Әмір темір

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау. Сыртқы саясаты
1.1 Орталық Азияның ХVІІІ ғасырдың екінші жартысымен ХІV ғасырдың ортасына дейінгі саяси . әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.2 Әмір Темірдің жаулап алу соғыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.3 Темір дипломат немесе Темір мен Батыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

ІІ . тарау. Әмір Темірдің ішкі саясаты.
2.1 Әмір Темір жаулап алынған мемлекеттерге жүргізген саясаты ... ... ... .27
2.2 Мемлекеттің ішкі саясатындағы кемшіліктері мен жетістіктері ... ... ... 36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
Кіріспе

Жұмыстың өзектілігі: Ескендір Зұлқарнайы, Шыңғыс хан, наполеон Бонопарт тәрізді аса көрнекті әсркербасылардың бел ортасынан орын алатын Әмір Темір Көрегеннің – Темірланның қайшылыққа толы тағдыр – талайы, ғажайып ғұмырнамасы әлі күнге дейін тарихи тұрғыдан шынайы бағасына ие болған жоқ. Кеңес өкіметі кезеңінде оның аты тек қанішер, жаулап алушы, қатыгез қиратушы ретінде ғана сөз етіліп келді немесе айтуға мүлдем тыйым салынды.
Әмір Темір жан – жақты зерттеуге тұрарлық күрделі тарихи тұлға болатын. Оның мемлекет қайраткерлеріне, тарихшыларға, саясаттанушыларға, заңгерлерге мәдениет қызметкерлеріне берер үлгі - өнегесі мол –ақ.
Ол бізге, яғни бүгінгі күнгі ғасырлар қатпарынан аршып алынып, жылдар керуенімен келіп жетті.
Өйткені, өмір өлмейді, оның тамыры – тарих, - дарағы – дерек...

Жұмыстың мақсаты:
Мен бұл жұмысымыз арқылы ХIV – XX ғғ. Әлемді жаулап алу саясатын жүргізген алып империяның билеушісі, оның жүргізген ішкі – сыртқы саясаты туралы (уақыт) тарихи деректерді пайдалана отырып, әміршіл туралы әлі ашылмаған тарих беттеріне шолу жасағымыз келді. Аршында Самарқандағы тұтас сәулет ескерткіштері ансамблі мен түркі дүниесінің рухани орталығына айналған Қожа Ахмет Ясауи кесенесін қалдырған тарихи тұлғаның әлі зерттелмеген, ашылмаған соқпақтарына ХХІ ғасыр тұрғысынан көз салуды (армандадым) мақсат еттік.




Жұмыстың міндеті:
– Әмір Темірдің жеке басының қасиеттерін жаңаша көзқараспен бағалау;
– Әмір Темірге қатысты мұрағат құжаттарын, тарихи әдебиеттерді талдау;
– Әмір Темірдің тарихтағы орнына баға беру;
– Әмір Темірдің ішкі сыртқы саясатының ерекшеліктерін қарастыру;
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Аль – Халел Карнык «Белая кость прошлого» А., 1994.
2. Бақбергенов С. «Бөрте Шыңғысханның жұбайы». А., 1993 .
3. Жолдамкенұлы М. «Ел тарихының әйгілі тұлғалары. А., 1994.
4. С.Б. Вадимович. 100 Великих Воин. М., 2003.
5. Әбенұлы С. «Қ.А.Ясауи кесенесін кім салдырған». Егемен Қазақстан -2002, 17 шілде – 3 б.
6. Әмір Темір айтқандары. «Нақыл сөздері» заң газеті. 1996. 28 ақпан. 15б.
7. Егемен Қазақстан. «Әмір Темір билік құрамы туралы» 1996. 7 қыркүйек.
8. Қазақстан тарихы. ІІ том.
9. Байбота Серікбайұлы. Тіл ұлысындағы тарих. А., 2003.
10. Клавихо Г. «История Великой Темирлана» М., 1988 ж.
11. Гияс-ад-дин Али «Дневник похода Тимура в Индии» М., 1958
12. Шливтбергер И. О Тамерлане 1866 г.
13. Повесть о Темире Аксаке (Памятники литератур древней РусиХІV-ХV. М., 1981
14. Якубовский А. Тимур. Вопросы истории. М., 1946 г.
15. Автобиография Томерлана Ташкент. 1894 г.
16. Уложение Тимура. Ташкент 1904 г.
17. Лянглэ Л. Жизнь Тимура. Ташкент 1890 г.
18. Вамбери Т. История Бухара СПб 1873 г.
19. Трановский Т.Н. Полное собрании сочинений СПб 1905 т.1.
20. Иванин М.М. О военном искусстве и завоеваниях монголь-татар и среднеазиятских народов при Чингис-хане и Тамерлане. СПб 1875г.
21. Бартольд В.В. Сочинения 1964 т.2 ч.2
22. Бартольд В.В. О погребении Тимура. Сочинения 1984г. т.З. ч.2
23. Герасимов М.М. Портрет Тамерлана М., 1947г.
24. Умняков И. Из истории международных отношений Сред. Азии с западной Европой в начале XV века. М., 1960 г.
25. Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И. Очерки исскусства Средней Азии. Древность, Средневековке., М., 1982г.
26. Агулинов И.М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии в свете данных письменных источников. Ташкент.
27. Уложение Тимура, Т.,"Чулпон", 1992
28. Хильда Хукхэм, "Властитель семи созвездий", Т., "Адолат", 1994
29. История народов Узбекистана, Т., 1992
30. Детская Историческая Энциклопедия, М., 1978
31. Ибн Арабшах "Тамерлан"
32. Низамиддин Шами, "Зафар-наме"
33. С.П. Толстов, "Древний Хорезм", М.,1948
34. И. Муминов "Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии", Т., 1993
35. Хильда Хихәм Властитель семи созвездий. Ташкент 1995 г. Изд. во. «Адолат».
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
............................................3
І – тарау. Сыртқы саясаты
1.1 Орталық Азияның ХVІІІ ғасырдың екінші ... ХІV ... ... ...... Әмір ... ... ... ... дипломат ... ... ...... Әмір ... ішкі саясаты.
2.1 Әмір Темір ... ... ... ... ... ішкі ... ... мен
жетістіктері............36
Қорытынды...................................................................
...................................39
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
........40
Кіріспе
Жұмыстың ... ... ... ... хан, ... ... аса ... әсркербасылардың бел ортасынан орын алатын
Әмір Темір Көрегеннің – ... ... толы ...... ғұмырнамасы әлі күнге дейін тарихи тұрғыдан шынайы ... ... жоқ. ... ... ... оның аты тек ... ... алушы,
қатыгез қиратушы ретінде ғана сөз етіліп келді немесе айтуға мүлдем тыйым
салынды.
Әмір Темір жан – ... ... ... ... ... тұлға болатын.
Оның мемлекет қайраткерлеріне, тарихшыларға, саясаттанушыларға, заңгерлерге
мәдениет қызметкерлеріне берер үлгі - ... мол ... ... яғни ... ... ғасырлар қатпарынан аршып алынып, жылдар
керуенімен келіп жетті.
Өйткені, өмір өлмейді, оның тамыры – тарих, - ...... ... бұл ... арқылы ХIV – XX ғғ. Әлемді ... алу ... алып ... ... оның ... ішкі – сыртқы саясаты
туралы (уақыт) тарихи деректерді ... ... ... ... ... тарих беттеріне шолу жасағымыз келді. Аршында Самарқандағы тұтас
сәулет ескерткіштері ансамблі мен ... ... ... ... Қожа ... ... ... қалдырған тарихи тұлғаның ... ... ... ХХІ ... ... көз салуды
(армандадым) мақсат еттік.
Жұмыстың міндеті:
– Әмір Темірдің жеке ... ... ... ... ... Әмір Темірге қатысты мұрағат құжаттарын, тарихи әдебиеттерді талдау;
– Әмір Темірдің тарихтағы орнына баға ... Әмір ... ішкі ... ... ... қарастыру;
Жұмыстың зерттелу деңгейі
Ресми 1996 жылы атақты қолбасшы, ортағасырлық ірі ... Әмір ... 660 ... ... Осыған орай Елбасының Жарлығымен
тіпті 1996 жылы ұлы қолбасшы, мемлекет ... ... ... ... жылы деп ... Ал ... орталығындағы коммунизм көсемі
Карл Маркстің мүсіні тұғырдан түсіріліп, ... Әмір ... ат ... ... бой ... – ақ, Қырғызыстан астанасы Бішкекте де «Әлем тарихындағы Әмір
Темірдің орны» атты ғылыми – тәжірибелік ... ... Иран ... патшасы жайындағы теріс түсініктерге тойтарыс беруге бетбұрыс
жасалды.
Түркістан шаһарында Қожа ... ... ... ... қараған
мазарының орнына ғаламдағы ... ірі ... ... ... ... Әмір Темірдің қазақ тарихында алатын орны да қомақты.
Өкінішке орай, ұзақ уақыт ... ... ... қазақ кешегі құлдық
психология әсерінен әлі де толық ... ... ... ... еліміздің
айтулы мерекеге орай өзіндік үлес қосудың ... ... ... танытуының сырын біз осыдан іздейміз. Бұлай демеске шараң
қанша, бірлі – ... ... ... ... ... ... ... та, мелдектеп қалдық.
Әмір-Темір өмірі мен әртүрлі саладағы қызметі туралы тарихи ... ... ... ... ... ... ... деректер
және толып жатқан заттай тарихи ескерткіштер көптеп кездеседі. Әмір-Темір
кезіндегі жазба деректер көбінесе ... ... ... Әмір-
Темір кезекті жарыққа шыққан кезде, оны жазып, ... ... үшін ... "дабирани-хас" және "фадилани-аср" ұйғыр, парсы ... ... ... алып ... Осындай ғалымдардың бірі Омар болған[1]. Ол Әмір-
Темірдің "Индия ... ... ... деп ... ... ... бұл ... бізге дейін сақталмаған. Бірақ, Әмір-Темір өз ... ... ... ... авторлардың бірі Гияс-ад-дин-Али
болған. Ол 1403 жылы 12 ... ... ... ... ... ... ... жазған. Бұл шығармада Гияс-ад-дин-Али жорықтармен қатар
басқа да жайлы деректер ... ... ... ... ... ... ... Низам-ад-дин Шами жазған "Зафар-Наме" ("Жеңіс ... ... ... ... атап кеткен жөн. Низам-ад-дин Шамидің "Зафар-
наме" ("Жеңіс кітабы") шығармасы Гияс-ад-дин ... ... ... тек ... ғана ... ... ... көрсетеді. Өзінің
хронологиялық мезгілдері жағынан да бұл еңбек едәуір кезеңді қамтыған.
Мәселен, кіріспеде 1360 жылдарға дейінгі (Әмір-Темір тарих ... ... ... ... ... суреттейді, бұл еңбек 1405 жылы
Әмір-Темірдің қайтыс болуымен аяқталады.
Сол сияқты Әмір-Темір туралы жазылған еңбектің бірі Шараф-ад-дин Али
Иезденің тағы да сол ... ... яки ... шығармасы Әмір-
Темірдің тарихи тұлға ретінде суреттелген ... ... ... ... ... ... ... бар.
Мәселен, Шараф-ад-дин Иезде ө ... ... ... ... ... жылнамаларын, шежіресін негізге ала отырып
жазған. Бірақ, автор Әмір-Темір қызметтері мен ... ... ... көзбен қарсы қарау керек. Олай дейтініміз, Шараф-ад-дин Иезде өз
еңбегін ... ... ... ... ... ... ... алған. Мәселен, автор 1385 жылы Шыршық өзені ... ... ... ... ... ... 1387 ... көтеріліске
шыққандарды жаппай қыру туралы берген бұйрықтарын ақтайды. Сол сияқгы үнді
тұтқындарында жаппай жойып жіберуді жақтайды.
Тарихнама қатарында, авторы ұзақ ... ... ... ... ... ... атты құнды еңбекті В.В.Бартольдттың айқындауы
бойынша Агуин-ад-дин Натанзи жазған. Бұл ... ... ... парсы тілінде емес түркі тілінде жазылған алғашқы еңбек болды. Ол
1413-1414 жылдары ... ... ... ... 11-12 жыл бұрын
жазылған[3].
Әмір-Темір туралы тарихнаманы Хафиз Абд-ар-Реззан ... ... ... ... ... Жоғарыда аталған
авторлардың бәрі де ресми, ... ... ... олар ... тарихын
асыра сілтеп, мадақтап жазуды мирас етті.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... мұрагерлерімен байланысы жоқ авторлардың да еңбектері ... ... ... қатарында араб тілінде жазылған (қазіргі кезде орыс
тіліне аударылған) Ибн Арабшах ... ... ... ... ("Чудеса предопределения в событиях в жизни Тимура") атты еңбегі
Ибн-Арабшах басқа ... ... ... ... ... оны ... қабылдады. Бұл жағдай өзінің тұтқындық ... ... де ... ... Қалай дегенде де Ибн-Арабшах ... ... ... ... салыстырып қарауға аса құнды
қосымша дерек екендігінде ешқандай күдік болмаса керек. Тарихи деректердің
ішінде ... ... ... ІІІ-нің Самарқандқа жіберген елшісі Ргон
Гонсалес де Клавихо еңбектерінің алатын орны ерекше.
Олай дейтініміз, жоғарыдағы ... ... және ... емес ... Клавихо Әмір-Темір туралы, ... ... ... ... баяндайды. Ол 1403-1406 жылдары, үш жыл бойы ... ... ... ... бірнеше рет жүздескен. Елшілікті
ақылды, пайымды адам болған[4].
Әмір-Темір туралы мәліметтер орыс жылнамаларында да ... орын ... ... ... ... жылнамалары Әмір-Темірдің жастық шағы
туралы деректі мағлұматтар бере алады. Сондай-ақ Әмір-Темір ... ... ... ... сол ... дүниеге келген мәдениет
құндылықтарының, архитектуралық ғимараттардың т.б.алатын ... ... ... ... ... Түркістан қалаларындағы мешіт-
мавзолей, сарайлар т.б. өте ... ... ... ... ... ұсталар
салған. Ғимараттар қабырғаларына құранның сүрелері ... ... ... ... ... ... бола алады.
Мәселен, Түркістан қаласындағы Қ.А.Яссауи ... ... ... тегі жазылған деректер сақталынған. Қорытындылап айтар
болсақ Әмір-Темір туралы тарихнама деректі қүжаттардан ... ... ... ... жатыр.
Әрине, бұл жұмыста тек Орталық Азия оқымыстыларының еңбектеріне баса
назар аударылды. Әйтсе де, бүл ... ... ... ... ... ... ... Жалпы Европаның әртүрлі
елдерінің оқымыстылары 40-қа жуық жеке кітаптар мен ... ... ... Әмір-Темірдің туылғанына 660 жылға арналған халықаралық
конференция материалдарында бұл ... ... ... деректі
мағлұматтары жағымды ықпал жасады[5].
І – тарау. Сыртқы саясаты
1.1. Орталық Азияның ХVII ... ... ... XIV ғасырдың ортасына
дейінгі саяси-әлеуметтік жағдайы.
1251 жылдан бастап Орталық Азия ... ... ... ... ... шыға ... Өйткені Алтын-Орда ханы Батый Төле Мөңке мен ... ... ... одақ құрды. 1251 жылғы Қарқорымдағы құрылтайда
Мөңке монғол империясының ұлы ханы болып жарияланды. Бұл туралы ... ... ... ... ... ... өз ... алған соң
Мауереннахерді Алтын-Ордаға тапсырды. Мөңке-ханның ағасы ... ... ... ... 1258 жылы ... ... ... жойып
жіберді. Сөйтіп, Иран орталығы Тебризде Хулагидтер мемлекеті ... ... 1260 жылы ... ... Алғи ... ... қайта қүрып бүрынғы
жошыларды қүлындап, оларды Алтын-Ордаға тықсырды. Осы ... ... ... жөне ... ... дінін қабылдаған. Шағатай хандарының басты
мақсаты Мауереннахерді біржола мекендік иелік ету болатын. Оның дәлелі 1318-
1326 жылдары ... ... ... салуы болды. Сонымен қатар көрші
елдермен қатынас ақша ... іске ... ... Бұл ... ... кездеседі.
Сонымен қатар Кебек хан әскери реформаларын да атап кеткен жөн. Рашид-
дин мәлімдемесі бойынша ... ... ... ... бөлген. Бірақ Кебек реформаларын қала тұрғындары
қолдағанымен көшпелі ақсүйектер қарсылық ... Бұл ... ... ... арасында өзара соғыстарға әкеліп соқтырды.
Низам-ад-дин Шами мәліметіне қарағанда Қазан-хан (1334-1346), Қазаған-
хан ... ... ... ... ... биліктерге
бөлінген. Мәселен, Шахрисябз (кеш) Барлас әміріне бағынса, Хожент Баязед
билігінде ... Сол ... Балх ... немересі Хусейн билігінде болды.
Тағы да басқа ұсақ, бөлшектеніп өзара қырқысу соғыстарын жүргізген әртүрлі
аймақтар қалыптасты. ... ... XIV ... 50 ... ... ... ... мүлдем шиеленісіп одан әрі әлсірей түсті. Осы
жағдай Моғолстан ханы Тоғылық-Тимур пайдаланып, ... ... ... мен екі рет 1310, 1316 ... ... ... Орталық
Азиядағы саяси-әлеуметтік жағдай ХІП-ХІУ ғасырдың 50 жылдарында осындай
жағдайлармен ... ... ... ... ... атымен тарихта әйгілі аты
қалған тұлғаның жеке өмірі мен оның ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығын арттыра түсуде. Оның
себептері де түсінікті. Өйткені Темірлан туралы бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... жағынан ұқсас
болғанымен олардың ортақ бағалары бірдей болды. Ондай "ұқсастық" немесе
"бірегейлік ... ... ... ... ... ... еңбектерде кеңінен
орын алды. Кеңес авторларының зерттеулерінде ... ... ... ... ... тарихи тұлға ретінде тек
"зұлым", "басқыншы", "жауыз", "қатыгез" т.б. бағалармен сипатталды. Әрине,
өзінен-өзі ... ... XIV-XV ... ... ... түркі
халықтарының мемлекеттілігін қалыптастыру басқа саясаттармен қатар соғыс
қимылдарынсыз шешілуі мүмкін емес еді. Мұндай құбылыстар тек ... ... ... ғана тән ... ол әлем ... орта ғасырдағы
тарихтарына да бірден бір тән ... ... ... ... растайды.
Демек, басқа өркениет дәрежесіне ... ... ... ... "зорлық соғыстар" объективті жағымды роль ... ... ... ... ... ... Осы мағынада алғанда
Әмір-Темір саясаты да ... ... оны Орта Азия ... ... құру ... күрес заңдылықтарымен байланыстыру қажет[8].
Сонда ғана Әмір-Темір туралы зерттеулер ... ... ... шындықгы толықтыра түседі ... ... ... ... ... Әмір-Темірдің басқыншы соғыс, қатігездік жойқын
әрекеттерін бүркемелеу ниеттері пікірлері тумаса керек. Оның ұлы ... ... шын ... ... ... ... есімі жауыздық пен
қатігездік баламасына айналғандығын жоққа шығаруға болмайды.
Жоғарыдағы пікірлерді топшылай келіп, мен бұл жұмысымда ... ... ... ... ... Орта Азия халықарының саяси-
әлеуметтік жағдайы, Тимуридтер империясының жүргізген ... ... ... ... оның ... ашып ... ұмтылыс
жасадым. Әрине, бұл мәселеде Әмір – Темірдің өмірдеректеріне де жеткілікті
назар аударылды.
Әмір-Темірдің өмір деректері туралы әдебиеттерде оның 1360 ... (25 ... ... ... ... мәліметтер сақталмаған. Дегенмен
Ибн-Араб-шах, Гонсалес де Клавихо және орыс жылнамаларына сүйене ... 1335 жылы Хожа ... ... ... ... ... бегі ... от басында дүниеге келген. ... өз ... бек ... Мәліметтерге қарағанда орташа, тұрмыста өмір сүрген.
Әмір-Темір өзінің жастық шағында садақ ату өнерін күшті меңгерген. Ол
өзі жасындағы ... ... ... ... ... басшылық
қасиеттер мен көсемдік сапалар арқылы ерекшеленген. Жас кезінен ... ... ... нөкерлері қызмет еткен. Ол өзінің жастық шағында ... ... де ... ... бойынша "Көршілес тұрғындардың бір
күндері қойын, бір күндері сиырларын алып отырған". ... ... ... ... серіктерді ұйымдастырып, атты нөкерлерді басқарды.
Оларды бай саудагерлер мен ... ... ... пайдаланды. Ол бертін
келе бектер мен жергілікті өмірлерге қауіп төндіре ... Ол тек ... ... ғана ... ... ... ... әйгілі
бола бастады.
Испан елшісі Клавихо ... ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланған. Сондай деректер
бойынша Темір өзінің жақсы жасақталған ... ... деп ... ... қой отарын ұрламақ болған үстінде қолға түсіп оң аяғы мен ... ... ... ... Ол осы оқиғадан кейін ақсақ Темір
(Темирлан, Тимурлунг, Тамерлан) деген атпен атала бастаған. Бертін келе ... ... ... аты қалды[9].
Әмір-Темір жас шағынан түркі және тәжік тілдерін жақсы ... Ол ... де, ... ... де ... ... рухани көзқарасына
Ислам діні, оның Шахрисябздегі шейхі Шамсиад-дин Құләл ықпал еткен (Ибн-
Арабшах) ... ханы ... ... ... ... (1360, ... Кдшқа-Дарья Уалайятын басып алумен аяқталды. Әмір-Темір ... Бұл ... разы ... ... оны Қашқа-Дарьяны
билеуші болып тағайындалды. ... ... 25 ... ... ... ... Әмір-Темір Хорасанда өз билігін орнатуды мақсат
етті. Сондықтанда ол Қазаған-хан немересі Әмір Хусейнмен жақындаса ... ол ... ... ... ... ... ... одақтастар
жинақтай бастады. Бұлардың арасындағы байланыс Хусейннің қарындасына
үйленумен беки түсті. Бұл кезде ... ең ірі осы екі ... ... ... ... ... қатынастарының нығаюына түркен бегі Әли-
бек қарсы ... ... ... ... бұл шапқыншылық олардың
өмірінде үлкен қорлық іздерін қалдырды. 62 күн бойы тұтқында ұсталды. Бұл
өмірлердің күшейе түсуіне ... ... ... Қожа келісе алмады.
Сондықтанда ол Әмір Хусейн мен Темірді әлсірету ... ашық ... 1365 жылы ... Қожа ... әскері мен Хусейн мен Темірге қарсы
соғыс жүргізді. Бұл шайқас ... бен ... ... ... ол ... ... атпен тарихта қалды. Олай деп аталуының себебі шайқас
кезінде ... ... ... ... ... ... ... ол шайқас "батпақ шайқасы" деп аталып кеткен. Шайқас Хусейн мен
Темірдің жеңілісімен ... ... ... Балх Уаляйтында жасырынуға мәжбүр болды. Ал,
Самарқанд болса жау ... ... ашық ... Оның ерікті
тұрғындары — сербедар ған ... ... ... Самарқандты Ильяс
қожадан сақтап қалды. Сербедарлар монғол ... ... ... ... топ болды. Оларды "дарға асылушылар" немесе монғолдар арасында
бел бүгілгенше асылып өлгенді жақтаушылар болды. Сондықтанда ... ... ... Иран ... ... өз биліктерін
орнатуды жақтауы. Самарқанд сербедар ішінде ерекше өзінің ... ... ... мен Абу-Бекр болды. Маулен-заде 10 мың сербедар
жасақтап, Әмір ... ... деп ... ... ... ... өз
жауапкершілігіне алды. Қалада әртүрлі бекіністер салынып, ... ... ... ... ... Оның ... Ильяс атты әскерлерінің
(жылқыларының жаппай індетке ұшырап қырыла ... оның ... алу ... ... Ол ... тастап кетуге мәжбүр болды.
Бұл уақиғаларды өзінің күнделіктерінде келтірген. Самарқанд сербедарларының
ерлігіне "риза" болған ... ... және ... ... басшыларымен
"ізгілікті" ниетпен кездесуді ұсынды, олар ... ... ... ... ... болса оларға сеніп, үлкен
салтанатпен қарсы алды. Бірақ Хусейн мен Темір ... ... ... ... ... сербедарларды жойып жіберді[11]. Тек, Агашензаде ғана
өмірі сақталынып қалды. Оның себебі Хусейн мен ... ... ... қарама-қарсы көзқарастар болатын. Оның үстіне, Темір — сербедарларды
өзінің жеке мақсаттарына пайдалану ... ... ... ... мен ... ... өз ... алып билік жүргізуге мүмкіндік
алды. Бұл 1366 жыл ... ... мен ... ... ... мен ... ... сыннан сүрінбей өтті.
Бірақ қос билік жүргізу барған сайын ... ... ... ... ... ... да ... сайын алшақтай түсті. Салық жинау,
ислам дінбасыларымен т.б. мәселелер туралы ... ... ... ... ... өз шығындарын толтыруда да қайшылықтар тереңдей
түсті. Мәселен, Әмір Хусейн ... ... ... ... ... өз бағыныштыларынан салықты төмендетуді жақтады.
Қорыта айтқанда, Хусейн мен Темір арасында барған сайын қарама-қарсы
көзқарастар ... ... ... ... ... ... да олар өздерінің жақтастарын жіктерге бөліп, келешек ... ... Көп ... ... ... аралығында Хусейн өз
жақтастары мен Балх ... ... ... ... ... ол
келешекте болатын Темірге қарсы орталық болуға тиіс еді. ... ... ... ... ... ескерту наразылығын білдірді. Бірақ Хусейн
өзінің ... ... ... ... ... ала 1370 жылы Балх қаласына шабуыл жасап, оны
басып алды. Хусейн өз ... ... Оның ... ... өмір ... ... Бірақ Темір өз уәдесінде тұрмай, Хусейнді сол кездегі қанға-қан
тәртібі бойынша өлім жазасына бұйырды. Бірақ, бұл ... іске ... ... ... мен ... мәліметтер бар. Бұл мәселені,
қорыта айтқанда Әмір Темір 35 жасында жеке ... ... ... ... ... ... алу соғыстары
1370 жылы Әмір-Темірдің Балхты басып алуы, Хусейннің өлімі ең ірі ... ... ... Балхты басып алғаннан кейін, арнайы Меккеден келген
шейх Берке оған ерекше дабыл (барабан) алтын ... ... ту ... ... ретінде алдағы ұлы болашақ туралы болжау ... ... ... бас ... ... 1371 жылы ... ... өз қолына алды, бірақ оның ресми ханы болып, Шыңғыс
әулетінің Шағатай ұлысының ... ... ... Ал ... ... ... құрылтайында Мауреннахер Әмірі болып жарияланды.
Шын мәнінде шексіз билік Әмір-Темір қолына көшті. Ол өзінің ... мен ... ... сол ... қарсыласы болмаған тарихи тұлға
ретінде таныла ... Оның ... ... Мауераннахер
дінбасылары да үлкен роль ... ... ... шейхтары Әмір-
Темірге ... ... ... ұзақ ... ... ... ... тығыз
байланысты сақтады. Әмір-Темір билік еткен алғашқы жылдардың өзінен-ақ
Мауереннахерді ... ... ... ... ... ... іске ... бастады.
Оның ең алғашқы Жарлықтарының бірі Балх қаласын талқандап, оны
түмендердің тонауына жол ... қала ... ... ... ... болды. Балх қазынасының мол байлықтарын өзінің түмен ... ... ... ... ... ең ірі және ... саяси мәселе
— ол бытыраңқы, өзара қырқысып жатқан жерлерді ... бір ... ... құру болды. Бұл мақсаттарға жету үшін Әмір-Темір бірінші
кезекте әскери реформаларды ендіре ... ... ... ... басқару т.б. мәселелеріне жаңа талаптар ендірілді. Сонымен қатар
ірі қалаларда әскери ... ... т.б. ... құрылыстар басталды.
Оңдай құрылыстар мен ... ... Кеш, ... ... ... ... салына бастады. 1370 жылдан бастап Самарқанд
Мауереннахер ... ... ... ... ... бастады[14]. Бірақ
жоғарыда аталған қайта құру, ендірілген жаңалықтардың өте ... ... ... құру ... дәстүрмен даму мәселесі барған ... ... ... ... ... сөз ... ... ежелгі дәстүр
Кебек-хан дәстүрін немесе Қазаған дәстүрін таңдау мәселесі бір қарағанда
жеңіл болып көрінгенмен ол шешуші ... ... шын ... күшті билік орнату үшін осы ... ... ... ... түсінді. Дәлірек айтқанда, көшпенді монғол-түркі
әмірлерін бағындыру мәселесін шешу аса қажетті саяси мәселе ... ... ... ... ... ... ... әмірлерін бағындырудың қаншалықгы
қиындыққа тап болатынын алдын-ала болжады. Сонымен қатар, Мауереннахер
басқа ... ... өз ... пайдалану оңай мәселе емес еді.
Сондай-ақ Әмір-Темірде өз ортасының әмірлері сияқты ... ... ... еске ... ... өз ... жазып
қалдырған өмір деректерінде әскери-күшке ерекше мән, оны өз ... ... ... құралы ретінде қарады. Сондықтан да Мауерннахерді біріктіру
әрекеттері мен ... ... ... ... ... теңестірілді.
Бұл шешім Әмір-Темірдің мемлекеттік тұлға ретіндегі қалыптасуындағы ... ... ... ... құру ... ... кезде Аму-Дарья мен Сыр-Дарья
арасында өмір сүрген әмірлер мен шейхтар басқарған ... ... ... ... Өйткені олар XIV ғасырдың ... ... ... еді. ... ... ... ... Хорези, Шаш
облыстарын басып алу едәуір қиындыққа ұшырады. Оның өзіндік себептері ... еді. ... ... ... ... ... екі ... жіктеліп
— солтүстік Үргенш қаласымен қоса Алтын Орда құрамында болса, оңтүстіктегі
Қият қаласымен бірге ... ... ... ... ... ... басты ұлы империя құру жолындағы алғашқы ауыр ... Ал ... ... ... Алтын-Орда ханы Бердібек қайтыс
болғаннан соң өздерінің дербес ... ... оны ... ... ... Софи ... ... мемлекетінің әмірі Софи, Хорезмді қайта біріктіріп,
біртұтас Хорезм мемлекетін ... еді. ... ... ұлысының
мұрагеріне ұмтылған Әмір-Темір Софының бұл саясатын заңсыз деп есептеді.
1372 жылы ... ... бұл ... бас ... ... ... ... жіберді.
Бірақ Софы бұл талаптарды орындаудан бас тартты, мұның саддары
Әмір-Темірдің Хорезмді ... ... жол ... ... Софы көп ... ... болды. Бұл 1372-
1373 жылдары болды. Әмір-Темір Хорезм билігін жүргізуді Софының інісі ... ... Бұл ... үшін Юсуф софы ағасы Хусейн ... ... ұлы ... ... ... ... Әмір-Темір Хусейн софыға
көмектескені үшін Шағатай ұлысының әмірі Кейхосрауды өлім ... ... жаза ... ... ... ... ... бойынша іске
асырылды. Бұл жаза ауыр да болса басқа әмірлер мен бектер үшін ... ... ... ... ... Юсуф Софы ... қайтарып алу
әрекетін жалғастыру ниетінде болды[16]. Ол Қият қаласын 1374 жылы ... ... Бұл ... ... аяқталды. Әмір-Темір талап етуімен
Хорезм біржолата империя құрамына енді. Сондай-ақ Әмір-Темір мен ... ... ... ... ... үшін ... шиеленісе түсті.
Әмір-Темір өзінің алдында тұрған ұлы Алтын-Орда хандығы мен Ақ-Орда
хандықтарының аса ... күш ... ... түсінді.
Сондықтанда ол Жошы ұлысының құрамында болып келген Алтын-Орда мен
Ақ-Орда да болған ... ... ... ... Бұл ... ... ... міндеттері: Алтын-Орда әскердің оң қанатын (оң қол),
ал Ақ-Орда сол қанаттың (сол қол) қамтамасыз ету тиіс еді. 1359 жылы ... ханы ... ... ... ... ... да ... қырқысу
салдарынан ол өзінің қуатынан айрыла бастады. Мәселен, 1360-1380 жылдар
аралығында ... ... ... ... ... Алтын-Орданың
әлсіреуін Ақ-Ордадан шыққан хандардың оны өзіне бағындырып, ... ... ... ... айқын көруге болатын еді[17].
Мысалы 1377 жылға дейін билік құрған ... ханы ... ... ... ... дәлелі болды. Әмір-Темір болса, Алтын-Орда мен ... ... ... ... ... мейлінше қарсы күреске жан-
тәнімен дайыналды және қолайлы сәтті пайдаланып қалуға ... ... ... пайда болды. Ондай сәт - Ақорданың Монғолстанда өзбек ... ... ... ... ... ... ол үшін Той-қожа өлім
жазасына кесілді, Орыс-ханның шешіміне қарсы болған Той-Қожа ұлы ... ... 1376 жылы ... ... ... сұрады. Бұл жағдайды Әмір-
Темір пайдаланып, Орыс ханға қарсы жорық жасауға кірісті. Ол ... ... екі рет ... ... ... Бірақ Тоқтамыш екі
ретте жеңіліске ұшырады. Сондықтан Әмір-Темір өзі шабуыл жасауға ... ... ... ... ... ... ... жылға
қалдырды. Бірақ 1377 жылы Орыс-хан қайтыс болды, Тохтамыш болса тек 1377
жылы ғана ... ... ... ... ... таққа оралуын
қанағаттанарлық жеңіс деп есептеді. Өйткені Тохтамыш ... Жошы ... ... ... ... орай ... бұл үміттері шындық
бола алмады. Көп кешікпестен Тоқтамыш Алтын-Орданы, Ақ-ордамен ... ... ... ... ... ұмтылды.
Алтын Орда ханы Агамай 1380 жылы Дмитрий Донскийдан Куликов шайқасында
жеңіліске ұшырап, әлсірегенін Тохтамыш пайдаланды. Ол, 1380 жылы ... ... ... ... ... ... ханы болып жарияланды.
Тохтамыш негізі шайқалған Алтын-Орданы нығайтуға кірісті. Сонымен қатар,
Тохтамыш Алтын-Орданы кеңейтуге ... Ол ... ... ... ... үшін ... жүргізді. Тохтамыштың ұлы державалық саясаты нығайып келе
жатқан Әмір-Темірдің Мауереннахер мемлекетіне қарсы ... еді. ... ... ... ... мемлекет еді. Оның бағынышты
елдері өздерінің даму дәрежесі жағынан едөуір алдыңғы ... ... ... ... ... Крым т.б. ... еді. Сонымен қатар Алтын-Орда
билігі көшпенді Түркі-Монғол тектілерден ғана, яки тек жошылар хан болып
келген[18].
Қысқасын ... ... - ... ... ... ... ... көпшілігі саясатына қарсы, оның езгісінен құтылуға
ұмтылды. Ал Әмір-Темір қурағы ... ... ... ... күшті
мемлекетке бірігуге мүдделі болды. Күшейіп келе жатқан Әмір-Темірді
Тоқтамыш әртүрлі ... ... ... оны ... ... ... оны ... итермеледі. Әмір-Темір 1388 жыл Хорезмді үзілді-
кесілді талқандап, олардың арасындағы ... ... ... ... Хорезмді жермен-жексен етіп жойып жіберуге бұйрық бермеді.
Сөйтіп, Хорезм өзінің біржола дербестігінен айрылды. Сөйтіп, Хорезм
алғашқы кезеңді ... ... ... келе ... ... ... Бұл жылдары Тимурид мемлекетіне енбей қалған Жетісу, жон Сыр-
Дарьяның төменгі сағасы болды.
Әмір-Темірдің 1388 жылдан кейінгі ... ... Жошы ... ... ... ... ... Осы мақсаттар мен Әмір-Темір
Тохтамышқа ... 1389, 1391, ... ... үш рет ... ... ... жорықтардың айырмашылығы сонда болды, ол жорықтар ... ... ... ... шекараларына жорық жасаумен ... ... ... ... ... ... Тохтамышқа қарсы
жорықтарына ғана тоқталғанды дұрыс деп санаймыз. Өйткені жағдай осылай
қарағанда ойымыз ... ... деп ... 1391 жылы ... ... ... ... Шымкент, Түркістан арқылы қазіргі
Жезқазған облысының, Қарсақпай кенішінің жолында Ұлы-Толуда тоқтады.
Әмір-Темірдің бұйрығы ... ... ... ... ... үшін 200 мың ... ... деген тасқа қашалған жазба
қалдырған. Қазіргі кезде ол жазба ... ... ... Ұсақ ... ... ... әскерлері Тохтамыштың әскерімен
18 маусым 1391 жылы Самара маңында қиян-кескі шайқаста ... ... ... ... жерінде болған еді. Тохтамыш біржола ... ... әлі де ... ... резервтері еді. Алтын-Орда мемлекеті
талқандалмаған еді. Сондықтан да 1395 жылы ... мен ... ... ... шайқас болды. Бұл шайқас, Солтүстік ... ... ... ... еді. ... маңындағы шайқастан кейін Алтын-
Орданың әлсірегені соншалық Әмір-Темірге оның ... ... жол ... ... бас ... талан-таражға ұшырап, өртке
айналды. Негізгі байлықтарын тонап, ... ... ... ... Сонымен қатар Еділдің төменгі ағысындағы ... ... ... ... ... Каффа және Азақ (Азия),
Солтүстік Кавказ жерлері де ... ... ... ... ... ... ... негізі шайқатылды. Алтын-Орданың әлсірей
бастауы, ол ... ... ... бір ... екі жақтан — ... ... ... мен ол ... ... ханы ... Қалқа
өзенінің бойындағы шайқастардан басталып еді. Сондықтан да бұл, ... ... ... ... ... ... шайқады. Сондықтан
да, Москва княздігі үшін ... ... ... ... ... жағымды салдары болды[20]. Бірақ, орыс жылнамаларында Әмір-Темір
туралы жаман пікірлердің кездесуі, ол ... орыс ... ... ... ... байланысты болуы мүмкін.
Жалпы алғанда, Темірланның 1395 жылға дейінгі жүргізген Хорезмге ... ... ... ... немесе әділетті сипат алған соғыс деп
бағалауға болады. Өйткені Темірлан Орталық Азияда ... ... және ... ... ... Өкінішке орай, 1395 жылдан
кейінгі Иранға, Кавказға т.б. соғыстары ашық ... ... ... ... айта кету ... ... 80 жылдан астам өмір сүрген Құлагидтер
мемлекеті 1336 ... ... ... ... еді. ... да, олар ... куатты мемлекет емес еді. Құлагидтер ... ... ... ... ... ж.) мен ... ... (1336-1381 ж)
мемлекеттері болды. 1399 жылы Иранды Темірлан түгелдей өзіне бағындырды.
Сол сияқты 1399 жылы ... ... ... ... бұл соғыста
Темірланның аса қатігездік, аяусыз әрекеттері — 100 мың үнді тұтқындарын
қырып жіберумен тарихта аты ... Бұл ... үнді ... ... ... ... жүргізілді[21].
Ал 1400 жылы Темірлан Түрік сұлтаны Елдирим Баязидке қарсы ... ... ... ... ... да ... жүргізді. Кіші Азия,
Сирия жерлерін басып алды. 1402 жылы Анкара түбіндегі соңғы шайқасқа Баязид
жеңіліп, ол ... ... Бұл ... сол ... ең ірі ... ... ... жеңілісінің үлкен салдары болды. Темірлан жеңісі
Түріктердің Константинопольді ... ... 50 ... ... қалдырды.
Темірланның Алтын-Орданы және Түрік сұлтаны Баязидті жеңуі Европалықтарға
жазылды үлкен маңызды роль атқарды. ... ... ... ... ... ... ... тастады. Темірлан соғыстарының ең соңғы
жалғасы, аяқталмай қалған ... ... ... ... Бұл 1404 ... ... ... бұл соғыс 18 ақпан 1405 жылы Темірланның қайтыс болуына
байланысты ... ... ... ... ... ... түркі
халықтарын Тимуридтер (өз) империясының құрамына ендіру ... ... ... ... ... ... ... Әлем тарихындағы
ең ірі тарихи тұлғаның бірі болды[22].
1.3 Темір дипломат ... ... мен ... ғ. ... жас ... империясы Европаның Серб, Болгария елдерінде
жеңіске жетті. 1396 жылы түріктер Венгрияға қауіп төндіріп, Батыс ... ... ... ... мақсаттары әлсіреп тұрған Византияны
күйретіп, Константинопольді басып алу. ... күрт ... ... өзіне қауіп төнді. Кіші Азияның сұлтаны Баязидтің қауіпті
қарсыласы Темір болатын.
Екі жиһанкез - ... ... ... ... мен ... Европаны
елеңдеткен Баязид қарсы келді.
Темір шешімін Баязидтің қабылдамауына қоса Европаның мемлекеттерінің
көмек сұрауы ... ... ... ... ... наместнигі Ионн Полеолегтің Темірге жазған хаты бүгінгі ... ... ... тілінде жазылған. 1793 жылы италиялық ... ... ... ... жеткізілген.
Хатта көрсетілгеніндей Темір Баязидке қарсы шыға отырып император
Трапезунттан өз елшілері арқылы 20 ... ... ... ... ... ... ... Византияның шығынын төлеуін және басып алған жерлерді
қайтаруды ... ... ... ... ... 20 ... Трапезунтқа келуі
тиіс. Анкара шайқасынан Византияның ... ... ... ... ... ... ... көмектесті.
Мануилға кектенген Темір өз өшін алуға теңіз флоты жоқ еді. Франция
королі ІV Карл мен Темір ... ... ... ... ... Темірді
қолдаса, ол да оның шығыс ... ... Осы ... ... бір хаты
сақталған оның екі жерінде Темір мөрі басылғандығы күмән келтірмейді. Хат
Анкара ... ... ... жеңістен кейін жіберілген.
Париждің халықтың кітапханасында Темірдің IV Карл жазған хаты
сақталған. Хаттың ... ... ... «Бұл хат көшірмесіне Темірбайдың
өз қолымен жазылған, мәртебелі Франция ... ... ... ... тіліне
аударылған».
Парсы тілінде жазылған хат Франция архивінде сақталмаған. Хат бірінші
хат сияқты 1 август 1402 жыл мезгілі ... ... ... жайында жазылған. Хат бірінші хаттың артынша
Анкара шайқасынан соң жазылған.
Темірдің ағылшын ... IV ... пен ... ... ... ... бар. Екі е ... салықсыз екі жақты сауда – саттық
пен мәдени байланыс жөнінде айтылған.
Темір ұлы қолбасшы, билеуші ғана емес, шебер дипломатта ... ... ... сүйене отырып, байланыс жасағандығы дәлел.
Армия қажеттігі үшін қарсыласының әскер саны 40 мыңнан асқан ... ... өзі ... ... әскер 40 полкке бөлінетін: 12-таңдаулы алғы ... ал ... 28-і ... 3-ші ... ... ... ұлдары мен
тәжірибелі әмірлер оң қанатты, туыстары мен одақтастары сол ... ... ... ... ... ... тағы ... отрядын
қоятын. Екі жеңіл отряд резервте тұрып жаудың тосыннан ... ... сақ ... ... мен алғы ... ... айқасты бастайтын, керек мезетте
қолбасшы 1-ші, 2-ші авангардты аттандыратын. Көмектеспеген жағдайда оң және
сол қанаттағы резервті аттандырып (іске қосатын), ал бұл да ... ... ... ... резерв әскерлерін шешуші шабуылға жұмылдыратын.
Лагердің орналасуы туралы
Соғыс жағдайында түнгі жатақ, лагері, тұрақтар ... ... өзі ... даласында болғанда тосын шабуылдан сақтану үшін 12 000
атты әскер, оның ішінде 3000 –на әр ... ... ... ... ... ор ... үстін жауып қалқандар
қойылатын).
Тұрақ ... ... ... ... ... ... үзбейтін.
Тұрақ сыртында азық – түліктің талан – ... ... ... ... ... ... сыртында 4 фарсақ жерде біреу өліп, не ұрлық болатын болса оған
ерекше 4 команда ... ... ... көрші мемлекеттер туралы мағлұмат жинау жолдары
Темір көршілес елдер туралы мағлұматты 1000 ... ... ... не жаяу ... ... көрші елдерге еніп әртүрлі айла – тәсілдерді қолданатын
соғысқа ... ... ...... ... Мағлұматқа сүйенгет
Темір тиісті шара жасайтын.
Деректер саудагерлерден де ... ... де, ... ... ... мен ... ... Орта Азия, Қытай, Үндістен, Мысыр, Араб ... ... ... ... саудагер кейпіндегі сенімді адамдары сапардан қайта сала
ол елдің әдет – ғұрпы, халықтың жағдайы әсіресе ... ... бір ... ...... мен ішкі ... егжей – тегжейлі баяндалатын.
Керуен басшылар мен саудагерлерге қолдау көрсетіп отырылатын, ... ... алып ... ... ... ... ... болып
жатқан сауда – саттық, келуші шет ел ... т.б. ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз болған жағдайда елшілер мен өз ... кей ... ... қызметіне жүгінетін.
Азық – түлік пен көлік мәселесі
Азық – түлік, қару – жарақ, ... ... ... үш есе көп, арба,
түйеге тиеліп жүретін. Темір соңғы жорықтарына мыс қазандарды тас ... ... ... ... ... алу үшін қолданылатын.
Бұған қоса тоналған бұйымдар, тұтқын, мал – мүлікті есепке алғанда
әскер соңында қандай көш келетінін көз ... ... ... ... ... жүкті, үйір жылқыларды қарсыластарының
қоныстарының арасынан алып өтетіні таң қалатын жәйт.
Көшпелі халықтың жол – ... ... ... ... ... аман ... қарсыластардың тосын шабуылынан малды ... ... ... ... ... ... жүйелі әскери ерекше ... қол ... ... ... ... – саяси жағдайы ескерілетін. «Мемлекет
жауыздық, зорлық ... ... ... да, әр ... ... әділет
сотының барлық мүмкіндігін пайдаланып бас көтергендері жою керек. Құдай ... ... ... пен ... ... ... болса, аса күш салмай
жеңетін. Темір діни нанымды ... ту ... Оның ... ... ... ... бөлінген мемлекетті жаулап алу міндетті түрде
басып алу қажет. Халықты әртүрлі діни сенімнен арылту керек.
Дінді басқа ... ... үшін ... ... аттанатын.
Темір жорықтары туралы.
Темір басып алушы жорықтарын 3-ке бөлуге болады.
1) 3 жылдық жорық.
2) 5 жылдық жорық
3) 7 соңғы жылдық ... ... ... ішіндегі Түркия сұлтаны Баязит – ... ... мен ... кездесуі дүние тарихындағы ұлы оқиғаның бірі. Екеуі
де бір типтегі Шығыс жиһанкездеріне жататын. Биязид ... ... ... ... ... құруды аңсады. Соғысқа дейін де екеуінің
арасында хатпен Шығыстың ... ... ... ... зардабын Кіші Азия халқы көрді. Биязидтің алғашқы
соққысын Сиваш қаласында Монғол әскерінің инженерлік шеберлігін ұзақ ... ... ... ұлы ... ... ... екенін танытты.
Биязид әскерінен ерекшелігі тәртіптің қатал сақталуы, полктерге
бөлуі, бірыңғай ... ... ... ... Европа елдері пайдаланды.
Сиваш монғолдардың әскери ... ... ... майдан даласында Темір мен Баязид бетпе – ... ... ... ерекше ұлы шайқас болды.
Азиядан келген миллионға жуық әскер. Баязидте 20 000 ... серб ... ... одан соң ... ... христиан балалары –
янычарлардан құралған, ал соңында ... ... ... ... ... ... болып жеңілді. Темір мен Баязид кездесуі туралы жазба шығармада
былай делінген.
«Құдіретті құдай шебер маған ақсаққа жарды ... ... ... ... ... ... бе ... алдында дүниенің аздығы» Темір өз
тұтқынын қорламаған. Кейіннен жазушы Ибн Арабшахтың қапаста ұстады дегені
бекер. ... ... ... өмірінің соңына дейін өз тұтқынын
дәрежесіне сәйкес ... ...... Әмір ... ішкі ... ... жаулап алынған мемлекеттерге жүргізген саясаты
Әмір-Темір өз заманының ірі әскер қолбасшысы ғана ... ... ... ... ішкі ... ... де үлкен ақыл-ой иесі болды.
Бірақ, ол да өз заманының перзенті еді. Өзі өмір ... ... ... ... ... саясат жүргізіп отырды. Оның ішкі
саясатындағы бағыттары: ол бүрынғы ... ... оның ... ... - Сойырғалдарды құрды. Сойырғал Шығыс ... ... ... ... ... ... ... берілді Олар
мемлекеттік қазынаға тиісті салықтар төлеп тұратын жаңа жер иелері болды.
Сойырғал тек қана жаңа меншік ... ғана ... ... ... ... де ... адамдарға айналды. Бұлардың араларынан ... ... ... ... атақтар берілді. Бірнеше мысалдар
келтіре кетейік. Темірлан Ахлат бекінісін ... ... ... иесі Әділ ... ... ... ретінде басқаруға берді. Сол сияқты
Айдан қамалында оның әкімі Баязитке қайта ... ... ... Қарқұл
қамалыда сияқты оның иесі Әмір Әліге табыс ... 1383 жылы ... ... ... ... ... Құндыз, Балқан, Бадахшан хутталян
және Гиссар жерлері сойырғал бойынша Темірланның үшінші ұлы ... ал 1393 ... ... ... ... ... ұлы ... иеленді. Бұл жерлер кейіннен мұра ретінде Ашрахшах, Омар-шейх, ... ... ... ... ... мемлекеті, оның орталық Азия және Иран бөліктері бір ... ... ... ... және ... ... өз ... ұстады.
Бірақ сойырғалдың құқықтарына ие болған Әмірлер, феодалдар жасырын жікшіл
күштерге айналу қауіпті ... ... Олай ... ... ... кейін Тимурид империясы тез арада ыдырай бастауы жоғарыдағы
айтылған дәлелі бола ... ... ... ... ... ... ұлы ... қарсы келген вассалдарды аяусыз өлім жазасына кесіп отырды.
Мысалы 1393 жылы жалайыр тайпалары ... бас ... ... ... қырып, қалғандарын барлық империя жерлеріне таратып жіберді. Тіпті,
қол астындағыларды ұстап тұру үшін Темірлан ... ... ғана ... ... айла-тәсілдерді де пайдаланып отырды. Ибн-Арабшахтың
жазуы бойынша 1388 жылы ... ... ... ... ... өлім
жазасына кесіп жіберген. Сол сияқты өз ... ... ... да ... ... олардың меншіктерін жойып, сойырғал құқықтарын
кері қайтарып отырған. Мәселен, немересі Пір-Мухаммед Темірлан бұйрығын
орындамағаны үшін ... ... ... қоса басқару сойырғал құқығын жойды.
1403 жылы Пір-Мухаммед сенімді ақтағаны үшін оған ... ... ... ... бір ... ол Темірлан дәуірінде Кебек-хан
кезіндегі түмендер әкімшілігін сақтады ма деген мәселе ... ... ... мәселе туралы деректер, өкінішке орай жоқтың қасы. ... ... ... ... ете ... ... Ибн-Арабшах айтуы бойынша
Темірлан билігінің соңына дейін түмен әкімшіліктері өмір сүрген.
Темірлан империясының ішкі жағдайын айта ... ... ... ... ... жерлерді басқаруда оның жеке тарихы
тұлға ретінде алатын орны ерекше еді. Сонымен, қатар Темірлан ... ... ... қатынастарға қадам басқан вассалдары қысып ұстады, әскери
басқару режимін орнатты[24]. ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік тірегі болды. Темірланның басты саяси-
әлеуметтік тірегі болды. Темірлан империясын ... ... ... ... ... ... билік еткен жылдардағы әлеуметтік-
экономикалық қатынастары арнайы ... ... ... Бұл ... ... ... ... шаруалар мен қолөнершілер
жағдайы нашарлай түсті. Темірлан дәуірінде, де мысалы, 1303 ... ... ... ... ... ... ... бекітіліп, жер
иелерін тиісті салықпен міндеттер атқаратын еді. Шын мәнінде осы жарлық
Темірлан дәуірінде де ... ... Тек ... ... түрі арта
түсті. Мәселен: Харадж, мал Жіз (жан басынан алынатын салық), ұлағ ... ... және ... ... т.б. ... алынып тұрды.
Әмір-Темірдің кезінде қолөнершілердің жағдайы біршама жақсарды. Оның
өзіндік ... ... Оның ... ... ... ... ... пайда болған еді. Клавихо мәліметтеріне ... ... өз ... ... ... жыл бойы ... ... мен
қатар әскери қару-жарақтар мен жабдықтар дайындады. Ондай шеберханалар —
кархона деп аталынды. Темір дәуіріндегі қолөнершілер ... ... ... ... олар тек ірі ... ... ... тұрды[25].
Әмір-Темірдің мемлекеттік қызметін айтқанда оның әскерді ... ... ... ... ерекше қолбасшылық дарыны көзге түседі.
Темірлан өзінің алдындағы Шыңғысханның ... ... қана ... ... ... өзгертіп отырды. Мәселен 10 мыңдық, ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы Шыңғыс-
хан әскерлерінің басым көпшілігі көшпенділер болса, Темірлан әскерлерінің
құрамында басым бөлігі ... ... ... ... ... түрде
жаяу әскерлер беріп тұрса, ал көшпенділер атты әскер мен жабдықтап тұрды.
Әскер мен ... ... ... ...... деп ... ... өмір сүрген Адр-ар-раззак Самарқандты айтуы ... ... ... ... 1 жылға азық-түлік, төрт түрлі қару-жарақ, ... ... ... ... т.б. алып келуі тиіс болды. Әрбір екі әскердің
үшінші артық үшінші аты болуы шарт болды. Темірлан ... одан ... ... ... өмір сүру еңбек құралдарына ... ... ... ... ... ... аймақтар әскерлердің екі
түрімен жабдықтау міндеттелінді. Бірінші асылдар (әсіл), ... ... ... ... ... ... қошындардан тұрды. Сөйтіп,
Темірлан әскерлері жасақшылар ретінде құрылып, олар түмендер, ... ... ... ... ... ... ... әскерлер авангардтар
манқылдар деп аталынды. Ал олардың алдында қарауылдар жүріп ... ... ... деп ... ... ... ... алып жүретіндер хашарғы деп аталынды.
Әскери жорықтар кезінде аялдама жасаған кезде ... ... ... ... ... орнатқан, сөйтіп оларда жылжымалы мұнаралар-түрлар
орнатылған, Түрлардың жанына ... ... ... ... ... Таяу ... ... рет оқ қару-жарақтар пайда
болған. Мысалы, Низам-ад-дин Шами 1399 ... Дели ... ... ... ... әскерлерінің "оқ ататын" қаруларын айта келіп,
Темірлан әскерлерінің де қару-жарақ мәселесі болмағандықтан бұл ойды осымен
тоқтаған жөн деп ... ... ... ... біз ... ... ... авторлардың еңбектерінен кездестірдік.
Ендігі үлкен мәселе, ол Темірлан әскерлерінің шабуыл ... ... ... қысқаша айта кетейік.
Шереф-ад-дин Али Иезди Темірланның бұл мәселеде үлкен ... ... Оның ... ... айту ... ... алғашқы шайқас алдында қандай тәртіппен орналастырылған еді,
деген сұраққа жауап беру керек. Ол ... ... ... аталып өткен, 1365
жылғы "батпақ шайқасы" мен 1391 жылғы Тохтамышпен болған ... ... ... 1365 ... ... шайқасында "Темірлан әскерлері үш топқа
жіктелді: орталық, оң және сол ... ... Бұл, үш ... өз қанболдары мен авангардтары (қарауылдар) болды. Осылайша
әскери орналасу жағынан 7 бөлшектерден түрды. ... ... үш тобы ... ... ... ... ... төрт бөлімшелері (екі
авангард, қарауыл, екі ... ... ... ... ... ... ... Орталық жоғарыдағы айтылғаннан көрініп
тұрғандай, Орталық (центр) оң және сол ... ... ... Ал, 1391 ... құндызша түбіндегі Тохтамышпен болған соғыста
Темірлан әскері ... және оны ... ... ... ... Али ... айтуы бойынша Темірлан өз әскерлерін шайқас алдында Жет қолға
(корпустарға) бөлшектеген. Бұлардың барлығы да тікелей ... ... 1391 ... шайқасты, оң және сол қанаттарды бұрынғы дәстүр
бойынша қалдырып, орталық топқа авангар (қарауылдар) және қосымша (резерв)
күштер ... Бұл ... шын ... ... ... тағдырын
шешкен жаңалық болды. Осылайша, Темірлан әскері орналастырылды, орталық
бөлігі мен екі ... ... өте ... ... ... енді жаяу ... мен атты әскерлердің орналасуына тоқталатын
болсақ, олар шайқас алдында жаяу ... деп ... Жаяу ... ... ... тойтарыс беріп, өздерінің атты әскеріне қолайлы шабуыл жасау
алғышарттарын ... 1391 ... ... ... ... және ... ... Индия жорықтарында осы тәртіппен соғыс барысын ... ... ... ... ... ... ... жаңалықтары
туралы көптеген мысалдар келтіруге болады.
Бірақ, Темірланның жүргізген соғыстарының аса қатігездік ... ... мен ... соғыстарда жиі кездесіп отырды. Мәселен,
Ауғанстандағы Исфизар-қаласын алған кезде 2 мыңнан ... ірі ... ... ... 70 мың адам ... арнайы мұнара салдырды
немесе 1398 жылы кіші Азиядағы Сивас қаласының 4 мың тұрғындарын тірідей
жерлеген. Сол ... ... 100 ... ... ... да, ... ... шығады деген сылтаумен жойып ... ... ... да ... ... ... ... өзінің шығу тегі жағынан Шыңғыс-хан әулеттерінен емес еді.
Сондықтан да ол өзін еш ... хан деп ... Ол өзін тек ... ... ... ханға күйеу бала) деген атпен қанағаттанды. ... ол 1370 ... ... ... ... (Шыңғыс-хан әлетінен
шыққан Қазаған-ханның қызы) үйленгеннен соң ... ... ... әулетінен шыққан Шағатайдың Мауереннахердегі соңғы ханы еді.
Бірақ Темір, өзінің жанында тұрақты түрде хандарды ұстады. Мәселен,
Суғоргатмыш (1370-1388), одан ... оның ұлы ... ... ... ... Темір өзінің жанында қол шоқпар хандарды ұстаған емес. Шын
мәнінде Темір ... ... Бек ... ... сән ... Олар Темірлан саясатына араласқан емес еді. Кейінгі хандардың
сері Султан ... пен ... ... ... ... ... ... түбіндегі шайқасқа Султан-Махмудты қатынастырды. Ол түрік султаны
Баязитті тұтқындауға қатысты.
Енді Әмір-Темірдің жеке басы ... ... ... ... "Әмір-Темірдің өзінің тірі кезінде ешқандай оның ... ... ... Сол ... ... бірі ... суретшісінің салған
кескіні және Иран суретшісінің салған суреттері ... ... ... екі ... де бірінен-бірі тым алшақ және сол елдердің ұлттық
сипаттарына сәйкес ... Бұл ... ... ... де сол ... ... адамдардың да сөзбен айтып қалдырған ерекшеліктері сақталмаған.
Біздің заманымызға дейінгі жеткен деректерге сүйенетін болсақ, олардың бірі
сөз жоқ Клавихо сипаттамасы бола ... Ол ... 1404 жылы ... ... ... ... ... адам ол-Ибн Арабшах еді, бірақ ол небәрі 14 жаста
болатын. Әрине, ибн Арабшах ... тек ... ... ... еді. ... ... ... Темірлан ұзын бойлы қара қасты,
кең жауырынды аяқ, қолы ұзын сақалды адам болған. Оң аяғынан ақсап ... Екі көзі ... ... ... өте ... ержүрек батыл болған. Ол
өзінің жеке ... ... ... ... ... ауыр ... ... білген. Әмір-Темірдің жеке кескіні туралы тағы ... ... ... келтіруге болады. Бірақ, бұл мәселеде
1920-30 жылдары әртүрлі ... ... ... ... күшейе түсті. Тіпті,
кейбір авторлар Әмір-Темірдің тарихи тұлғасына әртүрлі күмәндар айта
бастады. ... да КСРО ... ... ... ... ... Оның мақсаты Темірланның шын мағынадағы жеке кескінін ... ... ... ... ... ... ... келетіндігін дәлелдеді[29].
Темірлан өзінің ана тілі түркі тілін жақсы білумен қатар, ... ... ... ... Ол өзі жаза ... білімді адамдарға ұқсайтын
болған. Олай ... ... ... ... ... ... ... кітап
оқитын (қиссак-хан) адам ұстаған.
Хафиз Абрудың айтуы бойынша Темірлан тарихты оқуды ұнатқан. Солардың
ішінде ерекше ... ... ... иран ... ... ... ... Темірлан іс жүзінде пайда келтіретін ғылым салаларында —
медицина, математика т.б. ... алып ... Оның ... ... тағы да бір ... ол — сәулет өнері болды. Темірлан кезінде
салынған сәулет өнеріне ... ... ... ... ... Қожа ... Яссауи атындағы кесене үлкен тарихи мұра ... ... ... ... ... ... ... сезімдері Ибн-
хадынка жазып қалдырған. Сондай-ақ Темірлан мұсылман дін басыларымен ... ... ... ... ... орындап отырған. Тіпті,
ол өзінің жорықтарында тұрақты шейх ... алып ... ... 1391
жылғы Тохтамышпен болған Құндызша шайқасында ... ... ... ... ... қолдады"[30].
Темірлан туралы әдебиеттерде, оны XI ғасырда өмір ... ... ... ... оларды бағалайды. Ол, дұрыс салыстыру емес.
Өйткені Махмуд Газневи ол шынына ... тек ... ... ... адам ерекшелігі, соғыстың кейбір сипаттары жағынан ұқсас
болғанмен ол бар байлықты жеке ... ... ... ... ... ... Сондықтан да оның ұлан-байтақ империясында ... ... ... мен ... ... ... тартылды.
Олар Мауереннахер қалаларын салуда, өркендетуде орасан зор үлес қосты.
Исфаган, Шиназ, ... кіші ... ... т.б. ... ... ... бірнеше тамаша сарайлар, мешітпен медресе т.б. ... ... ... ... ... жоқ әсем қала ... тиіс ... маңында бірнеше қала серіктерін салдырды. Олар Мысыр (Каир),
Димшик (Дамаск) Багдад сұлтаны және Широз Дамаск-Омайяд, ... ... ... орталық қалалары еді[31]. Бұл қаласеріктердің
былай аталуы саяси мәні бар еді. Сәулетті Самарқанд алдында олар ... ... орын алуы тиіс ... ... ... ірі сәулетті
кесенелер ішінде Тахи-Зиндан (немесе қазіргі аты Биби-ханым ... ... ... атап ... ... ... тамаша бадау бақшалар отырғызылды. Мысалы Баг-Шынар,
Баг-диль-куш; Баг-Бихшит, ... ... 1405 жылы 18 ... ... ... Қытай соғысый кезінде
Отрарда қайтыс бодды. Бұл оқиға, Темірлан маңындағыларға ауыр жағдай болды.
Олар ... ... ... ... тырысқанымен, оны кезде көпшілік
тұрғындар арасында таралып кетті. Әрине Темірлан қайтыс болғаннан ... ... ... үшін ... және ... ... мен ... басталды. Осылайша Темірланның өзі ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты
Темірлан мұрасына ие болуды көздеді.
1405-1409 жылдар аралығында Тимуридтер империясы ыдырай бастады[32].
2.2 Мемлекеттің ішкі саясатындағы кемшіліктері мен жетістіктері
Әрине, ... өз ... ... ... ... түп ... жоқ. ... мақсаты өз билігінің астына мүмкіндігінше дүние
жүзінің көптеген елдерін бағындыру болды. Оның тарихшылары Ирандағы ... шахы — X ... өмір ... Абуд ... ... әлем ... ... үшін жаралмаған" деген сөзін Темірге де таңған.
Темір өзінің басшылық саясатының аяқталуын Қытайды ... ... деп ... Өзіне дейінгі Хорезм шаһы Мухаммед және өзінен кейінгі
Нәдір шаһ сияқты Темір өз мақсатын іске асыру үшін көп ... ... бұл ... ... және одан кейінгі тақ иелері тұсында Самарқан өте үлкен сауда
орталығы болды. Мұнда қытай заттары сатылды. ... ... ... ... ... мақсаты Иранды үлкен мәдениет орталығына айналдыру еді.
Тарихи себептермен түркі аймағы ... ... ... мәдени дамуында
Ираннан кем болған жоқ. Хорезмнен Самарқанға көптеген ... ... ... ... мен мәдениетті дамытты. ШахриСабс қаласында
Темірге арнап соққан Ақсарай атты ғимарат оның Самарқандағы ... ... ... ... ... ... ... басқа қалаларға қарағанда көп
қирады. Хорезмді 1379 жылы шағатайлар жаулап алғаннан ... онда ... ... ... ... мен ... Орда ханы ... екеуінің
арасындағы күресте Хорезм бірнеше рет ... ... ... оның ... ... ... Соңдықтан Хорезм, әсіресе оның астанасы — Үргеніш
ауыр шапқыншылыққа ұшырады. ... ... ... ... орнына арпа
екті. Тек үш жылдан кейін қаланы бір көше ... ғана ... ... етті.
Темір өзі бір кездегі шағатай сарбазынан шыққанын ескерсек, оған
ирандық тәжіктерге қарағанда ... ... ... еді. Сондықтан да ол
түркілердін, әскери қабілетін ... ... ... ... ... жақын болды, шахматты жақсы ойнаған. Белгілі ғалымдармен үнемі
таласқа түсіп, бірнеше ғылым ... өз ... ... ... ... жақсы білуімен ұлы араб тарихшысы Ибн Халдунды таң қалдырады.
Темір жаулап алған ... ... ... ... жермен-жексен
қиратылды, баға жетпес мәдениет ескерткіштері құртылды, суландыру жүйесі,
ал ... ... ... ... құлдырап кетті. Тонап ... ... ... ... жаңа соғыстарды жүргізуге
жұмсалды. Қөптеген адамдар өнімді ... қол ... Ал ... ... феодал шонжарлары болды. Темірдің талан-таражға салған көптеген
жорықтарында ... ... ... зор ... Орта ... ... ... қоғамдық, әсіресе діни ғимараттарды — мешіт, мавзолей, медресе
және т.б. салуға жұмсалды, атап ... XIV ... ... ... Қожа ... Ясауи мавзолейі салынды. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... қисапсыз апат-
ауыртпалықтарға ұшыратты. Бұл жорықтар тонау, олжа түсіру, халықты қырумен
қатар, саяси және ... ... ... ... ... Темір жаңа
жерлерді, соның ішінде қалалары өз мемлекетінің солтүстік шекараларындағы
қамалға ... Ақ Орда мен ... ... ... ... өз қол ... ... мақсатын қойды.
1404 жылы Темір өз немерелеріне жаулап алған жерлерден үлес ... ... ... ... мен Жете ... уәлайатын» Ұлықбекке,
ал Андижан, Ақшикет пен ... ... ... енді бір ... ... берді. Дегенмен, шын ... ... жері ... емес еді. ... ... вассалды тәуелділікті мойындады,
бірақ өзінің бағынбауын ашық көрсетпей, шын мәнінде емес, сөз ... ... ... Ол ... ... ... ... келтіре алды.
Темірдің 1404-1405 ... ... ... ... ... бірі Моғолстан мен Қашғарияны бағындыру болғаны кездейсоқ
емес. 1405 ... ... ... ... өлуі бұл ... ... ... Азияда барлас бегі Тарағай отбасында дүниеге
келуі кездейсоқ жағдай еді. ... ол ... дәл ... тарихи тұлғаға
мұқтаж, зәру еді. Өйткені Шағатай ұлысындағы ... ... ... ... ... ... ... жаншып езуі, Алтын-
Орданың 150 жылдан ... ... ... ... ... еді. Темірлан
осы мағынады тарихи тұлға ретінде жаңа, бір орталыққа біріккен ... ... Бұл оның ... алдындағы еңбегі болды.
Әмір Темір жай адам емес, ол билеуші, қолбасшы, дипломат және ... ... ... ... құра білген.
Мынаны ұмытпауға тиіспіз басқа ... ... оны ... ... ... өз ... мыңдаған адамдарының қаны мен
қаңқасынан тұрғызған деп суреттейді. Сондықтан оған екі ... ... ... де ол ... халқымыздың күші мен ... Бұл үшін ... ... өте ... ... ... ... Әмір-Темір атымен тарихта әйгілі аты
қалған тұлғаның жеке өмірі мен оның ... ... ... ... ... барған сайын қызығушылығын арттыра түсуде. Оның
себептері де түсінікті. Өйткені Темірлан туралы ... ... ... ... әртүрлі зерттеу жұмыстары мазмұндары жағынан ұқсас
болғанымен олардың ортақ ... ... ... Ондай "ұқсастық" немесе
"бірегейлік баға" беріліп ... ... ... шыққан еңбектерде кеңінен
орын алды. Кеңес авторларының зерттеулерінде отаршылдық, билеп-төстеушілік
мүдделеріне сәйкестендірілді. Сөйтіп Әмір-Темір ... ... ... тек
"зұлым", "басқыншы", "жауыз", "қатыгез" т.б. бағалармен сипатталды. Әрине,
өзінен-өзі түсінікті нәрсе XIV-XV ... ... ... ... ... ... басқа саясаттармен қатар соғыс
қимылдарынсыз шешілуі мүмкін емес еді. Мұндай құбылыстар тек Орталық ... ... ғана тән ... ол әлем ... орта ғасырдағы
тарихтарына да бірден бір тән құбылыс екендігін тарих оқиғалары ... ... ... ... ... ... халықтардың бастарынан
өткен "зорлық соғыстар" объективті жағымды роль атқарып, ... ... ... үлесін қосты. Осы мағынада алғанда
Әмір-Темір саясаты да қайта қаралып, оны Орта Азия ... ... құру ... ... ... ... қажет[33].
Сонда ғана Әмір-Темір туралы зерттеулер біздің пікірімізше толық,
тарихи ... ... ... деген ойдамыз. Жоғарыдағы айтылған
пікірлерден, әрине, Әмір-Темірдің басқыншы ... ... ... ... ... ... тумаса керек. Оның ұлы әскери
қолбасшы ретінде шын мәнінде жойымпаз соғыстар жүргізіп, есімі жауыздық пен
қатігездік ... ... ... шығаруға болмайды.
Жоғарыдағы пікірлерді топшылай келіп, мен бұл жұмысымда Әмір-Темірдің
кезіндегі, дәлірек айтқанда ХІІІ-ХІV ғасырдағы Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... жеткенше талдау жасап, оның мәндерін ашып көрсетуге ... ... Аль – ... ... ... кость прошлого» А., 1994.
2. Бақбергенов С. «Бөрте Шыңғысханның жұбайы». А., 1993 .
3. Жолдамкенұлы М. «Ел ... ... ... А., ... С.Б. Вадимович. 100 Великих Воин. М., 2003.
5. Әбенұлы С. «Қ.А.Ясауи кесенесін кім салдырған». Егемен Қазақстан -2002,
17 шілде – 3 ... Әмір ... ... ... ... заң ... 1996. 28 ... 15б.
7. Егемен Қазақстан. «Әмір Темір билік құрамы ... 1996. 7 ... ... ... ІІ ... Байбота Серікбайұлы. Тіл ұлысындағы тарих. А., 2003.
10. Клавихо Г. «История Великой ... М., 1988 ... ... Али ... ... Тимура в Индии» М., 1958
12. Шливтбергер И. О Тамерлане 1866 ... ... о ... ... ... литератур древней РусиХІV-ХV. М.,
1981
14. Якубовский А. Тимур. ... ... М., 1946 ... ... ... ... 1894 г.
16. Уложение Тимура. Ташкент 1904 г.
17. Лянглэ Л. Жизнь Тимура. Ташкент 1890 г.
18. ... Т. ... ... СПб 1873 ... Трановский Т.Н. Полное собрании сочинений СПб 1905 т.1.
20. Иванин М.М. О военном искусстве и завоеваниях ... ... ... при ... и ... СПб ... ... В.В. Сочинения 1964 т.2 ч.2
22. Бартольд В.В. О погребении Тимура. ... 1984г. т.З. ... ... М.М. ... Тамерлана М., 1947г.
24. Умняков И. Из истории международных отношений Сред. Азии с ... в ... XV ... М., 1960 ... ... Г.А., ... Л.И. ... исскусства Средней Азии.
Древность, Средневековке., М., 1982г.
26. ... И.М. Роль и ... ... ... в ... ... Азии ... данных письменных источников. Ташкент.
27. Уложение Тимура, Т.,"Чулпон", 1992
28. Хильда Хукхэм, "Властитель семи созвездий", Т., "Адолат", 1994
29. ... ... ... Т., ... ... ... Энциклопедия, М., 1978
31. Ибн Арабшах "Тамерлан"
32. Низамиддин Шами, "Зафар-наме"
33. С.П. ... ... ... М.,1948
34. И. Муминов "Роль и место Амира Тимура в истории Средней ... ... ... Хихәм Властитель семи созвездий. Ташкент 1995 г. Изд. во.
«Адолат».
-----------------------
[1] ... А. ... ... истории. М. 1946 г. 45-46 бб.
[2] Гияс - ад – дин – Али ... ... ... в ... м., 1958. 33-
34 бб.
[3] Бартольд Б.Б. «О погребении Тимура» ... 1984 г. т.3. ... ... ... Г. ... ... ... М. 1988 г. 13-14 стр.
[5] Герасимов М.М. «Портрет Тамерлана» М., 1947 г. 55 ... ... В.В. ... 1964 г. т-2. ч.2. 56-58 ... ... Г.А. ... Л.И. ... искусства Средней Азии
Древность Средневековы.
[8] Агулинов И.М. «Роль и место Амир тимура в истории ... Азии ... ... писменных источников Ташкент. 1968 г. 73-74 стр.
[9] Клавико Г. история Великой ... М., 1988 г. 61-62 ... ... М.М. О ... ... и завоеваниях монгол – татар и
среднеазиатских народов при Чингиз – хане и Тамерлане СПб. 1875 г. 160-
162 ... ... И. О ... 1866 г. 143-144 ... ... Л. ... Тимура. Ташкент. 1890 г. 65-66 стр.
[13] Уложение Тимура. Ташкент. 1904 г. 68-69 ... ... Т. Из ... ... ... ... Азии с
западной Европой в начале ХV века. М. 1960 г. 83-84 ... ... Т.Н. ... собрании сочинений СПб. 1905 г. т.1. 74
стр.
[16] Вамбери Т. ... ... СПб. 1873 г. 68 ... ... о ... ... (Памятники литератур Древней Руси XIV –
XV). М, 1981 г. 123-124 стр.
[18] ... И.М. Роль и ... ... Тимура в истории Средней Азии в
свете данных ... ... ... 1968 г. 110- 112 ... ... о Темире Аксаке (Памятники литератур древней Руси ХІV – XV.
М., 1981 г. 112 стр
[20] ... Т. Из ... ... ... Средний Азии с
западной Европой в начале ХV века. М. 1960 г. 120 ... Гияс - ад – дин – Али ... ... ... в ... м., 1958. ... стр.
[22] Бартольд Б.Б. «О погребении Тимура» Сочинения. 1984 г. т.3. ч.2.
122 стр.
[23] ... М.М. ... ... М., 1947 г. 58 стр
[24] Автобиография Тамерлана. ... 1894 г. 46 ... ... Г. ... ... Тамерлана».
[26] Иванин М.М. О военном исскустве и завоеваниях монгол- татар и
среднеазиатских народов при ... – хане и ... СПб. 1875 г. ... ... А. ... Вопросы истории. М., 1946 г.
[28] Герасимов М.М. Портрет Тамерлана. М. 1948 г. 116-117 ... ... М.М. ... Тамерлана. М., 1947 г. 120-122 стр.
[30] ... Л. ... ... ... 1890 г. 263 ... ... Т. ... Бухара СПб. 1873 г. 361-362 стр.
[32] Бартольдт В.В. О погребании Тимура. Сочинения. 110-111 ... ... И.М. ... и ... Амир ... в ... ... Азии в
свете данных писменных источников Ташкент. 1968 г. 73-74 стр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әмір Темір жорықтары13 бет
Әмір Темір туралы тарихнама29 бет
Әмір темірдің мемлекетті құру және нығайту барысында жүргізген саясаты48 бет
Әмір Темірдің саяси қызметі3 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Амангелді иманов бастаған көтеріліс6 бет
Ақ Орда хандығының пайда болуы3 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Ақсақ Темірдің Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолостан шапқыншылығы40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь