Солтүстік Американың физикалық – географиялық жағдайы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І . тарау. Солтүстік Американың физикалық . географиялық
елдеріне жалпы шолу.
1.1 Солтүстік Американың географиялық орны ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Жер бедері және пайдалы қазбалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
1.3 Климаты және ішкі сулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
ІІ . тарау. Солтүстік Американың территориясының
физикалық . географиялық аудандастырылуы.
2. 1 Гренландия және Канадалық Арктика архипелагы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2. 2 Орталық және Ұлы жазықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2. 3 Аппалач тауы және Ньюфаундленд аралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2. 4 Кордильер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
а) Алякадағы Кордильер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
б) Канададағы Кордильер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
в) Америка Құрама Штатындағы Кордильер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
г) Оңтүстіктегі Кордильер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
Солтүстік Америка поляр ендіктерінен бастап экваторға дейінгі аралықты дерлік алып жатыр. Материктің солтүстіктегі ең шеткі нүктесі — Бутия түбегінің Мёрчисон мүйісі (солтүстік ендіктің 71о 50'). Солтүстік Америка оңтүстікке қарай солтүстік ендіктің 7°12/-на дейін (Марьято мүйісі) созылады, осы жерде ол енсіз мойнақ арқылы Оңтүстік Америкамен жалғасады. Материктің оңтүстіктегі жіңішкерген және бөлшектенген бөлігі Орталық Америка деген атпен мәлім болып отыр.
Солтүстік Американың ең кең жері қоңыржай ендіктер тұсында. Оның батыстағы ең шеткі нүктесі Аляскадағы Принц Уэльский мүйісі (батыс бойлықтың 168°-ы), шығыстағы ең шеткі нүктесі Лабрадор түбегіндегі Сент-Чарльз мүйісі (батыс бойлықтың 55°40'-ы). Солтүстік Америка жағалауларында ірі аралдар мен архипелагтар бар. Солтүстікте бұлар — Гренландия аралы мен көптеген ірілі-ұсақты аралдардан тұратын Канадалық Арктика архипелагы. Солтүстік Американың шығысында Ньюфаундленд аралы, оңтүстік-шығысында — Үлкен және Кіші Антиль мен Багам аралдары орналасқан. Солтүстік Америкаға оның солтүстік-батысы мен батысында да көптеген аралдар таяу жатыр, олар: Алеут, Королева Шарлотта, Ванкувер аралдары, Александр архипелага, Солтүстік Американың ең солтүстік аралдық шеткі нүктесі — Гренландиядағы Моррис-Джесеп мүйісі (солтүстік ендіктің 83о 39'-ы). Бұл — солтүстік жарты шардың полюске ең таяу жатқан құрлық бөлігі.
Материктің жалпы көлемі аралдарды қоса есептегенде 24 250 мың км2, аралдардың көлемі — 3890 мың км2. Солтүстік Америка, әсіресе солтүстік ендіктің 70° және 30° аралығында, неғұрлым енді және көлемді болады. Құрлықтың қиыр солтүстігі мен оңтүстігі су бассейндерімен көп бөлшектенген.
Жұмыстың мақсаты – Солтүстік Америкаға жалпы сипаттама бере отырып, оның зерттелу тарихына, рельеф және физикалық – географиялық аудандарының физикалық – географиялық ерекшеліктеріне талдау жасау.
1. Власова Т.В. Физическая география частей света. 1,2 том. М. 1986.
2. Леонтьев О.К. Физическая география океанов. М. 1982.
3. Власова Т.В. Материктердің физикалық географиясы. 1,2 том Алматы 1984.
4. Дүйсенбаев СМ., Қожабекова 3, Этельбаева X. «Материктер
мен мұхиттардың физикалық географиясы» курсы бойынша
географиялық обьектердің номенклатурасы. Шымкент 2003. 316.
5. Виноградов З.К. Практикум по физической географии частей скота. М.
197 С.
6. Конюхо А.И. Геология океана: загадки, гипотезы, открытия. М.1989
7. Шеппард Ч. Жизнь кораллового острова. М. 1987
8. Физическая география материков и океанов. Под редакцей А.М.Рябьянова
1988.568 с.
9. Атлантический океан. М. Мысль. 1977.
10. Богданов Д.В. География Мировогр океана. М. Наука. 1978.
11. Биология океана. Под редакцией М.Е. Виноградова. М. 1977.
12. Дрейк Ч., Имбри Дж. Океан сам по себе и для нас. М. 1982.
13. Индийский океан. Под редакцией К.К. Маркова. Л. 1982.
14. Львович М.И. Вода и жизнь. М. 1986.
15. Дуванин А.Н. Мировой океан в современной жизни. М 1974
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
І - тарау. Солтүстік Американың физикалық – географиялық
елдеріне жалпы шолу.
1.1 ... ... ... ... Жер ... және ... ... және ...... ... ... территориясының
физикалық – географиялық аудандастырылуы.
2. 1 ... және ... ... 2 ... және ... 3 ... тауы және ... ... Алякадағы ... ... ... ... ... ... ... Америка поляр ендіктерінен бастап ... ... ... алып ... ... ... ең шеткі нүктесі —
Бутия түбегінің Мёрчисон мүйісі ... ... 71о 50'). ... оңтүстікке қарай солтүстік ендіктің 7°12/-на дейін (Марьято мүйісі)
созылады, осы жерде ол енсіз мойнақ арқылы Оңтүстік Америкамен ... ... ... және ... ... ... ... атпен мәлім болып отыр.
Солтүстік Американың ең кең жері қоңыржай ... ... ... ең ... нүктесі Аляскадағы Принц Уэльский мүйісі (батыс
бойлықтың 168°-ы), шығыстағы ең ... ... ... ... ... ... ... бойлықтың 55°40'-ы). Солтүстік Америка жағалауларында
ірі аралдар мен архипелагтар бар. Солтүстікте бұлар — Гренландия аралы мен
көптеген ... ... ... Канадалық Арктика архипелагы.
Солтүстік Американың шығысында Ньюфаундленд аралы, оңтүстік-шығысында —
Үлкен және Кіші ... мен ... ... ... ... Америкаға
оның солтүстік-батысы мен батысында да көптеген аралдар таяу жатыр, олар:
Алеут, Королева ... ... ... ... ... Американың ең солтүстік аралдық шеткі нүктесі — Гренландиядағы
Моррис-Джесеп мүйісі (солтүстік ендіктің 83о 39'-ы). Бұл — ... ... ... ең таяу ... ... ... жалпы көлемі аралдарды қоса есептегенде 24 250 мың ... ... — 3890 мың км2. ... ... ... ... 70° және 30° ... неғұрлым енді және көлемді болады.
Құрлықтың қиыр солтүстігі мен ... су ... көп ... ... – Солтүстік Америкаға жалпы сипаттама ... оның ... ... рельеф және физикалық – географиялық
аудандарының физикалық – ... ... ... ... ...... Американың физикалық –
географиялық жағдайын ... ... ... ... ғылыми
ашылулар, жаңалықтар мен өзгерістерді толық қарастыру.
Жұмыстың ...... ... физикалық –
географиялық аудандарының маңызын осы ... ... ... мен ... ... ... ... Солтүстік Американың физикалық ... ... ... ... «Материктердің физикалық
географиясы» кітабы негізгі әдебиет көзі болып табылды.
І – тарау. Солтүстік Американың физикалық – ... ... ... ... Американың географиялық ... ... ... ... ... шарда арктикалық
белдеудугі ... ... ... ... ... ... ең енді ... Еуразиядағы тәрізді қоңыржай
және ... ... ... келеді. Материк оңтүстігінде
сүйірленіп, Панама мойнағы арқылы ... ... ... ... ... ... ... орналасқан Америка дүние бөлігін
құрайды. Мексика ... ... ... мен Оңтүстік Америкаға
дейінгі аралықты Орталық ... деп те ... ХХ ... ... ... арқылы материктің батысы мен ... ... пен ... ... ... ... Панама
каналы салынған.
Солтүстік Американы Еуразиядан бөліп ... ... ... ... ... Солтүстік Мұзды мұхит ... ... ... ... шар ... мұз
басу кезеңінде Еуразия мен Солтүстік Америка ... ... ... ... ... жалғасып жатқан. Бұл құрлықтық « көпір
» арқылы ... ... ... мен ... ... ... да осы ... азиядан Америкаға қонымтанғаны
белгілі. Солтүстік Америка жағалаулары ... мен ... ... ... ... жағалары ... ... ... ... ... ... ... өзіеде
солтүтікткгі аралдар мен түбеатердің көпшілік ... ... ... ... Америка табиғатының жалпы белгілері Еуразияға
ұқсас ... ... орны мен ... ... жер ... ... табиғат кешендері өзіндік ерекшеліетерімен
сипатталады.
Материктің ашылу және зерттелу ... 1492 жылы Х. ... ... ... материктік ... ... Х ... ... ... ... арқылы Гренландия
жағалауына жеткен нормандар солтүстіктің ... ... ... жүз жыл бойы ... оңтүстігі мен оңтүстің ... ... ... олар ... ... ... ... дейін жеткен. Кейіннен ХV ғасырдың ... ... ... Джон ... Ньюфаундленд аралы мен
Лабрадор ... ... ... Ал 1519 жылы Эрнанд ... ... ... ... ... ... қазіргі
Мексика елін басып алумен аяқталды. Ағылшын ... ... ... ... ... солтүстік және шығыс ... ... ... ... Материкте бұл саяхатшылардың құрметіне қойылған
жер – су атаулары баршылық.
Солтүстік ... ... ... ... ... жерін ашу мен оны зерттеп ... ... ... ... 1741 жылы Витус ... пен ... ... ... ... ... аралдарын бойлай ... ... ... 1778 жылы ағылшын Джеймс Кук Солтүстік ... ... мен ... ... ... зерттеу жұмыстарын ... ... ... ғасырдың басында норвег поляр зертеуші Руаль ... рет ... ... жағалауымен жүзіп өтіп, жердің солтүстік
магниттік ... ... ... ... ... ... зерттеумен табиғат байлықтарын ... ... ... соңғы жаңалықтарын пайдаланылуда. Бұл зерттеулер осында
орналасқан Ақш пен ... ... ... ... ... ... ... Жер бедері мен пайдалы қазбалары
Солтүстік Американың жер ... ... ... ... ... бір бөлігін алып жатыр. Материктің ... ... ... ... ... орналасқан.
Платформаның солтүстік бөлігі ... мұз ... ... ... ... ... ... деңгейі көтерілген кезде
бұл бөлікте Канаданың ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе Гудзон шығанағының жағалауы
қатты ... ... ... ... ... ... кристалды
жыныстар Гренландия аралы мен ... ... жер ... ... ... ... осы ... Канада қалқаны деп
аталады. Бұл бөлікке көтеріңкі ... мен ... ... ... ... жер ... аласарып, қалың шөгінді жыныстармен
жабылған ... ... одан ... ... мен ... жағалау ... ... ... ... Кордильераға қарай ... ... ... кең ... Ұлы ... ... Ұлы жазық ... өзен ... мен ... ... ... ... дейінгі ... ... ... ретт ... ... жер ... ... әрекетінен пайда болған
үлкен ... « қой ... » ... ... ... ... кездеседі.
Ірі қазаншұңқырларды алып жатқан мұздық − тектоникалық көддер
жүйесі бір − ... ... ... жүйесімен жалғасып жатыр.
Орталық жазық түгелімен ... ... ... ... ... жабылған. Миссисипи ойпатын өзен ... ... ... ... ... жағалауындағы жазықтар теңіздік
шөгінділеден түзілген.
Платформаның ... мен ... ... аласа
және орташа биіктегі таулар орналасқан, оларға Канаданың ... ... мен ... ... ... ... ... жатады.
Солтүстіктегі таулар мұздықтардың ... өте ... ал ... ... ... өзен ... ... бойы
да, көлденеңінен де кесіп өтеді. Аппалач тауы жер бедерінің ... ... ... Орал тауына өте ұқсас: тау беткейлері
көлбеу, шыңдары күмбез тәрізді ... ... ... ... ... ... жер ... ұзын тау
жүйелері болып есептелетін Кордильера тау ... ... ... ... ... ... « тау ... тау тізбегі »
деген мағынаны білдіреді. Себебі ... бір − ... ... ... бірнеше қатар тізбектерінен тұрады. Мұндағы ... ... ... тау ... ... деп аталады. «
Сьерралар » испан ... ... « ара » ... ... ... да Сьерра − Невада, Сьерра − Мадре жоталарындағы
қатар тізіле орнласқан ... ара ... ... ... ... барлығын өте көлемді, кең алапты қамтитын көтеріңкі
жазықтар мен ... алып ... Бұл ... асқақтығымен, шетсіз
− шексіз алаптығымен, табиғатының көз жауын ... ... Өте ... тау аралық ойыстар мен каньондар асқар
шыңдар, алып ... ... ... Кордильераның ішкі
бөліктерінде жанартаулар ... ... ... ... 3000 − нан ... ... мен ыстық бұлақтар
бар.
Кордильераның биік бөлігі оның солтүстігінде ... ... ... мұз ... ... Мұздықтардың кейбіреулері тау
етектеріне дейін төмендеп, ... ... ... ... ... ... түйіскен жеріне түзілген тау ... жер ... ... жарықтар пайда болған. Олардың
бойында сөнбеген жанартаулар ... ... ... жер ... Бұл ... оқиғалар адамдар өміріне қауіп төндіріп
көп қайғы − ... ... ... 1985 жылы ... ... жер сілкінудің нәтижесінде төрт мың адам қаза ... он ... ... адам ... қалды.
Пайдалы қазбалары. Солтүстік ... ... ... ... ... ... металдардың кен орындары кең
таралған. Орталық жазық пен Ұлы ... ... ... ... ... ... мен газ, тас ... көп. Аппалач пен
оның тау ... ... мен ... бай кен ... ... тау жүйесінің қойнауы шөгінді жолмен қалыптасқан мұнай,
газ, таскөмңрмен ... ... ... түзілген түсті ... мен ... бай ... ... ХІХ ғасырда ... ... ... ... ... ... алтынды
шайып алу кең етек ... Мол ... ... ... ... ... адамдар материктің батысына қарай ... 1849 ... ... ... бір тобы ... ... пен ... қаза болған. Кейіннен « Өлім аңғары » ... ... ... ... бұл ... ... безгек » деп аталды.
1.3 Солтүстік ... ... және ішкі ... Америка солтүстік жарты ... ... ... ... жағдайлары ұқсас болып ... ... ... ... ... ... басқа барлық климаттық
белдеулерді кесіп өтеді.
Материк ауданының Еуразияға қарағанда ... ... ... ... жақын орналасуы; оңтүстігіне қарай сүйірленуі; батысы
биік таулы, ал ... ... ... ендік бағыттағы таулардың
болмауы − міне осының бәрі ... ... ... ... мәңгі мұз құрсап, қар жамылғысы
қалың ... ... күн ... кері ... ... ауа температурасы төмен болады, осында ... ... ... еш ... оңтүстігіндегі Мексика шығанағына ... ... ... ... ... ... де ... Солтүстік Американың шығысындағы Атлант мұхитынан ... ... ауа ... Арктикадан келетін суық ... ... ... ... батысында орналасқан Кордильераның
биік жоталары Тынық мұхиттан келетін ауа ... ... ... ... ... ... ... Мексика
шығанағы үстінде қалыптасатын ... ауа ... ... емін − ... өте ... ауа ... арасындағы температура мен қысымның үлкен
айырмашылықтары ... ... ... ... ... ауа ... ... Сондықтан күшті желдер мен құйын
тәрізді ... ...... жиі ... ... 800 км − ге ... ... пайда болатын торнадо көп
апат әкеледі: жүріп ... ... алып ... тамырына қопарып,
үйлерді қиратып, ірі ... да ... ... ... ... мен ... топырақтың құнарлы қабатын ұшырып ... ... жиі ... Ал ... ... ... ендіктерде жаздың аяғы мен ... ... ... өте күшті, апатты дауылдар − долы ( ... ) жиі ... « ... » майя тілінде « дауыл құдайы » ... ... ... ... мол сулы ... тұщы сулы
терең көлдерге бай. Су қоры ... ... ... мен ... ... орынды алады. Сонымен қатар биік таулы мұздықтар мен
материктің ... алып ... ... мұз ... ... асты ... мол қоры ... жүйелері климаттық жағдай мен жер ... ... ... ... ... ... Солтүстік Мұзды мұхит пен
Атлант мұхитына бағытталған. Өзендері ... ... ... қар суымен қоректенеді.
Атлант мұхиты алабының басты өзені − ... ... ... мол өзен ... ... Бұл ... Миссури саласына ... ... 6420 км, ... жөнінен дүние ... орын ... ... ... ... тілінде « су атасы »
дегенді ... ... ...... ... ... аймақтар
арқылы ағып өтетіндіктен, жыл бойы деңгейі өзгеріп отырады. ... қар ... ... су ... тасиды, кейде су тасқыны
жаздағы нөсер жаңбыр ... де ... ... жағдайда
өзен мен оның ... ... ... жағаларындағы елді
мекендер мен егістік жерлерді су алып ... ... » ... ... « ... өзен » ... ... шындығында да ол
көптеген құм мен ... ... ... ... ... ... кең атырау ... ... ... ... ... жыл сайын тұнбалар ... 100 м − ге ... ... ... ... беткейінен басталатын өзендер қысқа ... сулы ... Олар ... құяр ... биік ... ағатындықтан, бірнеше сарқырамалар жасайды. Олардың ... ... ... ... ... алу үшін ... Мысалы,
Тенесси өзені бойында 20 − дан ... су ... ... ... ... құяр ... ... сағалары
кеңейеді, мұнда ірі портты ... ... ... ... алабына жататын өзендердің ең ірісі ... ... ... ... арқылы ағып өтеді. Үндістер
«Үлкен ... деп ... бұл өзен ... қар ... ... көп уақытында мұз құрсап ... ... ... ... ... ... жоғары ағысында көктемнің аяғында
мұздан босайды, ... оның орта ... ... ... ... сең буу нәтижесінде мұз ... ... ... мен ... арқылы ағып өтетін осы ... ... жаз ... мол сулы ... мұхит ... ... ... ... ... ... ... жатады. Алаптың ең ірі ... ... мен ... Кордильераның шығыс жаталарынан басталып, биік
таулы үстірттер арқылы ағып ... ... биік тау ... ... ... шатқалдар жасайтын бұл өзендерде судың құлау
күшінің мол қоры бар. ... ... ... ... ... ... ... орасан зор Үлкен Каньон ... ... ... ... ... ... түсті жыныстардан тұратын асқақ
беткейлері батар ... ... ... өте ... ... ие
болады.
Кордильера тауының оңтүстігінде орналасқан, климаты құрғақ
болатын Үлкен алап пен ... ... ... ... ... ішкі ... алапқа жатады. Алаптың орталық бөлігінде ... ең ірі ... ... бірі болып саналатын Үлкен
Тұзды
көл орналасқан. ... ... ... көл беті мен ... ... тұз ... ... Американың көлдері негізінен материктің ... ... көл ... ... ... ... жарықтарында орналасқан. Кейіннен көл қазаншұңқырлары мұздықтардың
қазу әрекеті нәтижесінде тереңдеп, ... ... ... ... ... жолдарына қарай ...... деп ... ... суы ... тұщы ... ... Көлднр бір
− бірімен қысқа ... ... ... ... ... шығысындағы Әулие ... ... ... ... ... жатқан көлдер Ұлы көлдер жүйесі
деп аталады. Жоғарғы ... Эри ... ... ... ... ... Эри көлі мен Онтарио көлінің деңгейлерінде үлкен ... ... ... ... ... тік ... ... дүние жүзіне әйгілі Ниагара сарқырамасын жасайды.
ІІ -тарау. Солтүстік Американың территориясын ...... 1 ... және ... ... архипелагы
Гренландия — Жер шарындағы мейлінше үлкен ... 2 ... ... ... ... алып ... орасан зор физикалық-географиялық
аймақ.
Гренландия европалықтардың батыс жарты шардағы ең ... рет ... ... IX ғасырдың аяқ кезінде Исландиядан жүзіп келген нормандар
оған тұңғыш рет аяқ басты. ... ... ісін ... ... ... ... алған болатын. Ал, XIX ғасырдың бас кезінде бұл ... ... одан ... негізінен Скандинавия елдерінің ғалымдары
жалғастырды.
Гренландияның оңтүстік бөлігін 1888 жылы бірінші рет Нансен ... одан ... XIX ... аяғы мен ХХ ... бас ... Гренландияны
түрлі елдердің ғалымдары бірлесіп ұйымдастырған экспедиция кесіп өтті. XX
ғасырдың 30-жылдарында неміс ғалымы А.Вегенер Гренландияның ішкі ... ... ... қалды, сөйтіп Гренландияның метеорологиясы мен
гляциологиясы ... ... ... ... ... ... көлемді жұмыстар қазір де жүргізілуде.
Оны негізінен американдықтар қолға алған. Бірақ бұл ... ... ... ... ... және соғыс базаларын салумен, әскери
жаттығулар ... ... ... ... ... 24° дерлік созылып жатыр. Оның оңтүстіктегі ең шеткі нүктесі —
Фарвель мүйісі—солтүстік ... 59° ... ... ... ... ... ал қиыр ... нүктесі (Моррис-Джесеп мүйісі 83°
39' с. е.) солтүстік полюске таяу жерде. Бір ... ... ... жатуы,
екінші жағынан, суық ағыстың әсері Гренландияның табиғи жағдайын өте қатал
ете түседі.
Гренландия жерінің төрттен үш бөлігінен астамын ... ... ... ... жатыр. Мұздықтар аралдың орталық бөлігін біржола басып қалған,
ол кей жерлерде жағалаудың өзіне дейін ... ... ... ... ... 2000 м-ден астам биіктікте жатыр. Мәңгі мұз
басқынының орташа қалыңдығы 1600 м ... ... ... м) ... Ал, оның ең жоғары қалыңдығы 3400 м-ге жетеді.
Материктік мұздық шет жағы биіктігі 100 ... ... ... жар-құз
жасап, күрт үзіледі немесе жағалауға дейін бірте-бірте жайпақтана төмен
түседі де алқапта жатқан алып ... ... ... ед үлкен
мұздық—Петерман мұздығы —қиыр солтүстікте жатыр. ... ... ... ... ... ... мұз таулары (айсбергтер) пайда
болады (Атлант мұхитында мұз ... ... ... 40о ... ... ... ... жағынан алғанда Гренландияның басым ... ... ... ... мұз ... бос ... өсімдіктердің басым түрі – тундралық өсімдіктер. Солтүстік
бөліктерде ол өсімдіктердің түр – түрі ... аз. Онда қына мен ... ... ... Ол ... ... 2-3 метр болатын қайың, қандыағаш, арша,
қара жидек өседі. Көк жасыл шалғындарды жиі кездестіруге болады.
Архипелагтың ... ... өте ірі ...... жері (512 мың
км2), Элсмир аралы (200,5 мың км2) және Виктория аралы (212 мың км2). ... ... ... қоса ... бұл ... ... 1500 ... жетеді. Баффин жерінің оңтүстік және Шығыс бөлігі, Девон ... және ... ... ... – шығысы ертедегі кристалл тау жотасы
) Канада қалқанының жалғасы) болып табылады. Оның биік ... ... ... ... жетеді.
Элсмир аралының солтүстігі мен Аксель – Хейберг аралы да түгелдей
таулы келеді. Бірақ ол таулар ... ... ... ... ... ... және Шығыс Гренландия тауларының (Иннуит жүйесі) ... ... ... Жері мен ... аралынан бастап архипелагтың бүкіл
батыс бөлігі Солтүстік Америка үстіртіне жатады және оның жер ... ... ... түрде алғанда шағын – шағын биіктіктер де ... ... ... + 10о С – ден ... бірақ күндізгі
температура + 21о С, + 24о С – ге дейін жетеді. Ең суық деген ... ... - 35о С, ал ... ... - 50оС – ден ... ... – шашын мөлшері 200-250 мм –ден аспайды.
2. 2 Орталық және Ұлы жазықтар
Лаврентий қыратының оңтүстігіне қарай және ... ... ... ... өзенінің орта ағысының екі жағын; ал жоғарғы ағысының батыс
жағын алып жатқан алқап — Америка Құрама Штаттарының ... ... ... ... Бұл ... ... шекарасын солтүстік ендіктің
32—33°-ы бойымен жүргізуге болады.
Бөлшек-бөлшек болып жатқан адырлы жер ... бар, ... ... ... мен ... ... солтүстік белігіндегі ішкі
континенттік жағдайы қолайлы, топырағы ... ... ... ... мол бұл ... ... жиі қоныстануына және шаруашылықты күшті
дамытуға ... ... ... Сондықтан да ол Құрама Штаттардың халық
мейлінше жиі қоныстанған және ... ... ... ... ... Елдің
егін шаруашылығымен айналысатын негізгі аудандары осы өңірде шоғырланған.
Онда орманды далалар мен ... ... ... ... есімдіктер
дүниесі 80—90 процент мөлшерінде мәдени өсімдіктермен ауыстырылған. Сондай-
ақ адамның ... ... ... ... ... ... ... зиянды өзгерістерге душар ететіндігін осы еңір мысалынан көруге
болады.
Биіктігі 200—500 метр келетін ... ... ... және ... ... солтүстікте көлбеу, ал оңтүстікте горизонтальды жататын
шөгінді жыныстардан тұрады. Оның солтүстік-шығыс бөлігі үшін куэсталық даму
тән. ... ... ... және олардың оңтүстігіндегі жазықтардың
жоғарғы қабаттары жүйелі түрде ауысып отыратын силур, девон және пермь-
карбонды ... ... ал олар сәл ... ... әрі құрамы мен
беріктігі жағынан әр түрлі қабаттардан тұрады. Құрылымының осындай болуы
жазықтың тік жағы ... ... ... ал оңтүстікке қарай
бірте-бірте еңістей түсетін бірнеше жарлардың пайда болуына ықпал етті.
Тығыз ... әк ... ... ... ... ... ... Ниагара өзенімен түйісетін жердегі жар қабағында Ниагара
сарқырамасы пайда болған. Ниагараның құлап ... ... биік те тік ... ... ... жоғары қарай шегініп барады, сөйтіп ... ... ... ... ... өзі пайда болғалы осылай 11 км
жерге ... ... Жер ... ... ... осы ... мен батысына қарай едәуір өзгереді. Өйткені бұл ... ... ... жататын аласа үстірт ... көп, ... ... онша ... ... ... ... бүкіл территориясына, әсіресе ... ... ... ... мен ... тілімдеп тастаған
күшті эрозиялық құбылыс тән.
Ұлы ... ... ... ... ... ... – 16о ... аймағында -4о С болады.
Оңтүстік Канада мен Америка Құрама ... ... ... ... ... ... меридиан бағытымен оңтүстікке қарай
созылып, ... биік ... ... жатыр. Оның климаты континентті келеді.
Бұл Ұлы жазық ... ... ... 3500 км ... астам
қашықтыққа, шамамен солтүстік ендіктің 62о-ынан 29о-дейін созылады. Бірақ
оның Маккензи бассейніндегі климаты қатал, ... ... ... ... ең қиыр ... ... басқа аймаққа жатады.
Біз сөз етіп отырған ... ... ... тайга ормандарының орман аралас далалармен шектесетін жерлері
арқылы, шамамен алғанда Норт-Саскачеван өзенінің аңғары ... ... ... ... ... үстірті мен Мексика тау жотасының екі
арасындағы шекараға сәйкес келеді. Оңтүстік-шығыста жер ... ... ... ... ... Ұлы жазықты жағалау ойпатынан, Мексика
шығанағынан және Орталық жазықтан оқшаулап тұрады.
Геологиялық жағынан алып ... Ұлы ... ... ... ойысудың) шеткі бөлігі болып табылады және оған кембрийге
дейінгі дәуірде суға терең батып кеткен құрлық ... ... Ол ... ... ... және ... ... жыныстардың горизонтальды
түрде қалыптасқан қалың қабаттары жатыр. Бұл ... ... ал ... ... мұз ... ... ... таулардан
ысырылып келген материалдар жауып жатыр. Геоморфологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... үстірт болып табылады. Оның
биіктігі 500 м-ден 1700 м-ге дейін жетеді. ... ... ... ... теп-тегіс алқап болып келеді.
Ең биік нүкте ... ... ол 2000 ... ... ... ... ... үстіртке жете бере кең де терең ... ... ... ... ... жыралар тілімдеп жатады.
2. 3 Аппалач тауы және Ньюфаундленд аралы
Ньюфаундленд аралы ... ... (111 мың км2 ... ... ... ... ... бұғазы арқылы, ал оңтүстік-батыста
бұдан едәуір енді болатын Кабота бұғазы арқылы бөлініп жатыр.
Ньюфаундленд—материктен бөлінген арал, ол ... зор ... ... жағалауда жатыр. Осы тайыз ... ... ... ... байқалады. Мұның өзі бұл жерлерді бұдан біршама уақыт бұрын
мұхит суы басқанын ... ... ... ... түбінің
едәуір жоғары көтерілген учаскелері — банкалары бар. ... ... ...... ... ... жатқан Үлкен
Ньюфаундленд банкасы. Ол өзге банкалармен қоса ... ... өзі ... ... алып ... ... болады.
Арал түгелдей дерлік биіктігі 400—600 м келетін дөңес үстірт болып
табылады. Ол ... тау ... бір ... ... ... кристалл тау
жыныстарынан тұрады. Аралдың ең биік бөлігі — ... ... ... 800 ... ... ... салқын әрі жаңбырлы келеді. Июль айының ... ... +10° ... ... ... ... ... Қысы аязды болады. Январь айының I ... ... ... оңтүстіктегі —3°С-ге дейінгі мөлшерде болады. Қыс
айларында қар мол ... ... ... мөлшері 750 миллиметрден
1300 мм-ге ... ... ... тау ... Канада мен Америка Құрама Штаттары
жерінде солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2000 километрге созылады.
Ол өзінің негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... оңтүстікке жете бере субтропик аймағына енеді. Солтүстік Аппалач тау
жүйесі Әулие Лаврентий шығанағына барып тіреледі де тау ... ... ... ... ... барып енеді.
Солтүстік Аппалач пен Адирондак таулары кристалл және метаморфий тау
жыныстарынан тұрады. Оңтүстік Аппалачта тау ... ... ... ғана ... ... қатар жоғарғы палеозойда да жүрді.
Батыста Аппалач таулары биіктігі едәуір (1000 м және одан да ... ... ... . 4 ... ... Алякадан Мексикаға дейінгі батыс жақ шет аймағын
орасан зор Кордильер тау жүйесі алып жатыр. ... тауы ... ... ... ерекшеліктерін өзінің бүкіл өн бойында сақтап қалған.
Кордильер тауын бірнеше физикалық-географиялық аймаққа бөлуге болады. Ол
аймақтардың ... ... ... ... ... және ... ... ең қиыр солтүстіктегі
аймағына Аляска және ... ... ... ... Ал ... Кордильер тауының Канаданың оңтүстік-батысы мен Америка Құрама
Штаттарының солтүстік-батысындағы ... ... ... алып жатқан
территориясындағы бөлігі енеді. Бұдан гөрі оңтүстікке жақынырақ аймағы
Америка ... ... ... субтропик ендіктерде жатыр. Қиыр
оңтүстіктегі тропик ендікте Солтүстік Мексика Кордильері бар.
а) ... ... ... ... ... ... және субарктикалық
белдеулерде жатқан солтүстік-батысындағы бүкіл таулы өңірін, яғни Алеут
аралдарын, тұтас ... ... ... ... ... Алясканың қоңыржай
белдеуде жатқан қиыр оңтүстіктегі жағалау учаскелері мен аралдары, сондай-
ақ Канаданың батыста Әулие Илья тауының ... ... ... шығыста
Маккензи және Жартасты таулардың екі ... ... ... бөлігі бұл аймаққа енбейді. Аймақтың батыс пен солтүстік-
батыстағы кең ... ... ... және Бериинг теңіздеріне, сондай-ақ
Тынық мұхитқа, ал солтүстіктегі шекарасы Бофорт теңізіне ... ... су ... ... негізінен алғанда батыс бөлігінде ғана
байқалады. Теңіз жағалауынан ... ... ... ... тез ... береді.
Жер бедерінен бүкіл Кордильер тау жүйесіне тән белгілер ... ішкі ... мен ... тау ... кең ... ... неғұрлым биік тау жоталары жиектеп отырады. Ал, ең биік тау жоталары
Тынық мұхит жағалауында.
б) Канададағы Кордильер
Бұл ... ... ... Илья мен ... ... ... ... оңтүстікке қарайғы бөлігін қамтиды. Батысында ол Тынық
мұхит жағалауын бойлай ... ... ... 40°-ына дейін дерлік
созылады, ал шығысында оның ... ... ... Бассейннің солтүстік
шет аймағы бойынша ... ... бұл ... ... ... ... белдеуде жатқанына, Тынық мұхит тау
жоталарының күшті тілімденіп кеткеніне және бұған ... сөз ... ... ... ... аласа екендігіне байланысты болады.
Әулие Илья тауынан басталып, Канада мен Америка Құрама Штаттарының
шекарасына ... ... ... созылып жатқан тау жоталарының жүйесі
кезінде қатты қирап, өзгеріске ұшыраған болатын. Сондықтан оның қазіргі ... ... ... жақын жатқан аралдар тізбегі ... ... ... ... ... аралы және басқалары)
түрінде көрінеді. Бұл аралдардың аласа таулары Аралдағы тау ... ... ... ие ... Бұл ... ең биік жері — ... аралындағы
Виктория шыңы (2200 м). Кордильердің бұл бөлігіндегі жағалау жотасы Невадия
аймағына жатады және ол тұтастай ... ... ... ... Оның
жекелеген шыңдары 3000 м-ден асады, ал Уоддингтон шыңының биіктігі 4042 м-
ге ... ... ... ... ... аймақ Кордильер тауының Үлкен Бассейннің солтүстік ... ... ... мен Мексика таулы жазығына дейін созылып
жаткан үлкен ... ... Ол ... ... Америка Құрама
Штаттарының шеңберінде, солтүстік ендіктің 45 және ... ... бұл ... ... ... оның ... ... құрылымы мен орографиялық ерекшеліктеріне және Тынық
мұхит антициклонының шеті ... ... ... қалыптасады. Тұтас
алғанда аймақтың климаты құрғақ ... ... ... ... ... ... да бөліктеріндегі сияқты мұндағы жоталар да,
оларды бөліп жататын үстірттер мен ... да ... ... жағалауына
параллель бағытта созыла түседі. Батысында биіктігі ... ... ... бой ... де, Тынық мұхитка жете ... ... ... ... тектоникалық жағалаулар жасап аяқталады.
Тек кей жерлерде жағалауды ... ... ені ... ... ... ... әрі ... тоқтауына қолайсыз жағалау бір ... күрт ... де, ... ішкі қойнауына терең еніп ... ... ... ... ... болып келеді.
г) Солтүстік Мексика
Бұл аймақ Калифорния түбегін, Солтүстік-Батыс Мексика үстіртін және
Мексика тау жүйесін қамтиды. ... тау ... ... шет аймағы
бойында биік жанар таулар ... ... ... ... Мексика
оңтүстікте Бальсас өзенінің тектоникалық аңғарымен шектеледі, бұл ... ... ... ... мен ... ... географиялық
шекарасы болып табылады. Бұл аймақтың бүкіл территориясына таулы және
аридті ландшафтар жер ... ... тау ... пайда болған
түрлерінің кең таралуы тән болады.
Калифорния түбегі таулы келеді, олар Америка Құрама Штаттарындағы
Жағалау ... ... ... табылады. Бұл таулар 1000—3000 м-ге дейін
биіктеп, Калифорния шығанағы мен ... ... жете бере күрт ... ... ... ... ғана ... жазықтар қездеседі. Ұзын да
жіңішке Калифорния шығанағы ... ... ... ... ... ... ... жоталарын шығыс жағынан ... ... Ал ... ... ... бойы ... алап, ол бірте-бірте
қатпарлы шегінді заттардан, сондай-ақ жанар тау құбылыстары әсерінен ... ... ... ... төбелі үстіртіне айналады. Шығыста
солтүстік Мексиканың негізгі бөлігін алып ... ... ... ... ... оны шығысында, батысында, оңтүстігінде биік жоталар коршап
тұрады.
Қорытынды
Материктің жалпы көлемі аралдарды қоса есептегенде 24 250 мың ... ... — 3890 мың км2. ... ... ... ... 70° және 30° аралығында, неғұрлым енді және ... ... қиыр ... мен ... су ... көп ... Американы Еуразиядан бөліп жатқан Беринг ... ... ... ... ... ... ... Тынық мұхитымен
жалғастырады.Солтүсті жарты шар материктерінде мұз басу ... мен ... ... Беринг бұғазы орнында ... ... ... ... ... ... ... әсерінен
өте күшті тілімденген, ал ... ... ... өзен ... бойы да, ... де кесіп өтеді. Аппалач тауы ... ... ... ... ... Орал тауына өте
ұқсас: тау беткейлері көлбеу, шыңдары күмбез ... ... ... ... Америка материгі мол сулы өзендерге, ... ... ... бай. Су қоры ... ... ... мен
Еуразиядан кейін үшінші орынды алады. ... ... биік ... мен ... ... алып жатқан қалың ... және жер асты ... мол қоры бар. ... ... физикалық-географиялық аймаққа бөлінеді.
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
..............................................3
І – Тарау Дүниежүзілік мұхиттың геологиялық тарихы
1.1 Дүниежүзілік ... ... ...... ... мұхитқа жалпы шолу
2.1 Дүниежүзілік мұхиттың
бөліктері...................................................................
12
2.2 Мұхит суларының
қасиеттері..................................................................
.........17
2.2. Мұхит
ағыстары....................................................................
............................26
ІІІ – Тарау Мұхиттың адам өміріндегі маңызы. Оны ... ... ... ... ... ... ... көпшілік бөлігін су басып жатқанын ... ... ... деп ... ... мұхиттың үлесіне бүкіл жер
бетінің 3/4 бөлігі немесе 361 млн км2 ... ... ... ... ... ... бар жеке мұхиттардан тұрады, бірақ олардың бәрі бір – біріне
жалғасып жатыр. Дүниежүзілік мұхит төрт ... ... ... ... -
жер шарындағы ең үлкен (180 млн км2) әрі ең терең ... ... ... үш ... пара-пар. 1520-1521 жылдары Ф.Магеллан дүниежүзін айналу
саяхаты кезінде осы мұхитты алғаш жүзіп өтті. Жүзу ... ... ... саяхатшылар оған “Тынық мұхит” деген ат берді.
Тынық мұхитта бүкіл дүниежүзілік мұхиттың ең ... жері – ... бар, оның ... 11022 м. Тынық мұхит Солтүстік және ... ... ... бастап Еуразияның шығыс бөлігіне ... мен ... ... аумақты алып жатыр. Атлант мұхиты Тынық
мұхиттан екі есе кіші (92 млн км2). Солтүстік және ... ... ... ... мен ... ... және Антарктидаға дейін
барады.
Атлант мұхиты арқылы Батыс және Шығыс ... ... ...... ... аса ... кеме жолдары өтеді. Мұхиттың ... кеме ... ... Үнді ... ... жарты шардың едәуір
бөлігін алып жатыр (75 млн км2). Бұл - ең жылы мұхит. Үнді ... ... ... де ... ... түседі. Өйткені оның оңтүстік
бөлігіне құятын өзен аз. Солтүстік Мұзды мұхит - мұхиттардың ... ... (14 млн км2). Ол ... ... және ... жағалауларымен
шектеледі. Оның көпшілік бөлігін жыл бойы мұз басып жатады. ... ... тағы бір ... - ол ... ... қарағанда тайыз болып
келеді. Материктердің шеті мұхит түбіне өтетін жерінде ... 200 ... Ол ... ... жағалауында жалпақ өңір құрайды. ... ... ... мақсаты дүниежүзілік мұхиттың ашылмаған сырларын болашақта ашу
мақсатында жүргізіліп, курстық жұмыс ретінде жазылып тарихы терең, ... ... адам ... алатын маңызды орны мен мәнін ашу болып
табылады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... ететіні сөзсіз. Тақырып өзегі болып табылатын дүниежүзілік
мұхиттың қазіргі экологиялық мәселелері туралы қарастырылған. Дүниежүзілік
мұхиттың онда өмір ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... Бұл жұмыс нақты және айқын жазылған.
Жұмыстың зерттеу дәрежесі: ... екі ... ... Кіріспе негізгі
бөлім - 5 пункттен және қорытынды, суреттер мен пайдаланылған ... ... ... ... – мұхитты зерттеу және оны қорғау – адам баласының
маңызды міндеті. Мұхитты зерттеуде экспедияциялық ... ... ... ... арнаулы аппараттар, батискафтар мұхит ... ... ... ... береді.
І – Тарау. Дүниежүзілік мұхиттың геологиялық тарихы
1.1. Дүниежүзілік мұхиттың геологиялық даму тарихы
Мұхит – Жер шарындағы ең көп ... зат, ... ... минерал –
судың басты сақтаушысы. Біздің планетада су қалайша пайда болған ? ... ... ... ... жоқ . Жер ... ... кезде су материктік
жер қырты-сы секілді, жоғарғы мантиядан бөлініп шыққан немесе ... деп ... ... ... кезде, литосфера
плиталарының созылу ... ... жер ... ... ... ... бетіне төгіле отырып, су қазіргі уақытта да магмадан бөлініп шығады.
Әлі де ... ... бойы ... бола бермек. Жер шарына судың бір
бөлігі космостан келеді. ... ... ... ... – оның ... ... .
Үнді мұхитының физикалық – географиалық орны. Бұл мұхит планетада
ерекше орын ... оның көп ... ... ... шарда орналасқан . Мұхит
солтүстігінде Евразиямен шектеседі және Солтүстік Мұзды ... ... ... Зонд ... мен ... оны Тынық мұхиттан бөліп тұрады.
Атлант мұхиты-мен шекарасы Игольный мүйісінің меридианы арқылы, ал ... ... ... ... ... ... . ... аз тілімденген . Солтүстігінде Бенгал және Парсы шығынақтары ,
Аравия теңізі құрлыққа бойлай еніп ... ... ... аз . ... ғана ірі арал-дар бар. Мұхитта вулкандық және маржан ... ... ...... цивилизация дамыған аудандардың бірі.
Ғалымдар онда теңізде жүзу басқа мұхиттардағыға қарағанда шамамен 6 мың ... ... деп ... ... жүзу ... ... рет ... жасаған. География ғылымы үшін Үнді мұхиты жөніндегі
мәліметтер Васко да Гаманың жүзген уақытынан ... жж.) бері ... XVIII ... ... ... ... ... Джеймс Кук бұл
мұхиттың тереңдігін алғаш рет өлшеген .
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... кемесімен шыққан аылшын экспедициясы аса ірі ... ... XX ... соңына дейін Үнді мұхиты жеткілікті
зерттелмеді . Қазіргі кезде ғылыми-зерттеу кемелерін ... ... оның ... ... ... ... ... және басқа ғылыми кемелер бар.
Мұхиттың орташа тереңдігі шамамен 3700 м, ал ең ... жері ... 7450 м-ге ... Мұхитта қайраң онша үлкен емес. Шарасы басқа
мұхиттардағы сияқты , мұхит түбінің ең үлкен бөлігін алып ... Оны ... ... кесіп өтеді. Батыс бөлігінде су асты жотасы созылып жатыр ... ... ... ... ... ... ... жалғасады.
Мұхит түбіндегі терең жарықтар, жер сілкіну және ... ... ... ... ... Жер ... ... Қызыл
теңізге дейін жалғасып, одан құрлыққа ... . ... ... ... орыс ... ... Олар ... аппаратпен теңіз түбіне
түсіп, жас базальт лаваларын бақылады. Бұл ... ... ... мантиядан
заттардың жоғары көтеріліп , Қызыл теңізде жер қыртысының ажырағанын,
сөйтіп жаңа мұхиттық жер ... ... ... ... ... – оны
Ұлы мұхит деп те атайды- планета бетінің 1\3 –ін және ... ... ... дерлік алып жатыр. Мұхит сопақша пішінді экватор тұсында
ерекше енді , сондықтан ол ... жағы ең жылы ... ... ... ... аз ... онда ... түбектер мен
шығанақтар бар. Батысында Евразия мен аралдардың ... ... ... Бұл Жер бетіндегі жағалық сызықтың ең көп тілімденген
ауданы. Теңіздердің арасында тереңдігі 100 м-ден ... ... ... бар. ... теңіздер литосфера плиталары(Жапон, Охот және басқа ) ... ... ... ... Олар ... әрі ... арал доғаларымен
бөлінген .
Тынық мұхитта аралдар өте көп, олардың саны 10 ... ... ... ... мен ... ... халықтар ертеден –ақ мұхитта
жүзіп, оның байлықтарын ... Ф. ... Дж. ... ... ... мұхит туралы мәліметтер жиналды. И.Ф.Крузенштерн
мен Ю. Ф. ... Жер ... ... ... ... орыс ... ... мұхитты кеңінен зерттеуге бастама болды. XIX ғасырда С.О.
Макаров «Витязь» кемесімен ... ... ... ... 1949ж. ... жүйелі ғылыми рейстер жасауда. Қазіргі уақытта Тынық
мұхитты зерттеу жөнінде арнайы халық-аралық ұйым ... ... ... ... табиғатының ерекшеліктері жөнінде жаңа мағлұматтар
алынды, оның ең терең жері анықталды, ағыстары , түбінің жер бедері, терең
сулы ... ... , ... ... жіп тәрізді
организмдердің жаңа типтері зерттелуде. Тынық ... ... білу ... ... , Қиыр ... ... Ғылым академиясының арнаулы ғылыми –
зерттеу орталығы құрылған.
Солтүстік ... ... – Жер ... ең кіші ... ... ... нақ ... орналасқан, ол Солтүстік ... ... таяу ... ... ... ... ... қосатын кең-байтақ кеңістікті алып жатыр. Мұхиттың жағалары
негізінен ойпатты, тек кей ... ғана ... ... ... байланысты халық аз қоныстанған және шаруашылық жағынан аз
игерілген . Әдетте, бұл жазықты және ... ... ... ... ... теңіздерден тұрады. Олардың көбі шеткі
теңіздер, тек біреуі ғана ішкі теңіз болып табылады. ... ... ... ... ... ... Жаңа Жер , ... және басқа
аралдар. Олар материктерге таяу орналасқан. Солтүстік Мұзды мұхитты зерттеу-
бұл бірқатар ... ТМД , ... , ... және басқа елдердің теңізде
жүзушілерінің, саяхатшыларының және ғалымдарының көптеген ұрпақтарының
қаһармандық ерліктерінің тарихы.
Сонау ерте ... ... ... ... және ... ... – поморлар саяхатқа шығатын. Грумантте (Шпицбергенде) қыстап шығып
, Обьтың сағасына қарай жүзетін. Олар ... ... ... ... ... аулады және поляр суында жүзудің жағдайын жақсы білді .
Орыстардың теңізде жүзуі жөніндегі деректерін ... ... ... мен ... ... ... елдеріне (Қытай мен Үндістан )
аса қысқа жолды іздеп табуға әрекет етті . Виллем Баренцтің XVI ... ... ... ... ... ... бөлігінің картасы
жасалды.
Ұлы солтүстік экпедициясы (1733-1743 жж.) мұхит жағалауларын ... ... ... Оған қатысушылар ғылыми ерлік жасап, Печора
сағасынан Беринг бұғазына ... ... ... ... мен ... картаға
түсірді . Олардың көпшілігі есімдері (Челюскин , Лаптевтер және басқалары)
картадағы географиялық атауларда қалды. Осы ... ... ... ... М.В.Ломоносов Солтүстік Мұзды мұхит туралы алғашқы ғылыми
түсінікті тұжырымдады: полюс ... ... ... ... мүмкін екені
туралы өз ойын айтты, ағыстардың бағыттарын, мұздардың шығыстан ... ... ... ... ... ... ... отырып,XIX
ғасырдың аяғында А. Норденшельдтің басшылығымен орыс- швед ... ... ... бір қыстап , батыстан шығысқа қарай мұхитты алғаш
рет төтелей ... ... XX ... ... бұл ... Р. ... ... поляр маңы аймағының табиғаты туралы алғашқы
мәліметтер XIX ғасырдың аяғында Ф. ... ... ... ығуы ... XX ... ... Г. Седовтың «Әулие Фок» шхунасымен полюске қарай
жүзуі кезінде жинақталды. Россияда мұхитты зерттеудің жаңа жоспары ... ж. ... С.О. ... жобасы бойынша дүние жүзіндегі ең тұңғыш
«Ермак» мұзжарғыш кемесі ... ... ... суында үш рет жүзу жүзеге
асырылды және мұзды машина күшімен жеңуге болатыны дәлелденді.
Бір жүзу ... ... ... ... ... 1932 ж. ... мұзжарғышының экспедициясы дәлелдеп берді. Осы ... ... ... ... ... ... табиғатқа бақылау жүргізді.
Кеңес ғалымдары Солтүстік Мұзды ... ... жаңа ... жасады. 1937 ж. ыққан мұзда алғашқы «Солтүстік полюс- 1» (СП-1)
поляр станциясы ... Төрт ... ... И.Д. ... мұз үстінде Солтүстік полюстен Гренланд теңізіне ... ығып ... ... осы ығу ... ... ... жаңа
тәсілдің заманын ашты. Ықпалы станцияны қазірде ТМД, ... және ... ... ... ... 1937 ж. «Георгий Седов» мұзжарғышы мұз құрсауында қалды, сөйтіп ол
қалқымалы ғылыми ... ... Ұзақ ығу ... ... ... поляр маңы аймағының табиғаты туралы жаңа мәліметтер
жинады. Солтүстік полюске жеткен ... ... атом ... ... жүзген алғашқы кеме болды. (1977 ж.).
Мұхитты зерттеу үшін қазір ұшақтар пайдаланылады, олар ... ... ... бақылаулар жүргізеді. Космостан түсірілген суреттер мұхит
үстіндегі атмосфера жағдайының өзгеруі туралы , ... ығуы ... ... ... осы ... ... Мұзды мұхиттың
табиғаты (климаты ... ... ... ... көп ... оның ... жер ... анықталды, түпкі ағыстар зерттелді.
Солтүстік Мұзды мұхит табиғатының көптеген құпиялары қазірдің өзінде
белгілі, бірақ болашақ ұрпақтың ... ... әлі көп, оның ... ... де ... ... ... – Тарау. Дүниежүзілік мұхитқа жалпы шолу
2.1 Дүниежүзілік ... ... су ...... мұхит деп аталатын біртұтас бет.
Оның ауданы 361,3 млн км2 (жер бетінің 71%), орташа ... 3,7 км ...... км3( ... ... 94%) . ... беті бойынша
Мұхиттың суын біркелкі етіп жайғанда оны 2700 метрдей қалыңдықпен ... еді. ... ... ... бұл ... ... аз, ... қабықшадағы әртүрлі процестер үшін маңызы орасан зор.
Құрлықтар мен ... жер ... ... таралмаған. Оңтүстік
жарты шар мұхиты – оның ауданының 81% -ын , солтүстік ... ... 61% ... жатыр. Планетамызда құрлықтар мен мұхиттардың біркелкі ... ... ... ... ... негізгі фактор болып
есептеледі.
Шартты түрде Дүниежүзілік мұхит бір- ... ... , ...... ... ... рет ... мұхитты жекелеген
бөліктерге жіктеуді 1650 ж. Голландия ... Б. ... ... Ол
Дүниежүзілік мұхитты бес бөлікке бөлген: Солтүстік мұзды мұхит, Атлант,
Тынық , Үнді және ... ... ... шетелдік географтар осы уақытқа
дейін бұл классификацияны пайдаланады. Үнді, Атлант және ... ... ... ... ... биологиялық және динамикалық
қасиеттеріне байланысты Оңтүстік ... бар ... ТМД ... ... ... оның ... айқын анықталмауы ... ... ... ... Оңтүстік мұхит
бөлінбеген. Сондықтан жер шарында төрт мұхит бөлінеді. (14 кесте).
Мұхиттардың морфометриялық сиппаттамасы
| ... ... |Су ... ... |Орташа |Өте терең |
| ... ... млн ... ... м |
| |млн км ... | |млн км | | |
| | |млн км | | | | ... | 182,6 | 178,7| 3,9 | 707, 1 | 3957 | 11034 |
| ... | 92, 7 | 91, | 1, 0 | 330, 1| 3602 | 9219 |
| | |7 | | | | |
| Үнді | 77,0 | 76,| 0, 8 | 284, | 3736 | 7450 |
| | |2 | |6 | | ... | 18, 5 | 14, | 3, 8 | 16, 7 | 1131 | 5220 ... | |7 | | | | ... 370, 8| 361,| 9, 5 | 1338, | 3704 | 11034 ... мұхит | |3 | |5 | | ... ... ... ... ... ... мен ... Теңіз дегеніміз – көршілес бөліктерден физикалық
және химиялық қасиеттері-мен, (тұздылығы, ... ... ... ... ... мен ... ... ерекшелінетін
мұхиттың азды-көпті оқшауланған бөлігі. Морфологиялық және ... ... ... ... , ... ... құрлықтық және
құрылық аралық ) және арал аралық деп жіктеледі.
Шеткі теңіздер өтпелі зоналарда ... ... ... ... ... 200 метр , сирек – 200 метрден асады. Мұхиттардан
олар ... ... ... ... ... жатыр. Материктік
қайраңдағы (шельфтік) теңіздердің суы терең емес. Мысалы Сары теңіздің
максимальды терең-дігі 106 ... ... ... ... тереңдігі 3500-
4000 метп(Беринг, Охотск, Жапон). Шеткі теңіздер Дүниежүзілік ... ... ... ... ... мен ... құрамы бойынша мұхит
суларынан айырмашылығы жоқ.
Жерорталық теңіздер құрлыққа еніп ... ... ... ені тар ... бөлініп жатады. Жерорталық теңіздердің
оқшаулануы, ... ... су ... ... ... бұл
теңіздердің гидрологиялық режимі мұхит ... ... ... ... және ... ... деп ... Құрылық аралық теңіздер ірі,
тектоникалық активтілігі жоғары зоналарда пайда ... ... ... ... ... және ... ... тән.
Олар құрлықтардың аралық бөлігінде орналасқан: Евразия мен Африка
құрлықтарының арасындағы – Жерорта теңізі .
Ішкі құрлықтық ... ... бір ... ... ... Ақ, Қара теңіздер) және құрлықтық қыртыста орналасқан , онша терең
емес, таяз. Мысалы, Балтық теңізінің ең максимальды ... -470 м, ... 350 м, Азов ... -13 м.
Арал аралық теңіздер мұхиттардан ... ... ... арал
тізбектері арқылы бөлініп жатады. (Филиппин, Банда, Сулу т.б). Саргасова
теңізі де арал ... ... ... ... ... ортасында орналасып,
айқын шекарасы жоқ болса да өзіндік гидрологиялық режимі, ... ... ... ... көршілес территориялардан ерекшеленеді.
Шығанақтар – судың құрлыққа еніп жатқан бөлігі . Шығу тегіне , жағалау-
ларының құрлысына, формасына қарай ... ... ... ... деп ... ... сонау ерте кезден бастап ... ... ... ... ... ... ... Мексика, Бенгаль), ал шығанақтар,
режимі жағынан айырмашылығы болса да, мұхиттарға жатқызылып ... ... ... теңізі).
Мұхиттарды, теңіздерді және шығанақтарды бір-бірімен ... ... Өте енді және ... ...... бұғазы (Оңтүстік
Американың оңтүстігін-де ) –орташа ені 986 км , ... ... 3111 км ... ең ұзын ... ... бұғазы – 1760 км.
Дүниежүзілік мұхиттың еркін жатқан беті ... деп ... ... бұл ... ... сай ... ... Алайда көптеген себептердің
жиынтықтарының әсері: температура, атмосфера қысымы, жел, толысу түзетін
күштер, су баланысы, жер ... ... ... ... ... үздіксіз өзгерістері кезеңді және кезеңсіз де ... ... ... өте ... ... сағат) және өте ұзақта
(ғасырлық ауытқулар) болады. Мәселен, жазда мұхит ... ... ... ... көтерілуін, қыста оның суынуы төмендеуін ... ... баяу ... мен ... екі түрлі себепке байланысты. Мұхит
деңгейінің көтерілуі немесе түсуі мұхиттағы судың азаюмен, көбеюмен – ... ... ... ... тууы ... ... мұз жамылғысының толық еріп кетуі Мұхит деңгейінің шамамен 60
метрге көтерілуін туыдырады. Сірә, құрлықта ... ... ... ... ... ... керек. Мұхит деңгейінің жағдайы жер қыртысы
қозғалысына да байланысты өзгеріп отырады (геократтық себептер) ... мен ... ... осы ... ... ... салдарынан Мұхит
құрлыққа өріс жаяды, ал ... ... ... көтерілуі
салдарынан Швеция жағаларында шегінеді.
Соңғы жарты ғасыр ... ... ... ... 10 ... ... көтерілу деңгейі мұхиттардың әртүрлі бөлігінде әрқалай.
Мұхит ... ... ... ... ... постар зерттейді. Осындай
алғашқы постар XҮII ғасырда ашылған (1682ж. ... ... ... күні ... мұхиттың су деңгейінің өзгерісін
бақылайтын осындай постардың саны 1500-ден артық.
Сонымен, дүниежүзілік мұхиттың деңгейі үздіксіз өзгеріп ... ... ... ... ... Жалпы өзгеру механизмі күрделі, 1500-ден
артық бақылау ... ... көп ... ... өзі
жеткіліксіз. Мұхиттың орташа тереңдігін есептеп шығаруға ... ... ... көп ... ... ... ... жекелеген нүкте үшін
жеке-жеке есептеп шығарады. Осы деңгейлер құрлықтардың абсолюттік биіктігі
мен мұхиттардың тереңдігін анықтаудағы ... ... ... ... ... бір ... алынады. ТМД елдерінде тереңдік пен ... ... Фин ... ... ... ... ... деңгейі),
Батыс Европа елдерінде Солтүстік теңіз деңгейінен есептеледі.
2.2 Мұхит суларының қасиеттері
(температура қысымы, тығыздығы)
Мұхит суы бұл құрамынан ... ... бәрі ... ... Онда тұздар, газдар, организімдердің тіршілік әрекеті нәтижесінде
түзілген органикалық заттар еріген. ... ... ... ... ... . Су ... бөлініп шыққан кезде- ақ онда кейбір тұздар болған
. Басқа тұздар мұхитқа материктерден құйылатын сумен ... ... ... ... ... ... ... емес. Негізгі өзгерістер беткі
қабаттан байқалады . Бұл қабаттың тұздылығы ... ... ... мен ... ... ... өзгеріп отырады . Судың
тұздылығы ... ... 34‰ ... , ... таяу ... ... және поляр ендіктерінде 33‰ ге жуық. Жауын-шашынның ... ... ... өзен суы мол , ... еріп ... ... тұздылығы кем болады.Теория жүзінде суда ерімейтін зат ... ... ... ... ... ... ... бар деп
айтуға болады. Бірақ кейбір элементтер өте аз ... ... ... біз осы ... ... ... жинау қабілеті бар теңіз
организмдерінің құрамынан ғана анықтай аламыз. Олар, мысалы кобальт, никель
және қалайы голотурийдің, омарлардың, ... және ... ... ... табылған .
Дүниежүзілік Мұхит суларында ерітінді түрінде кездесетін қатты
заттардың орташа ... ... ... 3,5%. ... суында ең көп
тараған хлор -1,9% , натрий-1,6%, магний- 0,13% , күкірт-0,088% , ... , ... %, ... , ... 0,003% . ... және
микроэлементтермен қоса есептегенде басқа элементтердің үлесі 0,3 %. Мұхит
суларында бағалы металдар да кездеседі, бірақ олардың шоғырлануы нашар, ... ... ... суынан шаққандағы мөлшері –алтын 55∙105 тонна , күміс
-137∙106 тонна , ... ... көп ... негізгі элементтер «таза»күйінде кездеспейді;
көбінесе әртүрлі қоспа түрінде таралған . Олардың негізгілері:
1. Хлоридтер(NaCl, Mg Cl ) ... суда ... ... 88,7 %. ... ... судың дәмі ащы ;
2. Сульфаттар( MgSO4, CaSO4, K2SO4 )-теңіз суындағы мөлшері
-10,8%;
3. ... SO3 ... ... ... 0,3% ... ... зат айналымы үшін мұхит суларында хлор
қоспаларының мол, ал өзен ... өте аз ... ... зор ... пен өзен ... ... тұздардың құрамы(%-пен) 15-кесте.
| ... ... | ... суы | Өзен суы |
| ... | 88,7 | 5,2 ... |10,8 |9,9 ... |0, 3 |60,1 ... тұздар |0, 2 |24,8 ... өзен ... ... ... ... карбонаттар
мұхиттарда жоқпен тең .
Мұхит суларындағы заттардың құрамы мен қарым-қатынасы судың тұздылығын
анықтайтыны белгілі . Ол мұхит суының барлық ... ... ... да,
терең жерлерінде де тұрақты . Еріген тұздардың сандық ... ... ... ... Сондықтан, теңіз суының тұздылығын
есептеу үшін бір химиялық ... ... ... ... ... ... ... есептеп, сол арқылы жалпы тұздылық пен
қалған элементтердің ... ... ... ... ... мен ... ... төмендегі формуламен анықтайды .
S = 1,81∙CI%
1,81 саны хлор ... деп ... ішкі ... ... ... ... ... бұл формула жарамайды. Сондықтан еріген тұздардың қарым-қатынасы ... ... ... ... ... ... сандық шамасы 50∙1016 т. Егер де осы тұздарды
Мұхит түбінің қазан-шұңқырлары мен тегіс ... ... ... ... ... Жер ... -45м, ал ... қалыңдығы -153метрлік
қабат түзілер еді.
Мұхит суының тұздылығы барлық жерде ... ... ... ... ... ... , ... тұздылығы 35‰ - бұл көрсеткіш
климаттық ... ... ... мен ... ... ... оның ... зоналық ендік сипаты байқалады да, тұздылықтық
өзгеруін картаға түсіруге мүмкіншілік туады- ... ... деп ... суындағы ең төменгі тұздылық жоғарғы ендіктерде. Оның себебі: жоғарғы
ендікте жауын-шашын мөлшері буланудан жоғары, өзенмен ... ағын ... ... ... ... мен ... жүретін мұздардың еруі. Тропик-
терге жақындаған сайын тұздылық ... ... ... 20 және ... аралығында, өйткені буланудың шамасы жауын-шашын мөлшерінен едәуір
артық. ... ... ... ... ... байланысты
қайтадан тұздылық азаяды.
Дүниежүзілік мұхит суындағы ең жоғарғы тұздылық Атлант-35,3‰, ... ... ... ... -32% , ірі өзен ... ... ... Зоналық ендік бойынша да вертикальдық бағытта тұздылықтың
таралуы әр-қалай. Поляр ендігінде 200м ... ... ... тез ... осы ... төмен тұрақтанады. Қоңыржай ендікте ... ... аз ... ... ... ... дейін азаяды, осы
тереңдіктен төменде тұрақты болады. Экваторлық ендікте ... ... ... ... да 100-150м тереңдікте ... ... ... суға ... ... ... күрт көбейеді -36‰ және
одан жоғары. 150м ... ... ... ие ... -34,9‰ , ... бойынша өзгеруінде айтарлықтай ауытқулар байқалмайды.
Теңіз суының тұздылығының мұхит суының тұздылығынан айырмашылығы бар.
Бұл да – ең ... су ... ... яғни ... ... Теңіздегі тұз мөлшері оның беткі қабатында да, тереңдеген сайын
да, мұхиттармен салыстырғанда, үлкен шекте өзгеріп ... ... ... жағалауын шайып жатқан құрлықтың әсерінде болады және тұздылықтың
өзгеруін дүниежүзілік ... ... да ... Егер де , теңіздің
тұздылығы көршілес мұхиттың ... ... аз ... , онда
көршілес теңізден тереңдік ағыстары ... ... ... ... ... ... терең қабатын толдырады, сөйтіп теңіздің тұздылығы
тереңдеген сайын ... ... өте ... ... ... мен ... Қара
теңіз аралығында орнасасқан Мрамор теңізі – Жерорта теңізінің тұзды суы
Дарданелла ... ... ... ... 38-39 ‰ ... теңізінің төменгі
қабатын толтырса , тұздылығы 25 ‰ Қара ... суы ... ... ... бөлігінде, яғни дүниежүзілік мұхит суымен байланысы
жоқ, орналасқан теңіздердің тұздылығы климаттың ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... ... өзен
суларының химиялық құрамына, ағын судың шығынына да байланысты ауытқымалы.
Мысалы, Қызыл теңіз ыстық және құрғақ климатта ... ... ... ... ... ... буланудан 30 есе кем , ал мұхит
суымен жалғастырып , су айырбасын іске асыратын ... ... өте тар. ... бен ... мұхит арасындағы су айырбасы нашар,
сондықтан Қызыл теңіздің тұздылығы 42‰ . Қара ... су ... ... буланған судың мөлшері жауын-шашыннан артық емес, тұздылығы небәрі
18‰ .
Жыл мезгілдері бойынша мқхит суының тұздылығының айырмашылығы ... емес ... -0,2‰, ... ... ... ... жерлерінде жазғы
мұздықтардың еруінен 0,7‰-ге дейін төмендейді. Су өзі түйіскен ... ... ... ... ... ... ... газдары , өзен
суы алып келетін газдар, әртүрлі ... және ... ... ... болған газдармен қатар мұхит түбіндегі вулкандық
атқылаулардан қосылған газдар кездеседі. ... ... ... ... мүмкіншілігі температураға, тұздылыққа және гидростатикалық қысымға
байланысты. Температура мен тұздылық жоғары болса-онда ... ... ... мөлшері аз. Жалпы алғанда, суда еріген газдардың мөлшері аз болса да
олардың ... мен ... ... ... үшін ... зор.
Осы газдардың ішіндегі ең маңызды роль атқаратын газ-оттегі. ... ... ... ... де температураға, тұздылыққа жіне теңіз
суының араласу қарқындылығына байланысты. Осы ... ... ... ... қарай оттегінің мөлшері де экватордан полюстерге
қарай артады.
Судың құрамына оттегі тек атмосферамен түйіскенде ғана ... ... ... мен ... өмір ... ... фотосинтез
процесі сал-дарынан да түседі . Фотосинтез процесі судың беткі ... ... ... ... ... азаяды. Осы жоғарғы
қабаттағы ... ... ... ... ... ... Артық оттегі
атмосфера қабатына қосылады. Мұхит суларының өте ... ... ... ... айтуға болмайды. Мұнда оттегіні ... ... ... суық ағыс ... ... және ... маңына оттегі
жеткізуші қызметін атқарады. Оттегінің мөлшері ендік бойынша ғана емес, жыл
мезгілдері, тіпті тәулік ... ... ... ... ... ... энергияның жарықтығына байланысты ауытқып отырады.
Көмір қышқыл газы оттегі мен ... ... ... ... ... алғанда, байланысқан күйде, көмірқышқыл қосындылары түрінде
(карбонаттар мен ... ... Ол суға ... ... ... дем ... және ... заттар шірігенде бөлініп
шығады, су асты атқылауларында жер ... ... ... Оттегі сияқты
көмірқышқыл газы суда жақсы ериді. Сондықтан температура жоғарылағанда ... ... ... ... ... ... ... көмір қышқыл
газының еру жылдамдығы оттегімен салыстырғанда жоғары болғандықтан ... ... ... 60 есе көп. Азот та ... ... кездеседі,
бірақ басқа газдармен салыстырғанда мөлшері аз . Мұхитта ол, сірә үлкен рөл
атқармаса керек. Теңіздердегі газдардың ... мен ... ... ... мүлде өзгеше. Төменгі тереңдікте оттегі жоқпен
тең, орнына күкіртті сутек жиналады. Күкіртті сутек шоғырланған ... көзі ... ... емес . Мысалы, Қара ... ... ... тереңдікке күкіртті сутек басым. Өйткені теңіз суы ... ... ... ... ... , ... сутек артады да
теңіз түбінде ... ... 6,5 ... тең ... ... физикалық қасиеті 2 түрлі көрсеткішке байланысты:
темпера-тура мен қысымға, ал теңіз ... ... ... ... ... ... ... тұздылығымен тазартылған суда
болмайтын, оның мынандай қасиеттері байланысты: осмотикалық қысымы ... ... ... ... күн жылуының әсерінен мұхит суы да құрлық
секілді қызады. Ауданы үлкен ... , ... ... ... ... қабылдайды. Су бетінің температурасы әркелкі болады және географиялық
ендікке қарай бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ағыстары, тұрақты желдер, ал жағалау ... ... жылы су ... ... ... ... тереңдікке қарай да өзгереді. Алғашында ол
болма-шы ғана төмендейді де, одан соң ... . 3-4 мың ... ... ... әдетте +20-тан 00С-ге дейінгі ... ... ең ... ... ... ... 27-280С экватордың
солтүстігінде 5 және ... ... ... ... ... режимі орналасқан. Батыс және Шығыс жағалаулардағы орташа
температуралық айырмашылық 8-100С . Осы ... ... ... ... болуы пассат желдеріне байланысты, өйткені ... жылы су ... да ... ... суық су көтеріледі. Оңтүстік
жарты шардың қоңыржай ендігінде құрылық жоқ ... ... ... ... ... ... 100С шамасында ауытқып
отырады.
Солтүстік жарты шардың қоңыржай негізінде теңіз суы ... ... ... ... ... ... ... жетеді.
Дүниежүзілік мұхит суының беткі қабатының температурасы 17,40С, ... жер ... ... ... 30С ... Ең жылы мұхит-Тынық
мұхиты-теңіз бетінің орташа температурасы 19,10С, Үнді ... ... ... ... Ең ... ... ... айында Солтүстік мұзды мұхитта, Ең жоғарғы температура ... ... ... ... ... ... әсерінен, жалпы
алғанда, жыл бойы оңтүстік ... ... суы ... ... ... ... температура амплитудасы 10С-тан аспайды.
Орташа жылдық температура амплитудасы төменгі және жоғарғы ендіктерде ... 20С, тек ... ... ... одан жоғары. 0.
Теңіз суының негізгі көрсеткіші –тығыздығы. Тұздылық артқан сайын
тығыздық та ... ... ... ... ... тығыздығының артуына
мқздықтардың пайда болуы, булану және суынуы ықпал етеді. Ашық ... ... ... ... ... полюстерге қарай
жылжығанда артады .
2.3 Мұхит ағыстары
Үздіксіз қозғалыста болу ... суы ... ... Жюль
Верннің белгілі романындағы «Наутилус» атты сүңгуір қайықтың ұраны «Тымық
судағы қозғалыс» деген сөз болуы тегін емес.
Судың бетінен ... ... ... ... қозғалыста болады. Мұхит
суын қозғалысқа келтіретін көптеген себептер бар. ... ең ... ... ... бетін горизонталь қозғалуға, яғни ағыстардың түзілуіне
мүмкіндік туғызады. Температура мен тұздылықтың айырмашылығы да ... ... ... ... өзі ... тығыздығын өзгертіп, ағын туғызады,
осының нәтижесінде мұхит суының бүкіл қабаты қозғалысқа келеді.
Ағыстардың бағыты ... ғана ... ... ... ... өз осінен
айналуының ауытқытушы күшіне, мұхит ... жер ... ... де байланысты. Ағыстар туралы негізгі мағлұматтарды теңізде
жүзушілер өте ... ... ... белгіленген бағыттан ауытқуы,
шөлмек почта ағыстардың бағыты мен жылдамдығын анықтауға жәрдемдесті.
Беткі ағыстар қалыптасуының ... ... жел ... ... мен ... ... байланысты анықтау қиын емес. Бұл
байланысты Атлант мұхитының солтүстік ... ... ала ... ... ... су массаларын батысқа қарай айдап,
Солтүстік Пассат ағысын түзеді. Ол Оңтүстік ... ... ... ... Бір ... Экваторлық Қарсы ағысты түзеді, яғни судың бір
бөлігі шығысқа қайтады. ... ... ... тармағы Оңтүстік Американың
шығыс жағасында судың деңгейін көтеріп, Гольфстрим ... ... Ол ... ... ... ... ... желдері соғып тұрған қоңыржай
белдеулерге өтеді. Бұл су ... оңға ... ... ... ... ... ... осылай қозғалуына себепші болды.
Қоңыржай және поляр ендіктеріне жылы су ... ... ... ... ... болады. Поляр және қоңыржай ... ... ... тереңдегі судың жоғары көтерілуінен Канар ағысы
түзеледі. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... сай келетін алып айналма-лы қозғалысы пайда болады. Бұл мұхиттың
оңтүстік бөлігінде де осындай ... ... ... ... ағысы
Оңтүстік Америка жағасында Бразилия ағысына ... да, одан әрі ... ... ... ... және ... ... қатысуымен
судың тағы бір айналмалы қозғалысы пайда болады,бірақ ол оңтүстік ... ... ... ... ... сағат тілінің жүрісіне қарсы
бағытталған.
Негізгі ағыстардың осындай көрінісі Тынық ... да ... ... ... ... ... Гумбольдт немесе Перу ағысы
Бенгель ағысына ұқсайды және ... ... ... ... Үнді және ... ... мұхиттардағы ағыстардың
көрінісі біраз басқаша болады.
Оңтүстік жарты шардағы қоңыржай ендіктерде Дүниежүзілік мұхиттағы ең
күшті ағыс-айналмалы ... ... ... Батыс желдері пайда болады.
Бұл ағыс ... бір жыл ... ... ... барлық өзендерінде ағып өтетін
судан 200 есе көп мөлшердегі су ағады.
Сонымен, Дүниежүзілік мұхиттағы беткі ағыстардың ... ... ... байқаймыз. Беткі ағыстардың жалпы схемасы тұрақты желдердің
схемасына сай келеді. Пассаттар су ... ... ... ... белдеулердің батыс желдері оларды керсінше-шығысқа ... бұл ... ... өз осінін айналу күші солтүстік жарты
шарда судың қозғалысын оңға ... ал ... ... шарда –солға қарай
ауытқуға мәжбүр етеді. Сондықтан ағыстар судың алып айналмалы ... ... ... ... ... ... ... өзінің де
ағыстары болады. Олардың бағыттары мұхиттың географиялық орнына, көлеміне
және басқа да ... ... ... ... ... бөлінуіне зор ықпал етеді. Олар мұхит пен
атмосфераға жылуын тропиктік белдеулерден қоңыржай ... ... ... ... басты ағыстар Гольфстрим мен Куросио болып табылады.
Суық және жылы ... ... ... ... белдеулерде кездеседі.
Осының нәтижесінде қасиетте-рі түрліше судың түйісу аймақтары пайда ... ... Бұл ... ... ... қалыптасатын ауа массаларының
қасиеттеріне әсер етеді, одан соң қоңыржай белдеуде жатқан ... ... да ... Әр ... ... ... ... ағыстарды
зерттеу жөнінде бірлесіп жүргізетін зерттеу нәтижеле-рінің ... міне ... ... ... орны ... қалыптасуына күшті әсер етеді .
Мұхит климатының ерекшелігі-оның солтүстік бөлігінде маусымдық ... ... ... ... бұл бөлігі субэкваторлық ... оған ... ... ... ... ... Антарктиданың суық ағысы әсер ... оның суын ... ең суық ... ... орналасқан.
Су массаларының қасиеттері климаттың ерекшеліктеріне байланысты.
Мұхиттың жақсы қызатын әрі суық су ... ... ... оның ... бөлігі. Мұндағы судың температурасы басқа мұхиттарың ... ... ... ... жоғары(+300С-ге дейіе).
Оңтүстікке ... ... ... төмендейді. Тұтас алғанда,
Дүниежүзілік мұхиттың ... ... ... судың беткі қабатының
тұздылығы жоғары болады, ал ... ... ол ... ... дейін).
Мұхиттың солтүстік бөлігінде ағыстардың пайда болуы-на желдердің ... әсер ... ... ... ... бағытын өзгертеді, оларды
араластырады, ағыстар ... ... ... ... ... ... ... ағыстары жалпы
схемасының құрамдас бөліктері болып табылады.
Тынық мұхит батыстан шығысқа қарай өте ... ... ... су ... ... ... Мұхиттың солтүстік және ... су ... ... ... су ... ... болады. Солтүстік
бөлігінде судың қозғалысы Солтүстік Пассат ... ... ... ... және ... ағыстарынан қалыптасады. Батыс және оңтүстік-
батыс желдердің әсерімен Солтүстік ... ... жылы ... ... ... ... Мұзды мұхитқа құяды. Олардың мұхитқа бойлай
енген жерінде қыста қатпайтын порттар орналасқан.
Евразия жағаларын ... ... су ... ... ... жылжиды.
Атлантиканың аса тұзды жылы суы Солтүстік Мұзды мұхиттың суық ... ... ... ... тығыз болады. Сондықтан жылы судың
бір бөлігі шығысқа қарай ... ... ... ... береді. Беринг
бұғазынан Гренландияға дейін бүкіл ... ... су кері ... ... ... қозғалады.
Мұхит ағыстары-су массасының горизонтальдық бағытта бір жерден екінші
жерге орын ауыстыруын теңіз ағыстары дейміз. Мұхит суының осындай ... ... ... үшін ... зор: ... таралуына,су айырбасына,
мұздықтардың еруіне, жалпы зат пен энергия ауысуына және Жердің әртүрлі
бөлігіндегі ... ... ... ... ... жалпы су
циркуляциясына байланысты Атлант мұхитында-экватордың екі жағында пасаттық,
ал ... ... ... ... ... ... Солтүстік пассат
ағыны Гвинея шығанағында пайда болып , мұхитты кесіп ... де , ... ... ... бір тармағы Мексика шығанағындағы Кариб
теңізіне барып Кариб ағысына құраса, 2-ші ... ... ... ... ағысымен қосылады да Гольфстрим жылы ағысын құрайды. Ағыстың ені 75-
120 км, жылдамдығы ... ... жылы ... ... ендіктен
келетін суық ағыстан бөліп ... ... ... ағыс ... ... ... ... ағысын құрайды-жылдамдығы
сағатына 0,5-1,0 км. Гольфстрим ағысының жылдық орташа температурасы ... ... ... ... суы ... жоғары 5‰ . Тынық мұхиттың
экватордан ... ... ... ... ... ағыны
қалыптасады. Филиппин аралының батысында ол 3 тармаққа бағытталады.
1) бір тармағы пассат аралық ... ... ... Зонд ... бағытталады;
3) ең ірі тармағы жылы Куросио ағысын құрайды.
Жылы Куросио ... ... ... сол-экваторлық суды
толығымен қамтымайды; оның бір ... ... мен ... ... ... ... бір бөлігі Жапон теңізіне өтеді. ... 90-100 км ... да, онша ... түсе қоймайды. Куросио ағысының
шығыстағы ... да ... ... жыл мезгілдері бойынша да ағыс
айырмашылығы ... жаз ... қыс ... ... ... ... ... бірақ Жапония маңында ешқашан 400солтүстік
ендіктен ары солтүстікке тарамайды.
ІІІ – Тарау. Мұхиттың адам ... ... Оны ... ... ... ... қорғау жолдары
Теңіздер мен мұхиттар арзан және қолайлы жол катынасы ... ... зор ірі ... ... ... ... ... барлық елдерін бір-бірімен ... ... ... ... мен ... арқылы тасылады. ... ... ашық ... толқыны жетпейтін жерлерде порттар
салынып, сол жерлерге кемелер аялдайды.
Теңіз қатынасының өте ... ... - ... ... ... және Оңтүстік Америкамен байланыстыратын маңызды теңіз жолдары
осы мұхит арқылы өтеді. ... ... ... Суэц ... Үнді ... ... және Шығыс Азия мен Аустралияға баратын жол да аса маңызды
су жолы болып саналады.
Жылдан-жылға Тынық мұхит та кеме ... ... ... маңызды
орын алып келеді.
Мұхит жануарлары мен өсімдіктері. Адамның оларды ... ... мен ... ... өте көп және олар алуан
түрлі болып келеді. ... ... 150 ... астам жануарлар түрі мен 10
мыңдай балдыр түрлері кездеседі. Жалпы алғанда ... түрі ... суда ... болады.
Мұхиттан Жер шарындағы ең ірі жануарларды аулайды. Ең ірі киттің
денесінің ұзындығы 33 м, ... 120 т-ға ... ... Киттің тек қана
тілінің салмағы 3 т-ға жетеді. Мұхиттағы көптеген жануарлар оның ... ... ... Ал аса ... ... ... жануарлардың дене
құрылысы су қысымының әсерінен ... ... ... қабатына күн
сәулесі жетпейтіндіктен, ондағы көптеген жануарлардың көру ... ... ... денелерінен сәуле шығару қабілеттері пайда болған.
Сол сияқты бұл жерде сезім органдары жақсы жетілген жыртқыш балықтар
да тіршілік етеді. ... ... ... ... ... ... Майшабақ,
нәлім, лосось, мықтытіс және т.б. балықтардың кәіптік маңызы өте зор.
Арктика мен Антарктиканың суық суларында кит, итбалық, морж , т. ... ... ... ... май, ... кит ... ... кит санының күрт азайып кетуіне байланысты оларды ... ... ... шек ... қатар көптеген елдерде теңіз балдырлары тамаққа пайдаланылады
(мысалы, теңіз капустасы). Теңіз суының үстіңгі ... ... ... одан ... ... коңыр және қызыл түрлері ... ... ... ... түбінде өседі. Мұндай ірі
балдырлардың су астында тұтасып жатқан ... ... ... Атлант
мұхитының ағыстармен айнала қоршалған орта бөлігінде, Африка мен Солтүстік
Американың арасында балдырлардың көптеген түрлері өсіп-өнеді. Бұл ... ... ... деген балдыр мейлінше көп жүзіп жүреді, сондықтан да
мұхиттың осы бөлігі Саргасс теңізі деп аталады.
Теңіз бен мұхиттардың шеткі ... ... ... ... ... ... ... алынатын ас тұзы, темір кені, магний, бром, калий сияқты
минералдар мен шикізаттар да тұрмыста жиі қолданылады.
Теңіз ... ... тұз, ... ... ... су) деген зат бар. Оны атом реакторында отын ретінде пайдалануға
болады.
Мұхитты зерттеу және қорғау. Мұхитты ... және оны ... - ... ... ... ... ... экспедициялық кемелердің
маңызы зор. Олар ғылыми-зерттеу лабораторияларымен ... ... Ив ... ... ... ... батискафтар үлкен тереңдіктерде
зерттеу жұмысын ... ... ... ... ... тереңдікті анықтауға мүмкіндік беретін компьютерлер және басқа
да, күрделі құралдар бар (мәселен, «Альвин» ... ... ... ... ... ... апарады).
Қазіргі кезде дүние жүзіндегі мемлекеттер бірігіп, ... ... ... ... ... және мәдениет мәселелері
жөніндегі ұйымы) басшылығымен ... ... ... зерттеу соңғы кездегі жаңа әдістердің бірі болып
табылады. Ғарыштан теңіз ағыстары, оның атмосферамен ... ... ... ... және ... ... жүргізіледі.
Жердің жасанды серіктерінен түсірілген суреттер Солтүстік Мұзды мұхит
арқылы өтетін теңіз жолының мұз жағдайын алдын ала біліп ... ... Сол ... ... мұхит түбінің жер бедерін зерттеу, судың
ластануын ... ... ... ... ... жұмыстары да
жүргізіледі.
Мұхиттағы жануарлардың саны азайып кетпеуі үшін оларды шексіз аулауға
тыйым салынады. Мысалы, жыртқыштықпен ... ... көк ... кету ... ... ... ... мемлекеттер су асты фермаларында балдырларды,
мидияларды, устрицаларды, ... ... ... ластануы мұхиттағы организмдерге орасан зор зиян ... ең көп ... зат - ... Ол ... таситын кемелерді тиеу,
түсіру, оларды жуып тазарту жұмыстары кезінде және ... ... ... ... суға қосылады. Мұхит бетінде түзілетін мұнай қабаты
балықтарды ... тірі ... ... апарады. Сонымен бірге
мұхиттың радиоактивті ... ... да ... ... ... жарылыстардың және өндірістің радиоактивті ... ... ... суға ... ... мұхит суын ұтымды пайдалану және оны ... ... ... ... ... қазіргі кезде дүниежүзіндегі мемлекеттер бірігіп,
мұхиттағы ... ... ... ... ... барлығы мұхитты қорғау негізінде жүріп жатыр. Судың ластануы
мұхиттағы организмдерге орасан зор зиян ... ең көп ... зат - ... Ол мұнай таситын кемелерде
тиеу, түсіру, оларды жуып ... ... және ... кеменің апатқа
ұшырауы салдарынан суға қосылады. Осыған орай, мұхит суының ... ... ... мақсатында Халықаралық конференциялар жүргізілуде.
Осыған орай, қазіргі таңда мұхит суын тазарту мәселесіне байланысты
дүниежүзінің гидролог ғалымдары ... ... ... мен ... ... ... ... жолдары көзделіп отыр. Сол себептен де,
суды қорғай білу – оны дұрыс пайдалану болып табылады.
Мұхиттағы суды ысыраппен ... ауыр ... әкеп ... ... ... онда ... ететін организмдер үшін
қатерлі.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Власова Т.В. Физическая география частей света. 1,2 том. М. ... ... О.К. ... ... ... М. ... Власова Т.В. Материктердің физикалық географиясы. 1,2 том Алматы 1984.
4. Дүйсенбаев СМ., ... 3, ... ... ... ... ... ... бойынша
географиялық обьектердің номенклатурасы. Шымкент 2003. 316.
5. Виноградов З.К. Практикум по ... ... ... скота. М.
197 С.
6. Конюхо А.И. Геология океана: загадки, гипотезы, открытия. М.1989
7. Шеппард Ч. Жизнь ... ... М. ... Физическая география материков и океанов. Под редакцей ... ... ... океан. М. Мысль. 1977.
10. Богданов Д.В. География Мировогр океана. М. Наука. 1978.
11. Биология океана. Под редакцией М.Е. Виноградова. М. 1977.
12. ... Ч., ... Дж. ... сам по себе и для нас. М. ... Индийский океан. Под редакцией К.К. Маркова. Л. 1982.
14. ... М.И. Вода и ... М. ... ... А.Н. ... ... в ... жизни. М 1974
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ ШИ
тарих факультетінің 050116 - ... 442-15 ... ... ... ... мен
мұхиттардың физикалық ... ... ... ... ... ... ... І К І Р
442-15 тобының студенті Атаева Маралдың ... ... ... ... және ... аша білген. Бұл курстық жұмысында ғылымда
бүгінгі таңда жарық ... ... ... ... ... ... ... келтірілген. Онда дүниежүзілік мұхиттың қазіргі
жай-күйін барша ғаламды ойландырып отырған мұхиттың дүниежүзілік сипатта
ластануына ... мән ... ... толықтыра берген.
Сонымен бірге жақсы ғылыми тілмен яғни, ... ... ... және ... ... ... дәлдігін
сақтай білген.
Курстық жұмыс үш тараудан тұрады; біріншісі – ... ... даму ... ... географиялық аудандастырылуы – екінші
тарауда - дүниежүзілік мұхитқа ... ... ... ... - мұхиттың адам
өміріндегі маңызы, оны экологиялық қорғау жолдары қарастырылған.
Жалпы бұл ... ... СМЖ ... ... сәйкес келгені
ескеріле отырып, қорғауға жіберілді.
Ғылыми жетекшісі: ____________________Б.Т.Балқыбек

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Американың физикалық географиялық сипаттамасы36 бет
Солтүстік Америка12 бет
Солтүстік Америка материгіне физикалық-географиялық сипаттама28 бет
Солтүстік Американың географиялық орны22 бет
1926 – 1927 ж.ж. Қытайдың ұлттық- революциялық армиясының Солтүстік жорығы4 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
Американың экономикалық жүйесі9 бет
Аралмен солтүстік Қазақстан аман алып қалуды қалайды21 бет
Ауыл шаруашылығын дамыту саясаты және Солтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылығы9 бет
Жүгерінің отандық және шетелдік сорттары мен будандарын Солтүстік Қазақстан жағдайында экологиялық сортсынау22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь