Әлкей Марғұлан

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.тарау Ғалымның өмірбаянына шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1. «Қазақ археологиясының атасы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7

ІІ. тарау Ғылыми зерттеулері мен шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
2.1 Қазақстан тарихы ғылымына сіңірген еңбегі ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... 17

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
Кіріспе
Әлкей Марғұлан. Бұл есімді атаған кезде қазақ қауымының , оның тарихының бір белесі көз алдыңа келеді. Ол – қаһарлы да шерлі, айбынды да мұңды, ерлікпен қасіретке толы ХХ ғасыр. Ол – сол ғасырды дүбірлеткен, гүмбірлеткен, көсемсөз бен қаһарлы іспен бірге қайғы-қасіретке батқан ерлердің заманы. Ол заман – Алаш азаматының заманы, елім деп еңіреген, халқым деп қайысқан қаһармандар заманы .
Жұмыстың мақсаты:
Тарихи тұлға Әлкей Марғұланның тарихта алар орнын ашып көрсету.
Жұмыстың мақсатына қарай төмендегі міндеттер алға қойылады:
- Ә. Марғұланның өмірбаянына тоқталу.
- Ә. Марғұлан зерттеген хундар аңыз ертегілеріне ашып көрсету.
- Ә. Марғұлан Шоқан мұрасын жинаушы ғалым екеніне сипаттама беру.
- Ғалымдардың Ә. Марғұлан туралы еңбектеріне тоқталу.

Жұмыстың тарихнамасы.
Чулууны Далай, Моңғол ғалымы, (Улан-батор) - Қазақ халқының үлкен ғалым академик Әлкей Хақанұлы Марғұлан ақсақалдың 80 жастық дүбірлі тойы өтіп жатқан осы бір шақта қолыма қалам алып ілтипат білдіруді жөн көрдім.
Әлкей Марғұланның шыққан биігі Ұлы Совет халқының ұрамында тең праволықпен еңбек етіп, мол табысқа жеткен Советтік Қазақстан ғалымдарының көл-көсер табыстарының бірден-бір айғағы. Сондықтан да, біз Қазақ ғалымының бүгінгі табысына қызыға қараймыз.
Ә. Марғұлан қазақ халқының тарихы мен археологиясын, этнографиясы мен ауыз әдебиетін арнай зерттеп, ондаған құнды еңбектер жазғанын Моңғолия ғалымдары жақсы біледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан ұлттық энциклопедия 6-том. А., 2004 ж.
2. Оңтүстік Қазақстан №59. 2004 ж.
3. Ә. Х. Марғұлан және оның мұрасы.
4. Отан тарихы 1/ 2004 ж.
5. Ұлт тағылымы №3. 1999 ж.
6. Парасат журналы №12. 2004 ж.
7. Ғұлама. Тұлға, тағдыр, тағылым. Павлодар 2004 ж.
8. Білім және еңбек. 1985 ж. №11.
9. Еңбекпен өткен өмірім. Ә. Марғұлан. Жұлдыз, 1989 ж. №1.
10. Шоқан туралы естеліктер. Ә. Марғұлан. Қазақ әдебиеті, 1982 ж.
11. Хабаршы. А., №2. 2004 ж.
12. Ә. Х. Марғұлан. Ежелгі жыр аңыздар. А., 1985 ж.
13. А. Веселовский . Сказания о красавице в тереме...
14. Ә.Х. Марғұлан. Шоқан және «Манас» А., 1971 ж.
15. В. Киселев. Древняя история Южной Сибирии. М., 1951 ж.
16. Өтенияз С. К. Аттила А., 2000 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................3
І.тарау ... ... ... ... ... тарау ... ... ... ... ... ... ... еңбегі.........................
................ 17
Қорытынды...................................................................
...................................24
Пайдаланылған ... ... Бұл ... атаған кезде қазақ ... , ... бір ... көз ... келеді. Ол – ... ... ... да ... ... ... толы ХХ ... – сол ... ... гүмбірлеткен, көсемсөз бен ... ... ... ... ерлердің заманы. Ол
заман – Алаш азаматының ... елім деп ... ... ... ... ... .
Жұмыстың мақсаты:
Тарихи тұлға Әлкей ... ... алар ... ... ... ... төмендегі міндеттер алға қойылады:
- Ә. Марғұланның өмірбаянына тоқталу.
- Ә. ... ... ... аңыз ... ... Ә. Марғұлан Шоқан мұрасын жинаушы ғалым ... ... ... Ә. Марғұлан туралы еңбектеріне ... ... ... ... ғалымы, (Улан-батор) - Қазақ халқының
үлкен ғалым ... ... ... ... ... ... ... тойы өтіп ... осы бір ... ... алып ... ... жөн ... ... шыққан биігі Ұлы Совет ... тең ... ... ... мол ... ... ... ғалымдарының көл-көсер ... ... ... да, біз Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен ... мен ауыз ... ... ... ... құнды
еңбектер жазғанын Моңғолия ғалымдары жақсы біледі.
Қазақстандағы ... ... ... ... Ә. ... өз ... қоян-қолтық жұмыс жасай ... ... ... ... ... ... ... Қола дәуірінің
Дандыбай- Беғазы мұрасын сол ... ... ... сол ... ... ... ... соны да
салмақты ... ... деп өз ойын ... ... кандидаты, Қазақ ССР ... ... ... ... Әлкей Марғұланды археологияның ... ... Ол өз ... - әлекең халық үшін, ғылым үшін
археология ... ... ... ... ... жасаған еңбекті қысқаша ... ... ... ... өнеге таратып отырған ... ... ... ... қапысыз ... ... ... ... ... ... ... кітаптар жариялап, ... ... ... ... ... ... ... келгендердің ең
көрнектілерінің бірі - Марғұлан деп ... ... ... өзектілігі.
Марғұлан қазақтың біртуары. Бұл ... ... ... ... өтіп ... жүз жылдық мерейлі ... көп ... ... ... еді. ол иен далада ... ... ... мен ... қоса ... топырақтан ... ... ... Ол ... аты шулы ... ... Талас, Шу экспедицияларын басқарып, Батыс
пен ... , ... ... ... ... ... сырларды ашты. Аша ... ... ... ... ... жеріндегі ұлыстарды , соның ... ... ... ... ... ғасырға жуық
зерттеп, ... ... ... ... ғалым өзінің
шәкірттерімен бірге ... ... ... ... төрт
мың жыл бұрынғы тарихынан ... ... ... дейінгі
мәдениетін жан-жақты ... ... ... ... «Мұсылман дініне дейінгі
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... нәтижесі.
Қазақстан Ғылым академиясының Шоқан ... ... ... ... ... ... ... жетік
білетін, ағылшын, француз, ... де ... ... тереңдей
алатын, әр ... ... ... ... ой
айтатын телегей теңіз ... ... ... сыр ... ... ... ... Әлкей Марғұланның өмірбаянына шолу
Әлкей Хақанұлы Марғұлан 1904 жылдың 11 ... ... ... ... ... келген. Болашақ
ғұлама ғалымның әкесі ...... ... ... ... ... ... Абылай хан ... ... ... ... атыр және ... батырлармен бірге қазақ
жерін жоңғар шапқыншылығынан қорғап, ... ... ... ... ... мен ... Нүрилә ... ... мен ... ... Үйінде халық әндері,
өлеңдері және Абай ... жиі ... ... ... оқып жаза ... үйренген. Бала ... ... ... ... ... ... дастан жырларын
жатқа айта білген. ... ... ... ... ... Мәшһүр
Жүсіп Көпейұлы, Жаяу ... ... ... сынды қазақтың
ақын, сауыққойлары бас ... ... ... өнер ... ... ... ... ықпалы көп болды. (2)
Ғалым - ұлттық ... ... ... ... әдебиеттанушы, өнертанушы. Бүкілодақтық ... ... ... (1933 ж), ... ғылымының докторы
(1945 ж), Қазақстан ҒА ... (1958 ж), ... ... ... ... (1961 ж). ... ... ауыл
мектебінен алды. Повлодар ... ... ... ... ... ... ... істеді. 1921 – 25 жылдары Семей
пед. Техникумының ... бола ... ... ... ... тілі» газетінің редакцияларында ... ... . ... ол М. ... М. ... танысты. 1925 – 29
жылдары ... ... ... ... ... және ... факультеттерінде қатар
оқыды. 1926 – 27 жылдары М. КСРО ҒА-ның ... А. Е. ... ... С. ... ... ... ... және Алтай
археология және ... ... ... ... ... Ә. ... ... қарым-қатынас
орнатып, бірлесіп қызмет жасады. М. 1928 ... ... ... әдеби, мұрағаттық ... ... ... жыл Абай ... ... дипломдық жұмыс қорғап, орыс
геогр. ... ... Абай ... туралы нақты
тарихи деректер негізінде ғылыми ... ... ... ... ... комиссиясының ғалым хатшысы, ... ... ... Материалдық мәдениет ... ... 1931 – 35 ... ... ... 1936 – 38 ... Мәскеудегі ... ... ... ... және ... болды. Осы жылдары ол Шығыс Түркістан ... ... ... ... бірнеше ... ... 1939 – 41 ... КСРО ҒА ... ... ... аға ... ... ... – 41 жылдары оның «Мәшһүр Жүсіп ... ... , ... және ... ... Науаи және
қазақ мәдениеті», «Мұхаммед Хайдар - ... , ... ... Орта Азия ... , ... ... ... т.б.
еңбектері жарық көрді.
1941 жылы КСРО ҒА ... ... ... ... Осы қызметте жүріп ... ... ... ... ... ... канд. Диссертациясында ... ... ... құнды зерттеулер жасады. 1945
жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті мен ... ... ... ... саналды. (3)
Ә. Марғұлан ... әрі ... ... ... өз ... жұмыстарының бастамасы бұл қазақ халқының ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
оған жан-жақты талдау ... Осы ... ... ... осы ... ... тәлім-тәрбиелік идеяларға назар
аудару құптарлық жағдай. Ол ... ауыз ... мен ... ... ... тың ... ... шығарды. Қазақтың небір ... ... ... бірі болып өз халқына қайта таныстырды.
Ғұламаның ... ... Сұлу ... деген
кітапшасының ... ... ... ... ... деп
тайға таңба басқандай анық етіп ... ... ... бұл эпос ... мен ... ... ... оларды сертіне берік ... ... ... оны жан ... сүюге тәрбиелейді, -деп атап
көрсетеді.
Тәлімгер ғалымның бастауыш және ... ... ... ... ... ... ... шығарған
кітапшаларына қарап таң ... ... Бұл ... тұрғысынан терең ... ... ... ... беретін әйгілі тұлға екенін ... ... , ... ғалым өзінің бар білімін, өнерін, қажыр-
қайратын ... ... ... тұлғаларын зерттеуге бағыштағаны
байқалады. Ол әрқашан «талапты адам ... ... ... жиі ... оның ... еске алуда. (4)
1930 жылы қазақ жастарын оқытуға арналған оқу ... ... 12 ... ... ... Оқу ... ... Қара шаруа жастар ... қара ... ... ... ... ... жасалатын
програма;
4. Қара шаруа жастар ... ауыл ... ... ... ... ... Қара ... жастар мектебі үшін қоғам тану ... ... ... ... ... туралы;
8. Физика сабағынң программасы;
9. Химия программасы;
10. Қара шаруа жастар ... ... ... ... ... үшін орыс тілінен программалар;
12. Программаларға методикалық хаттар (орыс тілі ... жеке оқу ... ... ... мен
жасаушылардың нақты аты ... ... ... ... ... ... Марғұлан «Суретті
әдебиет» оқу ... ... ... бірі деп
толық айтуға болады.
Олай ... ... ... ... ... Қазақ
ССР Оқу ... ... ... ... ... ... ... атқарған және мамандығы
филолог.
Бағдарлама ... ... ... ... ... ... шаруа жастар мектебінің оқу ... ... сөз» ... ... ... ... , «сөйлеуге
жаттығу», «Жазу ... ... ... ... істердің
қоғамға пайдалы іспен байланысуы», ... ... ... ... ... бөлімдерден және үш жылға ... ... , ... ... ... әдебиеттанушылар мен ... ... ... ... ... ... ... рөлі мен
міндеттері ... ... ... мен олардың ... ... ... ... Мысалы, мұғалімдерге
қойылатын негізгі ... ... ... ... ... ... әдіс ... керек; бұл
әдістің ... ... ... ... мен ... өз ... көрінісі ... ... ... ... білімге сүйене отырып, тексеретін
жазушыларымыздың ... ... ... нені ... ... керек. Бұл ... ашу ... ... ... ... ... ... білдіреді»,
- делінген .
Бағдарлама кіріспесінде, ... үш ... ... оқытылатын мына төмендегідей ... ... ... ...... ауыл, төңкерістің ... ... ауыл ... ... ... ... рушылдық жігіндегі ауыл, хан, би, ... ... ... жоқшылары.
Екінші жыл.
1. Азамат соғысының ... ауыл ... ... ... ... ... 16- шы жыл мен ... кездегі ұлт ... ... сол ... ауыл ... жыл.
1. Октябрь төңкерісінен ... ... ... ... ... құрылысы. Жұмысшы табының ... ... ... ... ... ... ... бағытына талпынған
бет.
2. 1905 жыл мен 1916 жыл ... ауыл ... ... ... мінездер, теңсіздіктер.
Сол кездегі оқығандар қозғалысы. ... ... ... ... ... ... мен ... хатта, бірінші жылда тіл
тануда көп ... бөлу ... ... ... ... істелер жұмыстар мен ... ... ... ... ... ... негізінде тоқырап
қалмау, ... сол ... ... ... ... ... ала ... оның ауқымын кеңейту керектігі
айтылады. Ол үшін ... ... сол ... ... журналдарды кеңінен оқып, ... ... ... ... ... ... ... хабардар
болып, ол әңгімелерден балалардың ... ... ... ала ... ... ... түсініктерден кейін
автор, ... ... ... жарты жыл ішіндегі мынадай
зор ... ... ... «Балаларды ... ... Соны ... ... онан соң ... ... ... «Оқуға жаттығу» бөлімінде «Оқи ... тіл ... мен ... үшін ғана ... ... қай
саласына барып, қай ... ... да ... ... Осы ... мұғалімдердің әлі ... ... ... алмағандығын айта келіп, ... ... ... ... жаттығу» бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп,
сөйлеуге жаттығудың әр жылдарда негізгі жолдарын ... ... ... аса ... ... тоқталады.
Бағдарламаның «Әдебиет жөніндегі істердің ... ... ... атты бөлімінде жазылған ... ... ... ұстанғанымен, әдебиет пен өмір ... ... ... өмір мен ... ... ... шығармаларын түр жағынан зерттеу» атты бағдарлама
бөлімінде ... ... ... ... ... жағынан
зерттеп қоймай, ... ... де ... ... ... ... ... түр жағынан салыстыра зерттеу
жаңа ғылым ... ... ... ... ... ала ... көпшілік тайғақ ... ... ... ... ... ... өмірбаянына қарай салып, шыққан ... ... ... ... ... да ол не ... , ... ... не жұмысшының ... деп ... ... ... ... ... әдебиетінің бұл бағдарламасы сол ... ... ... ... тақырыптар көлемі ... ... кең және ... ... ... ... оқыту әдістемесін игеру ... ... ... оның ... ... ... бастап, Санкт-Петербургтың оқу орындарында студент
болып, ... ... ... ... болғаны көрініп
тұр.
Көп жылғы ... ... ... Қазақстан қалалары
мен құрылыс өнерінің ... ... ... ... ... бабаларымыздың жастарды ... ... ... ... ... байланысты ... ... ... ... ... ... ... Т. Ә) орындарының ерекшелігін ... ... ... ... сәби ... еңбекке баулып ерекше деп ... ... әр ... ... ... ... ... еңбектер мен қатар ... ... ... ... ... ... 1939 жылы ... ісі»
, «Уезірдің шешуі» атты ертегілерді ... ... ... – 53 ... археология , палеолит ... аға ғыл. ... 1953-55 ... ... – ның ... құрылыс және құрылыс ... аға ғыл. ... ... 1958 – 76 ... бөлімін басқарды. Осы жылдар Марғұлан Сырдария, ... ... ... және ... ... , ... орнында қазба жұмыстарын ... ... ... ... жерінің қалалары мен ... ... ... ... ... К.Акышев, М. Қадырбаев,
М. Оразбаевтармен бірге ... ... ... ... ... қорытындысы ... ... ... ... атты ғыл. ... ... ... редакциясын басқарды. Марғұлан - ... оғыз ... ... ... ... ... жырау, күй
атасы, ... ... ... ... ... мұрасын зерттеді. Оның ... , ... ... ... ... ... , ... сарыны» , «Қорқыт толғауы»,
«Тәңір биі» ... ... ізгі ... ... қалыптасып
дамыған. Демек, Қорқыт - «керемет ... ... ... ... оқиғаларды жырлаушы жырау». Марғұлан Қорқыт
мұрасын, ... ... ... ... көрнекті
өкілдерін былайша топтастырады: 1) бақсы - ... ... ... ... т.б.); 2) ... күй ... (Әл-
Фараби, Кет бұға); 3) Сәуегей ... ... ... ... қайғы, Шалгез, ... Әнет ... ... ... ... , т.б.) 4) ... дәстүрін жалғастырған,
қобызбен жыр туындатқан ақындар ... ... , ... жырау,
Кете Жүсіп, Қаңлы Жүсіп, Абыл,
Оңғар жырау, ... ... т.б.). ... «Қазақ халқының
көне ... ... ... ... атты ... ... эпикалық жыр-дәстүрін ... ... ... сал- ... тоқталып, олардың ... ... ... ... ғыл. ... танымдық
тереңдігі мен ... онда көне ... ... ... Арыстанбай, Барабай, ... ... Иса ... ... ... ... «Тамғалы тас жазуы» атты ... ... һәм ... ... ... ... Ол сонымен
қатар қырғыз халқының ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Қырғыз эпосын ... ... ... ... Уалиханов, ... ... ... ... ... ... кейіннен осы
дәстүр ... ... мен ... атты ... Ол эпостағы өмір шындығы, ... шығу ... ... мен ... кестесі және манасшылардың
жырды жетілдірудегі ... т.б. ... ... ... ... айтты. 1957-67 жылдары ... ... ... топқа басшылық етіп, оның ... ... ... шығармалар жинағын ... ... ... ... ҒА этнография бөлімінің аға ... ... Оның ... мен ... ... ... ең ... аудандарына бірнеше археологиялық және
этнографиялық ... ... Ол ... ... ... оры ... қзақ ... ... ... ... деген тұжырымдарының шындыққа
сай келмейтіндігін ... ... 40 ... ... рет ... ... ұшырады, кейін де ... ... ... ... ... қисынсыз сындарына ұшырады.
Марғұлан тарих, ... ... ... өнер ... ... ... 300 – ден астам ғылыми зерттеу
жұмыстар, 100-ден ... ... ... ... қатар Қазақстандық ... ... ... ... ... Оның ... ... шетел ... ... ... Ш. ... атындағы Тарих, ... және ... ... ... негізінде Марғұлан атындағы
Археология институты құрылды. ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... ... ... мектептер ... ... ... қаласында мүсіні ... ... С. ... ... ... педоггогикалық
университетінде Марғұлан атында ... ... ... Жүз жылдық мерей тойы ... ... ... жүзілік деңгейде аталып өтті. 1962 жылы ... ... Ш. ... ... ... , 1982 жылы ... ... ... ... Қызыл Ту, «Халықтар достығы»,
Ленин ... мен және ... ... Из истории городов и ... ... ... А. - А., 1950; ... ... ... культуры
эпохи бронзы Центрального Казахстана А. –А., 1966; До ... ... М, 1968; ... культура
Центрального Казахстана; А.-А. , 1979 ; ... жыр ... ... Казахское народное прикладное искусство, 1-3 т., ... соч., 1-4 т; А., ... 1990 жылы Қ. ... ... «Зерек баладан – заңғар
ғалым» мақалалары жас ... ... ... зер ... ... ... ақыл ойын дамытуға қатысты
небір жаңылтпаш, есеп , ... ... зор ... ... және
еңбек» , «Мәдениет және тұрмыс» журналдарында жиі ... ... ... ... археология және этнография институтының этнография
бөлімінің ... ... ... кездерінде ... ... ... жинастырып, оны бес том ... ... ... Бұл ... ... ... ... ынталануына көмегі зор – деп ... ... ... ... - ғалымның тәрбиенің әр ... ... ... ой ... ... ... Сонымен қатар
Петербордағы Шығыстану ... ... ... ... арнайы курс ... мен ... ... ... оны көпшілікпен ғылыми ... ... ... бірі дер ... (6)
Ә. Марғұланның этнопсихология, ұлттық мінез туралы ... ... ... ... да ... ... ... әр халықтың өзіне тән ... ... ... ... салт-дәстүрі, ... ... ... ... алға тартады. ... ақ ... ... ... ... өз елін ... ... ... ... игі ... мол ... қоғамның
белсенді мүшелерін ... деп атап ... оның ... мән ... ... ғалым екенін ... ... ... ұлы ... мол мұрасын
зерделеп, ... ол ... тың ... ... сөз
жоқ.
Оның педогогика мен ... ... ... еңбектері
болмаса да, оны қазақтан шыққан жаңа ... ... деп ... ... ... Марғұланның зерттеулері.
«Әлкей Хақанұлы Марғұлан тек ... ғана ... ол ... дербес ғылыми мекеме» деп М. Әуезов ... ... ... мен ... ... ... ашу мен ... үлкен біртұтас дәуірі ... ... (7). ... өмірдегі басты нәрсесі - ... ... ... ... ... ... сын ... Ә. ... ден ... көңіл аударған ғылым
салалары ... ... ... этнография мен шектеліп
қана қоймайды. ... ... ... ... көңіл
бөліп, ұзақ жылдар шұғылданғаны - ... ұлы ... ... ... ... ... ... өмірі
мен еңбегі.
Шоқанның ғылыми ... мен ... ... ... ... Шоқантанушы ... ... ... орны ... Ғалым Шоқан мұрасын зерттеуде ... пен ... ... Бұл ... ... ... ... «Его труды имеют ... ... и ... деген болатын (8). Академик ... ... ... және ... ... ... жазуда Әлкейдің ... ... ... ... ... ... ... Семей тағы ... ... мен ... ... архивтерде
шаң ... ... ... ілінбей ... ... ... жинап, сарыла ... ... ... ... ... бес ... шығармалар
жинағын бастырып ... Егер ... ... ... ... болмаса, ұлы ғалым Шоқанды біз дәл ... ... біле ... ... Бұл пікірімізді ғалымның:
«Мен өмірімнің ең ... ... ... ... мол
жылдарын Шоқанды ... ... ... ... ... кезектегі өзімнің ... ... ... ... сайраған талай ... бар еді. ... ... көп ... ... ... тұратын жан. ... ең ... ... ... жыйып туа салған
данышпан» деген ... ... ... ... ... ... этнограф, тарихшы, ... ... ... ... ... ... ... бар жоғы жиырма тоғыз ... ... ... ... көп ... мұра ... ... әлемінде құйрықты
жұлдыздай жарқырап ... ... ... ... ... ... ... қатысып, ... ... ... С. ... ... ... ... мерзімде
Шоқан мұрасын игерушілерді үш ... ... ... топ - ... көзі ... ақ оның ... ... айналысқандар. Олар: К. К. Гутковскй, П. П.
Семенов-Тянь-Шанский, А. Н. ... Ф. Р. ... Е. ... ... ғалымдары А: Эрман, А. ... ... ... ... және тағы ... ... ... ... 1861 жылы ... А. Н. Бекетов
Петербургте басып ... көп ... ... ... мен ... ... ... шығарады. Оның үлкен
кітабын ағайынды ... 1865 жылы ... ... ... ... ... бәрі ұлы қазқ ... мұрасының бір пұшпағы ғана ... топ - ... ... ... ... кейін оның
мұрасын игерушілер. ... ... К. К. ... А. ... Н. М. ... П. П. ... Ф. Р. ... басқалар. Шоқан қайтыс болғаннан ... оның ... ... ... ... жаңа ... ... басты мәселе, ғалымның ... ... ... ... ... ... Осы ... іске оның достары, ... ... орыс ... ... өкілдері
және ... ... ... ... кірісті. 1867 жылы
П. П. ... ... К. К. ... ... ... ... қоғамының ... ... ... – Тянь-Шанскийдің редакциясымен ... ... ... ... ... ... ... қабылдады.
Бірақ, К. К. ... ... ... ... бұл іс ... ... ... Кейіннен Ф.Р. Остен-
Сакеннің ... ... ... жарыққа шығару жөнінде
бірнеше рет ... ... ... ... ... ... да ... бұл талпыныс іске ... ... Ә. ... ... еңбектерін бастыруға
кедергі болған ең ... ... ... ... ... ... көптеген еңбектерінің ... ... ... - ... ... ... тани
алмауында болды деп ... ... ... арнайы
шығыстану білімі бар ... ... ... ... ... ... отырған.
Әр дәуір ... ... ... ... ... 80 ... зерттеуші ғалымдардың жаңа ... бұл ... істі одан әрі ... ... Г. Н. ... Е. К. Гутковская, Г. А. Калпаковский, М.
Шорманов, Н. И. ... П. М. ... ... ... ... мен ... Раклю тағы басқаларды
айтуға болады. Н. И. ... 1902 ... 21 ... ... ... жиналысында «Манас» поэмасынң
Шоқан аудармасы ... ... рет ... ... ... ... ... алғаш рет ... ... ... ... ... Ол ... ... жоғалып кеткеніне қатты ... ... ... ... орыстың бай ... ... ... «как ... и до ... степени силы
и образности умел ... ... ... ... деп ғылыми әділ ... ... ... И. Н. ... оның үлкен бір ... ... бір ... соң, ... ... П. М. ... басшылығымен және бір ... ... ... ... фольклортану
тарихындағы алатын орнына аз ... жоқ. ... ... ... ... ... ... П. Н.
Потанин Шоқанның ... жыр ... ... ... ... Ұлы ... әлемдік фольклортануда
«Уалихановтың классикалық тексті ... ... ... ... жазылып алынған ... –ақ ... ... ... ... ... жырлардың ішінде
көлемі ... ... да, ... ... ... ... да ең құндысы ... күні ... ... жүзі ... ... ... мұралардың бірі ... ... ... Қазақстан ғалымдары ... ... ... ден қойып, оның еңбектерін ... ... ... бұл қыруар ... ... ... бір ... етудің басы ғана еді. бір ... рет ... ... ... ... нәтижесіз
болды. Академик Қаныш Сәтбаев 1957 жылы ... ... ... ... Осы ... бастап Шоқантану ... ... ... ... ... ... ... білді. Ғалым басшылығымен ... ... ... ... ... Шоқанның қолжазбалары
негізінен Санкт-Петербург, Москва
архивтерінде сақталумен ... ... И. Н. ... ... көптеген шығыстанушылардың қорында ... ... ... ... біткен біртуар
ғалымы ... ... ... Уалихановтың ғылыми мұрасы ... ... ... ... ... ... арнап,
қазақ ғалымының із-түзсіз ... ... ... ... және оның ... мен ... барлық құжаттардың ... ... ... бойы белгісіз болып келген ... ... ... ... ... ... ... мен бірнеше хатттарының ... тер ... ... ... ... үшін зор ... ... ... ... ... , ... саяхаттарында , жол ... ... ... ... қатесіз оқу - ... қиын ... еді. ... ... қысқарған сөздер
мен шығыс тілдерінде, ... ... ... мен ... ... сөздер көптеп ... Бұл ... ... ... ... ... Шоқан жазбаларының ерекшеліктері өз ... ... ... ... ... оқу өте ... кейде
қысқартып жазады. Көп ... ... ... ... шығыс елдерінің сөздері тізіліп ... ... ... ... ... ... аяғы бітпей қалады. Біз ... ... ... Шоқанның өз нұсқасына келтірдік. Бір қиын ... көп ... ... бір кісі ... сөз құрылысын ... ... ... ... ... басылымына басшылық еткен И. ... де ... еске ... оның көбі ... ... өзі оқып шыға ... ... ... ашу - ... асқан білгірлігі
мен ... ... ... ... ... ... мен ... Шоқантанушылар тобы ғана жеңе білді және ... ... ... ... ... ... ... жылы Шоқанның ... ... ... шықты.
Әлкейдің қол астында ... ... көп ... ... И. В. ... М. С. ... профессорлар С.Я.
Болатов, П. Галузо, Л.М. ... Ғ. ... А. Б. ... А.
А. Слуцкий, Ш. Қармышева, Н. Мингулов сынды ... ... ... Әлкей Марғұлан жүргізген терең ... ... ... ... ... ... ... архивтерінде ғана ... ... ... де ... анықталды. ... ... мен ... ... ... пен
өнердің ... ... ... ... ... қоғамының ... ... мен ... Ғылым
академиясының материалдық мәдениет ... ... ... ... Омбы ... ... ... Әр жерде шашырап жатқан Шоқан мұраларын ... ... ... ... ... ... ... таныс болуы ғалым еңбегінің ... ... ... соң, 1961 -1972 ... ... бес
томдық еңбегінің ... ... ... ... ... ... еліміздің ғылыми жұртшылығы арасында ... ... ... Бұл ... ... қыруар еңбекті , таным-талғамды,
шынайы ... ... ... Оның ... ... өмірі
мен ... ... ... ... цифрлар дерегінің жалаң
тізбегі емес, Шоқантанудағы ... жоқ ... ... ... еңбектерін қаз қалпына келтіріп ... , ... ... ... ... ... шығу
тарихын , ой түйісін көпке ... ... ... ... ... пікірлес, ұғымы, ... бір ... ... ... халық ұлының өшіп бара ... ... ... ... ... жарық жұлдыз ... ... ... ... көп ... ғылыми еңбектері ... ... ... көп ... бөлді. Бүкіл түркі
халықтары өзінің ... , ... және ... мен ... ... ... Хун ... туралы
Әлекеңнің зерттеулерін негізінен былай ... ... ... ... ... ... тұрмысы және салт-дәстүрі
- Хундардың бізге ... аңыз – ... ... қала мәдениеті және ... ... ... ою - ... ... ... өнері (Полихром стилі)
в) қару – ... ... ... Хундардың шет елдермен қарым-қатынасы
- Хун жазулары, яғни ... Хун тілі мен ... ... ... деп тағы ... ... ... Ә. Х. ... мұрасын жіктеп көрсетуге міндеттіміз. Біз ... ... аңыз ... мен ... және олардың қазақ
халқы мен байланысына тоқталамыз.
Әлекең ... ауыз ... ... ... ... көп ... келе ... асыл мұраларын - ғажайып
аңыздарды, ... ... ... ... ... ... ... асқақ ерлік ... ... ... ... алып ... ... рет Ә. Х. ... ... ол бүкіл ... жүзі ... бір ... сәулетті сыр бар ... ... ... Сол бір ... ... ертеде
келіп ... өзі ... - ... ... деп ... ... халықтардың әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... да ... ... ... сақ, ғұн, ... және ... ... ... оғыздар, қыпшақтар, ... ... және ... ... ... ауыз әдебиеті
бірімен бірі ... ... пен ... ... көп туған кезі
ғұндар, үйсіндер және ... ... деп ... ... ақ ол Ер ... ... ... туралы әр ... мен ... сол ... ... деп ... Еділ аң ... жүріп, жалғыз көзді ... ... Еділ ... ... ... алысып, қызып
тұрған темірмен оны ң маңдайындағы жалғыз ... ... ... (11) ... аңыз ... тек ... халықтары
арасында ғана ... ... ақ грек ... мен ... өте ұқсас. Мысалы, гректің ... мен ... осы ... ... ... көреміз.
Ә. Марғұланның зерттеулерінде ғұн ... ... бірі - ... Ерте ... ұлы ... сұлу
қызына биік ... ... ... ... ... тұруға
қырық күзетші қойған екен. ... ... жас ... ... аса биік ... ... ... ... ... ... ... Қыз ... ... ... ... шамын басқа жерге қойп, қызды ақырын ... ... ... ... жігітті көрген қыз оянғанда таң ... ұнап ... ... қыз оған ... ... ... сөз ... осы жігітке қосуды ... ... ... –ақ ... бұл ... А. Веселовский жазған
аңызбен ... Онда ... ... басына ... ағаш атқа ... ... Дың сұлу туралы аңыздарының ... ... ... ... екі сұлу қызы ... Хан ... ... ... ... жапан түзге салынған дың
мұнара ішінде ... Осы ... оның ... ... ... әсіресе күн нұрынан екі ... ... ... ... ... ... бәрінің төтем болатыны тек
түркі ... ғана ... ... ... де
бар екені әуел ... ... Бұл ... ... ... сол ғұн, ... қағанаттары ... ... аңыз ... ... ... ... ... мен нақты мәліметтер
Қытай мен Рим ... ... ... Әсіресе
Қытай жылнамаларындағы аңыздарды мұқият ... ... ... үш ... ... – Қытай үкіметі
ғұндарға ... ... ... ... алты жүз жыл ... ... ... Бостандықты жақсы көретін ... ... және ... төңірегіне жиналып,
суармалы егін егіп, ... ... ... ... ... ... сәнби, жуандардың хандарына ... 350 жыл ... соң ... ... көтеріліп, ҮІ ... орта ... ... ... Бұл туралы Қытай ... ... ... ... ... мынадай ... ... ... ... ... теңізінің жоғары жағында ... ... бірі ұлы ... еді. ... өзінің
күншығыстағы көрші ... ... ... ... ... тек жалғыз бала. Жау ... оны ... ... ... ... жағасында қалдырып кетеді. ... ... ... Оны аңға ... ... елінің басшыларына айтып барады. ... ... ... ... ... көркем ... ... ... ... ... ертіп күншығыста тұратын
биік ... ... ... ... ... Бұл тау ... Солтүстік ... ... ... жойқын биік,
іші толған үңгір. Ең ... ... көң ... ... биік таулар қоршап ... кең ... ... жау
болса да ... түсе ... ... бекініс, іші
толған байлық, шөбі, суы ... көп. ... ... ... ... баладан он ұл ... ... ... ... ... ... иероглифы мен ... ... Шене ... ... Түрік қағанатын
бірінші рет басқарған ғұн ... шене - ... ... кісі ... Тоны-көкке ұқсас...» (13) - деп ... ... ... – ақ Әлекең ғұндар ... ... ... мұқият зерттеген... ... ... ... ... ... ... тарихынан келістіре аударған ... бірі Абел ... - деп ... Ә. Х. ... ... ... А. А. ... В. В. Бартольд, И.
Дегин, Н. Я. ... Ф. ... ... ... және басқалардың
ғұндар ... ... ... ... ойларын одан
әрі дамытты.
Ғұн ... ... ... ... ... материалдары бойынша - Ғұндар Ордос пен ... ... ... ... ... одан да ... ... Бұл мәліметтер б.э.д. ІХ – ІҮ ... Ол ... ... ... тайпалы ел деп атаған.
Кейінірек ғұн ... ... ... ... ... жеткені белгілі.
Чжоу ... ... ескі ... мәліметеріне
қарағанда ғұн мемлекеті басшылары ... 48 ... бұл ... ... ... жазылған
шежіресімен салыстырып, оның ... тірі ... ... ... ... 28 ата болып шығады, ... жыл ... ... ... екі есе ... (14) -
деп жазған Ә. Х. ... ... ... ... ... ... ... зерттеген Әлекең. Малдың ... ... ... айтады. (15) Мысалы, «Жылқы ... түйе ... ... қой ... - деп ... қазақтың әдемі
жырларынан аса қажетті ... ... –ақ ... ... ... ... малдарға – көк
бұға, бөрі, марал (16) – деп айта ... ... ... еңбектерін мысалға алады.... «Ғұндарға ... жол ... ... сөлу – Ақ ... ... дейді.
Бірде ... ... аң ... жүрген бір топ
ғұндар ... шыға ... көп ... ... Сол
кезде кенеттен бір сұлу ... ... ... ... ... ар жағына шығып ... Оған таң ... ... ... ... ... Олар шыққан кезде
Ақ ... ... ... ... жоқ ... Осынау Рим
жазушыларының ғұндар ... ... ... бірі ... ... ... ... бұқаның бейнесі ғұндар қол ... де ... ... ... ... бұқа – мал ... бір
алыбының бірі....
Сондай-ақ ... Өкр, оғыз ... ... де тарихта
ел аты болып қалды. ... ... ... Оғыз ... Оғыз ... түгелдей Моде ... ... ... ... соны ... ... ... діні
келген соң Оғыз ... ... және ... ... ... барлық көркем бейнелерді ... бас ... Аса ... ... ... көк, жер-су,
әдемі зәулім таулар, ұлы ... ... бас ... діні ... көк, одан ... одан ... дүние
болмаған. Көкке қарап күнге, айға ... ... ... ерте ... ... келе ... бас иіп, ... көкке көтерген...» (18) – ... еді ... ... ... ... ... жырында, яғни Аттилаға қатысты ... ... ... ... ... ... драматургі Ц.Вернердің
«Хун патшасы ... атты 5 ... ... ... сюжеттер беріледі. Мысалы, Аттила мен ... ... ... ... келе ... ... ... алу үшін
төбе басына ... ... келе ... ... ... ... ... Аттила болады. Вернер бұл ... ... ... ... және Норвегия ... ... ... ... ... ... –ақ Әлекең : «Күнге ... – ескі ... ... ... ... ... кемеңгер адамдарға арналған
тас ... ... ... ... ... ескі ... бойынша ... ... келе ... ... ... (20) – деп ол бұл ... ... ... ашқан еді.
Ал ғұндардың қазіргі ... ... ... ...... мен Орта Азия ... ... ғұн
тайпалары ҮІ ғасырда ... ... ... ... қағанатына
қосылады. Олардың ішінен бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... албан, Кіші жүзде кердері абдал,
адай, кете, Орта ... ... ... ... ... ... қияттардан тарап, Ергене кең алабынан ... ... – деп ... герман тілі мен мадьяр тілінде ... ... ... ... ... ... Ю. ... еңбектерін
негізге ала отырып ... одан әрі ... ... Орал ... «Яиқ» деп ... ... ... ... яғни ... салып жүретін ... ... мен ... ... ... бірі – «Ажа» - бұйрық заң. ... ... ... ... «Ай ... ажа жоқ, қой ... ... ... (22) – деп ... халық мақалының түп-төркінін
көрсетеді.
Азия ... ... ... ... бірі – ... ... Ғұндар біздің заманымыздан үш ... ... ... мен ... ... ... үлкен
керуен жолын ... оған жүк ... ... ... ... ... мықты болған ... ... Орта ... келе ... ... ... ұлы керуен ... ... ... (23)
– деп көрсеткен ... Мөде мен Еділ ... ... ... де көп ... ... халықтарындағы аңыз-ертегілер мен ... ... ... зер ... ... ол ... Скандинавия және герман халықтарының жырларында , ... ... ... жиі ... ... ... және «Кіші ... ... бас ... ... ... алып ер. Ол өзі ... ... өзі ел ... ... ... ... ішеді,
кермеде мүсінді аттары байлаулы ... ... он ... бастаған атақты алып ... алып ер ... атты ... ... топ алдында айтқан нақыл ... сөз ... ... ... ... әдемі жырланған.
Ер Еділ өлгенде ғұндар ... қара ... ... ... тұлпар аттың жүгіріп келіп өліп ... ... ... жас ... туысқандарының, ... ... ... ... көп ... ... ... Сәуегей жырау Белбидің ... ... ... ... сөздері , ... ... ... күйшілердің
сыбызғысымен толқынды үн қосуы, ... ... - ... ... ... ... ... деп көрсетеді. Біз
Әлекеңе шәкірт болғалы тек ... ... ... ... ... ... да мәселелерін зерттеуге
кірістік. Тікелей Әлекеңнің ... ... ... ... ... ... және зергерлік ... ... Бұл ... ол өзі көп ... ... ... Біз бұрын тек ... өз ... ... әдеби мәселелерімен ғана ... ... хун ... мен ... мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... өнері туралы ... ... Оның ... жүзі мәдениетінде ерекше орын
алатынын, яғни өнер ... ... ... ... ... сала тек ... екендігін мықтап
тапсырды. ... ... ... ... «полихром стилі» ... ... ... ... А. ... С. И. Руденко және А. Н. ... ... ... ... бола бастадық...
Сондай –ақ Әлекеңнің өз зерттеулері де көп ... ... ... тек ... ғана емес ... де бар ... ... ... ... халқының этикалық тарихын,
материалдық және ... ... ... ... өте
терең және кең ... ... ... ... ... ... сан ... саласын жете меңгергені, ... ... ... ... ... қыруар білімі,
таным қорларының молдығы көмектескендігі ... ... ... ... ... ... ерен еңбекқорлығымен ... Ә. ... қола ... мен орта ... ... ... мекендеген көне ... ... ... ... және өнер ... мен ... ... салушы құрметіне
бөледі. ... ... ... ... ... ... бір ой – ... ... ... жете ... қиын түс ... ... ... айтуы. Бұл
аңыз да немістің ... ... ... ... ... түс ... ... өтетіні қолынан ұшып
кеткен ақ ... құс ... ... ... ... сұлағандай болады. бұл аңыз ... ... Ұлы Эдда ... ... Мұндай толғау ... ... ... қазақтың Орақ ... ... ... ... ... де ... ... ... ... ... пен ... елін ... өзінің
тарихи мәдениеті әрі бай, әрі ... , ... ... үлес ... ... жайы ... ... Әлекең.
Көп жылдар бойы Ә. ... 300- ден ... ... ... жариялады және Үлкен ... ... ... 100-ден астам мақалалар жазды. ... ... жете ... парасатты ғұлама, Қазақстанда ... ... ... ... ... ... совет
ғылымының көрнекті ұйымдастырушысы, аяулы азамат және ... ... ... ... ... мәңгі
сақталады.
Сілтеме
1. Қазақстан ұлттық энциклопедия 6-том. А., 2004 ж. 368-369 ... ... ... №59 2004 ... ... ... ... 6-том. А., 2004 ж. 369 б.
4. Ә .Х. ... және оның ... 46-47 ... Отан ... 1/2004 ж. 71-73 ... Ә. Х. Марғұлан және оның ... 46 ... Ұлт ... №3 1999 ж. 15-18 б.
8. Білім және еңбек 1985 ж. ... ... ... ... Ә. ... ... 1989 ж. №1.
10. Ә. Х. Марғұлан. Ежелгі жыр аңыздар. А., 1985 ж. 5 ... ... шығ. Сол ... ... шығ. 6 ... А. ... ... о красавице в тереме...
14. Ә. Х. Марғұлан. Көрсетілген шығ. 7-8 ... ... шығ. 11 ... В. ... ... ... Южной Сибири. М., 1951 ж. 317-326 б.
17. Ә. Х. Марғұлан. ... шығ. 52 ... Сол ... ... 54 ... Сонда 55 б.
21. www.rambler.ru
22. Ә.Х. Марғұлан ... ... ... С. К. ... А., 2000 ж. 77, 107-108 ... Ә. Х. ... ... шығ. 57-59 б.
25. Көрсетілген шығ. 59 б.
26. Сонда 60 б.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... энциклопедия 6-том. А., 2004 ... ... ... №59. 2004 ... Ә. Х. ... және оның ... Отан тарихы 1/ 2004 ж.
5. Ұлт тағылымы №3. 1999 ж.
6. Парасат журналы №12. 2004 ... ... ... ... ... ... 2004 ж.
8. Білім және еңбек. 1985 ж. ... ... ... ... Ә. ... ... 1989 ж. ... Шоқан туралы естеліктер. Ә. Марғұлан. Қазақ әдебиеті, 1982 ж.
11. Хабаршы. А., №2. 2004 ... Ә. Х. ... ... жыр ... А., 1985 ... А. ... . Сказания о красавице в тереме...
14. Ә.Х. Марғұлан. Шоқан және ... А., 1971 ... В. ... ... ... ... ... М., 1951 ж.
16. Өтенияз С. К. Аттила А., 2000 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Ә. Марғұланның Қорқыт жайындағы зерттеулері64 бет
Әлкей Марғұлан өмірбаяны11 бет
Әлкей Марғұланның педагогикалық қызметтері4 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет
КөшIм хан мен Сүзге сұлу7 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Әдебиет пен сынның биік белесі17 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь