Сол жердің және көршілес
аудандардың ... ... ... ... аурудың маусымдылығын және
анамнездік мәліметтерді, жабайы аудандардағы иттердің ... ... ... және ... ... ... ... мәліметтерді
ескереді. Клиникалық белгілерден арандатылмайтын аггресивтік, парез бен
параличтердің дамуы ең маңыздылары деп ... ... ... ... адамдар мен малдардың ауырмауының алдын-алу үшін шаралар қолдануға
негіз болады, бірақ ол лабороториялық ... ... ... ... уақ ... ... немесе басын, ал ірілерін-басын
немесе миды әдейілеп ... ... мен ... қос ... ... немесе дымқыл өткізбейтін металл контейнерлермен
жібереді, ал миды ... ... ... жабылатын шыны банкалармен
жібереді. Лабороторияда Бабеш-Негри денешіктерін табу үшін әуелі ... ... ... ... ол ... жағдай да да
құтыруды есептен шығармайды. Рабикалық ... табу үшін ... ... ... ... шіріген мида зерттеуге болады. Басқа
мүшелерді зерттегенде (бауыр, талақты, ... т.б.) қан ... және ... ... ... ... мен плазмоциттер шоғырлары
байқалады.
3.5. Құтыру ауруын балау
Құтыру ... ... ... ... білу негізінде,
(ертеректе ит немесе ... ... жара ... ... ... ... ... және өлікті сойғаннан кейінгі
нәтижелерге ... ... ... ... ... ... ... диагноз қойылады.
Клиникалық белгісіне – аурудың симптомдары малдың түріне, ... ... ... мөлшері мен уыттылығына ... ... үш ... ...... ала сатысы – мұнда жануарлар дыбысқа,
жарыққа тиюге өте сезімтал келеді; қозу сатысында – ... ... ... ...... ... қабілеті жойылып, сал болады.
Эпизоотологиялық – құтырық зооантропозды ауруларға ... ... – ауру ... Ауру көп елдерде тіркелген, аурудың таралуы вирустың
резервуарларына байланысты. ... ... ... ...... ... ... – анық өзгерістер байқалмайды, тек сойғанда
арықтау, бас пен ... жүні ... ... ... ... ережесі: Жедел зерттеуді ауру малда
құтыру сырқатының клиникалық көрінісі болмағандықтан жүргізеді. Ол ... ... ... ... ... әзірлейді де, сәулендіру әдісімен
зерттейді. Құтырықтан өлген ... ... ... кешені
өлімінің себебі құтыру деп күмән болған жағдайда зертханаға ... ... ... ... ... мен ... тұтастай полиэтилен қапшықпен
контейнерге немесе су өткізбейтін ыдысқа салып, ал миды ... ... 30-50 ... глицеринмен консервіленген) мұқият жабылған банкіге
салып, жәшікпен жеткізеді. ... ... үшін ... ... ... ... шардан, сопақша мидан кесінділер алынып, Бабеш-Негри
денешіктерін іздейді. 24-48 сағат бойы формалиннің 10 ... ... ... ... 6 сағатбойы бекітіледі, одан әрі парафинмен
нығыздалады. Микротом көмегімен алынған тілінділер Ленц, Туревич ... ... ... ... препаратта Бабеш-Негри қосымша
денешіктерінің табылуы ауруға түпкілікті диагноз қоюға ... ... ... ... материалда құтырық қоздырушысының антигенінің
бар-жоқтығын анықтау мақсатында флуорохромдармен ... ... ... ... экспресс-әдіс қолданылады.
3.6. Құтырудың адамға жұғуы.
Басында айтқандай құтыру ... ауру ... адам ... ... ... тікелей адам өміріне қауіп әкеледі. Құтыру кезінде
адамдағы ... ... ... ... қасиетіне, зақымданудың
орналасуы мен сипатына байланысты 7 күннен 1 жылға дейін ... ... ... ... ... тістеуі кезінде байқалады. Құтырған жануар
тістеген кезден ауру басталғанға дейін 30-50 күн ... ... 10-90 ... мүмкін. Адам кұтыруының клиникалық белгілері келесі кезеңдерден
тұрады: алғашқы белгілері (продромды), қозу және сал ... Ауру ... ... ... алаңдау, ашулану, ұйқысыздық, жалпы сырқаттану,
тістеген жерінде қабыну реакциясымен ... ... ... ... қозу күрт ... гидрофобия (судан сескену), тыныс алуды
қиындататын жұтқыншақтық және тыныс бұлшық еттерінің спазмалык жиырылуы
пайда ... ... ... ... аурулар қозу күйінде, ... ... ... ... Бірнеше күннен кейін қол-аяқтың,
беттің, тыныс алу бұлшық еттерінің салы дамиды. Аурудың ұзақтығы 3-7 ... 100%. Ауру ... адам ... өзін ... ... жер күйіп, қызарып, ауырып, қышиды. Содан соң адам ... өте ... ... ... ... жұқтырған адам судан қорқып
қалады, су жұтқанда немесе құйылған судың дыбысын ... ... ... қалады, аяқ-қолы жансызданып, қалтырап, есінен айрылады.
Демалысы қиындап немесе ... ... ... болады.Құтырма жүйке
жүйелерін зақымдап, соңы ... ... ... ... осы вирусты
тасымалдаушы жануарлар арқылы жұғады. Ол ауру жануардың ... ... ... сондай-ақ ауруға шалдыққан, бірақ бірнеше тәулік бойы аурудың
белгісі байқалмаған жануарлар ... да ... Ауру ... ... кезде сілекейі арқылы вирус жұғады. Жануардың сілекейі тиген
заттарды ұстаған кезде және көз, ... ... ... ... ... ауру ... ... жануарлардағы негізгі белгілері: судан қорқу,
сілекейдің көп мөлшерде бөлінуі, ызалану, сал ... ... ... ... және ... ауырады. Үй жануарлары (ит, мысық, жылқы, шошқа,
ұсақ және ірі қара ... және ... ... ... қасқырлар,
тышқандар, кеміргіштер, т.б.) вирус көзі ... ... ... ... ... үшін түлкілер мен қаңғыбас иттер көп ... ... ауру ... ... сілекейі арқылы бөлінеді. Мәселен ... ит ... ... ... ... ... ағзаға сілекей
түсіп, вирус ішке енеді. Сөйтіп ... мен миды және ... ... ... қан ... бас және ... жүйке жасушаларында
өзгерістер пайда ... ... ... ашық ... ... ауыз ... ... қабықтары арқылы да кіреді. Әсіресе, басты, бетті, мойын,
алақан мен саусақтарды тістеу жағдайлары қауіпті. ... ... ... белгілер тез пайда болып, ауру жылдам асқынады. Бас және ... ... ... ... ауру ... ... қолды тістеп алу – 63%-ды,
қол, аяқ буындары 23%-ды құрайды. Аурудың инкубациялық кезеңі 10 күннен ... ... бір ... ... мүмкін, көбіне 30-90 күн. ... ... ... ... болады. Сондықтан науқаспен қарым-қатынас
барысында сақтық шараларын сақтаған жөн. Вирус сыртқы ортаға төзімсіз, 56 С-
қа ... ... 15 ... қайнатқанда 2 минутта өліп қалады.
Ультракүлгін және тікелей күн ... ... және ... ... сезімтал. Бірақ төменгі температураға, фенолға,
антибиотиктерге төзімді.
Ауру кезеңі
Қауіпті дерт үш кезеңнен тұрады:
• Бастапқы кезеңі 1-3 күн. Дене ... ... ... көтеріледі,
көңіл-күйі болмайды, ұйқысы нашарлайды, ... ... ... ... ... ... ... орны бітелсе де
қатты ауырады.
• Қозу ... 1-4 ... ... Ашық ... ... ... ... артып, қоза түседі, шулы дауыс аяқ-қол бұлшық еттерінің
қалтырап, ... ... ... үрей ... ... болады.
• Салдану кезеңі. Жалпы 5-8 күнге, кейде 10-12 күнге созылады.
Ауру белгілері:
Құтырма ауруының алғашқы ... ... бас ... ... ... ... дене ... көтерілуі, жөтел, тұмаурату,
тамақ ауруы, іш ауруы, жүрек айну, құсу, іштің өтуі. Қауып алған, тістеген
жер қызады, ... ... ... ... ... қою ... ... және суық тию, тұмаумен шатастырып, ауруды ... алып ... де ... ... ... ... ... басталады, яғни өткір неврологиялық
бұзылыстар, жүйке жүйесінің зақымдануы: көңіл-күйдің болмауы, селқостық,
күйзеліс, ... тез ... ... ... т. б. ... ... ... бағыттан адасады, қашып кеткісі, біреуді бас салып
тістегісі келіп ... ... ... ... ... миға ... ... әр нәрсенің елестеуі, құлақтың жаңылыс естуі, мұрынның
иісті айыра алмауы ... ... ... ... ... пайда
болады, жұтқыншақ пен көмей бұлшық еттерінің жиырылуы қиындайды, ауырады,
дірілдейді, ықылықтайды, құсады, ... ... ... ... ... қатты дауыстан қорқу. Ойлау және сөйлеу ... ... ... ... су іше ... ... жетеді.
1-2 күннен кейін жеткілікті мөлшерде сұйық сілекей, суық жабысқақ тер
ағады. Қозу кезеңі 2-4 күн. (Кейде ... ... ... ... демалуы
тоқтап қалуы немесе соңы салданумен аяқталуы мүмкін). Науқас тыныштала
бастайды, қорқыныш пен үрей ... ... ... ... ... халге жетеді. Қатерлі тынышталу 1-3 күнге созылады. Бір мезетте
жүректің жиі ... ... ... ... үдей ... қан ... төмендейді, сілекейдің бөлінуі жалғасады. Шала
салдану, аяқ-қолдың және бас ... ... ... ... береді.
Жамбас мүшелерінің қызметі бұзылады, дене қызуы 42°С ... ... ... ауру соңы ... алу ... мен жүрек-қан тамырлары
орталығының кенеттен салдануына ұласып, өліммен аяқталуы мүмкін.
Құтырудың белгілері:
Хайуандарда
Бір ... ... ... ... ... жатады, мазасызданады, ашуланшақ
болады;
• Аузы көбіктенеді — ішіп-жей алмайды;
• Жанына жолағанның бәрін ... ... ... Хайуан 5 күн 7 күннің аралығында өледі.
Адамдарда
• Тістеген жер ... ... ... ... түрі жаңа ғана жылаған адам сияқты болады;
• Ауырсынып және қиналып жұтынады, аузының сілекейі қоюланып, ... ... үрей ... ашуланшақ келеді, құтырынып, алас ұрады;
• Өлім алдында талма ұстап, дене құрысып сал болып қалады.
Егер сізге біреуді тістеген немесе қапқан ... ... ... мүмкін
деген ой келсе:
• Хайуанды байлаңыз немесе бір апта сыртқа шығармай ұстаңыз;
• Тістеген жерді сабынмен, ... және ... ... ... жақсылап тазартыңыз, жараны жаппай, ашық қалдырыңыз;
• Егер хайуан бір аптаға жетпей өлсе (егер ол өлтірілген болса немесе
ұстатпай ... ... ... адамды ауруханаға апарыңыз, сол жерде
оған қатарынан бірнеше рет құтыруға қарсы дәрі егіледі.
Құтырудың ... ... ... ... 10 ... 2 жылға дейінгі
уақыт аралығында (әдетте 3—7 аптадан кейін) ... ... ... ... ... бастау керек. Ал ол белгілер көрінгеннен кейін
ештеңе де, тіпті осы ... ... да адам ... ... ала алмайды.
3.7. Аурудың жалпы және спецефтикалық сақтық ... ... ... ... ... ... алу үшін міндетті түрде табысты профилактикасы – иттер
мен мысықтарды асыраудың тәтібін ... және ... ... хайуандарды
құрту. Құтырма ауруына шалдыққан жануарлар елді мекендерде пайда болса,
олардың үй ... және ... ... түсу ... ... алу
керек. Бірінші кезекте вирустың таралуына тұсау салу үшін жергілікті жерде
тұратын ветеринар ... ... беру ... Ветеринарлар жыл сайын иттерге
профилактикалық вакциналар жасайды. ... ... аңға ... ... отарларды қорғауға пайдалануға тыйым салынады.
Қазіргі уақыттағы құтырудың маусымдылығын ескере отырып, ауылдық ... ... ... ... тамыз-қыркүйек айларында жүргізу
тиімді.
Орман және аң шаруашылығы органдарының қызметшілерімен малдәрігерлік
мамандары құтырудан күдік туғызатын жабайы аңдардың ... ... ... ... ... ... ... қорқау
қасқырлардың, түлкілердің, қарсақтардың, жанат тәрізді иттердің ... ... ... тоқталатын дәрежеге дейін азайта отырып,
олардың санын реттеп отыруға міндетті.
Ауыл ... ... ... мен ... ... ... қорғану үшін иммундалған иттерді пайдаланады.
Отарлап бағу дамыған және ... мал ... ... ірі ... профилактикалық вакциналауды жүргізеді.
Құтыру ауруы шыққан жағдайда тиісті елді-мекендер, жайылымдар, орман
массивтері, сай-салалар аурудан сәтсіз деп хабарланады. Жануарларды ... ... ... мен ... ... жаққа әкетуге, ... ... ... және ... жаққа әкетуге тыйым салынады. Жедел түрде
барлық хайуандарды тексеру мен ... ... ... ... ... сақтауды бақылау үшін аурудан сәтсіз елді мекенде үй басы бойынша
аралап шығуды ұйымдастырады.
Барлық ауру ... ... ... ... қазіргі ережелерге
сәйкес өртейді немесе утильдейді. Адамдарды қапқан иттер мен мысықтардан
басқа ауруға ... ... ... да ... ... ... ... малдәрігерлік бақылауда ұстайды. Егер осы уақыттың ... ... ...... ... ... ... болмағаны.
Ауыл шаруашылығы малдарының сәтсіз табындарында (отарларға, табындарға)
үздіксіз бақылау ... ... 3 рет мал ... ... ... ... бар (тістелгендер, аурулармен қарым-қатынаста
болғандар) бағалы малдарды егуден кейін 60 күн бойы ... ... ... ... ... етіледі. Союды сол жердегі шаруашылықта
жасайды. Құтырманың алдын алу шараларына мыналар ... ... ... ... ... ... Үй ... мен мысықтарды асырау тәртіптерін
сақтау: тіркеу, ... ... ... ... ... ... жыл ... ала вакцинациялау. Әрбір адам иттер немесе жабайы ... ... ... су ... ... ... міндетті түрде
дәрігерге қаралу керек. Жарақат ... ... ... ... ... ... ... қарсы вакцина егіледі. Дер кезінде жасалған егу
қайғылы оқиғаның алдын ... ... ... ... да ... ... халаттылардың көмегіне жүгіну қажет. Құтырма аса қауіпті ауру
екенін әр адам есте ұстағаны ... ... ... деп ... туғызған кез келген хайуанды өлтіріп, көміп тастаңыз
(немесе бір апта бойы үйшікте ұстаңыз);
• Иттерді вакцина ... ... ... ... ... ... ... немесе мінезінде өзгеріс болган кез келген
хайуаннан балаларды аулақ ұстаңыз.
Ауырған сияқты ... ... ... ... бар ... ... ... сақтық шараларын қолданыңыз. Тіпті ол ... ... да оның ... ... ... ... жырылған жеріне түссе
құтыру туғызады.
Құтырма ауруын белгілі бір емдеу әдісі жоқ. ... ... ... вирусты өлтіретін тәсілдер. Арнайы алдын алу шаралары –
құтырмаға ... ... ... ... ... сақтандыру. Құтыруға қарсы
вакцинаны алғаш рет Л. ... ... ... Зақымдалған жануарлар
кояндар, қойлардың миынан алынған УК - ... ... ... концентрациялы дақылдық ... ... 1) ... егу ... - ... 2-4 ... ... 10 күн бақылау жасай отырып); 2) шартсыз егу курсы - ережеге сай.
Құрамында G вирусты гликопротеині бар гендік инженерия ... ... ... ... алу жануарлар құтырмасымен күреске бағытталған. Егер
Сізді құтырған жануар тістеп алса, тұрғылықты жеріңіз бойынша медициналық
қызметкерге қаралуыңыз ... ... ... құтырмаға қарсы
егілуі қажет, құтырған жануарды өлтіруге болмайды, өйткені ветеринария
қызметі ... ... ... ... ... немесе алып тастауға 10
күн керек. Жалпы құтырмамен көбіне ... дер ... ... ... көмегін қажетсінбеген, екпе уақыт тәртібін бұзған және иммундау
курсын аяқтамаған адамдар ... Екпе ... ... ... ... ит ... ... мысық тырнап алған, жабайы хайуандардан
зардап шеккенкендердің ... ... ... ... ... ... алмау керек.
Тәжірибеде негізінен КОКАВ пайдаланылады. Вакцина бұлшықетішілік 0-ші, ... 7-ші, 14-ші, 30-шы және 90-шы ... ... ... шабуыл жасаған
итті немесе мысықты білетін болса, оған 10 күн бойы бақылау ... ... ... ... тірі қалса, екпе тоқтатылады. Демек, құтырмаға
қарсы иммундау курсын белгілеу үшін зақым келтірген жануардың ... ... яғни ... жағдайы туралы ветеринарлық анықтама түскенде егілу
курсы қысқартылады. Ал ... ... ... ... жабайы жануарлар
тістесе немесе тістеген хайуан 10 күн бойы ... ... ... ... ... кетсе, т.б.) егілу курсы толық ... ... және ... ... ... шеккен тұлғалар құтырмаға қарсы
белгіленген ... ... ... ... ... Екпе ... және
екпеден кейін 6 айға дейін спирттік ішімдіктер ішуге болмайды. Сондай-ақ
екпе курсын алып ... ... ... ... ... ... ... алуға
және қатты қыздырынуға болмайды.  Егер құтырмамен ауырған жануардан ... ... ... медициналық көмек көрсетілмесе немесе зақым алған
тұлға белгіленген курсты өз еркімен бұзса, бұл «гидрофобия» ауруына ... ... оған ... ... ... ... ... адамға кейде
вакцинамен бірге антирабиялық иммуноглобулин тағайындайды. Сондай-ақ
мамандар сіреспеге қарсы сарысуды ... ... да ... ... ... ... ветеренарлық мекеме рұқсатымен оқшаулауға тура ... 10 ... ... ... ... ... ... жануарлардың
сілекейінде жұқпа аурудың алғашқы белгілері пайда болудан 10 күн бұрын
байқалады. Осы уақытта вирус ... ... ... ... ... ... 1000С температурада жойылып кетеді. Осы кезде 20%
сабын немесе йод ерітіндісін қолданса, ... бір ... ... өледі.
Сондықтан, мамандар жануарлар ... ... ... жараны дереу
зарарсыздандыру қажеттігін айтады. Жараның бетін сабынды сумен жақсылап
шайып, оның ... 70% ... ... 5% йод ... сүрту керек.
Содан соң дереу мамандарға қаралған  барған жөн. ... ... ... туралы мәлімет беріңіз. ... ... ... ит, ... және ... ... ... қадағалау үшін жақын маңдағы ветеринариялық емдеу
клиникасына ... ... ... ... сай
құтырмамен ауырған жануарды міндетті түрде жою керек. Бүгінде құтырманың
шығу қаупі бар елді ... ... ... вакцина егіледі.
Әсіресе аймақтағы барлық ит пен ... ... ... ... ... ... иммундалған жануардың денесінде иммунитет бір
жылға дейін сақталады. Халықтың құтырма ауруына шалдығу оқиғалары ... ... ... яғни ... ... ... кешенді шараларды
күшейту, қаңғыбас иттер мен мысықтарды аулау және жою ... ... ... жою, ... мен ... ... және есепке алуды реттеу, жануарлардың тістеуінен зардап
шеккен адамдарға антирабикалық көмек көрсету, сонымен ... ... ... ... ... халық арасында санитарлық-ағарту жұмыстарын күшейту
керек.
Антирабиялық вакцина мен иммуноглобулин құтырма ауруына ... ... екпе ... ... ... Мал ... кинологтар, аңшылар
алдын ала егілгені дұрыс.
IV. Соттық жарып - сою хаттамасы
Б.Қ.О. Ақжайық ауданының ... ... ... итті ... ... 27.11.15 ж ауырды. Емханаға 27.11.15 ж түсті.
Жарып сою 28.11.15ж сағат 10:00 де Орал ... ... ... Есенжолова Малика Нұржанқызымен жасалынды. ... ... ... ... ... мазасызданып тез шошынып ызақорланады, орынсыз ... ... ... ... біліне бастайды: бұрыннан үйреншікті нәрсеге
ызыланып, ... ... ... ... ұстағандай). Тәбеті бұзылып
үйреншікті тамақты жемей, ағаш, шүберек сияқты заттарды жей ... ... жері ... оны ... ... ... бастайды. Біліне
бастаған кезеңі соңында жұтқыншақ бұлшық еттерінің салдануы нәтижесінде
жұтына ... бір ... ... әсер ... ... ... артып, орынсыз басқа жануарларға, адамға, тіпті өз иесіне де
ұмтылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... көрсетеді. Кез
келген сыртқы әсер елірменің қайтадан ұстауына әкеп соғады. Бұдан кейін әлі
кетіп құлайды. Артқы аяғы ... ... ... ... ... ... ... құтыру ауруынан 28.11.15 ж өлді. Ит өлексесі еркек жынысты, 5-жаста.
Ит арық жүдеген, сілекей ағу, дене температурасының жоғарылауы, ... ... ... ... ... ... ерекшелігі екі құлағына ен салынған, сіресу толық
байқалады, іріп-шіруі байқалады, өлексе өте үрілген, ісініп кеткен.
1- ... - көз ... ... көз бен ... ... ... және дақ ... байқалады.
2- Терісі - терісінде тістелген жарақат бар.
3- Түгі мен жүні - сілекеймен шыланған.
4- Тері асты клечаткасы - қанталаған.
5- Бұлшық еттері - ... ... ... - өзгеріссіз.
7- Лимфа түйіндері – үлкейіп, қанталағаны байқалады.
Ішкі қарау
1- Құрсақ қуысы-қанға толы.
2- Құрсақ қуысы органдарының орналасуы-құрсақ қуысының ... ... ... Қарыны-бос, катаральді қабынған, әр жерде қан ... бар ... ... ... заттар бар.
5- Ішек-аш ішектерінің кілегей қабықтары катаральді қабынған, әр ... ... ... және эпикард қансыраған.
8 - Қан тамыры-қан ұйыған.
9 - Талағы-қанталаған.
10 - ... ... ... ... Ми мен ми ... жерінде қанталаған, өте ұсақ нүктелер
кездеседі. Мида шашыранды ... ... тән ... ... ... ... қан тамыры маңындағы ұсақ қанталаулар
мезинхема ... ... ... Жұлыны-зақымданған.
14- Нерв түйіні мен тармақтары-қанталаған.
15- кеуде куысы – серозды, геморрагиялық экссудатқа толы
16- плевра – қанталаған, мұзды – геморрагиялық ... ...... ... ... ... мен ... қанды көбікті сұйыққа толы, ... ... қан ... ...... ... ... қанға толы, эндокард қан эпикард
астында қан кетулер көп
20- өті – ісікті, цианозды
21- бүйректері – ... ... ... асты ... ... ... ... жиналған
Патологиялық анатомиялық диагноз
1- Мишық пен сопақша мидағы диапедозды қан құйылу
2- Кілегейлі қабықтардың цианозы
3- Асқазан ішек жолдарының катаральды қабынуы
4- Бас миы мен ... жіті ... ... ... ... ит өлексесін соттық-ветеринарлық сойып-
зерттеу және маған берілген құжаттар ... ... ... ... себебі: иттің құтыру ауруына шалдығуынан өлді деген ... Бұл ... ... ... қою үшін ... зерттеуге ұсынамын.
Бұл ауруға нақты диагноз қою үшін қосымша зерттеулерге ұсынамын.
Қосымша
Зерттеуге иттің миын жібереді.
Б.Қ.О. Орал қалалық бактериологиялық лабораторияға жіберілді.
IІІ. Қорытынды
Курстық ... ... ... құтыру ауруының жануар мен ... ... ... ... зор ауру ... белгілі болды. Адамдар мен
жануарлардың өміріне ... ... аса ... ауру, әдетте бұл
сырқаттың дамуы құтырған ет қоректілердің үй жануарларын ... Ал ... үй ... ... иттің қабуынан, кейде құтырған
қасқыр не түлкі адамға ... ... ... ... ... ... ... жұғады. Жер шарының көптеген елдерінде қазіргі уақытта
жануарлардың құтыру ауруына көп шалдығуы ... ... ... ... ... Ол ... ... зақымдап, шашыранды
полиэнцефаломиелит арқылы ерекшеленетін, жіті түрде өтетін өте ... ... ... ... ... жануардың сілекейі арқылы бөлінеді.
Осылайша, олар қауып алғанда, сондай-ақ тырналған, сыдырылған ... ... ... алуы ... Жарақатқа түскен вирус жұлын мен
миды және барлық ағзаны зақымдайды. Вирус ағзаны зақымдаған ... ... ... кезең 12 күннен 1 жылға дейінгі уақытқа созылуы мүмкін.
Құтыру ауруының соңы ... ... ... емі жоқ, ... алдын алуға болады. ... ... ... ... болсаңыз, мал дәрігеріне ... ... ... ... ... ... ектіру керек. Ал ит немесе мысық тістеп,
тырнаған ... ... ... ... ... жан-жағына тимей, бетіне мақта
қойып, тез арада емханаға барған дұрыс. Өз бетімен үй жағдайында ... ... ... дер ... егу ғана адам ... аман алып ... ... тістеген жануарды өлтірмей, қумай, тез арада бөлек байлап ... ... ... ... ... ... кеткім келеді.
Курыстық жұмыста барлық құтыру ауруы туралы мәліметтерді ... деп ... ... әдебиеттер
1. Ахметов, Ж. Б. Патологиялық анатомия / Ж. Б. Ахметов. – Алматы. : Ана
тілі, 1993.
2. ... Ө. ... ... патологиялық анатомиясы / Ө. Ығылманұлы. ... : ... ... ... И. А. ... және ... ... / И. А.
Бакулов. - Алматы. : Қайнар, 1993.
4. Нуралиев, М. М. Бірнеше түлікке ... ... ... ... ... шаралары / М. М. Нуралиев, Ғ. Ғ. Есенгалиев. – Орал, 1998.
5. ... Т. ... ... ... алу / ... / ... Махышев, Т. Құтырық ауыруының таралуы / Жаршы / 2002.
7. Әбутәліков, Ә. Әр түлік малдардың жұқпалы ауруы / Ә. ...... ... Ш. Б. ... ... / Ш. Б. ...
Алматы. : Білім, 2004.
9. Боль, К. Г.Основы патологический анатомий СХЖ / К. Г. Боль, Б. К. Боль.
... : ... ... Жаров, А. В. Патологическая анатомия СХЖ / А. В. ... В. П. ... ... : ... ... Налетов, Н. А. Паталогическая физиология и патотологический анатомия
СХЖ / Н. А. Налетов. – Москва. : ... ... ... Ф. М. ... болезни / Ф. М. Орлов. – ... ... ... Сайдулдин, Т. Ветеринарлық індеттану / Т. Сайдулдин. - Алматы. : Қайнар
I кітап, 1989.
14. Жанұзақов, Н. Ж. Мал ... ... / Н. Ж. ... ... : ... ... Жаров, А. В. Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных /
А. В. ... В. П. ... М. С. ...... : Колос, 1999.
16. Канапаткин, А. А. Эпизоотология и инфекционные болезний СХЖ / А ... И. А. ...... : ... ... ... А.В. Патологическая анатомия, секционный курс и ... ... / А. В. ... Г. З. ... В. П. ... ... : Колос, 1996.
18. Жаров, А. В. ... и ... ... ... / А. В. Жаров, И. В. Иванов, А. П. Стрельников. - ... ... ... Житенко, П. В. Ветеринарно-санитарная экспертиза ... / П. В. ... М. Ф ...... : ... ... Н. А. ... физиология и патологическая анатомия
животных / Н. А.Налетов, И. В. Иванов, П. ... В. Ф. ... ... : ... ... ... А. В. Судебно-ветеринарная медицина / А. В. Жаров. – ... ... ... ... Б. Қ. Мал ... кітапшасы. Б. Қ. Көпбосынов. -
Алматы. : Қайнар, 1978.
23. Добин, М. А. Практикум по ... ... ... и
вскрытию / М. А. Добин, П. Н. Кокуречев. – Ленинград. : Колос, 1976.
24. ... А. В. ... по ... ... СХЖ / А. В. ... ... Иванов. – Москва. : Колос, 1989.
25. Кузнецов, Г. C. Мал дәрігерінің анықтамалығы / Г. C. Кузнецов, И. ...... : ... ... ... М. Р. Болезни животных опасные для человека / М. Р. ... ... ...... Колос, 1997.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етқоректілердің құтыру ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар34 бет
Аса қауіпті инфекциялық аурулар10 бет
Ауески және лептоспироз аурулары3 бет
Биологиялық қару3 бет
Биопрепараттар. Олардың түрлеріне сипаттама4 бет
Вирусология вирустардың жіктелу принциптері. Вирустарлың көбеюінің биогенетикаоық ерекшеліктері және көбейу сатылары14 бет
Тағамды санитарлық микробиология пәнінен дәрістер39 бет
1)вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.вакцина дайындау принциптері.адьюванттар,иммуномодуляторлар 2)құтырық,аусыл,шмалленберг,блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу шаралары21 бет
Вирустық аурулардың спецификалық алдын алу. Вакцина дайындау принциптері. Адтюванттар, иммуномодуляторлар. Құтырық, Аусыл, Шмалленберг, Блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу шаралары14 бет
Вирустық аурулардың спецификалық алдын алу.Вакцина дайындау принциптері.Адьюванттар, иммуномодуляторлар.Құтырық, аусыл, шмалленберг, блютанг ауруларының диагностикасы және алдын алу22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь